DRAMATISCH GEDICHT IN VIJF BEDRIJVEN (continued 2)
J. Clant van der Mijll-Piepers translation
Peer Gynt.
Ga heen? Wat zijn dat voor praatjes?
Waar denk je dan heen te gaan?
Aase.
Och Peer, het loopt op zijn einde;
Het duurt met mij niet meer lang!
Peer Gynt (wringt de handen en loopt op en neer).
En ik die het leed dacht te ontloopen,
En meende hier vrij te zijn …!
Heb je ’t koud aan handen en voeten?
Aase.
Ja, Peer, ’t is nu gauw voorbij …
Als je ziet dat mijn oogen breken,
O, druk ze dan zachtjes dicht.
En dan moet voor een kist je zorgen;
Maar, jongen, laat mooi die zijn.
Och, neen, ’t is waar …
Peer Gynt.
Och, neen, ’t is waar … Wees maar stil, hoor!
Daarvoor is ’t nog tijds genoeg.
Aase.
Ja, ja. (kijkt onrustig rond in de kamer).
Ja, ja. Hier zie je het beetje
Dat overbleef. Zoo zijn de luî.
Peer Gynt (balt de handen).
Nu alweer! (hard).
Nu alweer! Ik weet dat ’t mijn schuld is.
Wat helpt ’t of ik het weer hoor?
Aase.
Jij! Neen, dat vervloekte drinken,
Daar komt al het onheil van daan!
Mijn jongen, jij was immers dronken:
Dan weet iemand niet wat hij doet;
En dan hadt je op dat rendier gereden;
Dat je dol was is duidlijk genoeg!
Peer Gynt.
Praat daar nu maar niet meer over.
Laat rusten die heele zaak.
Wat droef is zullen wij sparen
Tot later … een andren dag.
(gaat op den rand van het bed zitten).
Nu, moedertje, gaan wij babb’len,
Over koetjes en kalfjes maar,
En ’t nare en bitt’re vergeten,
En alles wat pijn doet en kwelt …
Och kijk eens, daar zit de oude kat nog;
Dus die hield het ook zoo lang uit?
Aase.
Die doet ’s nachts ook al zoo aaklig;
Je weet wel wat dat beduidt!
Peer Gynt.
Wat is er voor nieuws in ’t dorp, zeg?
Aase (glimlachend).
Ze zeggen dat ergens hier is
Een meisje, dat naar de bergen …
Peer Gynt (snel).
Mads-Moën, slaat die er zich door?
Aase.
Ze zeggen, zij heeft geen ooren
Voor beî haar ouders verdriet.
Jij moest er toch eens naar hooren
Jij, Peer, weet misschien wel raad …
Peer Gynt.
En hoe staat het met smid Aslak?
Aase.
Och zwijg van dien vuilen smid.
Liever wil ik den naam je zeggen
Van ’t meisje, je weet wel … van haar …
Peer Gynt.
Neen, nu gaan wij samen praten,…
Over koetjes en kalfjes alleen,
En al ’t nare en bitt’re vergeten
En alles wat pijn doet en kwelt.
Heb je dorst? Zal ik halen wat drinken?
Lig je goed, zeg? Het bed is maar kort.
Laat eens zien;… ja dat is zoo waar nog
Het bed, waar ’k als jongen in sliep?
Weet je ’t nog, hoe dikwijls je ’s avonds
Daar zat aan het voeteneind,
Mij toedekte warm en lekker,
En allerlei liedjes zong?
Aase.
Jawel! En dan speelden wij “sleden”,
Als vader aan ’t boemelen was.
’t Dek was de vacht van de slede
De grond een bevroren fjord.
Peer Gynt.
Ja, maar het allermooiste,
Zeg, moeder weet je ’t nog?…
Dat waren de wilde paarden …
Aase.
Ja, denk je dat ik ’t niet meer weet …?
Wij leenden de kat van Kari;
Die zat op een houten kruk …
Peer Gynt.
Naar ’t slot van de maan in ’t westen,
Naar ’t oosterslot van de zon,
Naar ’t Soria-Moria slot dan
Ging ’t hoepla-hei! over den vloer.
Een stok, in de kast gevonden
Gebruikten wij voor een zweep.
Aase.
Vooróp op den bok zat ik dan …
Peer Gynt.
En dan liet je de teugels los!
Je keek om, zoodra als wij reden,
En vroeg mij: heb je ’t niet koud?
God zegen je, oude stumperd,…
Je was toch een goede ziel …!
Hoe kreun je zoo?
Aase.
Hoe kreun je zoo? ’k Heb zoo’n pijn in
Mijn rug, van die harde plank.
Peer Gynt.
Strek je uit; ik zal je steunen.
Zie zoo; lig je nu niet zacht?
Aase (onrustig).
Neen, Peer, ik wil weggaan!
Peer Gynt.
Neen, Peer, ik wil weggaan! Weggaan?
Aase.
Ja, weggaan; ’k verlang er zoo naar.
Peer Gynt.
Kom praatjes! Blijf onder de dekens.
Laat mij zitten aan ’t voeteneind.
Zie zoo; nu korten wij d’ avond
Met sprookjes en allerlei spel.
Aase.
Haal liever den bijbel uit ’t kastje:
Ik ben zoo onrustig te moê.
Peer Gynt.
In ’t slot van Soria-Moria
Geven koning en prins een groot feest.
Rust maar uit in de warme slede
Ik rijd door het veld je er heen …
Aase.
Maar, Peer-lief, ben ik genoodigd?
Peer Gynt.
Ja, dat zijn wij allebei.
(gooit een touw om den stoel waarop de kat ligt, neemt een stok in de hand en gaat op het voeteneinde van het bed zitten).
Hop! Rijd wat aan, jij Zwartje!
Zeg, moeder, heb je ’t niet koud?
Ja, ja; want je voelt het snijden
Als Grane aan ’t draven gaat!
Aase.
Lieve Peer, wat hoor ik toch luiden …?
Peer Gynt.
De bellen van ’t blanke tuig!
Aase.
Huuh! Wat klinkt dat hol, mijn beste!
Peer Gynt.
Wij rijden ook over een fjord.
Aase.
Ik ben bang! Wat is toch dat bruisen
En steunen, zoo wonderlijk wild?
Peer Gynt.
’t Zijn de kruinen, moeder, die ruischen
Van ’t pijnbosch. Zit nu maar stil.
Aase.
Wat schittert en blinkt er daar ginder?
Waar komt toch dat schijnsel van daan?
Peer Gynt.
Van ’t slot. Alle ruiten glinstren.
Hoor je wel hoe zij dansen?
Aase.
Hoor je wel hoe zij dansen? Ja.
Peer Gynt.
Sint Petrus staat buiten de deur al
En noodigt tot binnengaan.
Aase.
Groet hij ons?
Peer Gynt.
Groet hij ons? Hij staat te buigen,
Inschenkend den lekkersten wijn.
Aase.
O, wijn! Heeft hij soms ook koekjes?
Peer Gynt.
Ja, òf hij! Een heelen berg.
De vrouw van den proost komt ook aan
Met koffie en suikerwerk.
Aase.
En spreken wij daar dan elkander?
Peer Gynt.
Zoo vaak en zoo lang als je wilt.
Aase.
O Peer, wat al heerlijkheden,
Waar je mij, arme ziel, heen brengt!
Peer Gynt (klapt met de zweep).
Hop! Rep, je dan toch, mijn Zwartje!
Aase.
Zeg, Peer-lief, je rijdt toch wel goed?
Peer Gynt (klapt weer).
Hier kan je niet dwalen.
Aase.
Hier kan je niet dwalen. Dat slingren.
Dat maakt mij zoo raar en moe.
Peer Gynt.
Daar zie ik het slot al verrijzen;
Nog even, dan zij wij er al.
Aase.
Ik zal stil maar mijn oogen toe doen,
Vertrouwen op jou, mijn Peer!
Peer Gynt.
Vooruit dan, Grane, mijn draver!
In ’t slot is er groot gedrang;
Zij stuwen en dringen de poort in.
Dáár komt Peer Gynt met oud’ Aase!
Wat zegt u dáárvan Heer Petrus?
Mag moeder niet binnengaan?
’k Geloof dat u lang kan zoeken
Eer u vindt een zoo eerlijke ziel;
Van mij wil ik maar niet spreken;
Ik kan òmkeeren als het moet.
Wil u inschenken, neem ik ’t in dank aan
Zoo niet, ga ik óók tevree weg.
’k Heb verzonnen evenveel leugens
Als de duivel die preêken ging,
En moeder voor ’n kip uitgescholden
Omdat zij kakelde soms.
Maar haar moet u achten en eeren
En maken dat goed zij het heeft;
Er komt hier stellig geen beetre
Van waar ook, in dezen tijd …
Aha! daar is God de Vader!
Sint Petrus, nu krijg je er langs!
(met diep stemgeluid).
“Hou op toch met dat gezeur daar;
Moeder Aase heeft vrij entree!”
(lacht luid en keert zich naar zijn moeder om).
Alsof ik dat niet had geweten!
Nu komt er wat anders weer!
(angstig).
Waarom kijk je of je oogen gaan breken?
Zeg, moeder! Wat scheelt er nu aan …?
(gaat naar het hoofdeinde).
Je moet niet zoo liggen te staren …!
Spreek, moeder, ik ben het, Peer!
(betast voorzichtig haar voorhoofd en handen; dan gooit hij het touw van den stoel af en zegt gedempt):
Zoo, ja!… Je kunt uitrusten, Grane;
Want nu is de reis volbracht.
(drukt haar de oogen dicht en buigt zich over haar heen).
Heb dank voor je heele leven,
Voor klappen en teedere zorg …
Maar nu moet jij mij ook bedanken …
(drukt zijn wang tegen haar mond).
Zoo; dat was jouw dank voor den rit.
(De buurvrouw komt binnen).
Kari.
Wat? Peer! Nou, dan zijn we ook over
Haar bitterste leed al heen!
Lieve Heer, wat slaapt zij vast nu!…
Of is zij al …?
Peer Gynt.
Of is zij al …? Stil; ze is dood.
(Kari schreit bij het lijk. Peer Gynt loopt lang rond door de kamer; eindelijk blijft hij bij het bed staan).
Laat haar met alle eer begraven.
Ik moet zien hoe ’k hier van daan kom.
Kari.
Moet je ver weg gaan?
Peer Gynt.
Moet je ver weg gaan? Naar zee toe.
Kari.
Zoo ver!
Peer Gynt.
Zoo ver! En nog verder weg.
(af).
EINDE VAN HET DERDE BEDRIJF.
VIERDE BEDRIJF.
Aan de zuidwestkust van Marokko. Een palmbosch. Gedekte tafel, zonnetent en biezenmatten. Dieper onder de boomen hangmatten. Buiten op zee ligt een stoomjacht met Noorsche en Amerikaansche vlaggen. Aan het strand een sloep. Het gaat tegen zonsondergang.
Peer Gynt een knap heer van middelbaren leeftijd in elegant reistoilet, een gouden lorgnet op de borst hangend, presideert de tafel als gastheer. Mister Cotton, Monsieur Ballon en de heeren von Eberkopf en Trumpeterstraale zijn juist gereed met hun maaltijd.
Peer Gynt.
Drinkt heeren! Is de mensch gemaakt
Om te genieten, dat hij ’t doe dan.
En dood is dood … Wat mag ’k aanbieden?
Trumpeterstraale.
Je bent een prachtgastheer, broer Gynt!
Peer Gynt.
Ik deel die eer dan met mijn geld,
Mijn kok en steward …
Mr. Cotton.
Mijn kok en steward … Very well!
Ik drink op ’t heil van alle vier!
Mr. Ballon.
Monsieur, u heeft een goût, een ton,
Als zelden nu meer wordt gevonden
Bij iemand, levend en garçon,…
Een zeker … ’k weet niet wat …
v. Eberkopf.
Een zeker … ’k weet niet wat … Een waas
Een glans van vrije geestontwikling,
Een wereldburgerschapbezitting,
Een blik door ’t dichte wolkenfloers,
Door geen vooroordeelen gebonden,
Begaafd met hoogere verlichting,
Een oer-natuur die kent het leven
Vereend op ’t hoogst der trilogie.
Niet waar, monsieur, dat meende u?
Mr. Ballon.
Jawel, dat kan wel; ook al klinken
Die dingen, op zijn Fransch, zoo mooi niet.
v. Eberkopf.
Ach was! Die taal is ook zoo stijf …
Maar zullen wij den grond nu zoeken
Van ’t fenomeen …
Peer Gynt.
Van ’t fenomeen … Die is gevonden.
Dat komt doordat ’k niet ben getrouwd.
Ja, mijne heeren, dat ’s zoo klaar
Als water. Wat moet ’n man toch wezen?
Zich zelf: antwoord ik in ’t kort.
