TOONEELSPEL IN VERZEN IN DRIE BEDRIJVEN

PERSONEN:

Mevrouw Halm, een ambtenaarsweduwe.

Zwaanhilde, haar dochter.

Anna, idem.

Valk, een jong schrijver, en

Lind, student in de theologie, logé’s van mevrouw Halm.

Goudstad, groothandelaar.

Stuiver, klerk.

Juffrouw Ekster, zijn verloofde.

Strooman, dorpsdominee.

Mevrouw Strooman, zijn vrouw.

Studenten, gasten, familie en verloofde paren.

De acht kleine meisjes van den dominee.

Vier tantes, een huisjuffrouw, een oppasser, dienstmeisjes.

Het stuk speelt op mevrouw Halm’s villa aan den Drammensweg bij Kristiania.

EERSTE BEDRIJF.

Een mooie tuin, onregelmatig maar smaakvol aangelegd. Op den achtergrond ziet men den fjord met zijn eilanden. Links van den toeschouwer het hoofdgebouw met een veranda en daarboven een openstaand zolderraam. Rechts op den voorgrond een open priëel met tafel en banken. Het landschap ligt in sterk avondlicht. Het is in den vóórzomer; de vruchtboomen bloeien.

Bij het opgaan van het scherm zitten mevr. Halm, Anna en juffr. Ekster in de veranda, de beide eersten met een handwerk, de laatste met een boek. In het priëel ziet men Valk, Lind, Goudstad en Stuiver; op de tafel staat een punchbowl met glazen. Zwaanhilde zit alleen op den achtergrond bij het water.

Valk (staat met opgeheven glas en zingt).

Tot vreugde en genot werd u gegeven

In stillen bloemhof, zonblijde dag;

Vergeet dat de herfst vaak niet kan geven

Wat lente beloofde met lieven lach.

Bloesemtakken vol zoete geuren

Breiden zich welvend over u uit …

Laat dan van nacht de storm ze verscheuren,

Strooien langs velden en wegen zijn buit.

Waarom te vragen naar rijpe vruchten

Als alle boomen te bloeien staan?

Waarom toch treuren, waarom zuchten,

Zwoegend en slavend door ’t leven gaan?

Waarom in ’t veld toch op hooge stangen

Vogelverschrikkers met jas en hoed?

Broeders, wij willen der vogels zangen

Klinkend in ’t oor ons lieflijk en zoet.

Waarom de vogels te verjagen

Uit uw rijk-bloeienden kersengaard!

Laat hen maar stelen die enkele dagen …

Vogels zijn dubbel hun zangloon waard.

Waarlijk in ’t eind wint gij bij den ruil nog,

Krijgt zoete zangen voor late vrucht …

Snel gaat voorbij de Tijd, en bedenk toch

Hoe weldra de zomer weer ontvlucht.

Leven wil ik, genieten en zingen,

Tot bladerloos is de laatste heg;

Niet als een kind om méér zal ik dwingen,

Ruim dan gerust het overschot weg.

Open het hek; laat ’t vee naar begeeren

Gulzig grazen, tevreden en stil;

Ik plukte de bloemen … wat kan ’t mij deren

Wie ’t doode restje nog nemen wil!

Valk (tegen de dames).

Kijk, dat was nu het lied waarom u vroeg;…

Wil wat toegevend zijn … veel zaaks is ’t niet.

Goudstad.

O wat deert dat, als ’t lied maar goeden klank heeft!

Juffr. Ekster (kijkt rond).

Maar Zwaanhild, die er zoo op aandrong juist?

Toen Valk begon, was zij met-een gevlogen;

Nu is zij weg.

Anna (wijst naar den achtergrond).

Nu is zij weg. Welneen, zij zit daarginds.

Mevr. Halm (zuchtend).

Och god, dat kind! Wie leert haar ooit manieren!

Juffr. Ekster.

Maar zeg, mijnheer, mij leek uw lied op ’t einde

Veel minder rijk aan … ja … aan poëzie,

Dan in de rest toch wel te vinden is.

Stuiver.

Ja, en ’t was toch gemakkelijk genoeg

Om aan het slot ook nog wat aan te brengen.

Valk (klinkt met hem).

Je smeert maar op, als lijm tusschen de barsten,

Totdat het plakt en ’t hout gemarmerd lijkt.

Stuiver (onverstoorbaar).

Ja, dat gaat best; dat weet ik nog zoo goed;

Zoo deed ik ’t ook …

Goudstad.

Zoo deed ik ’t ook … Wat? Heeft u ook gedicht?

Juffr. Ekster.

Mijn vriend? O ja!

Stuiver.

Mijn vriend? O ja! Och, ’t was niet van belang.

Juffr. Ekster (tegen de dames).

Hij ’s in zijn hart romantisch.

Mevr. Halm.

Hij ’s in zijn hart romantisch. Ja, dat is hij.

Stuiver.

Och nu niet meer; dat is al lang geleden.

Valk.

Vernis en romantiek, die slijten op den duur.

Maar vroeger wel dus …?

Stuiver.

Maar vroeger wel dus …? Ja ’t was in dien tijd,

Toen ik verliefd was.

Valk.

Toen ik verliefd was. Was? Is die dan al voorbij?

Ik dacht niet dat je liefderoes al uit was!

Stuiver.

Nu ben ik immers officieel verloofd,

Dat is toch beter dan verliefd zijn, dunkt mij.

Valk.

Zeer juist, mijn beste vriend, dat vind ik ook!

Aldus gepromoveerd was ’t moeilijkste overwonnen;

Bevordering van minnaar tot geliefde.

Stuiver (met een welgevallig herinneringslachje).

Het is toch zonderling! ’k Zou haast gaan twijflen

Of mijn herinnering mij niet bedriegt. (tot Valk gewend)

Nu zeven jaar geleden,… ’t is de waarheid!

Maakte ik in stilte verzen op ’t kantoor.

Valk.

Maakte jij verzen … waar?

Stuiver.

Maakte jij verzen … waar? Wel, aan de tafel.

Goudstad.

Silentium! De klerk heeft nu het woord!

Stuiver.

Vooral zoo ’s avonds, als ik vrij-af had,

Dan schreef ik heele reeksen verzen wel,

Zoo lang soms als … ja, twee drie vellen vol.

Dat ging!

Valk.

Dat ging! Je gaf je Muze maar een schop,

Dan draafde ze al …

Stuiver.

Dan draafde ze al … Of het papier gestempeld

Was of niet, was haar volmaakt om ’t even.

Valk.

Dus ’t dichten vloeide dan toch even vlot?

Maar zeg, hoe drong je toch den tempel binnen?

Stuiver.

Met ’t breekijzer der liefde, beste vriend!

Met andere woorden, het was juffrouw Ekster,

Die een poos later mijn verloofde werd;

Want toen was zij …

Valk.

Want toen was zij … Alleen nog maar je vlam.

Stuiver (voortgaand).

Dat was een vreemde tijd; ’k vergat mijn studie;

Mijn pen vermaakte ik niet, neen ’k moest haar stemmen,

En als zij soms bleef haken in ’t papier,

Klonk dat als melodie van wat ik schreef;…

Ten slotte expediëerde ik toen een brief

Aan haar … aan haar …

Valk.

Aan haar … aan haar … Wier liefste jij toen werdt.

Stuiver.

Dienzelfden dag nog zond zij ’t antwoord mij;

Mijn aanzoek nam zij aan … de zaak was klaar!

Valk.

En jij, je voelde je op ’t kantoor een held;

Nu had je veilig dan je liefde binnen!

Stuiver.

Natuurlijk, ja.

Valk.

Natuurlijk, ja. En dichtte je nooit meer?

Stuiver.

Neen, ’k heb daarna den drang nooit meer gevoeld;

’t Was of op eens mijn dichtvuur was gedoofd;

En als ’k een enkle maal nu eens beproef

Een Nieuwjaarsvers of zoo iets op te stellen,

Dan speel ik het met rijm noch rhythme klaar,

En,… ik begrijp niet waar het aan mankeert,…

Maar ’t wordt kantoorstijl-werk, geen poëzie.

Goudstad (klinkt met hem).

En daar is u zoo waar niet minder om! (tegen Valk)

U denkt wel dat in ’t bootje van ’t geluk

Alleen voor u een plaatsje wordt bewaard;

Maar wees voorzichtig als den tocht u waagt.

Wat nu uw vers betreft, zoo weet ik niet

Of het poëtisch is in allen deele,

Maar hoe u ook de woorden draait of keert

Toch deugt niet uw moraal, dat zeg ik u.

Hoe moet men zoo’n administratie noemen,

Die vogels vrij het groene ooft laat pikken

Vóór het tot rijpe vrucht nog worden kon?

Die koe en kalf maar vrij in ’t gras laat weiden,

Dat alles kaal is als de hooitijd komt?

Nou, ’t zou er hier mooi uitzien ’t volgend jaar!

Valk (staat op).

Och, ’t volgend, volgend! Stuitend is de zin

Die in dat slappe woord “het volgend” ligt;

Dat maakt den blijdsten mensch op eenmaal arm!

Was ik een uurtje maar de sprookjes-sultan

Die over dood en leven vrij beschikt,

Dát woord was gauw ten doode opgeschreven,

Als dubbele o en e in nieuwe spellingsleer.

Stuiver.

Wat heb je dan toch tegen ’t woord der hoop?

Valk.

Dat het Gods mooie wereld ons versombert.

“De volgende liefde”, “de volgende vrouw”,

“De volgende maaltijd” en “’t volgende leven”,…

Kijk, die omzichtigheid, die daarin ligt,

Die is het die der vreugde zoon verarmt.

Zoo ver je ziet wordt heel de wereld leelijk,

Zij doodt van ’t oogenblik het hoogst genot;

Je hebt geen rust, eer je de boot gestuurd hebt

Met zwoegend tobben, naar het “volgend” strand;

En ben je eenmaal daar … mag je dan rusten?

Neen; je moet verder naar een “volgend” eiland.

Zoo gaat het voort … voort maar, het leven uit …

God weet of ginds een rustplaats wordt gegeven.

Mevr. Halm.

Foei, mijnheer Valk, hoe kan u toch zoo spreken!

Anna (nadenkend).

O, wat hij zegt begrijp ik alles best;

Er moet, dunkt mij, toch wel iets waars in zijn.

Juffr. Ekster (bezorgd).

Ach, mijn aanstaande moet dat maar niet hooren,

Hij ’s excentriek genoeg … Hoor eens, mijn beste,

Toe, kom eens even hier!

Stuiver (bezig zijn pijp schoon te maken).

Toe, kom eens even hier! Ik kom zoo daadlijk.

Goudstad (tegen Valk).

Ja, één ding is mij duidelijk althans:

U mocht de omzichtigheid wel meer in eere

Houden; stel u ’t geval eens voor dat u

Van daag ging dichten en daarvoor gebruikte

Al wat u heeft in kas aan poëzie,

Den heelen kostbren voorraad … en u zag

Dat er niets meer van over was, als u

Den andren morgen ’t “volgend” wou gaan dichten …

Dan kreeg mevrouw Kritiek u gauw te pakken.

Valk.

Ik twijfel hard of zij ’t bankroet zou merken;

Dan slenterden mevrouw Kritiek en ik

Gemoedlijk arm in arm te zamen voort. (afbrekend met veranderde stem).

Maar zeg eens, Lind, wat scheelt jou eig’lijk toch?

Je zit daar maar den heelen tijd zoo somber;

Of bestudeer je soms den bouw van ’t huis?

Lind (zich beheerschend).

Ik? Hoe kom je dáár nu bij?

Valk.

Ik? Hoe kom je dáár nu bij? Ja zeker;

Je wendt je oogen van ’t balkon niet af.

Zijn het de breede bogen der veranda

Die je met zooveel diepen ernst beschouwt,

Of wel het kunstig snijwerk van de deur,

Of van de vensterluiken, zeg wat is ’t?

Want iets moet je gedachten tot zich trekken.

Lind (met een stralend gezicht).

Neen, je vergist je; ik zit maar hier en leef.

Bedwelmd door ’t nù verlang ik verder niets.

Ik heb ’t gevoel alsof ik aan mijn voeten,

Zag uitgespreid der heele wereld schatten.

Dank voor je lied van ’t blijde lenteleven.

Dat was als uit mijn eigen ziel gegrepen! (heft zijn glas op en wisselt een blik met Anna, onopgemerkt door de anderen).

Der bloeme heil, die zoete geuren spreidt

Niet denkend aan het worden van de vrucht! (ledigt zijn glas).

Valk (kijkt hem aan, verrast en aangedaan, maar dwingt zich tot een luchtigen toon).

Hoort, lieve dames, dat is nu wat nieuws!

Hier maakte ik ongedacht een proseliet.

Nog gisteren liep hij met ’t gezangboek rond,

Van daag roert boudweg hij de dichtertrom …

Men zegt wel dat een dichter wordt geboren;

Maar soms kan men een prozaschrijver mesten

Zoo onbarmhartig als een arme gans,

Met rijmgeknutsel en metrisch geknoei,

Dat alles in hem, lever, ziel en krop,

Zit opgestopt met lyrisch vet en kruim

Van rhetoriek, als hij wordt uitgehaald, (tegen Lind).

Mijn dank intusschen voor je vriendlijk woord;

Voortaan dus tokk’len samen wij de lier.

Juffr. Ekster.

O ja, u werkt nu zeker veel, mijnheer?

De rust hier buiten tusschen bloesemboomen,

Waar ongestoord en eenzaam u kan dwalen.…

Mevr. Halm (glimlachend).

Neen, hij is lui, het is een ware schand’.

Juffr. Ekster.

Ik dacht zoo dat als gast van mevrouw Halm

U juist heel druk aan ’t dichten raken moest. (wijst naar rechts).

Dit klein priëel, zoo achter ’t loof verscholen,

Lijkt voor een dichter mij als uitgezocht;

Dáár dunkt mij, moet de inspiratie komen …

Valk (gaat naar de veranda en leunt met de armen op de balustrade).

Bedek mijn oogen met der blindheid waas,

Dan zal den lichten hemel ik bezingen.

Bezorg mij voor den tijd van ééne maand

Een smart, een diep, reusachtig groot verdriet,

En ’k zal van levensvreugde juublend zingen.

Of liever nog, bezorg mij maar een vrouw

Die voor mij is mijn licht, mijn zon, mijn God.

’k Heb Onzen Lieven Heer daarom gesmeekt,

Maar hij bleef doof, of houdt zich zoo, helaas.

