(Sugilanon)

Bulan sa Junio, 1916.

Maó pay pagkatapus sa sayaw sa sayawanan ni Quirino. Sa ubós sa maong baláy, likoanan sa mga dalan Juan Luna ug Colón, dihá pay mga pundok-pundok sa tawo nga nagsultisulti mahitungud sa mga limbong ug mga kalapasang nahimo sa miaging piniliay. Ang tanan nagpahayag sa ilang kaluod ug panghimaraut tungud sa mga paagi sa mga “inspector” sa piniliay nga nanikas sa kabubut-on sa Lungsod.

Sa pagkataod-taod nahilabáy ang usá ka automobil sinakyan sa usá ka batan-ong tinon-an sa Manila ug sa usá ka “bailarina” nga miamag tungud sa pinulpog nga mikapal sa iyang nawong ug nagbilin sa iyang paglabay nianang bahó nga maisog ug hiilhan dayon nga “Eclat”. Ang mga nanagpundok miiway sa pag-agi sa automobil ug usá kanila misiyagit: “Mabulahan kamó, mga bihag ni Cupido”.

Sa walá madugay, sa dalan Juan Luna, tungud nianang balangay nga ginganlag “Kamagayan”, mihunong ang usa ka automobil ug nanganaog ang duhá ka mga batan-on, nga maó ang giasoy sa itaas. Misuot silá sa mga kabalayan ug nahiabut sa tugkarán sa usá ka balay nga hangtud karon anaa pá nagbaróg sa Kamagayán. Ang batan-ong lake miingón:

—¡Pagkaanyag nimo! ¡Pagkamakabibihag sa imong langitnong larawan! Gihigugma kó ikaw...—nagkanayón ang batan-ong tinon-an.

—Akó nahigugma usab kanimo; apan...—mitubag ang “bailarina”.

Dinhi walá ná hibaloi ang sumpay sa ilang panagsulti kay mihagbong ang usá ka dakung ulán ug ang saksi ning sugilanona, midagan ug nagpasilong sa usá ka punoan sa sambag. Sa pagtuang sa ulán gilantaw niya ang gibarogan sa duhá ka mga batan-on ug walá ná igkíta. Ang batan-on napabilin sa baláy sa “bailarina” ug didto makahigda niadtong gabhiona.

Mga malipayon silang duhá: ang ilang duhá ka kalág, niadtong mga taknaa, nanaghiusa....

Si Andrea—ang ngalan sa “bailarina”—sa sunod nga mga adlaw nakita nga malipayon, labi ná kay daghan ang nagolitawo kaniya ug nagmanggad. Nakita nga siya daw walay gibati nga kaguol. Si Pascual upod migikan padulong sa Manila aron sa pagtuon. Si Andrea mananayaw gihapon. Si Pascual ug si Andrea walá magpalandong nga dunay kaguol nga moabut kanila. Walá silá magbulag, apan walá ná usab magsinulatay ni maghibaw-anáy. Ang kang Andrea gugma nga salingkapaw; apan ang kang Pascual usab labi pang salingkapaw. Dili kahibudngan kini sanglit pagbati nga bunga sa panagkakita sa usá ka gabii, sa pilá ka takna....

Miagi ang usá ka tuig. Si Pascual didto gihapon sa Manila. Usá ka lunes niana nga maoy iabut didto sa bapor “Cebu”, si Pascual nakadawat ning mosunod nga sulát:

“Higala Pascual:—Si Andrea umaanak ug siyá nagingón nga ikaw maó ang amahan sa bata nga iyang gisabák. Nagingon usab nga dili siyá mopugós kanimo sa pagilá sa imong anak kay dayág man nga ikaw dili moilá tungud kay salingkapaw man láng ang inyong gugma ug usá dá man kagabii ang paglungtad. Gibalita kó kini kanimo aron sa imong kasayuran.

Ang imong mabinatíong higala, Agustin Soriano.”

Si Andrea nanganák ná. Si Pascual nagpakabutá-bungol sa tanáng nahitabó. ¿Unsaon kó pagilá sa usá ka bata nga bunga lang sa usá ka gugmang lumalabay, nianang gugma nga moturók lang kong makasayaw sa “bailarina”?—pulong pa ni Pascual.

Si Andrea mikagyo tungud sa kaulaw ug sa hilabihang pagboyboy kaniya sa iyang mga ginikanan. Ug sukad sa lungsod nga gikagyohan ni Andrea siya nagsulát kang Abing, usá ka kauban niya sa “salón de baile”, ning mosunod:

“Higalang binati:

Pinadpad sa akong mangil-ad nga palad, adía karon akó ning lungsora nagtago sa akong kangil-ad ug kinabuhi. Ang tuyo ning sulát maó dá ang pagtambag kanimo aron dili ká palimbong kang Augusto. Panamini ang akong gidangat. Gipakaingon kó nga ang una kong pagkaligás walay “nada”, apan mapait diay ang pagasangputan. Si Pascual walá moilá sa iyang anak kay kamí naghigugmaay man lang niadtong gabii nga siyá misayaw kanako ug gidalá akó niya sa iyang automobil. Pagbantay bayá pagayo nianang manayaw kanimo. Kong maligás ká, alaut kanimo kay ang bunga sa imong gugma dili ilhon kay gugma konong salingkapaw, gugmang lumalabay, gugma sa duha, tuló, upat ka takna ... Pagbantay pagayo ug ayaw gayud palimbong kang Augusto.

Imong higala sa gihapon, Andrea Malaestrella.

Magbabasa: ang sugilanon sa itaas nga imong nabasa, maó ang kasaysayan sa giingon: “Ang gugma dili katiawan. Usahay, usá ka gutlo nga gugma mahimong usá ka tuig nga pag antus”. Kadaghanan sa mga babayeng nangaalaut naingón gumikan sa ilang walay pagbantay ug gumikan sa ilang pagtiaw-tiaw sa gugma.