Voor zich en ’t zijne moet hij zorgen.
Maar kan hij dat, als pakkameel
Voor ’t wel en wee van andren, soms?
v. Eberkopf.
Maar dat voor-zich en in-zich leven,
Vermoed ik, heeft u strijd gekost …
Peer Gynt.
O, zeker, ja; in vroeger tijd;
Maar altijd kwam ’k met eer er af.
Een keer toch was ’k er na aan toe
Te vallen in ’n gespannen strik.
Ik was een flinke, knappe kerel,
En zij, de dame was mijn keus,…
Die was van vorstelijken bloede …
Mr. Ballon.
Och, vorstelijk?
Peer Gynt (minachtend).
Och, vorstelijk? Van die families,
U weet wel …
Trumpeterstraale (slaat op de tafel).
U weet wel … Adellijk gespuis!
Peer Gynt (haalt de schouders op).
Vervallen grootheden, steeds zoekend
Hun trots, in ’t hun geslacht vrijhouden
Van vlekken door plebeïsch bloed.
Mr. Cotton.
En liep daardoor de zaak toen mis?
Mr. Ballon.
De ouders wilden de partij niet?
Peer Gynt.
Integendeel!
Mr. Ballon.
Integendeel! Ah!
Peer Gynt (vergoelijkend).
Integendeel! Ah! U begrijpt!
Er was iets, dat vereischte ’t huwlijk
Zoo snel als mooglijk te doen doorgaan.
Maar, ’k zeg ’t ronduit, die heele zaak
Stond van ’t begin af mij al tegen.
In enkele dingen ben ’k wat vreemd,
En liefst blijf ik mijn eigen baas.
En toen mijn schoonvader nu kwam
Met d’eisch, ofschoon verbloemd gesteld,
Dat ’k zou van stand en naam verandren,
In d’adelstand mij doen verheffen,
Met nog veel meer dat onaanneemlijk,
Om niet te zeggen hoogst onkiesch, was …
Toen trok ’k fatsoenlijk mij terug.
Ik weigerde zijn ultimatum,…
Deed afstand van mijn jonge bruid.
(trommelt op de tafel, schijnbaar met aandacht).
Ja, ja; er heerscht toch wel een Fatum,
Waarop een mensch vertrouwen kan;
En dat te weten is een troost.
Mr. Ballon.
En daarmee was de zaak dus uit?
Peer Gynt.
Neen, ’k kreeg te doen met nog wat anders;
Want onbevoegden mengden zich
Met luid gekrijsch ook in ’t geval;
’t Ergst der familie jong’re leden.
Met zeven kreeg ik een duel.
Dat was een tijd, dien ’k nooit vergeet,
Ofschoon ’k er heel gelukkig afkwam.
Het kostte bloed; maar al dat bloed
Heeft mij in waarde veel doen winnen,
En wijst bekrachtigend op ’t feit,
Zoo ’k zei, van een besturend Fatum.
v. Eberkopf.
U heeft een blik op ’s levens loop
Die tot een denker u verheft.
Terwijl een ander meent te aanschouwen
Afzonderlijk verspreide beelden,
En nooit een oplossing kan vinden,
Weet u het àl bijeen te voegen.
Met ééne maat meet u de dingen.
U scherpt een punt aan al uw woorden,
Die, alle dan als stralen uitgaan
Van ’t licht van één levensbeschouwing …
En u is nooit student geweest?
Peer Gynt.
Ik ben, zooals ik u al zei,
Gewoonweg een autodidact.
Methodisch heb ik niets geleerd;
Maar veel gedacht en overwogen,
En over alles veel gelezen.
’k Begon er mee op later leeftijd;
Dan valt het wel een beetje zwaar soms
Maar door te lezen, blad voor blad,
En op te nemen rijp en groen.
Geschiedenis nam ik bij stukjes,
Want voor méér had ik nooit den tijd.
En daar men toch in booze tijden
Iets hebben wil tot vasten steun,
Zoo nam ’k den godsdienst in met rukjes.
Zoo gaat ’t gemaklijker naar binnen.
Men moet niet al te gulzig lezen,
Maar enkel zien wat nuttig zijn kan …
Mr. Cotton.
Kijk, dat is praktisch!
Peer Gynt (steekt een sigaar op).
Kijk, dat is praktisch! Lieve vrienden,
Bedenkt toch wat mijn levensloop was.
Hoe kwam ik daar toch aan in ’t Westen!
Een arme vent, met leege handen!
Ik moest hard zwoegen voor mijn broodje;
Gelooft mij, ’t viel mij dikwijls zwaar.
Maar ’t leven, vrienden, is veel waard;
En, zoo men zegt, de dood is bitter.
Wel! Fortuna, ziet u, was mij gunstig;
En ’t oude Fatum niet afgunstig.
Het ging. En daar ik zelf ook flink was,
Zoo ging ’t gestadig beter, beter.
Tien jaren later werd ’k genoemd
Den Kroesos onder Charlestown’s reeders.
Nu vloog mijn naam van stad tot stad;
’t Geluk had ik nu binnen boord …
Mr. Cotton.
Waarin deed u?
Peer Gynt.
Waarin deed u? Vooral in negers,
Naar onzen Bondsstaat Carolina;
En afgodsbeelden ook, naar China.
Mr. Ballon.
Fi donc!
Trumpeterstraale.
Fi donc! Potztausend, oome Gynt.
Peer Gynt.
U vindt misschien ’t bedrijf niet strookende
Met wat geoorloofd is … of niet?
Ik voelde dat soms zelf ook levendig,
En vond het menigmaal odieus.
Maar, eens begonnen … zooals ’t gaat,…
Is ’t moeilijk het weer los te laten.
En ’t gaat althans zoo maklijk niet
In zulk een groote onderneming,
Waar duizend andren in gemoeid zijn,
Botweg te breken met zoo’n zaak.
Aan “botweg breken” heb ’k een hekel;
Maar geef toe aan den andren kant dat
Ik altijd acht geslagen heb
Op wat men noemt de konsekwenties;
En dat, de grenzen overschrijden
Onaangenaam mij altijd was.
Ook werd ik bovendien wat ouder;
’k Begon de vijftig al te naadren,…
Kreeg zachtjes aan al grijzend haar;
En schoon mijn voorspoed steeds nog toenam,
Werd de gedachte mij toch pijnlijk:
Wie weet hoe gauw het uurtje slaat,
Dat het gerecht ingrijpend optreedt,
De bokken scheidend van de lamm’ren.
Wat nu te doen? De vaart te staken
Op China ging onmooglijk aan.
’k Vond toch een uitweg. Ik begon met
Wat anders op hetzelfde land.
In ’t voorjaar exporteerde ik goden,
In ’t najaar klaarde ik priesters uit;
Voorzag hen goed van al het nood’ge
Als kousen, bijbels, rhum en rijst …
Mr. Cotton.
En met profijt?
Peer Gynt.
En met profijt? Natuurlijk, ja.
Het ging. Zij werkten onvermoeid, en
Voor iedren god, dien ik verkocht,
Werd een Chinees bekeerd, gedoopt.
Zoo werkte ’t dus neutraliseerend.
Het veld der missie lag nooit braak,
Want iedren god, dien ’k colporteerde,
Dien hield een priester in bedwang.
Mr. Cotton.
Ja, maar de Afrikaansche waren?
Peer Gynt.
Daar zegevierde ook mijn moraal.
’k Zag in dat ’t geen geschikt bedrijf
Meer was voor iemand op mijn leeftijd.
Men weet toch niet wanneer het afloopt.
En dan de strikken ons gespannen
Door ’t heele filantropen-heir,
Om van de kapers niet te spreken,
En risico van wind en weer.
Dat alles samen gaf den doorslag.
Ik dacht: Kom Peter, reef de zeilen;
En zie wat je nog goed kunt maken.
Zoo kocht ik dan wat land in ’t Zuiden,
Behield den laatsten vleeschimport,
Die prima kwaliteit ook was.
Zij tierden, werden rond en vet,
Dat het voor hen en mij een lust was.
Ja, ik durf zeggen, zonder grootspraak,
Dat ik voor hen was als een vader,…
Wat dan ook goede renten opbracht.
Ik bouwde scholen, dat behoorlijk
De deugd bestendig blijven zou
Op ’n zeker algemeen niveau,
En zag streng toe dat onder ’t peil nooit
Haar thermometer even zakte.
Nu trouwens heb ik dan ook dáárvan
Teruggetrokken mij geheel;…
’k Heb de plantage met het heele
Gedoe verkocht met huid en haar.
Ten afscheid gaf ik allen nog,
Zoo groot als klein, ook gratis grog.
Toen kreeg al ’t volk een flinken roes,
De weduwen daarbij nog snuif.
Kijk, daarom hoop ik, in zoover
Dat woord geen holle frase is:
Hij, die geen kwaad doet, die doet goed,…
Zoo is mijn vroeg’re schuld gedelgd;
En meer dan velen kan ik steunen
Mijn zonden, met veel goede werken.
v. Eberkopf (klinkt met hem).
Wat is ’t opbouwend hier te hooren
Een theorie tot daad gemaakt,
Ontdaan van nevelen en nacht,
Trots al het uiterlijk gebeuren!
Peer Gynt (die onder het voorgaande de verschillende flesschen vlijtig heeft aangesproken).
Wij, volk van ’t Noorden, wij verstaan het
Ons door te slaan! ’t Geheim daarvan,
Door ’t leven heen, is doodgewoon:
Hoû je ooren altijd stevig dicht,
Dat er geen adder binnen sluipe.
Mr. Cotton.
Wat voor een adder, waarde vriend?
Peer Gynt.
Een kleintje, maar een sterk verleidende
Tot ’t eens-en-voor-altijd beslissende. (drinkt weer.)
De heele kunst om wat te wagen,
Den moed te hebben van zijn daad,…
Is die: te staan voor vrije keus
Op ’s levens duizend slingerpaden …
Te weten vast, dat alle dagen
Niet uit zijn met één dag van strijd,…
Te weten dat er open staat
Een brug, die u terug kan voeren.
Die theorie hield mij steeds óp;
Die heeft gekleurd mijn levenswandel.
En dat beginsel is een erfstuk
Van mijn voorvaderlijk geslacht.
Mr. Ballon.
U is een Noor?
Peer Gynt.
U is een Noor? ’n Geboren Noor;
Maar wereldburger van gemoed.
Wat van ’t geluk mijn aandeel werd,
Dank ik meest aan Amerika.
Mijn welvoorziene boekenplanken
Aan Duitschlands jongere geleerden.
Uit Frankrijk kreeg ’k, behalve vesten,
Manieren en mijn beetje geest,…
Van England leerde ik zaken doen
Met scherpen blik op eigen voordeel.
De Joden leerden mij te wachten.
Wat zin voor dolce far niente
Kreeg ’k van Italië meegegeven …
En één keer, in het nauw gedreven,
Verweerde ik mij, redde ik mijn leven,
Door middel van het Zweedsche staal.
Trumpeterstraale (heft zijn glas op).
Ja, ’t Zweedsche staal …!
v. Eberkopf.
Ja, ’t Zweedsche staal …! Hem, die ’t gebruikte
Laat allereerst ons hulde brengen!
(Zij klinken en drinken met hem. Zijn hoofd begint warm te worden).
Mr. Cotton.
Dit alles is heel mooi en goed;…
Maar Sir, nu zou ’k zoo gaarne weten
Wat u met al uw geld wil doen?
Peer Gynt.
Hm; hoe zoo, doen?
Alle Vier (schuiven naderbij).
Hm; hoe zoo, doen? Ja, laat eens hooren.
Peer Gynt.
Nu, ’k wil vooreerst nog wat gaan reizen.
Kijk, daarom nam ’k u mee aan boord,
Tot reisgezelschap, in Gibraltar.
’k Verlangde naar een vriendenkring
Om rond mijn gouden kalf te dansen.
v. Eberkopf.
Heel geestig dat!
Mr. Cotton.
Heel geestig dat! Maar niemand hijscht er
Zijn zeil uitsluitend om te zeilen.
U heeft een doel, dat kan niet missen,
En ’t doel is …?
Peer Gynt.
En ’t doel is …? Ik wil keizer worden.
Alle Vier.
Wat?!
Peer Gynt (knikt).
Wat?! Keizer!
De Heeren.
Wat?! Keizer! Waar?
Peer Gynt.
Wat?! Keizer! Waar? In heel de wereld!
Mr. Ballon.
Hoe dat, mijn vriend …?
Peer Gynt.
Hoe dat, mijn vriend …? Wel, door mijn geld!
Het plan is heelemaal niet nieuw;
Het was de ziel van al mijn tochten.
Als jongen reed ik in mijn droomen
Ver op de wolken over zee,
Steeg op met zwaard en langen mantel …
En kwam pardoes omlaag getuimeld.