Juffr. Ekster.

Foei wat is u profaan!

Mevr. Halm.

Foei wat is u profaan! Ja, dat is erg!

Valk.

O, denk toch niet dat ’t mijn bedoeling is

Om in ’t publiek met haar gearmd te wandlen;

Neen, uit wildst-jubelenden zwijmelroes

Moest plots terug zij in de eeuwigheid.

Wat zielegymnastiek heb ik wel noodig;

Licht kreeg ik op die wijs mijn deel er van.

Zwaanhilde (is naderbij gekomen; zij staat nu vlak bij Valk en zegt met schertsende uitdrukking, maar toch vast)

Goed, ik zal voor u bidden om zoo’n lot:

Maar als het komt,… draag het dan als een man.

Valk (heeft zich verrast omgekeerd).

O, juffrouw Zwaanhild!… Ja ik zal mij waapnen.

Maar gelooft u ook dat ik vertrouwen kan

Op uw gebed, als iets van groote kracht?

Want och, de hemel laat zich niet verbidden.

Ik weet wel dat uw wil voldoet voor twee

Om van mijn zielerust mij te berooven;

Maar of uw g’loof voldoende is daartoe,

Kijk, dat ’s de kwestie.

Zwaanhilde (half in ernst, half schertsend).

Kijk, dat ’s de kwestie. Wacht tot het leed er is

Verwoestend ’s levens lichten, groenen zomer,…

Wacht tot het knaagt en schrijnt bij dag en nacht,

Dan kent van mijn geloof u pas de kracht. (zij gaat naar de dames toe).

Mevr. Halm (op gedempten toon).

Och, dat je samen nooit kunt vrede houden!

Nu heb je Valk in ernst toch boos gemaakt. (gaat voort zachtjes en vermanend te spreken. Juffr. Ekster mengt zich in het gesprek. Zwaanhilde staat er koud en zwijgend bij).

Valk (gaat na een kort nadenkend zwijgen naar het priëel en zegt in zich zelf).

Er straalde zekerheid uit hare oogen.

Dat ik maar g’looven kon als zij, zoo vast,

Dat mij de hemel …

Goudstad.

Dat mij de hemel … Neen, dat wil God niet!

Het ware, met respekt, ook al te dwaas

Als zulke orders werden uitgevoerd.

Neen, weet u, wat bepaald u noodig heeft

Is gymnastiek voor armen, beenen, lijf;

Lig hier niet naar het groene loof te staren

Den lieven langen dag, hak liever hout.

En ’t zou dan wel vervloekt gek moeten loopen,

Als binnen veertien dagen u niet was

Bevrijd van al die malle dichterkuren.

Valk.

’k Sta als de ezel tusschen zware keus;

Ter linker lokt mij vleesch, ter rechter geest;

Wat zou wel hier de wijste keuze zijn?

Goudstad (terwijl hij inschenkt).

Eerst een glas punch, dat dorst en zorg verdrijft.

Mevr. Halm (kijkt op haar horloge).

Maar ’t is al haast acht uur; nu denk ik wel

Dat wij den dominee gauw zullen zien. (staat op en reddert op de veranda wat op).

Valk.

Wat? Hier een dominee?

Juffr. Ekster.

Wat? Hier een dominee? Ja, waarom niet?

Mevr. Halm.

Dat heb ik immers onlangs u verteld …

Anna.

Neen, moeder, daar was mijnheer Valk niet bij.

Mevr. Halm.

Ja, dat is waar. Maar kijk maar niet zoo sip,

Want zijn gezelschap is hij dubbel waard.

Valk.

Och kom, wie is hij dan, die zoo gewenschte?

Mevr. Halm.

Wel, lieve Heer, zijn naam is immers Strooman.

Valk.

Jawel; dien naam heb ik wel eens gehoord;

En ook gezien dat hij nu werkzaam is

Als kamerlid, op ’t veld der politiek.

Stuiver.

Ja, hij spreekt goed.

Goudstad.

Ja, hij spreekt goed. Maar jammer dat hij schor is.

Juffr. Ekster.

Hij komt hier met zijn vrouw en …

Mevr. Halm.

Hij komt hier met zijn vrouw en … Met zijn kinderen …

Valk.

Om die vooraf een beetje pret te gunnen …

Want daarna krijgt hij handen vol met werk.

Met Zweedsche kwesties en veel andere zaken.

Ja, dat begrijp ik.

Mevr. Halm.

Ja, dat begrijp ik. Dat is een man, mijnheer!

Goudstad.

Ja, in zijn jeugd was hij nogal een schalk.

Juffr. Ekster (gekrenkt).

Toch niet, mijnheer! Want al toen ik nog klein was

Hoorde ik met grooten eerbied altijd spreken—

En dat door menschen die men g’looven kan—

Over den dominee en zijn roman.

Goudstad (lachend).

Roman?

Juffr. Ekster.

Roman? Jawel. Ik noem zoo iets romantisch,

Wat alledaagschen niet waardeeren kunnen.

Valk.

O, mijn nieuwsgierigheid is hoog gespannen.

Juffr. Ekster (voortgaande).

Maar och, er zijn natuurlijk altijd menschen

Die door ’t aandoenlijke zich laten prikk’len

Tot spotternij! Het is genoeg bekend,

Dat iemand hier, hij was nog maar student,

Zoo ongehoord pedant, zoo erg brutaal was,

Om “William Russell” zelfs te kritiseeren.

Valk.

Maar is die dominee dan een gedicht,

Een christlijk drama of zoo iets misschien?

Juffr. Ekster (geroerd tot stille tranen).

Neen, Valk,… een mensch, maar met een diep gemoed.

Maar als zóó iets, dat toch geen leven heeft,

Al zooveel boosheid wekt en lage drift

En hevig-fellen hartstocht weet te ontkeetnen,

Zoo diep en bitter …

Valk.

Zoo diep en bitter … En zoo schriklijk lang …

Juffr. Ekster.

Dan zal u met uw scherpen blik ook wel

Begrijpen dat …

Valk.

Begrijpen dat … Ja, dat begrijp ik best.

Maar wat tot nog toe mij niet duidlijk werd

Dat is, waar die roman nu in bestaat,

’k Vermoed wel dat die heel aangrijpend is;

Maar is ’t niet mooglijk die zoo heel in ’t kort …

Stuiver.

’k Zal trachten uit de feiten het voornaamste

Te resumeeren.

Juffr. Ekster.

Te resumeeren. Neen, ik weet er meer van,

Ik kan ’t vertellen …

Mevr. Halm.

Ik kan ’t vertellen … Ja, dat kan ik ook!

Juffr. Ekster.

Och neen, mevrouw, ’k ben nu al goed op gang.

Weet u, mijnheer,… hij gold als kandidaat

Voor een der knapste koppen van de stad,

Wist van kritiek en ook van nieuwe modes …

Mevr. Halm.

En speelde ook comedie binnenshuis.

Juffr. Ekster.

Wacht toch! En schilderde,… en musiceerde

Mevr. Halm.

En weet je nog hoe mooi hij kon vertellen!

Juffr. Ekster.

Laat mij toch ’t woord; ik weet er alles van.

Hij schreef en componeerde zelf muziek

Op iets dat … bij een uitgever verscheen;

Het heette: “een sonnettenkrans aan haar”.

Hoe innig zong hij die bij de guitaar!

Mevr. Halm.

Ja, dat is zeker, hij was geniaal!

Goudstad (op gedempten toon).

Hm, andren noemden kortweg hem een gek.

Valk.

Een wijsgeer, oud en praktisch, die niet putte

Dat wat hij wist uit muffe perkamenten,

Zei eens, de liefde kon Petrarca’s maken

Zoo goed als vee en luiheid patriarchen.

Maar wie was “zij”?

Juffr. Ekster.

Maar wie was “zij”? Dat was zijn veelgeliefde,

Nu lang zijn vrouw, die u zal leeren kennen.

Zij was een dochter van een firma die …

Goudstad.

In hout deed.

Juffr. Ekster.

In hout deed. Ja, mijnheer zal het wel weten.

Goudstad.

Want ’t was met Holland dat die zaken deed.

Juffr. Ekster.

Och, dat zijn toch maar triviale dingen.

Valk.

Een firma die …?

Juffr. Ekster (voortgaand).

Een firma die …? Schatrijk was, echte Nabobs.

U kan begrijpen dat zij veel begeerd was;

Door de voornaamsten werd haar ’t hof gemaakt.

Mevr. Halm.

En daar was zelfs een kamerheer ook bij.

Juffr. Ekster.

Maar zij streed dapper voor haar vrouwenrecht.

Strooman had zij gezien op het tooneel;

Hem zien en hem beminnen dat was één …

Valk.

En al de pretendenten konden gaan!

Mevr. Halm.

Ja, stel u voor, is dat niet echt romantisch!

Juffr. Ekster.

En voeg daarbij een ouden wreeden Pa

Die anders niet wou doen dan harten scheiden;

En nog een voogd was er, geloof ik, ook,

Om ’t bittre leed nog bitterder te maken;

Maar zij bleef hem en hij bleef haar getrouw;

Zij droomden van een hutje op de hei,

Een sneeuwwit lam dat beiden voeden zou …

Mevr. Halm.

Ja, op zijn hoogst een koetje klein en bont …

Juffr. Ekster.

In ’t kort, zooals zij mij zoo vaak vertelden:

Een hutje, een koele beek, elkanders harte!

Valk.

Ach ja! En toen …?

Juffr. Ekster.

Ach ja! En toen …? Zij brak met haar familie.

Valk.

Voor goed …?

Mevr. Halm.

Voor goed …? Ja, dat deed zij.

Valk.

Voor goed …? Ja, dat deed zij. Kijk, dat was flink.

Juffr. Ekster.

En trok toen naar het kamertje van Strooman.

Valk.

Trok bij hem in! Zoo zonder … eerst te trouwen?

Juffr. Ekster.

O foei!

Mevr. Halm.

O foei! Schaam u! mijn man was zelf getuige

Van ’t jonge paar …!

Stuiver (tegen juffr. Ekster).

Van ’t jonge paar …! Ja, ’t weglaten van feiten

Maakt twijfel wakker en verwart ’t verhaal;

In referaten komt het er op aan

Te ord’nen, chronologisch en correct.

Maar nooit heb ik nog goed kunnen begrijpen,

Hoe zij daar leefden …

Valk (vervolgende).

Hoe zij daar leefden … Want men mag vermoeden

Dat koe en schaap niet ook op zolder woonden.

Juffr. Ekster (tegen Stuiver).

O, je moet één ding wel bedenken, beste,

Men heeft niets noodig waar de liefde woont;

Twee teedre harten leven haast van niets. (tegen Valk)

Hij had haar lief bij snarenspel en zang

Waarop zij met klavierspel weerklank gaf.

Mevr. Halm.

En dan, dat spreekt, zij leefden op crediet …

Goudstad.

Een jaar, totdat de firma ging failliet.

Mevr. Halm.

Maar toen kreeg Strooman een beroep naar ’t Noorden.

Juffr. Ekster.

En in een brief, dien ’k later zag, bezwoer hij

Alleen voor haar en voor zijn plicht te leven.

Valk (aanvullend).

En daarmee was dan zijn roman beëindigd.

Mevr. Halm (staat op).

Kom, laat ons nu eens in den tuin gaan zien;

Het kon toch zijn dat hij in aantocht was.

Juffr. Ekster (doet haar manteltje om).

Het wordt al koel.

Mevr. Halm.

Het wordt al koel. Och, Zwaanhild, haal mij even

Mijn wollen doek.

Lind (onbemerkt tegen Anna).

Mijn wollen doek. Ga vast vooruit!

Mevr. Halm.

Mijn wollen doek. Ga vast vooruit! Kom je ook?

(Zwaanhilde gaat het huis binnen; de anderen, behalve Valk, gaan naar den achtergrond of af naar links. Lind die meegeloopen is blijft staan en komt terug).

Lind.

Mijn vriend!

Valk.

Mijn vriend! Wel insgelijks!

Lind.

Mijn vriend! Wel insgelijks! Geef mij je hand!

Ik ben zoo blij;… ’t is of mijn hart moet barsten,

Als ik ’t niet iemand zeg …

Valk.

Als ik ’t niet iemand zeg … Maar kalmpjes aan;

Verhoord word je eerst, veroordeeld, dan gehangen.

Wat zijn dat voor manieren? Je verbergt

Voor mij, je vriend, den schat door je gevonden;…

Beken het maar, gegrond is mijn vermoeden:

Je trok een prijs uit ’s levens loterij!

Lind.

Ja, op een mooien vogel lei ’k de hand!

Valk.

Zoo? Levend,… onbeschadigd door het net?

Lind.

Heb maar geduld; nu is het gauw gezegd:

Ik ben verloofd!…

Valk (snel).

Ik ben verloofd!… Verloofd, zeg je?

Lind.

Ik ben verloofd!… Verloofd, zeg je? Jawel!

Van daag,… hoe ’k durfde weet ik zelf niet meer!

Ik zei … nou ja, dat kan ik niet vertellen;

Maar weet je … zij, dat mooie jonge meisje,

Bloosde als een roos,… en werd volstrekt niet boos!

Zeg, kan je ’t vatten, Valk, hoe ik het waagde!

Zij luisterde en … schreide, meen ik zelfs;

Dát is toch een goed teeken?

Valk.

Dát is toch een goed teeken? Zeker wel.

Lind.

En dus, niet waar, is zij nu mijn verloofde?

Valk.

Ik onderstel van ja; maar wil je ’t weten

Volmaakt sekuur, vraag ’t dan aan juffrouw Ekster.

Lind.

O neen, ik weet het zeker, mijn gevoel

Bedriegt mij niet, ’k ben rustig, zonder vrees.

(Stralend en geheimzinnig).

Zeg, even mocht ’k haar handje drukken ook

Toen zij de koffiekopjes nam van tafel!

Valk (heft zijn glas op en ledigt het).

Nu, lentebloesem siere je verbond!

Lind (doet evenzoo).

En ’k wil hier luid en plechtig het bezweren

Dat ik haar lief zal hebben tot mijn dood,

Zoo warm als nu … want och zij is zoo lief!

Valk.

Verloofd! Dus daarom waren je gedachten

Bij Mozes noch profeten meer van daag.

Lind (lachend).

En jij, die dacht, dat jouw lied dat gedaan had!…

Valk.

Ach ja, poëten g’looven dat zoo licht.

Lind (ernstig).