Maar ’t doel bleef vast bij mij bestaan.
Er is geschreven of gezegd
Hier of daar, ik weet niet meer waar,
Dat als heel de aarde hij gewint
En toch zich zelf verliest, een man
Niets meer wint dan een doornenkroon.
Zoo staat er … of iets dergelijks;
En in dat woord ligt heel veel waars.
v. Eberkopf.
Maar wat is dan dat Gyntsche Ik?
Peer Gynt.
De wereld hier, achter mijn voorhoofd,
Die maakt dat ’k niemand ben dan ik,
Als God, God, niet de duivel is.
Trumpeterstraale.
Ja, nu begrijp ik de bedoeling!
Mr. Ballon.
Subliem als denker!
v. Eberkopf.
Subliem als denker! Hoog als dichter!
Peer Gynt (in stijgende opwinding).
Het Gyntsche Ik,… dat is het heir
Van wenschen, lusten en begeerten,…
Het Gyntsche Ik, dat is de zee
Van eischen, invallen, verlangens,
Van alles wat mijn borst doet zwellen,
En maakt dat ik als Gynt moet leven.
Maar zooals God behoeft de aarde
Zal hij bestaan als ’s werelds God,
Zoo heb ook ik aan geld behoefte
Zal ik een echte keizer zijn.
Mr. Ballon.
Maar geld, dat heeft u!
Peer Gynt.
Maar geld, dat heeft u! Niet genoeg.
Ja, mooglijk voor een dag of vier, vijf,
Als keizer à la Lippe-Detmold.
Maar ik wil zijn mijzelf en bloc,
Wil Gynt zijn waar ik ga of sta,
Sir Gynt zijn, zeg ’k, van top tot teen!
Mr. Ballon (meegesleept).
Bezitten ’s werelds grootste schoonheid!
v. Eberkopf.
Het oudste merk Johannisberger!
Trumpeterstraale.
Van Koning Karel al de zwaarden!
Mr. Cotton.
Maar eerst een gunstige belegging
Die goed rendeert …
Peer Gynt.
Die goed rendeert … Die ’s al gevonden;
En daarom liet ’k hier ’t anker vallen.
Van avond gaan wij noordwaarts op.
Couranten die ik kreeg aan boord
Berichten me een gewichtig nieuwtje …!
(staat op met opgeheven glas).
’t Is of ’t geluk niet uit kan scheiden
Om hem te helpen, die zelf “pluck” heeft …
De Heeren.
Nu? Zeg eens …
Peer Gynt.
Nu? Zeg eens … Hellas is in oproer.
Alle Vier (opspringend).
Wat! De Grieken …?
Peer Gynt.
Wat! De Grieken …? Zijn opgestaan.
De Vier.
Hoera!
Peer Gynt.
Hoera! De Turk zit in de klem! (drinkt zijn glas uit).
Mr. Ballon.
Naar Hellas! Op! Tot roem en eer!
Ik help mee met mijn Fransche zwaard!
v. Eberkopf.
Ik met oproepen … uit de verte!
Mr. Cotton.
Ik eveneens … met leverantie!
Trumpeterstraale.
Uit Bender haal ’k terug de sporen
Door Koning Karel daar verloren!
Mr. Ballon (valt Peer Gynt om den hals).
Vergeef mij, dat ’k, een oogenblik
U heb miskend!
v. Eberkopf (drukt hem de handen).
U heb miskend! Ik domme eend
Ik hield u haast voor een schavuit.
Mr. Cotton.
Dat is te sterk; wel voor een dwaas …
Trumpeterstraale (wil hem kussen).
Ik, oome Gynt, voor ’n exemplaar
Van ’t ergste Yankee-volk-gespuis …!
Vergeef mij …!
v. Eberkopf.
Vergeef mij …! Allen dwaalden wij …
Peer Gynt.
Wat moet dat toch?
v. Eberkopf.
Wat moet dat toch? Vereenigd zien wij
Nu schitterend ’t heele Gyntsche heir
Van wenschen, lusten en begeerten …!
Mr. Ballon (bewonderend).
Zoo doet dus Monsieur Gynt zich kennen!
v. Eberkopf (evenzoo).
Dat noem ik eerst Gynt zijn met eere!
Peer Gynt.
Maar zegt mij toch …?
Mr. Ballon.
Maar zegt mij toch …? Begrijpt u ’t niet?
Peer Gynt.
Ik laat mij hangen als ik ’t doe!
Mr. Ballon.
Comment donc? Zet u dan niet koers
Naar Griekenland met schip en geld?
Peer Gynt (fluit spottend).
Neen, dank je wel! Ik steun den sterksten
En leen den Turk mijn zilverlingen.
Mr. Ballon.
Niet mooglijk!
v. Eberkopf.
Niet mooglijk! Wel geestige ironie!
Peer Gynt (zwijgt even, leunt op een stoel en neemt een voornaam air aan).
Hoort nu eens, heeren, ’t lijkt mij best
Te scheiden, vóór de laatste rest
Van vriendschap gansch opgaat in rook.
Wie niets bezit kan licht wat wagen.
Wie van de wereld niets beheert
Dan ’t streepje grond dat hij beschaduwt,
Is voor kanonvleesch als gemaakt.
Maar heeft zijn schaapjes men op ’t droge
Als ik, dan is de inzet grooter.
Gaat u naar Hellas! Ik zend, gratis
Gewapend, u er allen heen.
Hoe meer u aanmoedigt den strijd,
Hoe beter ik den boog kan spannen.
Dus òp voor vrijheid en voor recht!
Loopt storm! Maakt het den Turken heet!
En sluit met eere dan uw loopbaan
Op spitse Janitscharen-lansen …
Maar excuseert mij. (klopt op zijn zak).
Maar excuseert mij. Ik heb geld
En ben mijzelf, Sir Peter Gynt.
(Hij steekt zijn zonnescherm op en gaat naar het boschje waar de hangmatten hangen).
Trumpeterstraale.
Wat een zwijnjak!
Mr. Ballon.
Wat een zwijnjak! Voelt niets voor eer!
Mr. Cotton.
Och eer, nou ja, dat zegt niet veel;
Maar denkt eens wat een kans voor ons
Als de opstand lukt en ’t land wordt vrij …
Mr. Ballon.
Ik zag mij al als overwinnaar!
Omringd van mooie Grieksche vrouwtjes!
Trumpeterstraale.
Ik zag al in mijn Zweedsche handen
De eens verloren heldensporen!
v. Eberkopf.
’k Zag de beschaving van heel ’t land
Uitgaande van mijn vaderland …
Mr. Cotton.
Het ergst is ’t materieel verlies.
Goddam! ’k Zou tranen kunnen storten!
’k Zag mij al als Olymp-bezitter.
Als ’t waar is wat er wordt gezegd,
Moet men er kopermijnen vinden,
Die te exploiteeren zouden zijn.
En daarbij die rivier Kastale,
Waarvan zooveel al is verteld,
Met vallen, die men laag gesteld,
Op meer dan duizend paardenkracht schat …!
Trumpeterstraale.
Toch wil ik gaan. Mijn Zweedsche zwaard
Is meer dan Yankee-dollars waard!
Mr. Cotton.
Misschien; maar eenmaal in ’t gedrang
Verdrinken wij gauw in de massa;
En waar blijft dan de kans op voordeel?
Mr. Ballon.
Verdomd! Zoo dicht bij zijn geluk zijn …!
En plotsling het te zien verzinken!
Mr. Cotton (met gebalde vuisten tegen het jacht).
Daarginder in die zwarte kast ligt
’t In goud verkeerde negerbloed!…
v. Eberkopf.
Een koninklijke inval! Komt!
Zijn keizerrijk is naar de maan!
Vooruit!
Mr. Ballon.
Vooruit! Wat wil u?
v. Eberkopf.
Vooruit! Wat wil u? ’k Wil de macht!
Het scheepsvolk is wel om te koopen.
Aan boord! Ik annexeer het jacht!
Mr. Cotton.
U … wát …?
v. Eberkopf.
U … wát …? Ik pak wat ’k krijgen kan
(loopt naar de sloep toe).
Mr. Cotton.
Mijn eigen welzijn eischt volstrekt
Dat ’k ook wat pak. (volgt hem).
Trumpeterstraale.
Dat ’k ook wat pak. Wat een schavuit!
Mr. Ballon.
Een boevenstuk is ’t!… Maar … enfin!
(volgt de anderen).
Trumpeterstraale.
Dan moet ik ook wel mee in ’t schuitje;…
Doch onder hevig protesteeren …!
(volgt hem).
Een andere plek aan de kust. Maneschijn en drijvende wolken. Het jacht ver weg in zee onder vollen stoom.
Peer Gynt loopt langs het strand. Dan knijpt hij zich in zijn arm, dan weer staat hij in zee te turen.
Peer Gynt.
Nachtmerrie!… Droom!… Aanstonds ontwaak ik!
’t Jacht steekt in zee! En in razende vaart!
’t Is verbeelding! Ik slaap! Ik ben dronken en gek!
(wringt de handen).
Het gaat toch niet aan dat ik sterven ga!
(trekt zich aan de haren).
Een droom! Ik wil het … ’t Moet zijn een droom!
Ontzettend! Och neen, het is waarheid, helaas!
Zulke schurken van vrienden …! Verhoor mij, o Heer!
Gij zijt immers wijs en rechtvaardig …! O, straf …!
(met opgeheven armen).
Ik ben het, Peer Gynt! Lieve Heer, o zie toe!
Ontferm u mijner, anders moet ik vergaan!
Laat hen achteruit stoomen! Laat hen de boot neerlaten!
Houd de dieven! Maak iets onklaar aan het tuig!
Hoor mij! Laat andere zaken liggen!
De wereld redt wel zich zelf, in dien tijd …
Och hemel, hij hoort niet! Hij is doof als gewoonlijk!
Dat ’s wat moois! Een God die geen uitkomst weet!
(wenkt naar boven).
Psst! ’k Heb gedaan met die negerplantage!
Ik heb zendelingen overgezonden naar Azië!
De eene dienst is toch den anderen waard!
Och, help mij aan boord …!
(Een vuurstraal schiet òp uit het jacht en een dikke rookwolk stijgt op; men hoort een doffen knal; Peer Gynt geeft een gil en zinkt neer in het zand; langzamerhand trekt de rook op; het schip is verdwenen).
Peer Gynt (bleek en zachtjes).
Och, help mij aan boord …! Dat was ’t straffend zwaard!
Verzonken op slag met man en muis!
O, gezegend zij ’t toeval en mijn geluk … (aangedaan).
’t Toeval? O, neen, het was meer dan dat.
Mij moest hij redden; zij moesten vergaan.
O lof en dank, dat gij mij bewaard hebt,
Een oog op mij hieldt, trots al mijn gebreken …
(haalt diep adem).
Wat een heerlijke gerustheid en troost
Is ’t zich zoo apart beschermd te weten.
Maar hier in de woestijn! Waar vind ’k wat te eten?
Och, ik vind toch wel iets. Dat is zijn zaak nu.
Het is niet zoo gevaarlijk;… (luid en vleiend).
Het is niet zoo gevaarlijk;… hij zal niet willen
Dat ik, kleine armzalige musch, zal vergaan?
Maar nederig van zin zijn. En hem gunnen den tijd.
Laat den Heer zorgen. Niet het hoofd laten hangen …
(schrikt plotseling op).
Was dat een leeuw, die daar knorde in ’t riet …?
(klappertandend).
Neen, het was toch geen leeuw. (vermant zich).
Neen, het was toch geen leeuw. Een leeuw, wel waarom niet!
Die beesten, die blijven wel op een afstand,
’t Is geen zaak te beginnen met wie de baas is.
Zij hebben instinkt;… zij voelen, dat ’s zeker,
Dat ’t gevaarlijk is te spelen met olifanten …
Maar alével … ik ga zoeken naar een boom.
Daarginder wuiven acacia’s en palmen.
Als ’k daarin kan klimmen, zit ik veilig en kalm;…
Vooral als ik daarbij kende een paar psalmen …
(klautert naar boven).
De ochtend is niet aan den avond gelijk;
Dat woord is al dikwijls gewikt en gewogen.
(gaat op zijn gemak zitten).
Hoe heerlijk zijn geest zoo verlicht te voelen.
Edel te denken is meer dan zich rijk te weten.
Maar vertrouwen op hem. Hij weet wel hoeveel
Als lijdenskelk, ik voor mij, kan verdragen.
Hij voelt vaderlijk ook jegens mijn persoon …
(werpt een blik op de zee en fluistert met een zucht)
:
Maar econoom,… neen, dat is hij niet!
Nacht. Een Marokkaansch kamp op de grens der woestijn. Wachtvuren en rustende soldaten.
Een Slaaf (komt op, zich de haren uittrekkend).
’s Keizers witte paard is verdwenen!
Een tweede Slaaf (komt op, zijn kleeren verscheurend).
’s Keizers heilig gewaad is gestolen!
Opzichter (komt op).
Honderd slagen op de voetzool
Krijgt wie niet den dief kan vangen!
(De soldaten stijgen te paard en galoppeeren in alle richtingen weg).
Dageraad. Een boschje van palmen en acacia’s.
Peer Gynt (op een boom met een afgebroken tak in de hand, houdt zich een troep apen van het lijf).
Fataal! Een allerellendigste nacht! (slaat om zich heen).
Nu gooien zij met vruchten. Neen, dat ’s wat anders.
Akelige dieren zijn apen toch!
Er staat wel geschreven: gij zult waken en vechten;
Maar ik kan waarachtig niet; ik ben stijf en moe.
(wordt weer geplaagd; ongeduldig).
’k Moet zien dat ’k een eind aan die kwelling maak!
’k Moet zien een van die kerels te vangen,
Hem hangen en villen, en met zijn vel
Bedek ik mijzelf, zoo goed als ’t gaat;
Dan houden de andren mij voor een echten …
Wat zijn wij menschen? Niet meer dan een zucht.
En men moet zich wat voegen naar landsgebruik …
Alweer een troep! Dat kruipt en krioelt …
Ga je! Kischt! Zij doen of ze gek zijn.
Had ik nu maar een verdwaalden staart!…
Iets dat mij zoowat op ’n dier deed gelijken …
Wat ’s dat? Nu hokken ze boven mijn hoofd …!
(kijkt naar boven).
Die oude,… zijn vuisten vol vuil of drek …!
(kruipt angstig in elkaar en houdt zich een poosje stil. De aap maakt een beweging; Peer Gynt begint te lokken en liefjes te praten als tegen een hond).
Zoo,… ben je daar, jij oude Sim!
Hij is braaf, ja, niet waar! Hij wil aangehaald worden!
Hij zal niet gooien;… hij denkt er niet aan …
Kent mij wel! Piep-piep! Wij zijn goede vrienden!
Ai-ai! Hoor je wel dat ik je taal kan spreken?
Sim en ik, wij zijn nog familie, niet waar?
Morgen krijgt Sim wat lekkers, hoor …! Jij beest!
Heel de lading over mij heen! Bah! Wat een smerigheid!..!
Of was ’t eten misschien? Aan den smaak was ’t niet te kennen;
Maar wat smaak betreft doet gewoonte het meest;
Wie was ook weer de denker, die eens heeft gezegd:
Men spuwt maar en moet hopen dat ’t wennen zal …?
Daar heb je ook de jongen! (vecht en slaat).
Daar heb je ook de jongen! ’t Is toch al te gek,
Dat de mensch, die toch heet heer der schepping,
Zich genoodzaakt ziet tot …! Politie! politie!
Gemeen was de oude, maar de jongen zijn erger!
Vroege morgenstond. Een rotsachtige streek met uitzicht op de woestijn. Aan den eenen kant een bergkloof en een hol. Een dief en een heler in de kloof met het paard en het gewaad van den keizer. Het paard, rijk opgetuigd, staat aan een steen vastgebonden. Ruiters in de verte.
De Dief.
Blinkende, flikkerende
Punten van lansen,…
Kijk! Kijk!
De Heler.
Ik voel al mijn kop
In ’t zand wegrollen.
Wee! Wee!
De Dief (kruist zijn armen over de borst).
Mijn vader was ’n dief;
Zijn zoon moet stelen.
De Heler.
Mijn vader was ’n heler;
Zijn zoon moet helen.
De Dief.
Je lot moet je dragen;
Je zelf moet je wezen.
De Heler (luisterend).
Voetstappen in ’t hout!
Gauw weg! Maar waar?
De Dief.
Diep is het hol,
En groot de Profeet!
(Zij vluchten en laten hun buit in den steek. De ruiters verliezen zich in de verte).
Peer Gynt (komt op, een fluitje van riet snijdend).
Wat een verrukkelijke morgenstond!…
De mestkever rolt zijn ballen van mest,
De slak kruipt uit haar slakkenhuis.
D’ochtendstond ja, heeft goud in den mond.
Het is in den grond toch ’n merkwaardige macht,
Die in ’t daglicht aldus de natuur heeft gelegd.
Men voelt zich zoo kalm, voelt zijn moed weer groeien.
Zou wel durven ’t desnoods met een os op te nemen …
Wat een stilte in ’t rond! Ja, de landlijke vreugden …
Onbegrijplijk toch dat ik ze vroeger versmaadde;
Dat men zich opsluit in groote gebouwen,
Om allerlei volk in huis te halen …
Och, kijk, wat heeft ’t hagedisje het druk,
Hapt maar en denkt verder aan niemendal!
Wat een onschuld toch in ’t leven van zoo’n dier.
Elk volgt zijns Scheppers gebod in gehoorzaamheid,
Bewaart onvervreemdbaar zijn eigenaardigheid,
Is zich zelf, zich zelf in spel en strijd,
Zich zelf, zoo als het werd, toen voor ’t eerst het werd.
(zet zijn lorgnet op).
Een padde. Midden in een zandsteenblok.
Versteening rondom. Alleen de kop er uit.
Daar zit ze nu te kijken als door een ruit,
Naar de wereld en is zich zelf … genoeg … (denkt na).
Genoeg? Zich zelf …? Waar staat dat ook weer?
Ik las het als jongen in ’n godsdienstig boek.
Was ’t in den bijbel? Of in Salomons spreuken?
Treurig; ik merk dat jaar op jaar
Mijn geheugen afneemt voor tijd en plaats.
(gaat in de schaduw zitten).
Hier is ’t lekker koel rusten … nu even uitblazen.
Kijk, hier groeien varens. Eetbare wortels. (proeft er van).
’t Is wel meer eten voor ’t redelooze vee;…
Maar er staat geschreven: dwing je natuur!
En verder staat er: hoogmoed moet men buigen.
En wie zich vernedert zal worden verhoogd. (onrustig).
Verhoogd? Ja, zeker, dat gebeurt met mij;…
Iets anders laat zich onmogelijk denken.
’t Fatum helpt mij wel dat ’k hier van daan kom,
Zal ’t aanleggen zóó dat ik hooger stijg.
Dit is een beproeving; later komt er verlossing,…
Als de Heere mij maar gezond blijven laat.
(schudt die gedachten van zich af, steekt een sigaret op, strekt zich uit en staart over de vlakte van de woestijn).
Wat een onmetelijk, grenzenloos vlak.
Heel in de verte wandelt een struis …
Wat of toch Gods bedoeling kon zijn
Met het scheppen van al dat leege en doode,
Dat, wat ontbeert alle levensbronnen;
Dat verzengde, dat niemand ten goede komt;…
Dat stuk van de wereld, dat daar ligt braak;
Dat lijk, dat nooit sinds het uur der schepping,
Zijn Schepper zooveel als dank heeft gebracht!
Waar dient het voor?… De natuur is verkwistend…
Is dat de zee, daar in ’t oosten, dat vlakke,
Daar schitt’rend? Neen, ’t is maar zinsbedrog,
De zee is in ’t westen; daarachter, en hooger,
Afgedamd door een glooiende heuvelrij.
(een gedachte gaat door zijn hoofd).
Afgedamd? Dus dan kon ik …! De heuvels zijn smal;
Afgedamd? Een doorbraak maar, een kanaal,…
Als een levensstroom zou het water zich storten
Door de geul en vullen de gansche woestijn!
Gauw zou dat heele gloeiende graf
Worden een frissche, golvende zee.
Tot eilanden werden dan de oasen,
Groen rees de Atlas als noordlijke grens;
Zeilschepen zouden, als vogels, doorklieven
’t Pad, voor karavanen tot heden bestemd.
Frissche lucht zou er verdrijven de heete
Dampen,… uit wolken druppelen dauw;
Stad aan stad zou er bouwen het volk,
En gras zou er groeien om wuivende palmen.
In ’t zuiden werd ’t land, achter Sahara’s muur,
Een kustland met nieuwe, verjongde cultuur.
Stoom zou er drijven Tomboektoe’s fabrieken;
Bornoe werd ras gekoloniseerd;
Veilig door Habes reed dan de explorator
In zijn waggon naar den Boven-Nijl.
Midden in zee, op een vette oase,
Wil ’k overplanten het Noorsche ras;
’t Bloed van mijn dalvolk is bijna vorstlijk;
Kruising met ’t Arabische doet dan de rest.
Rondom een bocht, op een rijzende kust,
Zal ik de hoofdstad, Peeropolis, stichten.
De wereld is afgeleefd! Nu komt de beurt
Aan Gyntiana, mijn jonge land!
(springt op)
Alleen maar kapitaal, dan is ’t gebeurd …
Een gouden sleutel voor de poort der zee!
’n Kruistocht tegen ’t doode! Kom! Open de zakken
O, schraper, door u angstvallig bewaakt.
Men gloeit voor vrijheid in alle landen;…
Als de ezel van Noach wil ’k over de wereld
Uitzenden een kreet, den bevrijdingsdoop brengen
Aan de heerlijke, zwoele, wordende stranden.
Ik moet voort! Kapitaal uit het Oosten of ’t Westen!
Mijn rijk,… de helft in ’t Oosten of ’t Westen!
Mijn rijk,… mijn halve rijk voor een paard!
(het paard hinnikt in de rotskloof).
Een paard! En kleeren …! Juweelen,… en wapens!
(komt naderbij).
Onmooglijk! Ja, waarlijk …! Ik las wel eens
Ergens, dat willen kan bergen verzetten;…
Maar dat het óók kan verzetten een paard …!
Onzin! ’t Is mijn Fatum, dat hier een paard staat …
“Ab esse ad posse” en wat verder mag volgen …
(trekt de kleeren aan over de zijne en bekijkt zich).
Sir Peter,… een Turk van top tot teen!
Een mensch weet toch nooit wat er kan gebeuren …
Spoed je, Grane, mijn klepper fier!
(bestijgt het paard).
Gouden pantoffels tot steun voor mijn voeten!
Aan ’t paardentuig kent men de groote heeren!
(hij galoppeert de woestijn in).
Tent van Arabieren-opperhoofd, alleen-staand in een oase. Peer Gynt in zijn Turksche kleeding rustend op kussens. Hij drinkt koffie en rookt uit een lange pijp. Anitra en een troepje meisjes dansen en zingen voor hem.
Koor van Meisjes.
De Profeet is gekomen!
De Profeet, de heer, de alles wetende!
Tot ons, tot ons is hij gekomen,
Over de zandwoestijn rijdende!
De Profeet, de heer, de nooit mistastende.
Tot ons, tot ons is hij gekomen,
Door de zandwoestijn zeilende!
Roert fluiten en trommels,
De Profeet, de Profeet is gekomen!
Anitra.
Zijn klepper is blank als de melkstroom,
Die golvend door ’t Paradijs vloeit.
Zinkt op de knieën! Buigt ’t hoofd in ootmoed!
Zijn oogen zijn sterren, blinkend en blijde.
Maar geen schepsel verdraagt
Den schitt’renden glans van dier sterren stralen!
Door de zandzee kwam hij.
Goud en paarlen ontsprongen aan zijn borst.
Waar hij reed werd het licht.
Achter hem werd het donker.
Achter hem woedde Samoem,… werd dorheid.
Hij, de heerlijke, kwam!
Door de zandzee kwam hij,
Versierd als een zoon der aarde,
Kaba, Kaba, staat leeg;…
Hij heeft ’t zelf verkondigd!
Koor van Meisjes.
Roert fluiten en trommels,
De Profeet, de Profeet is gekomen;
(De meisjes dansen op gedempte muziek).
Peer Gynt.
Ik las eens gedrukt … en het woord is waar …
“Niemand wordt profeet in zijn eigen land.”…
Dit leven hier bevalt mij veel beter
Dan dat daarginds, onder Charlestowns reeders.
Er was iets hols in die heele zaak,
Iets vreemds, onzuivers, dat altijd bleef;…
Ik voelde mij nooit recht op mijn gemak,
En nooit zoo heelemaal man van ’t vak.
Wat deed ik daar eigenlijk, vraag ik mij af?
Als een molenpaard altijd maar in de zaken;
Als ik het bedenk, kan ik ’t niet begrijpen;…
Het kwam zoo; dat is het heele geval …
Zich zelf te zijn, gebaseerd op goud,
Dat is als zijn huis te bouwen op zand.
Voor ringen en kettingen en de rest,
Kwisp’len de menschen en kruipen in ’t slijk;
Zij nemen hun hoed af voor ’n dasspeld met kroon,
Maar een ring of speld is toch niet de persoon …
Profeet;… kijk, dat ’s een zuivre positie.
Dan weet men op welken voet men staat.