Je moet niet denken dat ik door ’t geluk

Den theoloog al uitgeschud heb nu.

’t Verschil is dit alleen, dat ’k niet den Bijbel

Als Jakobsladder tot mijn God gebruik.

Nu moet ik Hem in ’t leven zelf gaan zoeken;

Ik voel meer goedheid nu al in mijn hart,

’k Heb lief de grashalm, ’t wurmpje aan mijn voet;

Die moeten van ’t geluk hun deel ook hebben.

Valk.

Maar zeg mij eens …

Lind.

Maar zeg mij eens … ’k Heb alles nu gezegd,

Mijn zoet geheim blijft heilig voor ons drieën.

Valk.

Ja, maar ’k bedoel, heb je al vooruit gedacht?

Lind.

Gedacht? Vooruit? Ik? Neen, voor ’t oogenblik

Leef ik geheel in lenteblij genot.

Ik richt mijn oog op ons geluk vlak bij:

Daar houden wij van ’t lot de teugels vast.

Noch jij, noch Goudstad,… noch zelfs mevrouw Halm

Kan zeggen tot mijn frissche bloem: “verwelk!”

Want ik heb wilskracht, gloed straalt uit háár oogen.

En daarom moet en zal zij opwaarts streven!

Valk.

Goed zoo; wie zoo denkt, zal ’t geluk wel dwingen!

Lind.

Wild-bruisend kookt in mij mijn levensmoed.

O, ik voel mij zoo sterk! Lag daar een afgrond

Vóor mij … hoe gapend ook … Ik waagde een sprong!

Valk.

Wat zeggen wil in nuchtre prozataal:

Je liefde maakt je bijna tot een rendier.

Lind.

Nu … trek ik mee met wilden rendiertroep

Dan weet ik wel waarheen mijn smachten trekt!

Valk.

Dat kan je morgen dan alvast vertoonen.

Je moet toch met ’t kwartet de bergen in?

Maar ’k wed dat je geen pelsjas noodig hebt …

Lind.

’t Kwartet! Nou ja, laat ’t zonder mij maar klimmen.

Ik adem berglucht nu in ’t diepe dal;

Hier heb ik bloemen en de wijde fjord,

Hier heb ik bladerruischen, vogelzangen,

En mijn geluksfee … zij is immers hier!

Valk.

O, een geluksfee hier in deze streken

Hoû die maar vast!… die zijn maar al te zeldzaam. (met een blik op het huis).

Sst,… Zwaanhild …

Lind (drukt hem de hand).

Sst,… Zwaanhild … Goed; ’k ga heen,… laat niemand weten,

Wat tusschen jou en mij en háár moet blijven.

Dank dat je luisteren wou naar mijn geheim.

Begraaf het in je hart, hoû ’t veilig daar …

(af naar den achtergrond hij de anderen).

(Valk kijkt hem een oogenblik na en loopt een paar maal den tuin op en neer, zichtbaar strijdende tegen zijn aandoeningen. Even later komt Zwaanhilde uit het huis met een doek op den arm; wil naar den achtergrond gaan; Valk nadert haar en kijkt haar onafgewend aan. Zwaanhilde blijft staan).

Zwaanhilde (na een kleine pauze).

U kijkt mij zoo vreemd aan …?

Valk (half in zich zelf).

U kijkt mij zoo vreemd aan …? Ja, dáár is ’t trekje,

Diep in die oogen glijdt een vlucht’ge schaduw,

Die om den mond verscholen speelt vol spotlust.

Het is daar.

Zwaanhilde.

Het is daar. Wat? U doet mij haast verschrikken.

Valk.

U heet Zwaanhilde?

Zwaanhilde.

U heet Zwaanhilde? Ja, dat weet u wel.

Valk.

Maar weet u dat die naam belachlijk is?

Doe mij ’t genoegen … gooi hem over boord!

Zwaanhilde.

O, dat zou eigenmachtig, ongepast zijn …

Valk.

Hm, “Zwaanhild”… “Zwaanhild”… (plotseling ernstig).

Hm, “Zwaanhild”… “Zwaanhild”… Waarom kreeg u toch

Al toen u klein was zoo’n memento mori?

Zwaanhilde.

Klinkt ’t leelijk dan?

Valk.

Klinkt ’t leelijk dan? Neen, mooi als een gedicht,

Maar veel te groot, te streng voor onze tijden.

Hoe kan een meisje uit onze dagen nu

Begrijpen wat de naam Zwaanhilde inhoudt?

Neen, gooi hem weg, als een verouderd pak.

Zwaanhilde.

U denkt vast aan het koningskind der sage?

Valk.

Dat schuldloos door de paarden werd vertrapt.

Zwaanhilde.

Maar onze wet laat zoo iets niet meer toe.

Neen, hoog in ’t zadel! In mijn stille droomen

Joeg ’k, voortgedragen op een vurig paard,

Zoo vaak ver weg, de wereld in vol moed,

Zijn manen als een vrijheidsvlag me omwapprend!

Valk.

Dat ’s oude liedje. In die “stille droomen”

Kent niemand van ons paal of perk of grenzen,

Dan vreest geen mensch de sporen te gebruiken;…

Bij daden blijven wij zoet hier beneden;

Want ’t leven heeft een ieder innig lief,

En niemand wil een sprong ten doode wagen.

Zwaanhilde (levendig).

Ja, wijs mij ’t doel maar, en ik waag ’t te springen.

Maar dan zij ’t doel den sprong ten doode ook waard.

Een Californië na zandwoestijnen,…

Zoo niet, dan is ’t maar beter thuis te blijven.

Valk (spottend).

Och ja, “de tijd” is zeker daaraan schuld.

Zwaanhilde (warm).

Ja, juist, dat is ’t! Waarom als ’t windstil is,

De boot uitzetten en de zeilen hijschen?

Valk (ironisch).

Ja, waarom zweep of scherpe sporen slijten,

Waar niet met gouden prijs hij wordt beloond

Die moed heeft vrij de wereld in te gaan,

En hoog in ’t zadel, stout vooruit te streven?

Zoo’n tocht, zoo zonder doel, is iets voor d’adel,

Maar onze tijd lacht om wat aadlijk is;

Dat wou u zeggen, niet?

Zwaanhilde.

Dat wou u zeggen, niet? Ja, dat is waar;

Zie naar dien pereboom die ginder staat,…

Wat is die dor en bloesemloos van ’t jaar.

Verleden jaar, dat had u moeten zien,

Boog heel de boom onder zijn vruchtenlast.

Valk (een beetje onzeker).

Ik g’loof het graag; maar wat moet ’k daaruit leeren?

Zwaanhilde (fijntjes).

O, onder meer, dat ’t voor een Zacharias

Van ónzen tijd, te veel verlangd is, peren

Te oogsten waar een vorig jaar de boom

Te veel gedragen heeft aan bloem en vrucht.

Valk.

Ik wist het wel. U zou wel ’t spoor weer vinden

In oud-romantische geschiedenissen.

Zwaanhilde.

Ja, onze deugd is van een ander slag.

Wie komt er op en strijdt voor waarheid nog,

Wie waagt zijn huid en zijn persoonlijkheid?

Waar vindt men helden?

Valk (kijkt haar scherp aan).

Waar vindt men helden? En waar zijn Walkuren?

Zwaanhilde (schudt het hoofd).

Walkuren zijn niet noodig in dit land!

Toen ’t g’loof onlangs in Syrië werd bedreigd

Trok u toen als verdediger daarheen?

Neen, op papier ging u de zaak ter harte.

En voor het goede doel zond u wat geld af.

(Pauze. Valk schijnt te willen antwoorden, maar houdt zich in en gaat den tuin in).

Zwaanhilde (kijkt hem een oogenblik aan, nadert dan en vraagt zacht).

Valk ben je boos?

Valk.

Valk ben je boos? Welneen, ik sta te peinzen;…

En anders niets.

Zwaanhilde (nadenkend en meewarig).

En anders niets. Je hebt als twee karakters …

Geheel verschillend …

Valk.

Geheel verschillend … Ja, dat weet ik wel.

Zwaanhilde (driftig).

Maar waarom toch?

Valk (uitbarstend).

Maar waarom toch? Omdat ik ’t niet kan dulden

Voor Jan-en-alleman mijn naakte ziel

Ten toon te stellen … als ’t profane menschdom,

Dat op de straat te koop loopt met zijn liefde …

Als jonge vrouwen met hun bloote armen!

Jij was de eenige,… jij Zwaanhild, jij …

Dat dacht ik … maar dat is nu ook voorbij …

(wendt zich tot haar terwijl zij naar het prieël gaat en uitkijkt).

Je luistert …

Zwaanhilde.

Je luistert … Naar een andre stem, die ’s avonds …

Sst! Hoor je wel?… spreekt als de zon gaat dalen.

Een kleine vogel, kijk, verschuilt zich daar

In ’t loof,… daar komt hij net weer voor den dag …

En weet je wat ik vast geloof? Haar, wie

Geen dichterziel, geen zangstem werd gegeven

Die kreeg van God een vogeltje tot vriend …

Voor haar alleen en voor haar tuin geschapen.

Valk (neemt een steen van den grond op).

Dan moeten mensch en dier elkaar ontmoeten,

Zal niet zijn zang te loor gaan bij een vreemde.

Zwaanhilde.

Ja, dat is waar; maar ’t mijne vond ik al.

’k Kreeg niet de gaaf van ’t woord en ook geen zangstem;

Daar kweelt mijn vogeltje in zijn groene schuilplaats,

Daar voel ’k als zangen dalen in mijn ziel …

Nu ja … ze blijven niet … ze vliegen weg …

(Valk gooit driftig met den steen; Zwaanhilde uit een kreet).

O God! je raakte hem! Hoe kon je ’t doen!

(loopt naar rechts en komt weer dadelijk terug).

O dat was slecht, heel slecht!

Valk (hartstochtelijk opgewonden).

O dat was slecht, heel slecht! Neen … oog om oog

En tand om tand, Zwaanhilde, meer was ’t niet!

Nu krijg je dan geen groet meer uit de hoogte,

Uit ’t land der zangen geen geschenken meer.

Dat is mijn wraak nu over wat je deedt!

Zwaanhilde.

Wat ’k deed?

Valk.

Wat ’k deed? Ja, jij! Tot op dit oogenblik

Zong in mijn borst een vogel stout en sterk.

Nu kan de doodsklok voor hen beiden luiden,…

Jij doodde hém!

Zwaanhilde.

Jij doodde hém! Ik?

Valk.

Jij doodde hém! Ik? Ja, toen jij versloeg

Mijn g’loof, zoo jong, zoo blij en zegevierend …! (verachtelijk).

Toen jij je hebt verloofd!

Zwaanhilde.

Toen jij je hebt verloofd! Wat meen je toch?

Valk.

O ja, dat ’s stellig wel een heel best zaakje;

Hij doet examen, wordt wel gauw beroepen,…

Hij wenscht toch naar Amerika te gaan …

Zwaanhilde (op denzelfden toon).

En heeft een aardig duitje nog te wachten;…

Want je zult zeker Lind bedoelen?

Valk.

Want je zult zeker Lind bedoelen? Dat

Zal jij wel weten …

Zwaanhilde (met ingehouden lach).

Zal jij wel weten … Ja, als bruidjes’ zuster

Dient dat wel …

Valk.

Dient dat wel … God! Ben jij ’t dan niet …?

Zwaanhilde.

Dient dat wel … God! Ben jij ’t dan niet …? Die oogstte

Zoo’n overgroot geluk? Ach neen, eilacy!

Valk (bijna kinderlijk blij).

Jij bent het niet! O nu zij God geloofd!

Och, Onze Lieve Heer is goed en mild toch!

Niet met een ander zal ’k gearmd je zien …

Hij wilde alleen het licht der smart ontsteken …

(wil haar hand vatten).

O Zwaanhild, hoor eens, luister …

Zwaanhilde (wijst snel naar den achtergrond).

O Zwaanhild, hoor eens, luister … Kijk eens daarheen!

(Zij gaat naar het huis. Van den achtergrond komen op dat oogenblik mevr. Halm, Anna, juffr. Ekster, Goudstad, Stuiver en Lind. Gedurende het voorgaande is de zon ondergegaan; het landschap ligt in schemerdonker).

Mevr. Halm (tegen Zwaanhilde).

Nu zal de dominee aanstonds wel komen.

Waar bleef je toch?

Juffr. Ekster (met een blik op Valk).

Waar bleef je toch? Je staat daar als beteuterd.

Zwaanhilde.

Ik heb wat hoofdpijn; ’t zal wel overgaan.

Mevr. Halm.

En loop je dan hier met je bloote hoofd?

Zet nu vast thee en maak de kamer netjes;

’t Moet in de puntjes zijn; ik ken mevrouw wel.

(Zwaanhilde gaat het huis binnen).

Stuiver (tegen Valk).

Weet jij wat Strooman in de Kamer wil?

Valk.

Ik denk niet dat hij voor verhooging stemt.

Stuiver.

Maar als een zachte wenk hij nu eens kreeg

Dat ’k verzen in mijn schrijfmap houd verborgen?

Valk.

Misschien dat ’t hielp.

Stuiver.

Misschien dat ’t hielp. Och was ’t maar waar … want heusch

Het spant er, nu ’t tot trouwen dan zal komen.

De liefdezorgen zijn niet licht te tellen!

Valk.

Net goed: wat doe je in zoo’n wespennest!

Stuiver.

Dus liefde noem je zóó?

Valk.

Dus liefde noem je zóó? Dat niet, maar ’t huwlijk,

Met banden, vrijheidsroof en slavenleven.

Stuiver (ziende dat Juffr. Ekster naderbij komt).

Je weet niet wat een heerlijk kapitaal

Er ligt in ’t woord der vrouw en in haar geest.

Juffr. Ekster (zachtjes).

Denk je dat Goudstad wil een voorschot geven?

Stuiver (knorrig).

Ik weet niet zeker nog; ik zal ’t probeeren.

Lind (gedempt tegen Valk terwijl hij met Anna nader komt).

Ik hoû ’t niet langer uit; ik moet terstond

Aan allen ’t zeggen nu …

Valk.

Aan allen ’t zeggen nu … In plaats te zwijgen,

En geen oningewijde te vertellen,

Wat jou alleen aangaat …

Lind.

Wat jou alleen aangaat … Dat ’s ook wat moois;…

Voor jou, mijn vriend, ook hier in huis logeergast,

Moest ik verstoppen dan mijn jong geluk!