Gaat het òp, dan is men ’t toch zelf, die ontvangt
De hulde, en niet zijn pond sterling of shilling.
Men is, wat men is, eenvoudig-weg;
Geen toeval of kans is men dank verschuldigd,
Men steunt ook niet op patent of vergunning …
Profeet;… ja, dat is net iets voor mij.
En ik werd het zoo uiterst onverwacht,…
Uitsluitend doordat ik reed door de woestijn,
En deze natuurkindren trof op mijn weg.
De Profeet was gekomen; daarmee was ’t klaar.
Het lag waarlijk niet in mijn plan te bedriegen;
Profetisch te antwoorden is ook geen liegen,
En terugtrekken kan ik mij altijd nog.
Ik ben niet gebonden; dat is buiten kwestie;…
’t Geheel is meer een persoonlijk geval;
Ik kan gaan als ik kwam; mijn paard staat gereed
In ’t kort, ik ben meester van de positie.
Anitra (nadert den ingang van de tent).
Profeet en heerscher!
Peer Gynt.
Profeet en heerscher! Wat begeert mijn slavin?
Anitra.
Wachtend voor uw tent staan der vlakte zonen;
Zij vragen uw aangezicht te mogen …
Peer Gynt.
Zij vragen uw aangezicht te mogen … Stop!
Zeg hun, dat zij er maar gauw van doorgaan:
Zeg hun, dat ’k van ver hun gebeden wel hoor.
Voeg er bij, dat ik hier geen manvolk wil hebben!
Mannen, mijn kind, zijn ellendig volk,…
Echte smeerlappen, zoo als men het noemt!
Anitra, je kunt niet begrijpen, mijn kind,
Hoe gemeen … ik bedoel, hoe zondig zij zijn!…
Nou ja; al genoeg. Danst voor mij, kindren!
De Profeet wil droevig herdenken vergeten.
De Meisjes (dansend).
De Profeet is goed; de Profeet is bedroefd
Over ’t kwaad bedreven door de zonen van ’t stof!
De Profeet is mild; zijn mildheid zij geloofd;
Hij opent voor zondaars zijn Paradijs!
Peer Gynt (terwijl hij Anitra onder het dansen met de oogen volgt).
Als trommelstokken zoo vlug gaan haar beenen.
Jongens! ’t Is een lekker klein ding waarachtig.
Zij heeft wel wat extravagante vormen,…
Niet gansch overeenkomstig de eischen der schoonheid;
Maar wat is schoonheid? Traditie alleen,…
Een munt, enkel gangbaar naar plaats of tijd.
En juist dat extravagante is aantreklijk
Als je het normale door-en-door kent.
Het gemiddelde wekt niet gauw meer een roes.
Of overdreven gevuld, òf overdreven mager,
Of beangstigend jong, òf afschrikkend oud;…
Van ’t gemiddelde walg ik …
Haar voeten … nou ja, munten niet uit door reinheid;
Ook haar armen niet, dat ’s waar, vooral de ééne.
Maar daar is ze in den grond toch niet minder om;
Ik zou eerder zeggen, dat hoort er zoo bij …
Anitra, hoor eens!
Anitra (komt naderbij).
Anitra, hoor eens! Uw slavin heeft gehoord!
Peer Gynt.
Je bent bekoorlijk, kind! De Profeet is ontroerd.
Als je mij niet gelooven wilt, hoor dan ’t bewijs:
Ik maak je tot Houri in het Paradijs!
Anitra.
Dat kan niet, heer!
Peer Gynt.
Dat kan niet, heer! Wat? Denk je dat ’t scherts is?
Het is hooge ernst, zoo waar als ik leef, hoor.
Anitra.
Maar ik heb toch geen ziel.
Peer Gynt.
Maar ik heb toch geen ziel. Die krijg je wel!
Anitra.
Hoe dan, o heer?
Peer Gynt.
Hoe dan, o heer? Laat dat aan mij maar over;…
Ik zal je opvoeding in handen nemen.
Geen ziel! Ja, zeker, je bent wel erg dom,
Zooals men ’t noemt. Dat heb ik met smart ondervonden.
Maar toch, voor een ziel heb je nog wel plaats.
Kom hier! Laat mij je hersenpan eens meten …
Er is plaats; er is plaats; ja, dat dacht ik ook wel.
’t Is waar,… heel diep zal je wel nooit leeren denken;
En een heel groote ziel zal je ook niet krijgen;…
Maar och, dat doet er ook eigenlijk niets toe;…
Je zult zooveel krijgen, dat je niet beschaamd hoeft te staan …
Anitra.
De Profeet is goed …
Peer Gynt.
De Profeet is goed … Je aarzelt? Spreek!
Anitra.
Maar ik had nog liever …
Peer Gynt.
Maar ik had nog liever … Zeg op zonder dralen!
Anitra.
Ik geef niet zooveel om een ziel;… geef mij liever …
Als ik ’t zeggen mag …
Peer Gynt.
Als ik ’t zeggen mag … Wat?
Anitra (wijst op zijn tulband).
Als ik ’t zeggen mag … Wat? Die mooie opaal!
Peer Gynt (verrukt, terwijl hij haar het kleinood toereikt).
Anitra! Eva’s ongekunstelde dochter!
Magnetisch trek je me aan; ’k ben een man,
En, zoo als staat bij een hoogberoemd schrijver:
“Das ewig weibliche zieht uns an!”
Maanlichte nacht. Palmenboschje vóór Anitra’s tent. Peer Gynt met een Arabische luit in de hand zit onder een boom. Zijn haar en baard zijn geknipt; hij ziet er aanmerkelijk jonger uit.
Peer Gynt (speelt en zingt).
Gesloten heb ’k mijn Paradijs
En nam den sleutel mee;
De Noorderbries mijn schip voortdreef,
En schoone vrouwen aan het strand
Beweenden hun verlies.
Naar ’t Zuiden joeg door ’t zilte nat
Der baren, ’t vluchtend schip.
Waar palmen wuiven mooi en fier,
Omkransend luwe, blauwe baai,
Stak ik mijn schip in brand.
Toen steeg ik op een zandzee-schip …
Vier beenen had dat schip;
Het schuimde onder spoor en zweep …
Ik ben een vogel, vang mij toch,…
Zit tjilpend op een tak.
Anitra, palmwijn ben je, zoet,
Dat kan ’k getuigen nu!
Ja zelfs Angorageiten-kaas
Is nog maar half zoo lekker als
Anitra, schatje, jij!
(hangt de luit over zijn schouder en komt nader).
Stilte! Zou mijn liefje luistren?
Hoorde zij mijn liedje wel?
Gluurt zij achter de gordijnen,
Niet in sluiers gedrapeerd?…
Stil! Het klonk of met geweld daar
Van een flesch de kurk afsprong
Nu alweer! En nog eenmaal!
Liefdezuchten? Neen, gezang;…
Neen, het is een hoorbaar snurken.
Zoet geluid! Anitra sluimert!
Nachtegaal, houd op met slaan!
Of het zal je er naar vergaan,
Als je ’t nog waagt met je fluiten …
Doch, het zij zoo, zegt het boek.
Nachtegaal is toch een zanger,
Ach, ik ben het eveneens.
Hij, als ik, vangt met zijn tonen
Teedre harten, week en jong.
Zwoele nacht en zoet gezang
Zijn ons beiden lief en gunstig;
Als wij zingen, zijn wij beiden
Wij, Peer Gynt en nachtegaal.
En juist dat zij slaapt, mijn liefje,
Voert mijn liefderoes ten top;…
Met de lippen aan den beker
Zonder dat ik er van proef …!
Maar daar is zij net, zoo waar!
Beter toch maar dat zij kwam.
Anitra (uit de tent).
Riep mijn heer mij in den nacht?
Peer Gynt.
De Profeet, ja, heeft geroepen.
Ik werd wakker straks door katten
Die een woeste drijfjacht hielden …
Anitra.
Ach, dat was geen drijfjacht, heer,
’t Was iets van heel andren aard.
Peer Gynt.
Wat dan?
Anitra.
Wat dan? O, verschoon mij!
Peer Gynt.
Wat dan? O, verschoon mij! Spreek!
Anitra.
O, ’k moet blozen …
Peer Gynt (dichterbij).
O, ’k moet blozen … Was ’t misschien ook
Wat mij zoo geheel vervulde,
Toen ik jou gaf mijn opaal?
Anitra (verschrikt).
Noemen u, o werelds schat,
In één adem met een kat!
Peer Gynt.
Kind, op ’t punt van liefde staan
Soms een kater en ’n Profeet
Vrijwel op eenzelfde lijn.
Anitra.
Heer, uw schertsen vloeit als honing
Van uw lippen.
Peer Gynt.
Van uw lippen. Lieve kind,
Jij, als andre meisjes, ziet nooit
Groote mannen als zij zijn.
’k Hoû van schertsen, moet je weten,
Met je beidjes zoo vooral.
’k Ben verplicht door mijn positie
Tot een valschen schijn van ernst;
Plichten maken mij gedwongen,
Al die zorgen, dat gedoe,
Dat ik heb met iedereen,
Maakt mij vaak het leven zwaar:
Doch dat ligt maar bovenop …
Weg daarmee! In ’t tête-à-tête
Ben ik Peer,… ja dat ben ik.
Hop, wij jagen den profeet weg,
En hier ben ik zelf nu, Peer!
(gaat onder een boom zitten en trekt haar naar zich toe).
Kom, Anitra, laat ons rusten
Onder groene palmenwaaiers!
Ik zal fluistren, jij moet lachen;
Later wislen wij de rollen;
En terwijl ik lachend luister
Fluister jij dan liefdewoordjes!
Anitra (gaat voor zijn voeten liggen).
Zoet als zang uw woorden klinken,
Al begrijp ik lang niet alles.
Zeg mij, heer, kan uwe dochter
’n Ziel verkrijgen door te luistren?
Peer Gynt.
’n Ziel en weten, ’t licht des geestes,
Zal je later wel geworden.
Als het oosten rood-goud-glanzend
Meldt: nu breekt er weer een dag aan,
Geef ik jou, mijn liefje, lessen;
O, je zult van alles leeren,
Maar in nachtlijk stille uren
Ware ’t dwaasheid zoo ik wilde
Met geleerdheid, duf, versleten,
Als magister mij gedragen.
Eigenlijk is ook de ziel niet
Welbeschouwd, zoozeer de hoofdzaak.
’t Is het hart, waar ’t meest op aan komt.
Anitra.
Spreek, o heer! Als ’k u hoor spreken
Zie ’k een glans als van opalen!
Peer Gynt.
Al te scherpe geest is domheid;
Lafheids knop ontbloeid, is boosheid;
Overdreven waarheid is
Averechtsche wijsheidstaal;
Ja, mijn kind,… ’t is ongelogen,
Er zijn menschen op de wereld
Met een overvoerde ziel,
Die tot klaarheid moeilijk komen.
Ik heb er zoo een gekend,
’n Parel uit den heelen hoop;
En zelfs hij heeft ’t doel gemist toch
In ’t gedrang van ’t drukke leven.
Zie je ’t zand rondom de oase?
Wenk ik even met mijn tulband,
Dwing ’k de wereldzee te vullen
Met haar waatren heel de vlakte.
Maar ik zou een domkop wezen
Als ik nu schiep zee en landen.
Weet je wat het is te leven?
Anitra.
Leer het mij!
Peer Gynt.
Leer het mij! Het is te zweven
Droogvoets met den tijdstroom mee,
Gansch en eenig als zichzelf.
Slechts als man van kracht kan ’k wezen
Hij, die ’k ben, mijn lieve kleintje!
’n Oude valk verliest zijn veeren,
’n Oude ram krijgt zwakke pooten.
’n Oude vrouw verliest haar tanden
’n Oude vent krijgt dorre handen,…
Iedereen een dorre ziel.
Jong zijn! Jong zijn! Ik wil heerschen
Als een sultan, vurig, echt,…
Niet aan Gyntiana’s kusten,
Onder loofomrankte palmen,…
Maar gegrondvest op de frischheid
Van jonkvrouwlijke gedachten …
Zie je nu, mijn lieve kindje,
Waarom ik je uitverkoren
En je hartje zoo ontroerd heb?
Waarom ik, om zoo te zeggen,
Daar mijn kalifaat gesticht heb?
Naar mij moet gaan je verlangen.
Almacht wil ik in mijn staat!
Jij moet heel alleen van mij zijn.
Ik wil ’t zijn die je gevangen
Houdt, als goud en edelsteenen.
Scheiden wij, is ’t leven niets meer,…
Althans, dat wil zeggen: ’t jouwe!
Heel je wezen, alle leegten,
Zonder willen ja of neen,
Wil ik weten vol van mij.
’t Nachtlijk donker van je lokken,
En al je bekoorlijkheden
Moeten … Babylonsche tuinen …
Wenken mij tot sultansfeesten.