Neen, nu mijn hoofd van jubel staat in brand …

Valk.

Nu wil je je ook maar nijdig laten maken?

Ja, goede lieve vriend, als dat je opinie is,

Ga dan maar gauw je engagement vertellen!

Lind.

Dat dacht ik ook, om meer dan ééne reden,

En één daarvan lijkt mij wel van gewicht;

Stel eens dat onder ons zich zou bevinden

Een stille aanbidder, sluipend om haar heen;

Stel dat hij dan op-eens met huwelijksplannen kwam

En aanzoek om haar hand … wat dat gênant zou zijn …!

Valk.

Je hebt gelijk; ja, ik vergat geheel

Dat tot wat hoogers jij je voelt bestemd.

Van liefde’s vrije priester die je nú bent,

Moet vroeg of laat je nog promotie maken;

Maar het is zelfs in strijd met alle vormen

Je nu al voor te doen als hoog-gewijde.

Lind.

Ja, zie je, als niet Goudstad …

Valk.

Ja, zie je, als niet Goudstad … Wat van hem?

Anna (verlegen).

Och, dat is iets dat Lind zich in zijn hoofd zet.

Lind.

Zeg dat nu niet; ik voel dat hij treedt tusschen

Mijn nieuw geluk en mij, waar hij maar kan.

Die kwast komt immers daaglijks hier naar buiten,

Is rijk en vrijgezel, steeds om je heen;

In ’t kort, mijn liefste, er is nog zooveel

Dat niets dan onheil voor ons kan voorspellen.

Anna (met een zucht).

Hè dat is jammer, ’t was zoo mooi vandaag!

Valk (deelnemend tegen Lind).

Laat niet ’t geluk je ontgaan door sombre grillen,

Wacht nog wat … geef niet noodeloos je bloot.

Anna.

O! Juffrouw Ekster kijkt naar ons; zeg niets meer!

(Zij en Lind af, ieder naar een anderen kant)

Valk (kijkt Lind na).

Daar gaat hij heen en doodt zijn eigen jeugd.

Goudstad (die intusschen bij de trap heeft gestaan in gesprek met mevr. Halm en Juffr. Ekster, komt nu naderbij en klopt hem op den schouder).

Wel, staat u hier te broeden op een lied?

Valk.

Neen, op een drama.

Goudstad.

Neen, op een drama. Zoo? Wel nu nog mooier!…

Ik dacht niet dat u daaraan ook al deed.

Valk.

Neen, dit is eigenlijk ook voor een ander,

Een vriend van mij, ja, van ons allebei;…

Een schrijver van bizondre handigheid,

Want tusschen middaguur en avondstond

Heeft hij al afgemaakt een heele idylle.

Goudstad (sluw).

Blij-eindigend, niet waar?

Valk.

Blij-eindigend, niet waar? U weet toch wel

Dat ’t scherm pas valt als zij elkander krijgen.

Maar dat is nog maar één van zijn drie stukken:

Daarnà eerst komen nog de schrijversweeën,

Als nummer twee, de klucht van de verloving,

Door vijf bedrijven heen behandeld wordt.

En hieruit spint hij dan op nieuw de stof

Voor ’t huwelijksdrama, dat is dan het derde.

Goudstad (glimlachend).

De schrijflust schijnt aanstekelijk te werken.

Valk.

Zoo? Hoe dan wel?

Goudstad.

Zoo? Hoe dan wel? Ik meen alleen in zóóver

Als ’k ook te broeden rondloop op een dichtstuk,…

(geheimzinnig).

Maar heel reëel en uitermate praktisch.

Valk.

Wie is de held, als ik zoo vrij mag zijn?

Goudstad.

Dat zeg ik morgen wel, maar eerder niet.

Valk.

Dan is u ’t zelf!

Goudstad.

Dan is u ’t zelf! Zou ’k daarvoor deugen, denkt u?

Valk.

Een beetre held waar’ waarlijk niet te vinden.

Maar de heldin dan? Zij woont zeker buiten

Op ’t vrije land, niet in bedompte stad?

Goudstad (dreigt met den vinger).

Daar zit de knoop … dat mag ik niet verklappen!…

(verandert van toon).

Zeg eens, wat dunkt u wel van juffrouw Halm?

Valk.

O, u moet stellig haar veel beter kennen;

Mijn oordeel kan noch kwaad noch goed beduiden …

(glimlachend).

Doch pas maar op, dat ’t niet in ’t honderd loopt

Met dat gedicht waarvan u heeft verteld.

Stel dat ik uw vertrouwen zou misbruiken,

En uitkomst en intrige ging bederven.

Goudstad (gemoedelijk).

Nu ja, dan zou ik ook wel amen zeggen.

Valk.

Is dat gemeend?

Goudstad.

Is dat gemeend? U is toch man van ’t vak;

En ’t waar’ te gek, werd uwe hulp versmaad

Door wie, als ik, maar is een dilettant (gaat naar den achtergrond).

Valk (in ’t voorbijgaan tegen Lind).

Je hadt gelijk; die rijke heer loopt rond

Met moordnaarsplannen tegen je geluk, hoor. (verwijdert zich).

Lind (zacht tegen Anna).

Nu zie je ’t eens, ’k was niet voor niets zoo bang;

Wij moeten heusch terstond je moeder spreken.

(Zij gaan naar mevr. Halm toe, die met juffr. Ekster bij het huis staat).

Goudstad (pratend met Stuiver).

Wat prachtig mooie avond.

Stuiver.

Wat prachtig mooie avond. O zeker, ja,

Als er maar stemming is …

Goudstad (schertsend).

Als er maar stemming is … Iets niet in orde

Met uw liefde soms?

Stuiver.

Met uw liefde soms? Niet juist dáármee …

Valk (die er bij gekomen is).

Maar met ’t engagement?

Stuiver.

Maar met ’t engagement? Misschien is ’t dát wel.

Valk.

Hoera, dan ben je niet geheel ontbloot nog

Van ieder sprankje poëzie, gelukkig.

Stuiver (beleedigd).

’k Begrijp niet wat met mijn engagement

Of ook met mij, de poëzie te doen heeft.

Valk.

Dat moet je ook niet begrijpen; als de liefde

Haar eigen wezen kent, dan moet zij sterven.

Goudstad (tegen Stuiver).

Maar is er iets waar ’k u mee helpen kan

Dan zeg het maar.

Stuiver.

Dan zeg het maar. Ja, ik heb heel den dag al

Bedacht hoe ’k u de zaak zou kunnen zeggen,

Maar ’k kon niet komen tot een goed besluit.

Valk.

Ik zal je helpen en ik maak het kort:

Sinds jij tot een “aanstaande” bent bevorderd,

Gevoel jij je gedrukt en steeds gedrukter …

Stuiver.

Ja, dat was wel bij tijden nog al erg …

Valk (voortgaand).

En ging zoo waar gebukt onder verplichtingen

Die je ter helle joeg, als je maar kon;

Dat is de zaak.

Stuiver.

Dat is de zaak. Wat zijn dat voor verdichtingen!

Ik heb geprolongeerd, als eerlijk man. (tegen Goudstad).

Maar ’t wordt met iedre maand al meer en erger.

En men krijgt toch een vrouw als men gaat trouwen …

Valk (vroolijk).

Nu is de hemel van je jeugd weer helder,

Dit was een echo uit je dichtertijden!

Zoo moet ’t ook zijn; ’k begreep het wel terstond; ’n Paar vleugels had je noodig en een schaar!

Stuiver.

Een schaar?

Valk.

Een schaar? Een wil-schaar, ja, om alle banden

Weer los te knippen, dat je uit kon vliegen

Weer vrank en vrij …

Stuiver (boos).

Weer vrank en vrij … Neen, dat wordt ál te grof!

Dat ik beschuldigd word van zoo’n vergrijp

Aan het gezag, dat ’k stil maar heengaan zou?

Zoo iets is een bekladden van mijn eer

En lasterlijke praat!

Valk.

En lasterlijke praat! Mensch, ben je dwaas!

Wat wil je dan toch zeggen? Spreek toch … spreek!

Goudstad (lachend tegen Stuiver).

Ja, tracht de zaak eens helder in te denken.

Wat wou u dan?

Stuiver (bedaart weer).

Wat wou u dan? Een leening bij de spaarbank.

Valk.

Een leening!

Stuiver (snel tegen Goudstad).

Een leening! ’k Meen een endossement

Voor honderd thaler of zoo daaromtrent.

Juffr. Ekster (die inmiddels bij mevr. Halm, Lind en Anna heeft gestaan).

Hoe aardig! Och! Nu veel geluk, hoor kindren!

Goudstad.

Wat is dat nu? (gaat naar de dames).

Stuiver.

Wat is dat nu? Dat kwam daar ongelegen.

Valk (slaat uitgelaten zijn armen om zijn hals).

Hoera, trompetgeschal verkondigt luid

Dat Amor je een broertje heeft gebracht.

(trekt hem mee naar de anderen).

Juffr. Ekster (overweldigd tegen de heeren).

Och, Lind en Anna,… Lind heeft haar gekregen!

Zij zijn geëngageerd!

Mevr. Halm (met tranen van ontroering, terwijl het paar gelukgewenscht wordt).

Zij zijn geëngageerd! Dat ’s al de achtste,

Die welverzorgd en blij dit huis verlaat;… (tot Valk gewend).

Al zeven nichtjes … allemaal met gasten … (haar aandoening wordt haar te machtig; zij houdt haar zakdoek voor de oogen).

Juffr. Ekster (tegen Anna).

Nu zullen er heel wat bezoeken komen.

(liefkoost haar zeer aangedaan).

Lind (grijpt Valk’s handen).

O vriend, ik leef als in een zwijmelroes!

Valk.

Stil;… als verloofde ben je lid geworden

Van ’t geestelijke matigheidsgenootschap;

Je kent ’t gebod:… geen slemppartijen hier!

(keert zich tot Goudstad met een beetje boosaardige deelneming).

Nu mijnheer Goudstad?

Goudstad (vergenoegd).

Nu mijnheer Goudstad? Wel, ik zou durven denken

Dat voor hen beiden dit geluk belooft.

Valk (kijkt hem verwonderd aan).

U draagt uw leed met wel te prijzen rust.

’t Doet mij genoegen.

Goudstad.

’t Doet mij genoegen. Wat meent u toch, mijn waarde?

Valk.

’k Bedoel dat aangezien u zelf toch voedde

Een zoete hoop …

Goudstad.

Een zoete hoop … Deed ik dat? Inderdaad?

Valk.

U was ten minste goed daartoe op weg;

U noemde juffrouw Halm; u stond toch hier

En vroeg mij …

Goudstad (glimlachend).

En vroeg mij … Ja, maar zijn er dan geen twee?

Valk.

Dus ’t is de andre, die u meent … haar zuster?

Goudstad.

Haar zuster, ja, de andre,… juist, die is ’t.

Leer eerst die zuster maar wat nader kennen,

En oordeel zelf of zij niet zou verdienen

Dat er wat meer werk van haar werd gemaakt

Dan hier in huis gewoonlijk wordt gedaan.

Valk (koel).

Zij heeft wel alle goede eigenschappen.

Goudstad.

Niet alle nog: den conversatietoon

Kan zij niet vatten; daar legt zij het af …

Valk.

Ja, dat is erg.

Goudstad.

Ja, dat is erg. Maar als mevrouw haar maar

Eén winter uitbrengt, wed ik dat voor niemand

Zij onderdoet.

Valk.

Zij onderdoet. Ja, dat zal wel zoo zijn.

Goudstad.

Ja, dat is wonderlijk met jonge meisjes!

Valk (vroolijk).

Zij zijn als winterrogge op het land;

Zij kiemen ongemerkt in vorst en sneeuw.

Goudstad.

De balzaal is hun thuis van ’t kerstfeest af …

Valk.

Daar komt de mest er op … schandalen, praatjes …

Goudstad.

En als de warme lentelucht dan komt …

Valk.

Dan komen groene dametjes te voorschijn!

Lind (komt bij hen en grijpt Valk’s handen).

Wel was ’t verstandig dat ik deed dien stap …

Ik voel mij zoo gelukkig en zoo rustig!

Goudstad.

Ziedaar den bruidegom; vertel nu eens

Hoe men zoo doet als pas verloofde minnaar!

Lind (onaangenaam aangedaan).

Daarover spreekt men met een derde niet.

Goudstad (schertsend).

Slecht gehumeurd? Dat zal ik Anna klikken. (gaat naar de dames toe).

Lind (kijkt hem na).

Is dat een vraag, die man is onverdraaglijk!

Valk.

Je hebt je toch in hem vergist,…

Lind.

Je hebt je toch in hem vergist,… Och kom?

Valk.

Het was niet Anna die hij had op ’t oog.

Lind.

Wat! Was het Zwaanhild?

Valk.

Wat! Was het Zwaanhild? Ja, dàt kan ’k niet zeggen. (luimig)

Vergeef mij, voor een ander leedt je pijn!

Lind.

Hoe meen je dat?

Valk.

Hoe meen je dat? Zeg, heb je de courant

Gelezen?

Lind.

Gelezen? Neen.

Valk.

Gelezen? Neen. Ik zal je ’t dagblad zenden;

Daar staat iets in, van iemand wien het lot

Zijn goede, gave oogtand trekken deed,

Omdat een neefje van hem leed aan tandpijn.

Juffr. Ekster (kijkt uit het raam).

O daar komt dominee!

Mevr. Halm.

O daar komt dominee! Met hoeveel zijn ze?

Stuiver.

Vijf, zes … acht kinderen.

Valk.

Vijf, zes … acht kinderen. Dat ’s buitensporig!

Juffr. Ekster.

Hè, zoo iets is toch bijna onfatsoenlijk!

(Intusschen heeft men een rijtuig hooren stilhouden links buiten. De dominee, zijn vrouw en acht kleine meisjes, allen in reistoilet, komen één voor één binnen).

Mevr. Halm (ijlt de nieuw aangekomenen te gemoet).

Welkom hier, hartelijk welkom hier!

Strooman.

Welkom hier, hartelijk welkom hier! Dank u.

Mevr. Strooman.

O, u heeft zeker gasten …

Mevr. Halm.

O, u heeft zeker gasten … Och, wel neen!

Mevr. Strooman.

Want komen we ongelegen …

Mevr. Halm.

Want komen we ongelegen … Neen … integendeel;

U komt juist goed van pas, want denk eens aan,

Mijn dochter Anna is daar net verloofd.

Strooman (schudt Anna de hand met zalving).

Laat mij getuigen;… liefde,… zielsgemeenschap …

Dat is een schat, die motten niet of roest

Verteren kunnen … zoo zij althans echt is.

Mevr. Halm.

Hoe aardig dat u al de kleintjes mee

Gebracht heeft naar de stad.

Strooman.

Gebracht heeft naar de stad. Er zijn er nóg vier

Die buiten zijn gebleven.

Mevr. Halm.

Die buiten zijn gebleven. Och kom, ja?

Strooman.

Drie daarvan zijn te klein om te beseffen

Wat ’t is een liefdrijk vaderhart te missen

Voor ’s rijks belang.

Juffr. Ekster (tegen mevr. Halm terwijl zij afscheid neemt).

Voor ’s rijks belang. Nu ga ik u verlaten.

Mevr. Halm.

Och, waarom gaat u al zoo gauw weer weg?

Juffr. Ekster.

Ik moet nog in de stad het nieuws vertellen;

Bij Jensen, weet ik, gaan ze laat naar bed;

De tantes zullen blij zijn, nu dat spreekt.

Mijn lieve Anna, wees niet meer verlegen …

Want morgen is het Zondag; met visites

Wordt je overstroomd, daar kan je vast op reeknen!

Mevr. Halm.

Nu, wèl thuis dan! (tegen de anderen).

Nu, wèl thuis dan! En u wil zeker wel

Een kopje thee? Mevrouw wees dan zoo goed!

(Mevr. Halm, Strooman, zijn vrouw en kinderen met Goudstad, Lind en Anna gaan het huis in).

Juffr. Ekster (terwijl zij Stuivers arm neemt).

Nu gaan wij dwepen! Stuiver kijk eens hier,

Hoe Luna zwevend rust tusschen de wolken!

Maar neen, je kijkt niet eens!

Stuiver.

Maar neen, je kijkt niet eens! O ja, jawel!

Ik dacht alleen maar even aan ons debet.

(Zij gaan weg naar links. Valk die onder het voorgaande onafgewend Strooman en zijn vrouw beschouwd heeft, blijft alleen in den tuin achter. Het is nu heelemaal avond; in huis is het licht opgestoken).

Valk.

Het àl verbrand en dood;… troostlooze jammer!

Zoo gaan zij door het leven, twee aan twee,

Te zamen staan zij als de zwarte stammen,

Die ’n boschbrand naliet op de dorre hei;…

Zoo ver het oog maar reikt is ’t kale vlakte …

O brengt dan niemand ’s levens frissche groen!

(Zwaanhilde komt op de veranda met een bloeienden rozenstruik dien zij op de balustrade zet).

Die ééne … ja …!

Zwaanhilde.

Die ééne … ja …! Valk, sta jij daar in ’t donker?

Valk.

En ben niet bang? Neen, ’t donker is juist mooi.

Maar zeg eens, ben jij dan niet bang daarbinnen,

Waar ’t lamplicht op de vale lijken valt …

Zwaanhilde.

O foei!

Valk (kijkt naar Strooman, die zich aan het raam vertoont).

O foei! Wat was hij vroeger hoog van moed;

Vocht voor zijn liefde tegen heel de wereld,

Trok tegen zede en gebruik te veld.

Zijn liefde uitte hij in blijde zangen …!

Zie hem nu aan! In lange jas … zijn beste …

Het wandlend drama van zijn diepen val!

En dan die vrouw, met haar verlepte jurk,

Met scheefgeloopen schoenen, los en klapperend,

Zij is de fee, die hem tot schoonheidsleven

De groote wereld binnen leiden zou.

Wat bleef er van die vlam? Niet eens de rook meer!

Sic transit gloria Amoris, zie je!

Zwaanhilde.

Och ja, ’t is jammerlijk ellendig, alles.

Ik weet geen mensch wiens lot ’k zou willen deelen.

Valk (snel).

Welnu, wij twee staan op tegen een orde

Indruischend tegen de natuur, onwaar!

Zwaanhilde (schudt het hoofd).

Dan was voorzeker ’t mis met ons verbond,

Zoo stellig als wij staan hier op den grond.

Valk.

Neen, ’t wordt triomf waar streven twee vereend.

Wij willen langer niet van de gemeente

Der platte alledaagschheid leden zijn!

Zelfstandig, waar en vrij zich te ontwikk’len

Moet toch het doel zijn van een ernstig mensch.

Dat heb jij ingezien zoo goed als ik.

Er klopt een zieleleven in je polsen

Dat warme woorden vindt voor krachtig denken.

Jij duldt het keurslijf niet der vormlijkheid

Gesnoerd om ’t hart, dat vrij en ruim wil kloppen;

Je stem is niet geschikt om mee te zingen

In het gewoonte-koor, naar zede-maat.

Zwaanhilde.

En denk je niet dat menigmaal de smart

Mijn oog versomberd heeft, mijn borst benauwd?

Ik had mijn eigen weg mij willen maken …

Valk.

Ja, in gedachte, stil?

Zwaanhilde.

Ja, in gedachte, stil? Neen, met der daad.

Toen kwamen tantes met haar goeden raad,…

Zij moesten overleggen, wikken, wegen … (dichterbij).

Maar in gedachte, zeg je; neen ik waagde

Een stoute poging zelfs … ’k ging leeren schildren.

Valk.

En toen?

Zwaanhilde.

En toen? ’t Liep mis, omdat ik geen talent had;

Maar toch mijn vrijheidsdrang liet zich niet binden;

En ’k zocht daarna de planken van ’t theater …

Valk.

Dat plan moest ook wel tegenkanting vinden?

Zwaanhilde.

Ja, ’t was voornamelijk mijn oudste tante;

Zij zag mij liever gaan als gouvernante …

Valk.

Maar van dat alles heb ik nooit gehoord!

Zwaanhilde.

Natuurlijk niet; daar pasten zij wel op. (met een glimlach).

Zij waren bang, ’t zou slecht zijn voor mijn toekomst,

Als jonge heeren het te weten kwamen.

Valk (kijkt haar een oogenblik deelnemend aan).

’k Vermoedde lang dat zoo je lot moest zijn …

Ik zag terstond toen ’k je voor ’t eerst ontmoette,

Hoe weinig je op de anderen geleek,

En hoe geen een je eigenlijk begreep.

Rondom de tafel zaten ze allemaal,

Met kopjes thee,… en de gesprekken gonsden,

De dames bloosden en de heeren kirden

Als tamme duiven op een zomerdag.

En over godsdienst, zedelijkheid zelfs,

Werd er gepraat door meisjes en matronen,

En huislijkheid gevierd door jonge vrouwen,

Terwijl jij eenzaam zat, als heel alleen.

En toen ’t gebabbel eindlijk was gestegen

Tot roes, een thee- en prozabachanaal,…

Toen glansde als zilver jij, een edel muntstuk,

Als tusschen koper en papier verdwaald.

Jij waart een goudstuk uit een verre landstreek

Dat hier berekend werd naar andre koers,

En nauwlijks gangbaar in een licht gesprek,

Waar verzen, boter, kunst en dergelijken

Behandeld werden … juist sprak juffrouw Ekster …

Zwaanhilde (quasi ernstig).

Terwijl haar minnaar, als een ridder koen,

Zijn hoed in de armen als een schild, daar stond …

Valk.

Toen over tafel heen je moeder knikte:

“Toe, Zwaanhild, drink toch eens, je thee wordt koud.”

En zoet dronk je je thee, de slappe, weeë,

Zooals zij allen, jong en oud, daar deden.

Maar daadlijk trof en pakte mij die naam;

De wilde Völsungsage, gruwlijk, wreed,

Met heel haar lange rij verslagen ridders,

Scheen tot in onzen tijd mij toen te reiken;

’k Zag als een tweede Zwaanhild daar in jou,

Vernieuwd en in een andere gestalte.

De leugenvlag moest ’t recht tot oorlog dekken

Eertijds, nu eischt het volk zelf recht en rust;

Maar zondigt iemand tegen ónze zeden

Dan moet voor zijn geslacht hij schuldloos boeten.

Zwaanhilde (licht ironisch).

Ik dacht wel allerminst dat uit theewasem

Zulk bloedig fantazeeren kon ontstaan;

Maar voor jou is het wel geringe kunst

Waar geest ontbreekt, toch geesten te zien rijzen.

Valk (geroerd).

Neen, lach niet, Zwaanhild; ’k hoor wel dat je spot

Met tranen in je stem,… o ’k zie het wel.

En meer nog zie ’k;… wordt jij vertrapt in ’t stof,

Gekneed als klei je eigen vrije wezen,

Dan zal er menig knoeier weldra komen

Met ’t modelleermes, plomp en dom en ruw.

Gods scheppingswerk zullen zij naäpen

Om naar hun eigen beeld je te herscheppen,

Veranderd, aangedikt, verkleind, onkenbaar.

En als men je dan zoo ten toon kan stellen

Dan juublen zij: “Kijk nu is zij normaal!

Kijk die plastieke rust, als marmer koel!

Bestraald door ’t licht van lampen en van kronen

Is zij als voor salon-décor geschapen!”

(grijpt hartstochtelijk haar hand).

Maar moet je sterven dan, leef dan eerst nog!

Wees eerst de mijne vrij in Gods natuur;

Nog vroeg genoeg kom je in vergulde kooi;

Daar tiert de dame, maar de vrouw moet kwijnen,

En die alleen heb ’k lief. Een ander mag

Je dan ééns binnen leiden in zijn huis;

Maar hier, hier is mijn lente opgebloeid,…

Mijn eerste lied ontsproot hier uit mijn ziel.

Hier kreeg ik vleugels;… hier, als jij mij bijstaat,

Dat weet ik, Zwaanhild,… hier, hier word ik dichter!

Zwaanhilde.

(zacht verwijtend terwijl zij haar hand terugtrekt).

O waarom zeg je mij dat alles nu?

Het was zoo mooi elkaar vrij te ontmoeten.

Is ’t dan zoo noodig het geluk te steunen

Met woorden van belofte, dat ’t niet breekt!

Je hebt gesproken en nu is ’t voorbij.

Valk.

Neen, ’k wees je op een doel, spring er nu over.

Mijn trotsche Zwaanhild,… als je ’t waagt te springen.

Wees dapper, als je moed hebt vrij te zijn!

Zwaanhilde.

Om vrij te zijn?

Valk.

Om vrij te zijn? Ja, dat is ware vrijheid

Te doen waartoe ons innigst zijn ons drijft;

En ’k weet dat jij door God bent aangewezen

Tot wering van mijn schoonheids-zondenval.

Ik moet, gelijk mijn naamgenoot de vogel,

Kop in den wind de lucht in, zal ik stijgen.

Jij bent de zefier waar ’k mij op laat wiegen,

Met jou eerst krijg ik draagkracht in mijn wieken.

O wees van mij, eer nog je krijgt de wereld,…

En valt het loof, dan scheiden onze wegen.

Zing mij je zieleschatten in mijn ziel,

En zang voor zang geef ’k rijkelijk je weer …

Dan kan je onder worden, rustig, stil,

Als blaren welken, zonder smart of klacht.

Zwaanhilde (met onderdrukte bitterheid).

’k Kan je niet danken voor je goeden wil,

Hoewel die duidlijk je gezindheid toont.

Want je beschouwt mij als een kind den wilg

Dien het tot ééndagsfluitje kalm versnijdt.

Valk.

Nu, dat ’s toch beter dan in ’t water staan

Totdat de herfst in grauwe mist hem hult. (heftig).

Je moet! Je zult! Ja meer, het is je plicht

Om mij te schenken, wat zoo rijk je ontving.

Wat jij daar droomt dat wordt in mij tot lied!

Ziedaar den vogel, dien ik doodde … dom …

Die was voor jou een bron van zanggenot …

O weiger ’t niet; zing ook voor mij als hij …

Mijn leven wordt voor jou tot één gedicht!

Zwaanhilde.

En als je mij dan kent en ik ben leeg,

Als ik mijn laatste liedje heb gezongen …

Wat dan?

Valk (bekijkt haar).

Wat dan? Wat dan? Denk dan aan wat hij deed. (wijst in den tuin).

Zwaanhilde (zachtjes).

O ja, ik weet ’t, je kunt met steenen gooien.

Valk (lacht spottend).

Ziedaar die vrijheidsziel waar je mee praalt,…

Die ’t àl zou wagen, voor een zichtbaar doel! (met kracht).

Ik wees je ’t doel; geef nu een antwoord dat

Voor altijd mij voldoet.

Zwaanhilde.

Voor altijd mij voldoet. Dat weet je al:

Op dien weg kan ik je nooit nader komen.

Valk (koud-afbrekend).

Nou dan is ’t uit; blijf dan maar in je wereld.

Zwaanhilde (heeft zich zwijgend van hem afgewend. Zij legt de handen op de balustrade en laat haar hoofd daarop rusten).

Valk (loopt eenige malen heen en weer, steekt een sigaar op, blijft dicht bij haar staan en zegt na een pauze):

Je vindt het zeker hoogst belachelijk

Wat ik van avond je al zoo heb verteld? (houdt op, op antwoord wachtend, Zwaanhilde zwijgt).

Ik ben te ver gegaan, dat zie ik wel;

Je voelt alleen als zuster of als dochter;…

’k Zal spreken met handschoenen aan voortaan

Dan zullen wij elkander ’t best verstaan … (wacht even; maar daar Zwaanhilde onbewegelijk blijft staan, keert hij om en gaat naar rechts).

Zwaanhilde (heft het hoofd op, na eenig stilzwijgen, kijkt hem strak aan en komt nader bij hem).

Nu wil ik nog een ernstig woord je zeggen

Tot dank omdat je mij hebt willen redden.

Je hebt een beeld gebruikt dat mij op eenmaal

Je “hemelstijging” juist begrijpen deed.

Ik zag je als een valk, die op moet stijgen

Kop in den wind; zal hij de hoogte in.

Ik was de zefier die je opwaarts droeg,…

En zonder mij was machteloos je streven …

Hoe jammerlijk! Hoe niet-te-zeggen klein!…

Belachlijk zelfs, zooals je zelf besefte.

Toch viel je beeld niet op een dorren grond;

Want voor mijn oog ontstond daaruit een ander,

Dat niet, als ’t eerste hinkt en kreupel gaat.

Ik zag je, niet als valk, maar als een vlieger,

Als dichtervlieger, van papier gemaakt,

Welks eigen ik een bijzaak is en blijft,

Terwijl het opzettouw de hoofdzaak is.