Daarom is ’t ook nog zoo kwaad niet
Dat je hoofdje leeg maar blijft.
Met een ziel wordt zelfbeschouwing
Tot een allereersten plicht.
Wacht eens,… ’k krijg daar juist een inval:
’k Zal je geven, als je ’t wilt,
’n Mooien ring voor om je enkel;…
Dat is ’t best voor allebei;
Jij krijgt mij als ziel, en verder
Blijft het alles … status quo.
(Anitra snurkt).
Wat? Zij slaapt! Zoo gleed dus alles
Langs haar heen, wat ’k heb gezegd?…
Neen; dat kenmerkt juist mijn macht,
Want gewiegd door liefdewoorden
Zweeft zij weg in zoete droomen.
(staat op en legt sieraden in haar schoot).
Hier zijn ringen! Hier nog meer!
Slaap, Anitra! Droom van Peer!
Slaap! En op je keizers voorhoofd
Drukte slapend jij de kroon!
Peer won, enkel door zijn wezen,
’n Keizerrijk in dezen nacht!
Karavaanweg. De oase ver weg op den achtergrond. Peer Gynt op zijn witte paard, jaagt door de woestijn. Hij heeft Anitra vóór zich op het zadel.
Anitra.
Hoû op! Ik ga bijten …!
Peer Gynt.
Hoû op! Ik ga bijten …! Jij kleine schelm!
Anitra.
Wat wil u?
Peer Gynt.
Wat wil u? Wat? Spelen duifje en valk!
’k Voer je weg! Ik bega dolle streken!
Anitra.
Schaam u! Een oude Profeet …!
Peer Gynt.
Schaam u! Een oude Profeet …! Malligheid!
De Profeet is nog niet oud, kleine gans!
Vind je dat dit dan op ouderdom wijst, zeg?
Anitra.
Laat los! ’k Wil naar huis!
Peer Gynt.
Laat los! ’k Wil naar huis! Nu ben je koket!
Naar huis! Naar schoonpapa! Die is goed!
Wij dolle vogels, de kooi ontvlogen,
Wij komen hem nooit meer onder de oogen.
En daarbij, mijn kind, op dezelfde plek
Moet men nooit vertoeven te langen tijd;
Men verliest dan in achting, hoe meer men bekend wordt;…
Vooral als men komt als Profeet of zoo iets.
Vluchtig moet men voorbij gaan, als een “bon mot”.
’t Werd waarlijk al tijd dat ’t bezoek op zijn eind liep.
Die woestijnzonen zijn onstandvastige zielen,
Op ’t laatst al ontbraken gebeden en wierook.
Anitra.
Maar u is toch Profeet?
Peer Gynt.
Maar u is toch Profeet? Ik ben je keizer!
(wil haar kussen).
Kijk ’ns aan, hoe die kleine feeks van zich afbijt!
Anitra.
Geef mij den ring, dien u draagt aan uw vinger.
Peer Gynt.
Neem, lieve Anitra, den heelen boel!
Anitra.
Zoete zang zijn uw woorden! Liefelijk klinkend!
Peer Gynt.
Zalig, wie zoozeer bemind wordt als ik!
Ik stijg af! Ik zal leiden het paard als je slaaf.
(reikt haar de karwats en stijgt af).
Ziezoo, mijn roosje, mijn heerlijke bloem;
Hier wil ik loopen in zand en wind,
Tot een zonnesteek mij treft en ik niet verder kan.
Ik ben jong, Anitra, hoû dat in ’t oog!
Neem het met mijn fratsen maar niet zoo nauw.
Grappen uithalen is een teeken van jeugd!
Als dus je hoofdje wat helderder was,
Dan zou je begrijpen, mijn lieflijk juweel,
Je liefste maakt grappen … ergo is hij jong!
Anitra.
Ja, u is jong. Heeft u nog meer ringen?
Peer Gynt.
Ja, niet waar? Daar; neem! Als een bok kan ik springen!
Was hier wijnloof in de buurt, dan zou ’k mij bekransen.
Ja, waarachtig ben ’k jong! Hopsa! ’k Ga dansen!
(danst en zingt).
Ik ben een gelukkig haantje!
Pik mij, mijn lief kippetje!
Hei! Hop! Laat mij trippelen;…
Ik ben een gelukkig haantje!
Anitra.
U zweet er van, Profeet; ’k ben bang dat u zal smelten;…
Geef mij dat zware, dat aan uw gordel bengelt.
Peer Gynt.
Teedre bezorgdheid! Hoû de beurs maar voor goed;…
Zonder goud zijn minnende harten content!
(danst en zingt weer).
Jonge Peer Gynt is een dolleman;
Hij weet niet op welken voet hij zal staan.
Pah, zei Peer;… laat maar begaan!
Jonge Peer Gynt is een dolleman!
Anitra.
Verruklijk is ’t den Profeet te zien dansen!
Peer Gynt.
Profeet? Malligheid!… Laat ons van kleeren wislen!
Komaan! Trek uit!
Anitra.
Komaan! Trek uit! Uw kaftan is te lang,
Uw gordel te wijd en uw kousen te nauw …
Peer Gynt.
Eh bien! (knielt neer).
Eh bien! Maar doe mij een groot verdriet,
Het is zoet te lijden, voor minnende harten!
Hoor, als wij aankomen in mijn slot,…
Anitra.
In uw Paradijs;… is dat héél ver weg nog?
Peer Gynt.
O, zoo wat duizend mijlen …!
Anitra.
O, zoo wat duizend mijlen …! Te ver!
Peer Gynt.
Je krijgt daar de ziel, die ik je eerst heb beloofd.
Anitra.
Veel dank, maar ik red mij wel zonder ziel.
Doch u vroeg om verdriet …
Peer Gynt (staat op).
Doch u vroeg om verdriet … Ja, bij mijn ziel!
Hevig, maar kort,… voor een dag of twee, drie!
Anitra.
Anitra volgt uw gebod!… Wees gegroet!
(Zij geeft hem een duchtigen slag met de karwats over zijn vingers en holt in vliegenden galop terug door de woestijn).
Peer Gynt (staat een tijdlang als door den bliksem getroffen).
Neen maar,… heb je nu toch ooit …!
Zelfde plaats. Een uur later.
Peer Gynt bedachtzaam en nadenkend, trekt zijn Turksche kleeren uit, stuk voor stuk. Het laatst haalt hij zijn reispetje uit zijn jaszak, zet het op, en staat weer in zijn Europeesche kleeding.
Peer Gynt (terwijl hij den tulband ver van zich afgooit).
Daar ligt de Turk dan, en hier sta ik!…
Die heidensche boel deugt ook al niet.
’t Was gelukkig, dat ’t mij alleen zat in de kleeren,
En niet diep tot in ’t merg was doorgedrongen …
Wat wou ik toch eigenlijk, vraag ik mij af?
Een mensch doet toch ’t best als een christen te leven,
Te versmaden het kleurige pauwenkleed,
Zijn doen te steunen op wet en moraal,
Zich zelf te zijn, en ten slotte te krijgen
Een toespraak aan ’t graf en een krans op de kist.
(doet eenige stappen).
Dat deerntje,… het scheelde zoo waar maar een haar,
Of door haar had ’k haast mijn verstand verloren.
’k Ben een kabouter als ik nòg recht begrijp
Wat het was, dat zóó me in de war gebracht heeft.
Nou goed: het is uit! Was één stap verder
De grap gegaan, was ’k belachlijk geworden.
’k Heb gefaald. Och ja;… maar het is toch een troost
Dat ik faalde als gevolg van mijn valsche positie.
Het was niet dezelfde persoon die nu viel.
Het is eigenlijk dat: als-profeet-moeten-leven,
Zoo gansch ontbloot van der werkzaamheid zout,
Dat nu zich met weeë smaakloosheid wreekte.
Een slechte betrekking profeet te zijn!
In dat beroep moet je zweven in wolken;…
Profetisch beschouwd heb je afgedaan
Zoodra als je optreedt nuchter en wakker.
In zoover heb ik de rol volgehouden,
Juist door dat gansje aldus te huldigen.
Maar, dat laat niet na …
(barst in lachen uit).
Maar, dat laat niet na … O, als ik ’t bedenk!
Met trip’len en dansen mijn dagen vertreuz’len,
Zwemmen tégen den stroom al draaiend en kwisp’lend,
Kozen bij snarenspel, spelen en zuchten,
En eindigen als haan … met mij te laten plukken!
Voorwaar, mijn doen was profeetachtig dol …
Ja, plukken!… Jongens, wat bén ik geplukt;
Nou; iets hield ik gelukkig nog achter de hand;
Ik heb nog wat in Amerika, en wat in mijn zak;
Ben dus nog niet tot den bedelstaf gebracht.
En dit gemiddelde is in den grond het beste,
Nu ben ik niet afhanklijk van koetsier of paarden;
Ik heb niets te maken met koffers en karren;
Kortom, zooals ’t heet, ik beheersch de positie …
Welken weg moet ik kiezen? Vele staan mij nu open;
En de keus doet een dwaas van een wijze onderscheiden.
Mijn zakenmans-leven is ’n afgedaan hoofdstuk,
Mijn minnarij is een afgelegd jasje.
Tot den kreeftengang voel ik volstrekt geen lust:
“Heen en terug, het is even lang;
Er uit of er in, ’t is een zelfde gang,”…
Zoo staat er, meen ’k, in een geestig geschrift …
Dus weer iets nieuws; een verheffend werk,
Een doel, dat het geld en de moeite loont.
Mijn leven beschrijven, zonder iets te verbloemen …?
’n Boek, dienend tot wegwijzer, desnoods als voorbeeld …?
Of wacht …! ’k Heb den tijd gansch tot mijn beschikking …
Als ’k eens de begeerigheid van vroeger tijden,
Als een reizend geleerde ging bestudeeren …?
Ja waarlijk; dàt is nu net iets voor mij!
Kronieken las ik, toen ’k nog klein was,
En wetenschap heb ik ook later beoefend …
’k Zal volgen der menschheid oeroude baan!
’k Zal drijven op den stroom der historie als ’n veer,
Die weer doorleven, als in een droom,…
Der helden strijd zien, voor wat groot is en goed,…
Doch als toeschouwer maar, op een veilige plek,…
Zien denkers vallen, martelaars sneven,
Zien rijken stichten en rijken vergaan,…
Zien wereldmomenten uit het kleine ontstaan …
Kortom, ’k wil de heele historie afroomen …
Ik moet zien mij een Becker aan te schaffen,
En chronologisch te reizen zoo ver ik kan komen.
’t Is waar … in geschiedenis ben ik niet sterk,
En hoe ’t in elkaar zit begrijp ik nooit recht.
Maar och! waar ’t uitgangspunt soms het gekst is,
Wordt dikwijls de oorspronklijkste uitkomst verkregen …
Hoe verheffend toch is ’t zich een doel te kiezen,
En alles te willen om dat te bereiken!
(stil aangedaan).
Losmaken, scheuren familiebanden,
Alles wat bindt aan magen en vrienden,…
In de lucht laten vliegen je geld en goed,
Zeggen zijn liefdegeluk goeden nacht,…
Alles om te vinden der waarheid mysterie..
(droogt een traan af).
Dat is het kenmerk van ’n waar onderzoeker!
’k Gevoel mij toch zoo bovenmatig gelukkig
Nú weet ik dan ’t raadsel van mijn bestemming.
Nu maar mij er doorslaan, door dik en dun!
’t Is wel te vergeven dat ik ’t hoofd hoog draag
En voel wat ik waard ben als man, Peer Gynt,
Ook wel genaamd de keizer van ’t leven …
De som van ’t verleden wil ik bezitten;
Nooit meer loopen der levenden wegen;…
Het heden is nog geen schoenzool waard;
Zonder merg of pit is der mannen gedoe:
Hun geest heeft geen vlucht, hun daden geen kracht;…
(haalt de schouders op).
En vrouwen,… dat ’s maar een poover geslacht!…
Zomerdag. Hoog boven in ’t Noorden. Een hut in ’t bosch in de bergen. Open deur met een groot houten slot. Een rendiergewei boven de deur. Een troep geiten bij den muur van de hut staande.
Een vrouw van middelbare jaren, blond en mooi, zit te spinnen buiten in den zonneschijn.
De Vrouw (werpt een blik op den weg beneden en zingt).
Misschien zullen winter en lente vergaan,
En zomer en herfst met stervende blaân …
Maar ééns zal je komen … mijn liefde gelooft!
En wachten zal ik … dat heb ik beloofd.
(lokt de geiten, spint en zingt weer).
God helpe je, waar je op aarde ook gaat,
God zegen je, als aan zijn voeten je staat!
Hier zal ik wachten van jaar tot jaar …
En wacht jij hier boven, dan vind ik je daar!