Het breede voorvlak was beschreven, dicht,

Met toekomstwissels op poëtisch goud;

En iedre wiek een bundel epigrammen,

Die flapten in den wind, maar niemand raakten;

De lange staart was een modern gedicht

Dat fouten geeslen wou van onzen tijd,

Maar dat alleen kon zachtjes fluistren even

Van d’een of ander die zijn plicht verzaakt.

Zoo lag je machtloos voor mij, en je vroeg:

„Och zet mij op in ’t westen of in ’t oosten!

Och, drijf mij met mijn liedjes in de lucht,

Al moet het je ook moeders boosheid kosten!”

Valk (knijpt de handen samen in hevige gemoedsbeweging).

Bij God, dat ’s alles waar …!

Zwaanhilde.

Bij God, dat ’s alles waar …! Neen, dank je wel,

Ik ben te groot voor dat soort kinderspel;

Maar jij, geboren voor hoog geestlijk werk,…

Jij,… bent tevree met vliegen naar de wolken,

En bindt je dichterleven aan een draad,

Die ik, wanneer ik wil, kan laten glippen.

Valk (snel).

Hoeveelste is ’t vandaag?”

Zwaanhilde (zachter).

Hoeveelste is ’t vandaag?” Kijk, dat is mooi;

Laat deze dag een datum voor je wezen;

Vertrouw voortaan op eigen vleugelslag,

En laat het dan maar buigen of wel barsten.

Papieren liedren hooren in de map,

De levende zijn eigendom van ’t leven;

En die alleen zijn gangbaar op de hoogten.

Zoo kies dan welke van de twee je wilt. (dichter bij hem).

Nu deed ik wat daar straks je van me vroeg:

Ik zong mijn laatste lied uit volle borst;

En ’t was mijn éénige; nu ben ik leeg;

Als je nu wilt, gooi mij dan met een steen!

(Zij gaat het huis binnen; Valk blijft onbewegelijk staan; en kijkt haar na; ver weg op het water ziet men een boot; daaruit klinkt van verre en gedempt het volgende:)

Koor.

De zeilen geheschen, in glijdend gewiegel

Als arend gezweefd over wereldzeespiegel;

En achter ons blijven der stormvogels scharen.

Verstand is maar ballast … overboord dat terstond!

Misschien raakt er straks wel mijn bootje aan den grond,

Maar het is toch zoo heerlijk te varen!

Valk (verstrooid … ontwaakt uit zijn gedachten).

Gezang? O ja,… ’t is zeker Lind’s kwartet.

(tegen Goudstad, die naar buiten komt met een lichte overjas over den arm).

Zoo, mijnheer Goudstad,… sluipt u zoo stil weg?

Goudstad.

Ja. Laat mij even eerst mijn jas aantrekken;

Wij niet-poëten houden niet van tocht;

Wij krijgen ’t van de avondlucht te pakken.

Goênacht!

Valk.

Goênacht! Och, vóór u gaat een enkel woord!

Wijs mij iets om te doen, maar liefst iets groots…!

Dat ingrijpt …!

Goudstad (met spottenden nadruk).

Dat ingrijpt …! … Wel, doe maar een greep in ’t leven

Dan zal u zien, grijpt u het leven wel.

Valk (ziet hem peinzend aan en zegt langzaam).

Daar is in ’t kort ’t programma dus gegeven. (levendig)

Nu ben ik wakker van mijn leeg gedroom,

Nu heb ik ’s levens dobbelsteen geworpen,

En u zal zien … de duivel haal mij …

Goudstad.

En u zal zien … de duivel haal mij … Hei!

Vloek niet; daarmee verjaagt u nog geen vlieg.

Valk.

Neen, woorden niet, maar daden, enkel daden!

Ik keer des Scheppers werkplan nu eens om;…

Zes lange dagen deed ik niets dan gapen;

Mijn wereldbouwwerk ligt nog ongebouwd;…

Maar morgen, Zondag—dan zal ik gaan scheppen!

Goudstad (lachend).

Ja, laat eens zien hoe flink u aanpakt dan;

Maar ga nu eerst wat slapen; goeden nacht!

(af naar links. Zwaanhilde wordt zichtbaar in de kamer boven de veranda; zij sluit het raam en laat het gordijn zakken).

Valk.

Neen, daden nu! Te lang heb ’k al geslapen. (kijkt op naar Zwaanhilde’s raam en barst als door groote aandoening bevangen uit).

Goênacht! Goênacht! Slaap zacht en droom van nacht;

En morgen, Zwaanhild, zijn wij twee verloofden. (gaat snel weg naar rechts; van het water klinkt het weer):

Koor.

Misschien raakt mijn bootje straks wel aan den grond,

Maar het is toch zoo heerlijk te varen!

(De boot glijdt langzaam verder, terwijl het scherm valt).

EINDE VAN HET EERSTE BEDRIJF.

TWEEDE BEDRIJF.

Zondag namiddag. Mooi aangekleede dames en heeren drinken koffie op de veranda. Door de open glazen deuren ziet men verscheidene gasten binnen in de tuinkamer; daaruit klinkt het volgende:

Koor.

Welkom, verloofden, op dezen dag!

Openlijk moogt gij verliefd nu wezen,

Elkander omhelzen, slag op slag,

Kussen zooveel gij maar wilt … het mag!…

Geen luistervink hoeft gij te vreezen.

Nu kunt gij dwepen naar hartelust,

Overal samen, buiten en binnen.

Nu moogt ge uw liefde kweeken gerust,

Koestrend ze laten groeien in rust;

Toon nu eens hoe gij kunt minnen!

Juffr. Ekster (in de kamer).

Neen, dat je daar niets van gezegd hebt, Lind;

Wat had ik je geplaagd!

Een dame (ook daar).

Wat had ik je geplaagd! Hè ja, ’t is vreeslijk!

Een andere dame (in de deur).

Schreef hij je, Anna?

Een tante.

Schreef hij je, Anna? Neen!

Juffr. Ekster.

Schreef hij je, Anna? Neen! De mijne schreef.

Een dame (op de veranda).

Anna, hoe lang is het wel stil geweest? (loopt de kamer in).

Juffr. Ekster.

Nu moet je morgen op een ring uitgaan.

Verscheidene dames (bedrijvig).

Wij zullen hem de maat nemen!

Juffr. Ekster.

Wij zullen hem de maat nemen! Welneen,

Dat doet zij zelf.

Mevr. Strooman (op de veranda tegen een dame met een handwerkje).

Dat doet zij zelf. Naait u met ’n achtersteek?

De huishoudster (in de deur met een blaadje).

Een kopje koffie nog?

Een dame.

Een kopje koffie nog? Heel graag, een halfje.

Juffr. Ekster.

Hoe heerlijk dat je juist je nieuwen mantel

Zult hebben als je gaat visites doen.

Een oudere dame (in de kamer bij het raam).

En wanneer gaan aan ’t uitzet wij beginnen?

Mevr. Strooman.

Wat kost de postelein nu tegenwoordig?

Een heer (tegen eenige dames op de veranda).

Kijk eens naar mijnheer Lind, met Anna’s handschoen.

Eenige dames (met hooge stemmen).

Zoo waar, hij kuste hem!

Andere dames (evenzoo opspringend).

Zoo waar, hij kuste hem! Wat! is het waar?

Lind (vertoont zich rood en verlegen in de deur).

Och, mallepraat! (verwijdert zich).

Juffr. Ekster.

Och, mallepraat! (verwijdert zich). Ja zeker, ’k zag het net!

Stuiver (in de deur, met een kop koffie in de eene hand en een beschuit in de andere).

Neen, men moet niet de feiten zoo verdraaien,

Ik attesteer dat men zich hier vergist.

Juffr. Ekster (binnen zonder dat men haar ziet).

Kom Anna, ga eens voor den spiegel staan!

Eenige dames (roepen).

Kom ook hier, Lind!

Juffr. Ekster.

Kom ook hier, Lind! Rug tegen rug! Wat dichterbij!

De dames op de veranda.

Laat ons eens zien hoeveel hij grooter is.

(Allen loopen de kamer in; lachen en luid gepraat hoort men een poos daarbinnen).

Valk (die gedurende het voorgaande in den tuin heeft rondgeloopen, komt nu naar voren, blijft staan en kijkt naar binnen, totdat het leven een beetje bedaard is).

Daar slachten zij der liefde poëzie …

De slager, die een koe slacht, zoo onhandig

Dat zij onnoodig pijn lijdt in het sterven,

Dien sluit men op, een dag of tien; maar hier …

Die heele reeks van beulen komt weer vrij. (balt de vuisten).

Ik zou ze kunnen … stil, geen holle woorden;

’k Wil hand’len van af heden, heb ’k gezworen.

Lind (komt gejaagd en voorzichtig uit de deur).

Godlof, nu hebben zij het over modes;

Nu kan ’k eens weg …

Valk.

Nu kan ’k eens weg … Wel, krijg je ’t al te warm

Daarginder? Goede wenschen hebben wel

Als muggen je omzwermd den heelen dag hier.

Lind.

Zij meenen het zoo goed, och, allemaal;

Maar met wat minder kon ik ’t ook wel doen.

Hun interest is wel wat heel vermoeiend;

Een oogenblikje rust zal mij verkwikken. (wil naar rechts af).

Valk.

Waar ga je heen?

Lind.

Waar ga je heen? In ’t tuinhuis had ’k gedacht.

Klop maar als je de deur gesloten vindt.

Valk.

Maar Anna, wil je die niet bij je hebben?

Lind.

Neen … is er iets dan zendt zij wel een boodschap.

Wij praatten gistren tot nà middernacht;

En hebben wel ’t gewichtigste besproken;

En dan ook, dunkt mij, is het wel het beste

Wat spaarzaam om te gaan met je geluk.

Valk.

Je hebt gelijk; je moet niet te veel nemen

Voor alledaagsch gebruik …

Lind.

Voor alledaagsch gebruik … Stil, laat mij gaan.

Nu ga ik eens een lekker pijpje rooken;

Dat heb ik in geen drie dagen gedaan.

Mijn bloed was zoo onstuimig in beweging;

Ik was zoo bang dat zij mij weigren zou …

Valk.

Ja, jij hebt wel een opfrisschingje noodig.

Lind.

En ’t pijpje zal mij smaken, dat is vast. (af naar rechts. Juffr. Ekster en eenige andere dames komen uit de tuinkamer).

Juffr. Ekster (tegen Valk).

Was hij dat die daar ging?

Valk.

Was hij dat die daar ging? Dat was het wild, ja.

Eenige dames.

Zoo weg te loopen!

Andere dames.

Zoo weg te loopen! Hè, dat ’s schande, foei!

Valk.

Hij ’s nog wat schuw, maar wordt wel gauw heel tam,

Als hij een week lang draagt het uithangbord.

Juffr. Ekster.

Waar zit hij toch?

Valk.

Waar zit hij toch? Hij zit nu op den zolder

Van ’t tuinhuis, waar wij allebei logeeren. (smeekend).

Och, u moet hem eens even laten blazen;

Jaag hem niet daar van daan!

Juffr. Ekster.

Jaag hem niet daar van daan! Nu goed, maar lang mag

De rust niet duren.

Valk.

De rust niet duren. Geef hem een kwartier …

Dan kan u ’t spel van nieuw af weer beginnen.

Nu wil een preek hij schrijven in het Engelsch.

Juffr. Ekster.

In ’t Engelsch …?

De dames.

In ’t Engelsch …? Och, u steekt de gek met ons!

Valk.

In vollen ernst. Want hij is vast besloten

Een mogelijk beroep bij de emigranten

Te volgen …

Juffr. Ekster (verschrikt).

Te volgen … Wat? Heeft hij die gekke grillen

Nog niet vergeten? (tegen de dames) Roep toch al de tantes!

Haal Anna en haar moeder, Strooman ook!

Eenige dames (in beroering).

Dat moet verhinderd worden!

Andere dames.

Dat moet verhinderd worden! Wij doen mee!

Juffr. Ekster.

Daar zijn ze al, goddank! (tegen Anna die uit de tuinkamer komt met den dominee, zijn vrouw en kinderen, Stuiver, Goudstad, mevr. Halm en de overige gasten).

Daar zijn ze al, goddank! Weet je wat Lind

Vast heeft besloten, in zijn hart, geheim?

Als dominee …

Anna.

Als dominee … Naar ’t buitenland te gaan.

Mevr. Halm.

En jij hebt hem beloofd …!

Anna.

En jij hebt hem beloofd …! Om mee te gaan.

Juffr. Ekster (verontwaardigd).

Dus heeft hij je bepraat!

De dames (slaan de handen in elkaar).

Dus heeft hij je bepraat! Hè … hoe geslepen!

Valk.

Maar als nu drang daartoe hij voelt …

Juffr. Ekster.

Maar als nu drang daartoe hij voelt … Nou ja

Dien volgt men als men vrij en niet verloofd is;

Maar een aanstaande volgt alleen zijn bruid …

Neen Anna-lief, bedenk je maar bijtijds nog;

Jij, die van kind af in een groote stad …?

Valk.

Voor een idee te lijden is toch mooi!

Juffr. Ekster.

Voor de idee van zijn aanstaande lijden?

Zoo iets is, dunkt mij, toch al heel curieus. (tegen de dames).

Komt allemaal nu! (zij neemt Anna bij den arm).

Komt allemaal nu! Wacht, nu moet je hooren;…

En dan zeg jij hem wat hij nu te doen heeft.

(zij gaan naar den achtergrond en rechts af, druk samen pratend, met verscheidene dames; de andere gasten verspreiden zich in verschillende groepjes door den tuin. Valk houdt Strooman staande, wiens vrouw en kinderen steeds in zijn nabijheid zijn. Goudstad loopt op en neer onder het volgende gesprek).

Valk.

Help u den jongen strijder, dominee,

Vóór Anna opgezet wordt tegen hem.

Strooman (plechtig).

Jawel, de vrouw moet onderdanig wezen … (bedenkelijk).

Maar als ik hem van middag goed verstaan heb,

Rust dat beroep maar op een lossen grond,

En ’t offer dat gebracht wordt is onzeker …

Valk.

O neen, ik zie dat u ’t verkeerd beschouwt,

Ik durf er voor instaan met mijzelf

Dat groot en eerlijk hij zijn roeping voelt …

Strooman (levendiger).

Ja,… kan hij reeknen op een vaste som,

Een jaargeld,… ja, dan is ’t een andre zaak.

Valk (ongeduldig).

U zet vóórop, wat voor mij ’t laatste komt;

Ik spreek van roeping, drang… niet van salaris!

Strooman (met een gevoelvol lachje).

Maar zonder dat kan niemand preeken in

Amerika, Europa of in Azië,…

Of waar dan ook. Ja, was hij nu nog vrij,

Mijn waarde jonge vriend,… als hij alleen was,

Nog jonggezel,… ja dan, dan ging het wel;

Maar Lind, die pas verloofd is,… neen voor hém

Is zulk een werkkring toch wel niet verkieslijk.

Denk maar eens na; hij is een krachtig man,

En mettertijd krijgt hij wel een gezin;…

Ik onderstel bij hem veel goeden wil;…

Maar “middelen”, niet waar …? “Bouw niet op zand”

Zoo staat geschreven. ’t Ware wel wat anders,

Als ’t offer nu …

Valk.

Als ’t offer nu … Ja, dat zal niet gering zijn,

Dat weet ik wel.

Strooman.

Dat weet ik wel. Ja, kijk … dat is ’t voornaamste!

Als ’t offer dat vrijwillig men wil brengen,

Vrijgevig ook …

Valk.

Vrijgevig ook … Zijn goede wil is groot.

Strooman.

Zijn wil? Hoe moet ik dat begrijpen, zeg?

Men legt het toch voor hem op ’t altaar neer.

Niet hij moet ’t brengen…

Mevr. Strooman (kijkt naar den achtergrond).

Niet hij moet ’t brengen… Daar zijn zij terug.

Valk (staart hem een oogenblik verbaasd aan, begrijpt dan plotseling en barst in lachen uit).

Ach zoo, dát offer … ja!… dat wat zij u

Op feestdag brengen… ritslend bankpapier!

Strooman.

Als men een jaar lang in ’t gareel moet tobben,

Wordt dat door Kerst en Pinksterfeest vergoed.

Valk (vroolijk).

En “roeping” voel je,… als ’t genoeg betaalt,…

Zelfs als je een domme, luie kaffer bent!

Strooman.

Natuurlijk; is men zeker van zijn geld

Dan mag men zelfs als Zoeloe-zendling gaan. (gedempt).

Nu hoop ik haar met zachtheid wel te winnen. (tegen een van de kleine meisjes).

Mijn lieve kind, och haal mijn kop eens even,

Mijn pijpekop bedoel ik, vat je wel … (voelt in zijn jaszak).

Neen, wacht een oogenblik;… ik heb hem bij mij.

(stopt voortgaande zijn pijp, gevolgd door vrouw en kinderen).

Goudstad (komt naderbij).

U speelt zoowat voor slang in ’t Paradijs

Der liefde hier … of ’k moet mij zeer vergissen?

Valk.

De boom der kennis draagt zoo wrange vruchten,

Die lokken niemand … (tegen Lind die van rechts komt).

Die lokken niemand … Zoo, ben jij daar al?

Lind.

Maar goede hemel, wat ziet het er uit

Daar boven, zeg: de lamp ligt er in stukken,

’t Gordijn omlaag gerukt, je pen gebroken,

En heel de kachelplaat met inkt begoten …

Valk (klopt hem op den schouder).

Ik maakte daar een eind aan d’ ouden tijd;

Al veel te lang zat ’k achter de gordijnen

En dichtte op papier bij ’t licht der lamp;

Nu is het uit met kamerpoëzie;…

Ik wandel in God’s zonneschijn nu liever;…

Mijn lente kwam, met haar mijn zielsvernieuwing;

En voortaan dicht ik enkel nog in daden.

Lind.

Ja, dicht voor mijn part hoe je wilt, maar denk

Daarom niet dat mevrouw hier is gediend

Met het verlies … vooral van haar gordijnen.

Valk.

Wat! Zij die alles offert aan haar gasten,

Zelfs zusterskindren, dochters … zou dan zij

Een zuur gezicht voor zoo’n gering iets zetten!

Lind (boos).

Het is onhebbelijk zoo iets te doen,

En voor ons beiden zeer comprometteerend!

Doch maak dat met haar uit. Maar ’t lampje was

Mijn eigendom, met alles wat er bij hoort …

Valk.

Och kom,… daarover voel ik niets geen wroeging;

Je hebt Gods zomer met zijn helder licht,…

Waartoe dient dan een lamp?

Lind.

Waartoe dient dan een lamp? Jij bent een mooie,

Vergeet hoe kort de zomer nog maar is.

Wil ik met Kerstmis gaan voor mijn examen

Dan moet ik waarlijk woekren met mijn tijd.

Valk (met groote oogen).

Denk je aan de toekomst?

Lind.

Denk je aan de toekomst? Ja, dat doe ik net;

Mij dunkt toch zoo’n examen is geen grap …

Valk.

En gistren avond! Toen je alleen maar leefde,

Van ’t heden dronken had je geen verlangen,…

Zelfs niet een middelmatig “haud” trok je aan;…

Je ving den mooien vogel van ’t geluk;

Je voelde je, alsof daar aan je voeten

Lag uitgespreid der heele wereld rijkdom …

Lind.

Dat zei ik, ja; maar zoo iets neemt men toch

Natuurlijk op cum grano salis …

Valk.

Natuurlijk op cum grano salis … Zóó!

Lind.

Den vóórmiddag wil ’k aan ’t geluk besteden.

Dat heb ik vast besloten.

Valk.

Dat heb ik vast besloten. Dat ’s gedurfd!

Lind.

Wel zijn er veel visites nog te doen,

Daarmee zal heel wat tijd verloren worden.

Maar nòg meer vrijen tijd er af te nemen,

Dat moet ik mij toch tot mijn spijt ontzeggen.

Valk.

En jij die weinig dagen nog geleden

De wijde wereld in wou met gezang.

Lind.

Ja, maar ik zag dat nam mij te veel tijd;

Die veertien dagen kan ik niet meer missen.

Valk.

Neen, om een andre reden bleef je thuis;

Je zei iets, dat beneden in het dal

Ook berglucht woei en dat er vogels kweelden.

Lind.

Ja zeker,… hier de lucht is zeer gezond;

Men kan daarvan genieten, ook al zit men

Geregeld te studeeren met zijn boek.

Valk.

Maar met het boek had je immers afgedaan,

Als Jakobsladder …

Lind.

Als Jakobsladder … Hè, wat ben je lastig;

Dat zegt men zoo, als men vrij en alleen is …

Valk (ziet hem aan en slaat de handen ineen in stomme verbazing).

Ook gij dus, Brutus!

Lind (een beetje verlegen en kregel).

Ook gij dus, Brutus! Maar bedenk dan toch

Dat ik nu andre plichten heb dan jij;

Ik heb mijn meisje nu. Kijk eens naar de andre

Verloofden, menschen zelfs met lange ervaring,

Op wie je hoop ik toch niets af zult dingen,

Zij zeggen allen, zullen twee te zamen

Door ’t leven gaan, dan …

Valk.

Door ’t leven gaan, dan … Spaar mij je verklaring.

Wie gaf je die?

Lind.

Wie gaf je die? Och … wel, bijvoorbeeld Stuiver,

En dat is toch een man die niet kan liegen.

En juffrouw Ekster, die ’s zoo op de hoogte,

Zij zegt …

Valk.

Zij zegt … En dominee met echtgenoote?

Lind.

Ja, dat ’s iets vreemds toch zeg, met deze twee,

Die zijn verzonken in een zielerust …

Denk eens, zij weet niets meer van haar verloving,

Heeft glad vergeten wat ’t is lief te hebben.

Valk.

Ja, dat is ’t lot van al die zich verslapen,…

Dan vlucht herinring als een schuwe vogel, (legt de handen op zijn schouder en kijkt hem spottend aan).

Zeg, jongenlief, jij sliep vast goed van nacht?

Lind.

Ja, goed en lang; ik ging zoo moe naar bed,

En tegelijkertijd zoo vol emoties;

Ik was haast bang dat ’k gek geworden was.

Valk.

O ja, je leedt wel aan iets als behekst zijn …

Lind.

Maar toen Godlof ontwaakte ik normaal.

(Onder het voorgaande heeft Strooman zich af en toe vertoond wandelend op den achtergrond, druk pratend met Anna; mevr. Strooman en de kinderen achter hen aan. Juffr. Ekster vertoont zich nu ook; gelijk met haar mevr. Halm met eenige andere dames).

Juffr. Ekster (onzichtbaar).

Waar ’s Lind?

Lind (tegen Valk).

Waar ’s Lind? Daar heb je ze waarachtig weer!

Och toe, kom mee!

Juffr. Ekster.

Och toe, kom mee! Neen blijf; waar wil je heen?

Laat ons eens gauw de oneenigheid beslechten

Die tusschen jou en Anna is ontstaan.

Lind.

Zijn wij het òneens?

Juffr. Ekster (wijst naar Anna, die verder-weg in den tuin staat).

Zijn wij het òneens? Lees je oordeel zelf maar

In haar betraande oogen. ’t Is om de plannen

Daarginder in Amerika.

Lind.

Daarginder in Amerika. Maar, God,

Zij wilde zelf toch …

Juffr. Ekster (spottend).

Zij wilde zelf toch … Dáár ziet ’t wel naar uit!

Neen, vriend, je zult daar anders over denken

Als wij die zaak eens kalmer gaan bezien.

Lind.

Maar dan die strijd voor ’t geloof, die was toch juist

Mijn mooiste en liefste droom!

Juffr. Ekster.

Mijn mooiste en liefste droom! Wie gelooft er nog

In onzen hoogbeschaafden tijd aan droomen …?

Kijk, Stuiver droomde nog verleden dat

Er kwam een brief met zulke vreemde hoeken …

Mevr. Strooman.

Zoo’n droom beteekent ’t krijgen van een schat.

Juffr. Ekster (met een knikje).

Belasting mocht hij in de schatkist storten.

(De dames maken een kring om Lind heen en gaan al pratend dieper den tuin met hem in).

Strooman.

(voortgaande tegen Anna, die hem graag ontvluchten wou).

Op deze gronden dus, mijn lieve kind,

Op deze gronden, die ’t verstand ons aangeeft,

De zedeleer, gedeeltlijk ook de Bijbel,

Ziet u wel in dat zulk een verdeeldheid

Van opvatting, geen reden van bestaan heeft.

Anna (half schreiend).

Och, ja … ik ben ook nog zoo onervaren …

Strooman.

En ’t is ook zoo natuurlijk als men angst heeft

Voor allerlei verwikling en gevaren;

Maar laat niet twijfel in zijn net u vangen,…

Wees dapper, spiegel u aan mij en Maren!

Mevr. Strooman.

Ja, ’k hoorde juist van daag nog van uw moeder

Dat ’k even zoo bedroefd was, als u nu,

Toen het beroep kwam …

Strooman.

Toen het beroep kwam … Dat was óók omdat

Zij moest verlaten al de stadsgenoegens;

Maar toen wij ’t later wel wat ruimer kregen,

En ’t eerste tweelingpaar ons was geboren,

Toen ging het over.

Valk (zacht tegen Strooman).

Toen ging het over. Voortreffelijk! Bravó!

Ga voort zoo!

Strooman.

Ga voort zoo! Doe daarom zooals gezegd!

De mensch moet niet bevreesd zijn. Valk,

Dat zoo’n beroep ook niet is onvoordeelig

Dat zei u toch?

Valk.

Dat zei u toch? Neen, dat niet …

Strooman.

Dat zei u toch? Neen, dat niet … Zoo, och kom …! (tegen Anna).

Nu, iets brengt het u stellig toch wel op.

En is dat zoo, waartoe dan nog te vreezen?

Zie eens terug naar lang vervlogen dagen!

Naar Adam, Eva, Noach met zijn dieren …

De lelies in de lucht … op ’t veld de vogels …

De vogeltjes … de vogeltjes … de visschen … (vervolgt met gedempte stem, terwijl hij zich met Anna verwijdert).

Valk (terwijl juffr. Ekster en de tantes met Lind aankomen).

Hoera! Daar komt alweer een nieuwe bende,

De heele oude garde in ’t geweer!

Juffr. Ekster.

Komaan, ’t is goed dat wij haar vinden hier. (gedempt tegen Valk).

Wij hebben hem!… nu gauw met hem naar haar. (gaat naar Anna toe).

Strooman (met afwerende beweging).

Zij heeft geen verdere overreding noodig;

Doet maar de Heil’ge Geest Zijn eigen werk

Dan is ’t volbracht …! (bescheiden). En heb ik iets gedaan,

Dan kreeg ik kracht …!

Mevr. Halm.

Dan kreeg ik kracht …! Nu, dan niet langer dralen …

Verzoening, hè?

De tantes (aangedaan).

Verzoening, hè? Och Heer, wat is dat mooi!

Strooman.

Ja, is er wel een hart zoo hard, zoo kil,

Dat niet aangrijpend zoo’n tooneel zou vinden?

Het werkt zoo scherpend, het gemoed zoo prik’lend.

’t Is zoo opwekkend zulk een kind te zien,

Onmondig nog, een offer brengend, droef,

Doch willig, op het altaar van den plicht.

Mevr. Halm.

Maar haar familie deed er ook haar best voor.

Juffr. Ekster.

De tantes, ja, en ik,… of ik het weet!

Jij, Lind, bezit den sleutel van haar hart;

Maar wij, vriendinnen hebben nog een looper

Die opensluit, waar soms de sleutel faalt;… (drukt hem de hand).

En mocht het noodig zijn in later tijd,

Kom dan tot ons,… vriendinnen blijven wij.

Mevr. Halm.

Ja, wij zijn bij je, waar je gaat of staat …

Juffr. Ekster.

Beschermen je voor tweedrachts felle smarten.

Strooman.

O, dat vereend zijn! Liefdezorg en vriendschap!

Een oogenblik zoo blij, en zoo weemoedig toch! (wendt zich tot Lind).

Maar jonge vriend, laat nu de zaak dan uit zijn. (leidt Anna naar hem toe).

Neem haar … je bruid … je bruid … neem haar … en kus haar dan!

Lind (reikt Anna de hand).

Ik ga niet weg!

Anna (tegelijkertijd).

Ik ga wel mee!

Anna (verbaasd).

Ik ga wel mee! Ga jij nu niet?

Lind (evenzoo).

Ik ga wel mee! Ga jij nu niet? Wil jij wèl?

Anna (hulpeloos omkijkend naar de omstanders).

Maar, dan zijn we immers toch gescheiden weer!