In Egypte. Morgenschemering. De Memnonszuil in het zand. Peer Gynt komt aanloopen en kijkt een oogenblik rond.
Peer Gynt.
Hier kon ik, gevoeglijk mijn tocht beginnen …
Dus nu ben ’k Egyptenaar voor de verandring;
Maar Egyptenaar, steunend op ’t Gyntsche ik;
Later denk ik dan naar Assyrië te gaan.
Te beginnen heelemaal met de schepping,
Zou enkel tijdverlies na zich slepen;…
’k Laat de bijbelsche historie er dus maar buiten,
Het spoor dáárvan vind ’k toch altijd terug;
En om, zooals ’t heet, ’t naadje van de kous te zoeken,
Ligt buiten mijn plan en buiten mijn kunnen.
(gaat op een steen zitten).
Nu ga ik wat rusten en wachten, geduldig,
Tot Memnon zijn morgenzang heeft voorgezongen.
Na ’t ontbijt ga ik dan de Pyramide beklimmen;
Heb ik tijd, ga ik later er ook nog eens binnen.
Dan over land naar de Roode Zee;
Misschien vind ik daar Koning Potifars graf …
Dan ben ik Aziaat weer. In Babylon ga ’k zoeken
De wereldberoemde hangende tuinen,
Te weten, ’t voornaamste spoor van cultuur.
En dan met een sprong naar Troja’s muur.
Van Troja is er directe verbinding
Over zee, naar ’t heerlijke, oude Athene;…
Daar wil ’k op de plaats zelf, goed bezien
En berijden, den pas dien Leonidas dekte;…
Dan maak ’k mij vertrouwd met de beste filosofen,
Zoek het huis op, waar Socrates stierf als offer …;
Neen, ’t is waar ook,… daar wordt nu gevochten …!
Nou, dan moet ’t Hellenisme maar blijven liggen.
(kijkt op zijn horloge).
’t Is toch al te gek dat ’k zoo lang moet wachten
Vóór de zon opgaat. Mijn tijd is kort.
Dus ’t oude Troja;… daar kwam ik van daan …
(staat op en luistert).
Wat is dat voor een wonderlijk ruischen en suizen?
(Zonsopgang).
De Memnonzuil (zingt).
Uit Goddelijke asch verrijzen verjongende
Vogels, zingende.
Zeus, de Alwetende,
Schiep hen als strijdenden.
Wijsheidsuilen,
Waar slapen mijn vogels?
Gij moet sterven of raden
’t Gezongen raadsel!
Peer Gynt.
Waarachtig,… klonk het niet of daar kwam
Geluid uit de zuil! Dat was oudheidsmuziek.
Ik hoorde het stijgen der stem en het dalen …
Dit zal ik noteeren. Iets voor de geleerden.
(noteert in zijn zakboekje):
“De zuil zong. Ik hoorde duidlijk het geluid,
Doch verstond van het lied de woorden niet heel goed.
Het geheel was natuurlijk zinsbedrog.
Anders niets belangrijks opgemerkt van daag.”
(gaat verder).
Bij het dorp Gizeh. De groote, in de rotsen uitgehouwen sfinx. In de verte de torens en minarets van Kaïro.
Peer Gynt komt op; hij bekijkt de sfinx aandachtig, dan door zijn lorgnet, dan door de holle hand.
Peer Gynt.
Waar ter wereld heb ik toch vroeger gezien
Iets, dat mij herinnert aan dit model?
Want ’k héb ’t gezien ergens, in Noord of Zuid.
Was het een persoon? En zoo ja dan, wie?
Hij, Memnon, dat viel mij achterna in,
Leek op den ouden Kabouterkoning,
Zoo als hij zat daar, stijf en strak,
Zijn zitvlak rustend op stompe zuilen …
Maar hier, dit tweeslachtige wonderdier,
Deze kruising, zoo vreemd, van leeuw en vrouw,…
Zit mij dit ook uit een sprookje in ’t hoofd?
Of herinner ik ’t mij uit de werkelijkheid?
Uit een sprookje? Wacht, nu weet ik het weer!
’t Is Böjgen, zoo waar, dien ik sloeg op zijn kop,…
Dat ’s te zeggen, ik droomde … want ik lag te ijlen …
(komt nader).
Net dezelfde oogen; en dezelfde lippen;…
Niet zoo dof, de oogen, wat meer geslepen;
Maar verder in hoofdzaak vrijwel dezelfde …
Zoo, zoo, jij Böjg; je lijkt op een leeuw,
Als men je ziet van achtren en ontmoet over dag!
Kan je nog wel raden? Dat zal ’k eens probeeren.
Nu zal ’k eens zien of je weer antwoordt als laatst!
(roept tegen de sfinx).
Zeg, Böjg, wie ben je?
Een Stem (achter de sfinx).
Zeg, Böjg, wie ben je? Ach, Sfinx, wer bist du!
Peer Gynt.
Wat! De echo antwoordt in ’t Duitsch! Merkwaardig!
De Stem.
Wer bist du?
Peer Gynt.
Wer bist du? En spreekt het daarbij uitstekend!
Die opmerking is van mij en nieuw.
(noteert in zijn zakboekje:)
“Echo in ’t Duitsch. Dialect van Berlijn.”
Begriffenfeldt (komt van achter de sfinx te voorschijn).
Een mensch!
Peer Gynt.
Een mensch! Ah zoo! ’t Was hij die sprak.
(noteert weer:)
“Kwam tot een ander besluit naderhand.”
Begriffenfeldt (onder allerlei zenuwachtige gebaren).
Mijnheer, excuseer …! Een levensvraag …!
Wat voert u op heden juist hierheen?
Peer Gynt.
Een bezoek. Ik begroet een vriend uit mijn jeugd.
Begriffenfeldt.
Wat? De sfinx …?
Peer Gynt.
Wat? De sfinx …? Is een kennis uit vroeger tijd.
Begriffenfeldt.
Verbazend … En dat na dezen nacht!
Mijn voorhoofd hamert! Ik vrees dat ’t zal barsten!
Kent u de sfinx? Antwoord! Spreek! Kan u zeggen
Wat zij is?
Peer Gynt.
Wat zij is? Wat zij is? Ja, dat kan ik glad;
Zij is zich zelf.
Begriffenfeldt (opspringend).
Zij is zich zelf. Ha, de oplossing flitste
Als ’n bliksemschicht daar!… Inderdaad? Weet u ’t vast?
Zich zelf?
Peer Gynt.
Zich zelf? Ja, dat zei zij mij ten minste.
Begriffenfeldt.
Zich zelf! ’t Uur der omwenteling naakt!
(neemt zijn hoed af).
O, uw naam, bitte sehr?
Peer Gynt.
O, uw naam, bitte sehr? Peer Gynt, met verlof.
Begriffenfeldt (met stille bewondering).
Peer Gynt! Allegorisch! Dat was te verwachten …
Peer Gynt! Dat wil zeggen: de onbekende,…
De komende, wiens komst mij verkondigd was …
Peer Gynt.
Och, waarlijk? En komt u mij hier nu afhalen …?
Begriffenfeldt.
Peer Gynt! Diepzinnig! Raadselvol! Scherp!
Ieder woord is een bron van diepe wijsheid!
Wat is u?
Peer Gynt (bescheiden).
Wat is u? ’k Heb altijd getracht te wezen
Mij zelf. En ovrigens, hier is mijn pas.
Begriffenfeldt.
Alweer dat raadselvolle woord op den bodem!
(grijpt hem bij den pols).
Naar Kaïro! Der navorschers keizer is gevonden!
Peer Gynt.
Keizer?
Begriffenfeldt.
Keizer? Kom!
Peer Gynt.
Keizer? Kom! Ben ik waarlijk bekend …?
Begriffenfeldt (terwijl hij hem meetrekt).
Der navorschers keizer … op grondslag van het zelf!
In Kaïro. Een groote binnenplaats met hooge muren, omgeven door gebouwen. Getraliede vensters; ijzeren kooien.
Drie oppassers op de binnenplaats. Een vierde komt op.
De Komende.
Schafmann, zeg eens, waar is de directeur?
Een Oppasser.
Van morgen heel vroeg al uitgereden.
De Eerste.
’k Geloof dat hem iets aakligs is overkomen;
Want van nacht …
De Tweede.
Want van nacht … Sst, wees stil; hij is daar aan de deur!
(Begriffenfeldt leidt Peer Gynt binnen, sluit de deur en steekt den sleutel in zijn zak).
Peer Gynt (in zich zelf).
In waarheid, een uiterst begaafde man;
Bijna al wat hij zegt gaat boven mijn begrip.
(kijkt rond).
Dus dit hier is de geleerden-club?
Begriffenfeldt.
Hier zijn ze allen, de heele troep;…
Een zeventig navorschers en geleerden,
Sedert kort nog tot honderd en drie vermeerderd …
(roept tegen de oppassers).
Michel, Schlingelberg, Schafmann, Fuchs,…
Gauw in je kooien, een, twee, drie!
De Oppassers.
Wij?
Begriffenfeldt.
Wij? Wie anders? Vooruit! vooruit!
Draait rond de wereld, dan draaien wij mee.
(dwingt ze in een kooi).
Van daag is hij gekomen, de groote Peer;…
De rest kan je wel begrijpen,… ik zeg verder niets meer.
(sluit de kooi af en gooit den sleutel in een put).
Peer Gynt.
Maar, waarde heer dokter en directeur …?
Begriffenfeldt.
Niets van dat alles! Dat ben ik niet meer …
Mijnheer Peer, kan u zwijgen? Ik moet mij uiten …
Peer Gynt (in toenemende onrust).
Wat is er?
Begriffenfeldt.
Wat is er? Beloof dat u niet zal beven.
Peer Gynt.
’k Zal mijn best doen …
Begriffenfeldt (trekt hem in een hoek en fluistert).
’k Zal mijn best doen … De volstrekte rede
Is gistren gestorven precies om elf uur.
Peer Gynt.
God bewaar me …!
Begriffenfeldt.
God bewaar me …! Ja, dat is uiterst bedroevend,
En dubbel onaangenaam in mijn positie,
Want dit huis werd tot op dit uur nog beschouwd
Als een gekkenhuis.
Peer Gynt.
Als een gekkenhuis. Wat! Als een gekkenhuis!
Begriffenfeldt.
Nu niet meer, begrijpt u!
Peer Gynt (bleek en zachtjes).
Nu niet meer, begrijpt u! Nú herken ik de plaats wel!
En gek is die man;… en niemand weet het!
(tracht weg te komen).
Begriffenfeldt (volgt hem).
Ik hoop ovrigens dat u mij heeft begrepen?
Als ik zeg: zij is dood, dan is dat schijn.
Zij ging van haar zelve … is uit haar vel gesprongen,…
Net precies als deed wijlen Münchhausens vos.
Peer Gynt.
Een oogenblik maar …
Begriffenfeldt (houdt hem vast).
Een oogenblik maar … Neen, het was als een aal;…
Niet als een vos. Door het oog stak een naald;
Zij spartelde hevig …
Peer Gynt.
Zij spartelde hevig … Waar vind ik een uitweg!
Begriffenfeldt.
Om haar hals heen een snee en, rits! naar beneden!
Peer Gynt.
Hij ’s gek! Volslagen krankzinnig nu!
Begriffenfeldt.
Eén ding is klaar, en laat zich niet verbloemen …
Dit van-zich-zelf-gaan zal ten gevolge hebben,
Een heelen omkeer te land en te zee.
De personen, die vroeger krankzinnig heetten,
Zijn gistren avond normaal geworden,
Overeenkomstig ’t verstand in zijn nieuwe phase.
En kijkt men dan verder de zaak goed aan,
Dan volgt dus, dat juist op datzelfde uur
De zoogenaamd wijzen begonnen te razen.
Peer Gynt.
U noemde ’t woord uur; mijn tijd is kort …
Begriffenfeldt.
Uw tijd? ’t Is goed dat u daarvan spreekt!
(opent een deur en roept).
Er uit! Nu breekt aan de nieuwe tijd!
De rede is dood. Leve Peer Gynt!
Peer Gynt.
Maar, mijn goede man …!
(De krankzinnigen komen allengs naar buiten de binnenplaats op).
Begriffenfeldt.
Maar, mijn goede man …! Goêmorgen! Komt hier!
Begroet der bevrijding morgenrood!
Uw keizer staat vóór u!
Peer Gynt.
Uw keizer staat vóór u! Keizer?
Begriffenfeldt.
Uw keizer staat vóór u! Keizer? Gewis.
Peer Gynt.
Maar de eer is zoo groot, zoo gansch buitensporig …
Begriffenfeldt.
Ach, laat alle valsche bescheidenheid varen
In ’n uur als dit …
Peer Gynt.
In ’n uur als dit … Ja, maar gun mij toch tijd …!