Lind.

Ja, hoe zit dàt?

De dames.

Ja, hoe zit dàt? Wat nu?

Juffr. Ekster (bedrijvig).

Ja, hoe zit dàt? Wat nu? Neen, hier bestaat een

Misverstand … dat ’s zeker.

Strooman.

Misverstand … dat ’s zeker. … Met hem te gaan

Heeft zij beloofd!

Juffr. Ekster.

Heeft zij beloofd! En Lind bezwoer te blijven!

Valk (lachend).

En beiden voegden zich; wat wil men meer?

Strooman.

Neen, die verwarring wordt mij nu te machtig! (gaat naar den achtergrond).

De tantes (tegen elkaar).

Maar waar komt eigenlijk ’t geschil van daan?

Mevr. Halm (tegen Goudstad en Stuiver, die buiten in den tuin gewandeld hebben en nu nader komen).

Hier is oneenigheid aan alle kanten. (spreekt zacht met hen).

Mevr. Strooman (tegen juffr. Ekster als zij ziet dat de theetafel gedekt is).

Nu krijgen we haast thee.

Juffr. Ekster (kortaf).

Nu krijgen we haast thee. Goddank.

Valk.

Nu krijgen we haast thee. Goddank. Hoera!

De vriendschap, thee, de liefde en de tantes!

Stuiver.

Maar nu de zaak dan zoo is afgeloopen

Nu kan die licht een vroolijk einde nemen.

’t Proces berust dus op een paragraaf

Waar ’t heet: den man te volgen is de vrouw

Verplicht. Dat ’s duidelijk voor iedereen.

Juffr. Ekster.

En wat beteekent de overeenkomst dan?

Strooman.

Zij mag aan hoogre wet zich niet onttrekken …

Stuiver.

Maar Lind kan toch wel aan die wet ontkomen. (tegen Lind).

Je stelt je reis maar uit, en blijft stil hier.

De tantes (blij).

Ja, dat kan best!

Mevr. Halm.

Ja, dat kan best! Welzeker!

Juffr. Ekster.

Ja, dat kan best! Welzeker! Dan is ’t uit.

(Zwaanhilde en de dienstmeisjes hebben intusschen de theetafel gedekt onder aan de verandatrap. Uitgenoodigd door mevr. Halm gaan al de dames om de tafel zitten. De rest van het gezelschap gaat gedeeltelijk op de veranda of in het priëel zitten, gedeeltelijk in den tuin. Valk zit op de veranda. Onder het volgende wordt er thee gedronken).

Mevr. Halm.

Zoo trok dit kleine onweer dan voorbij,

Als zomerregen, achterna weldadig;

Dan schijnt de zon nog mooier, en belooft ons

Een zomermiddag klaar en wolkeloos.

Juffr. Ekster.

Ja, ’t bloemetje der liefde heeft ze noodig

Die buitjes, groot en klein, die houden ’t frisch.

Valk.

Het sterft zoodra ’t gebracht wordt op het droge …

Daarin heeft ’t overeenkomst met een visch …

Zwaanhilde.

Neen, want de liefde kan van lucht toch leven …

Juffr. Ekster.

En daarin sterft de visch …

Valk.

En daarin sterft de visch … Volkomen waar.

Juffr. Ekster.

Daar hebben wij u nu gevangen, hè?

Mevr. Strooman.

Dat ’s goede thee, dat kan men daadlijk ruiken.

Valk.

Nu, laten wij het houden bij de bloemen.

Liefde is een bloem; ontbreekt haar zoele regen,

Zoodat de lieflijke zou gaan verkwijnen … (houdt stil).

Juffr. Ekster.

Wat dan?

Valk (met een galante buiging).

Wat dan? Dan komen tantes met een gieter.—

Maar die gelijkenis, al is zij lang

Gebruikt, door dichters eindloos nagepraat,

Is toch nog niet heel duidlijk voor de meesten;

Want bloemen zijn er in zoovele soorten.

Zegt eens, welk bloempje zou de liefde wezen?

Noemt dat wat er het meeste op gelijkt.

Juffr. Ekster.

Dat is een roos; dat weet toch iedereen,…

Zij geeft aan ’t leven toch een rozengloed.

Een jonge dame.

Een anemoon is ’t, groeiend onder sneeuw,

Want als die uitkomt wordt het lente eerst.

Een tante.

Het is een paardebloem die tiert het best

Wordt zij vertrapt van mans- of paardevoet,

Ja, maakt nieuw schot als zij is platgetreden,

Dat heeft ons Pietersen zoo mooi beschreven.

Lind.

’t Sneeuwklokje is ’t; dat in je jonge ziel

Het Pinksterfeest van ’s levens jeugd inluidt.

Mevr. Halm.

Neen, ’t is de klimop, die al is ’t December

Nog even groen is als in ’t hart van Juni.

Goudstad.

Neen, het is IJslandsch mos, dat jonge dames

Geneest, die lijdend zijn aan zwakke longen.

Een heer.

’t Is een wilde kastanje,… te waardeeren

Als brandhout, maar de vrucht is ongenietbaar.

Zwaanhilde.

Neen, een camelia, die op soirées

De hoofdtooi uitmaakt van de dames daar.

Mevr. Strooman.

Neen, zij lijkt op een bloem, die was zoo lief;…

Wacht eens … was die niet grijs … neen violet;…

Hoe heet die nu …? Laat zien … zij leek veel op die …;

’k Ben zoo vergeetachtig, dat is zoo raar.

Stuiver.

Neen, al die bloemebeelden gaan toch mank,

Mij doet zij aan een bloempot eerder denken;

In ’t eerst is daar maar nauwlijks plaats voor één,

Maar later kan die heel wat spruiten bergen.

Strooman (te midden van zijn kindertal).

Neen, liefde is gelijk een pereboom;

In ’t vroege voorjaar wit van bloesemsneeuw;

Wat later zet de bloesem zich tot vruchten

En worden tot veel groote groene bessen;

Door d’ ouden stam gevoed met levenssappen

Worden het eens, zoo God wil, rijpe peren.

Valk.

Ja, zooveel hoofden, zegt men, zooveel zinnen!

Maar allen dwaalt u op verkeerde wegen.

Geen enkel beeld gaat òp; hoor nu naar ’t mijne;…

Dat kan u draaien, keeren, naar believen, (staat op in redenaarspositie).

In ’t verre Oosten groeit een kostbaar kruid;

De “Zoon des Hemels” plant het in zijn tuinen …

De dames.

Dat is de thee!

Valk.

Dat is de thee! Ja juist.

Mevr. Strooman.

Dat is de thee! Ja juist. Zijn stem klinkt net

Als die van Strooman, als …

Strooman.

Als die van Strooman, als … Nu niet hem storen.

Valk.

Uit ’t land der fab’len stamt het, uit de dalen

Heel ver weg, achter dorre zandwoestijnen;…

Schenk mij eens in, Lind! Dank je. ’k Zal nu drinken

Op thee en liefde, en daarover toosten.

(de gasten schuiven nader bij elkaar).

Het stamt oorspronklijk uit het sprookjesland;

Och, daar hoort immers ook de liefde thuis!

Alleen de Zoon der Zon wist, naar men zegt,

De plant te bouwen, kweekend haar met zorg.

En met de liefde is het evenzoo;

Een druppel zonnebloed moet in ons zijn,

Zal liefde wortel schieten in ons binnenst

En groeien, bloeien, blad en bloesems dragen.

Juffr. Ekster.

Maar China is een oud, een heel oud land,

Dus moet de thee ook wel al lang bekend zijn …

Strooman.

Die was er al vóór Tyrus en Jeruzalem.

Valk.

Was al bekend, toen d’ oude heer Methusalem

Als kleine jongen prentjes zat te kijken …

Juffr. Ekster (triomfant).

En ’t wezen van de liefde is juist jeugd!

Uw beeld gaat daar niet op, dat voelt u zelf.

Valk.

Welneen, de liefde is juist verbazend oud;

Dat is een leer, die we allen onderschrijven.

In Kaapstad en in Rio en Kamschatka,

Van Napels tot aan ’t goede stadje Brevig,

Zal menigeen beweren, liefde is eeuwig;

Nu, dat is mogelijk wat overdreven,…

Maar oud is zij … dat valt niet te ontkennen.

Juffr. Ekster.

Maar liefde en liefde is toch altijd eender,

En thee bestaat in soorten, goede en slechte.

Mevr. Strooman.

Ja, thee is er in vele kwaliteiten.

Anna.

De groene voorjaarsspruitjes allereerst …

Zwaanhilde.

Voor zonnedochtren groeien die alleen.

Een jonge dame.

Men zegt dat die bedwelmend zijn als ether …

Een andere.

Als lotos geurend en zoet als amandelen.

Goudstad.

Die komt niet aan de markt om te verhandelen.

Valk (die intusschen van de veranda gekomen is).

Ach lieve dames, in zich zelf draagt elk

Een heimelijk klein hemelsch rijkje in zich.

Daar schieten duizenden van zulke spruitjes,

Omheind door schroom, als door Chineeschen muur.

Maar al de popjes van uw fantazieën,

Die in de schaduwen der kiosken zitten

En smachtend droomen … sluiers om de lenden,

En gouden tulpenbloemen in de handen …

Voor hen plukt u de eerste groene knoppen;

Wat later herfst daar vond, was u om ’t even.

Kijk, daarom krijgen wij met stof en steeltjes,…

Een napluk, die er staat als vlas tot zijde,…

Een oogst met moeite van den struik geschraapt …

Goudstad.

Dat is de zwarte thee.

Valk (knikkend).

Dat is de zwarte thee. Die vult de markt.

Een heer.

Dan spreekt nog Holberg van een thé de boeuf …

Juffr. Ekster (snibbig).

O, dat is zeker iets uit vroeger dagen.

Valk.

Liefde de boeuf bestaat er ook wel, ja;

Die maakt ons dwaas … alleen maar in romans.

Van haar pantoffelrijk vindt men soms sporen

Bewimpeld onder echtlijke gordijnen.

In ’t kort, gelijknis is er, waar u die

Het minst verwacht. Zoo zegt de oude spreuk

Dat, komt de thee tot ons over de zee,

Dan lijdt zij, en verliest wat van den geur,

Het fijn aroma, dat haar eigen is.

Door de woestijn moest zij en over bergen,…

Moet aan Kozak en Rus den tol betalen;…

Die stemplen haar, dan mag zij verder gaan,

En geldt bij ons dan pas voor echte waar.

Maar gaat het met de liefde ook niet zoo

Door ’s levens woestenij? Wat waar ’t gevolg,

Wat ’s werelds oordeel, als eens u of ik,

Boud onze liefde vrij invoeren wilde!

“O, het moreele aroma ging verloren!

“De geur der wettigheid is glad er af!”

Strooman (staat op).

Jawel, Godlof, in zedelijke landen

Is zulke waar nog altijd contrabande.

Valk.

Ja, zal zij hier te lande vrij passeeren

Dan moet zij door der vormen koud Siberië,

Waar frissche zeelucht haar niet schaden kan;…

Moet zij den stempel toonen, zwart op wit,

Van organist en klokkenist en koster,

Familie, vrienden, kennissen, ja, wie niet,

En vele andre braven nog … behalve

Den vrijpas, dien God zelf haar heeft gegeven …

En dan het laatste punt van overeenkomst;

Ziet, hoe beschavingshand zoo loodzwaar drukt

Op ’t Zonneland, daarginds, in ’t verre Oosten;

Zijn muur vervalt, gebroken is zijn macht,

De laatste echte Mandarijn gehangen.

Profane handen plukken nu den oogst.

Weldra is ’t Zonneland nog maar een sage,

Een sprookje waaraan niemand meer gelooft;

De heele wereld wordt één nevelgrauw!…

Ten grave droegen wij het wonderland.

Maar is dat zoo,… waar blijft dan nu de liefde?

Ach, dan is immers zij ook mee verdwenen! (heft zijn theekop op).

Wel, dat verga dan, wat niet kan bestaan:…

Met deze thee drink ik op dooden Amor!

(drinkt; groote ontstemming en beweging in het gezelschap).

Juffr. Ekster.

Dat was wel een zeer zonderlinge toost!

De dames.

Alsof de liefde heusch zou zijn gestorven!

Strooman.

En zij zit hier gezond en jong en blozend,

In allerlei gestalten om ons heen.

Hier zit de weduwe in haar zwarte kleed …

Juffr. Ekster.

Twee trouwe echtgenooten …

Stuiver.

Twee trouwe echtgenooten … Wier verbond

Nog menig stevig liefdepand kan kweeken.

Goudstad.

Daarna komt liefde’s lichte ruiterij,

Verloofde paren in verscheiden soorten.

Strooman.

Vooraan de veteranen, trouw verbonden

Al vele jaren lang.

Juffr. Ekster (afbrekend).

Al vele jaren lang. En dan de kleintjes …

De jongste klasse … ’t paartje van vandaag …

Strooman.

Hier ziet u zomer, winter, herfst en lente;

Die waarheid heeft u hier dus maar te grijpen,

Te hooren en te zien …

Valk.

Te hooren en te zien … Nu ja, en dan?

Juffr. Ekster.

En toch zou u de deur haar willen wijzen!

Valk.

U heeft mij heelemaal verkeerd begrepen.

Wanneer heb ’k daarvan ooit ’t bestaan ontkend?

Maar u moet bij dat alles wel bedenken

Dat rook niet altijd is ’t bewijs van vuur.

Ik weet het opperbest, men neemt ten huwlijk,

Maakt zich gezinnen en dat alles meer;

U zal mij zeker nooit hooren ontkennen

Dat de één een ring krijgt, de ander een refuus,

Dat rose briefjes stil worden geschreven

En dicht gemaakt met duifjes … samen kijvend;

Dat er verliefden loopen door de straten

En de visites chocolade krijgen,

Dat het gebruik een formulier uitvond,

Een eigen vormen-codex voor verliefden;…

Maar lieve Heer, wij hebben ook majoors,

Een arsenaal met heel wat materiaal;

Daar vindt men trommels, sporen en rapieren,…

Maar wat bewijst dat dan toch allemaal?

Alleen dat er soldaten zijn en wapens.

Maar wapendragers zijn toch nog geen helden.

Ja zelfs als er een leger stond van tenten,…

Zou daarmee heldenmoed zijn te bewijzen?

Strooman.

Wel, laat ons billijk zijn; eerlijk gezegd

’t Is niet altijd naar waarheid, als beweerd, wordt,