Neen, ik deug er niet voor; ik ben glad versuft al!
Begriffenfeldt.
Een man, die gehoord heeft der sfinx opinie?
Die zichzelf is?
Peer Gynt.
Die zichzelf is? Daar zit juist de knoop, ja.
Ik ben mijzelf in allen deele;
Maar hier, zoover ’k begrijp, hier moet
Men buiten zichzelf zijn, om zoo te zeggen.
Begriffenfeldt.
Wat? Buiten zichzelf? Neen, daar tast u mis!
Hier is men zichzelf juist zonder genade,
Volstrekt zichzelf, zonder ook maar iets anders;
Men zeilt als zichzelf, vlak voor den wind.
In ’t vat van zijn ik bergt een ieder zich op;
In eigen gisting duikt hij naar den grond,…
En sluit zich hermetisch met de prop van zijn ik;
En dicht het hout in de bron van zijn ik.
Niemand heeft tranen voor andermans smarten,
Niemand gedachten voor andermans denken.
Ons zelf, dat zijn wij in geest en geluiden,
Ons zelf, tot den uitersten rand van de springplank …
En dus, moet er keizer hier iemand worden,
Is u voor den troon onze ware man.
Peer Gynt.
Ik wou dat de duivel …!
Begriffenfeldt.
Ik wou dat de duivel …! Maar goeden moed!
Haast alles op aarde is nieuw in ’t begin.
“Zichzelf”;… kom, hier zal ’k een voorbeeld u toonen,
Ik kies maar het eerste het beste dat ’k zie …
(tegen een sombere gedaante).
Goêndag, Hoehoe! Wel, loop je, mijn zoon,
Nog altijd maar rond in droefheids gewaad?
Hoehoe.
Kan ik anders, als mijn volk steeds
Onvertolkt, vergeten sterft? (tegen Peer Gynt).
U is vreemdling; wil u hooren?
Peer Gynt (buigt).
’t Zal me een eer zijn!
Hoehoe.
’t Zal me een eer zijn! Goed dan, luister …
Als een bloemkrans, ver in ’t Oosten,
Ligt de Malabaarsche kuststreek.
Hollanders en Portugeezen
Hebben daar gebracht beschaving.
Bovendien zijn daar nog massa’s
Van de echte Malabaren.
Zij, die onze taal verknoeiden,
Zijn nu meester van het land daar;
Maar in lang vervlogen tijden
Heerschte daar de Orang-oetan.
Hij was heer van ’t bosch en meester;
Vrij mocht hij daar dooden, brullen.
Ongetemd natuurvoortbrengsel
Groeide en gaapte hij als zoodanig.
Onbelemmerd mocht hij schreeuwen;
Hij was in zijn rijk de heerscher …
Maar toen kwam het juk der vreemden
Onze oerwoudstaal verwarren.
’n Nacht van viermaal honderd jaren
Sloopte Orang-oetan’s krachten;
En men weet, zoo lange nachten
Houden alle ontwikling tegen.
’t Oergeluid van ’t woud verstomde
En men hoorde niet meer brommen;…
Zullen wij gedachten uiten
Moeten wij dat doen met woorden.
Welk een dwang voor alle standen!
Hollanders en Portugeezen,
Kleurlingen en Malabaren,
Alles was het even lastig …
’k Heb beproefd er voor te vechten,
Voor onze oerwoudstaal, de echte,…
’t Arme lijk te doen herleven,…
’t Recht van ’t volk op schreeuwen steunend,…
Zelf geschreeuwd, en aangetoond ook
’t Nut er van in volksgezangen …
Doch geen mensch waardeert mijn pogen …
Mijn verdriet zal u begrijpen.
Dank, dat u naar mij wou luistren;…
Weet u raad, laat mij dien hooren!
Peer Gynt (zachtjes).
Geschreven staat er: men moet huilen
Met de wolven, die in ’t bosch zijn.
(luid).
Waarde vriend, ik meen te weten
Dat er in Marokko’s bosschen
Nog zijn Orang-oetantroepen,
Levend zonder tolk of zangen;
Hun geluid klonk Malabarisch!
’t Ware mooi en exemplarisch,
Als u nu, als andre grooten,
Daarheen trok, uw volk ten bate …
Hoehoe.
Dank, dat u naar mij wou luistren!
Ik zal doen wat u mij aanraadt.
(met een plechtig gebaar).
’t Oosten heeft zijn tolk verstooten!
Orang-oetans heeft het Westen! (Af).
Begriffenfeldt.
Nu wàs hij zichzelf? Dàt zou ik meenen.
Van zichzelf is hij vol, en alleen van dat ééne.
Hij ’s zichzelf in alles wat hij van zich geeft,
Zichzelf juist krachtens zijn ván-zichzelf-zijn.
Kom hier! Nu zal ’k u een ander wijzen,
Sedert gistren niet minder behoorlijk verstandig.
(tegen een Fellah die een mummie op zijn rug draagt).
Koning Apis, verheven heer, hoe gaat het?
De Fellah (woest tegen Peer Gynt).
Ben ’k koning Apis?
Peer Gynt (schuift achter den dokter).
Ben ’k koning Apis? Ik moet helaas bekennen
Dat ’k niet ben op de hoogte der omstandigheden.
Maar ’k geloof toch, als ’k mag afgaan op den toon, dat …
De Fellah.
Nu lieg jij ook!
Begriffenfeldt.
Nu lieg jij ook! Laat uwe Hoogheid vertellen,
Hoe dan de zaken staan.
De Fellah.
Hoe dan de zaken staan. Dat zal ik u zeggen.
(wendt zich tot Peer Gynt).
Zie je hem, dien ik hier op mijn rug draag?
Koning Apis was eens zijn naam.
Nu draagt hij den naam van mummie,
En is dan ook heelemaal dood.
Hij bouwde de Pyramiden,
Beeldhouwde de groote sfinx,
En streed, zooals zegt de dokter,
Met de Turken, rechts en links.
En daarom heeft heel Egypte
Als ’n God hem geprezen hier,
En vereerd hem in al zijn tempels
In de afbeelding van een stier …
Maar ik ben die koning Apis,
Dat ’s zoo zeker als ’k hier sta;
En als je dat niet begrijpt nog,
Dan zal je ’t zien weldra.
Koning Apis, die was op de jacht eens,
En steeg even af, de held,
En ging een oogenblik zitten
Terzijde, op mijn voorvaders veld.
Maar ’t veld dat de koning bemestte,
Dat voedde mij met zijn graan;
En eischt iemand meer bewijzen,
’k Toon onzichtbare horens hem aan.
En is ’t dan voor mij niet wanhopig
Dat niemand erkent mijn macht!
’k Ben Apis naar recht van geboorte,
Maar word als Fellah veracht.
Kan een goeden raad je mij geven
O, doe het dan, zonder bedrog;…
Wat moet ik doen om te worden
Als Apis, de Groote, nu nog?
Peer Gynt.
Uw Hoogheid bouw’ Pyramiden,
Beeldhouwe een groote sfinx,
En strijde, als zegt de dokter,
Met de Turken, rechts en links.
De Fellah.
Ja, dat is een prachtig praatje!
Een Fellah! Zoo’n kale luis!
’k Heb mijn handen vol om mijn hut vrij
Te houden van ’t rattengespuis.
Ga, man,… ga, zoek naar wat beters,
Wat groot maakt, geeft rust mij terug!
En daarbij geheel mij gelijk maakt
Aan Apis, den held, op mijn rug!
Peer Gynt.
Als dan Uw Hoogheid zich ophing,
En daarnà in der aarde schoot,
Zich binnen de grenzen der doodkist
Ook hield als volslagen dood?
De Fellah.
Dat zal ik! Een strop voor mijn leven!
Aan de galg dan met mijn huid …
Aanvanklijk maakt ’t eenig verschil wel;
Maar dat slijt mettertijd wel uit.
(gaat heen en maakt toebereidselen om zich op te hangen).
Begriffenfeldt.
Dat was een persoonlijkheid, mijnheer,…
Een man met methode …
Peer Gynt.
Een man met methode … Jawel, dat zie ’k …;
Maar hij doet het waarachtig! God zij ons genadig!
Ik word duiz’lig;… ’k voel in mijn hoofd al verwarring!
Begriffenfeldt.
Een overgangstoestand; dat duurt maar kort.
Peer Gynt.
Een overgang? Wat? Excuseer … ik moet weg …
Begriffenfeldt (houdt hem vast).
Is u krankzinnig?
Peer Gynt.
Is u krankzinnig? Nog niet … God bewaar me!
(Alarm. De minister Hoessein dringt vooruit door de menigte).
Hoessein.
Men zegt dat hier een keizer is gekomen van daag?
(tegen Peer Gynt)
Is u dat?
Peer Gynt (wanhopend).
Is u dat? Ja, dat ’s een uitgemaakte zaak!
Hoessein.
Goed … Hier zijn stukken die antwoord eischen.
Peer Gynt (grijpt zich in ’t haar).
Heisa! Goed zoo; hoe doller hoe beter!
Hoessein.
Wil u mij de eer doen mij in te doopen? (buigt diep).
Ik ben een pen.
Peer Gynt (buigt nog dieper).
Ik ben een pen. En ik, als u ziet,
Een verfrommeld keizerlijk perkament.
Hoessein.
Mijn geschiedenis, heer, is kortweg dit:
Mij houdt men voor ’n zandkoker en ’k ben een pen.
Peer Gynt.
En de mijne, heer pen, kan ’k ook u vertellen …
’k Ben een vel wit papier en werd nooit nog beschreven.
Hoessein.
Waar ik voor dien, kunnen de menschen niet begrijpen;
Allen willen mij gebruiken om zand uit te strooien!
Peer Gynt.
Ik behoorde aan een vrouw, als boek met zilver slot;…
Wees wijs of wees gek, dat ’s alleen maar een drukfout!
Hoessein.
Denk eens: welk een leven van lijden,
Pen te zijn en nooit ’t genot van een mes te smaken!
Peer Gynt (maakt een sprong).
Denk eens: een rendier zijn; springen van boven;…
Aldoor vallen,… nooit grond voelen onder zijn hoeven!
Hoessein.
Een mes! Ik ben stomp;… laat snijden en splijten mij!
De wereld vergaat, als men ’t mes er niet in zet!
Peer Gynt.
’t Waar’ zonde van de wereld, die, als meest eigen werk,
Door onzen-lieven-Heer zoo goed gelukt werd gevonden.
Begriffenfeldt.
Ziehier een mes!
Hoessein (grijpt het).
Ziehier een mes! O, wat zal ’k de inkt opslurpen!
Wat een wellust zich te snijden.
(snijdt over zijn keel).
Begriffenfeldt (wijkt op zij).
Wat een wellust zich te snijden. Niet zoo spatten!
Peer Gynt (in stijgenden angst).
Houdt hem vast!
Hoessein.
Houdt hem vast! Houd mij vast! Dat is het woord!
Houd! Houd de pen vast! Papier op de tafel …! (valt neer).
Nu ben ’k verbruikt. Onthoud dat: dit is ’t naschrift:
Hij leefde en hij stierf als een vastgehouden pen!
Peer Gynt (wankelend).
Wat moet ik …! Wat ben ik? Gij groote, houd mij vast!
’k Ben al wat gij wilt … een Turk, een zondaar,…
’n Kabouter …; maar help!… er was iets dat brak …!
(schreeuwt).
Ik weet niet meer hoe gij heet, zoo gauw!…
Help mij … gij toevlucht voor alle dwazen!
(valt flauw).
Begriffenfeldt (met een krans van stroo in de hand, gaat met een sprong schrijlings boven op hem zitten).
Ha, kijk hoe hij in ’t stof zich hoog houdt!…
En van zichzelf is …! Hij zij gekroond!…
(drukt hem den krans op het hoofd en roept uit:)
Lang leve de keizer van het zelf!
Schafmann (in de kooi).
Es lebe hoch der grosse Peer
EINDE VAN HET VIERDE BEDRIJF.
VIJFDE BEDRIJF.
Aan boord van een schip in de Noordzee, bij de kust van Noorwegen. Zonsondergang. Stormachtig weer.
Peer Gynt, een krachtig oud man, haar en baard zilvergrijs, staat achter op het dek. Hij is half-en-half als zeeman gekleed, met een jekker en hooge laarzen. Zijn kleeren zien er wat versleten en afgedragen uit; hij zelf verweerd en met een hardere uitdrukking in zijn gezicht. De kapitein van het schip aan het roer bij den stuurman. Het scheepsvolk verder vooruit.
Peer Gynt (leunt met de armen op de reeling en tuurt naar de kust).
Kijk daar de Halling in winterkleed,…
Hij tooit zich, de oude, met ’t avondrood.
Schuins achter hem staat de Jökel, zijn broer;
Die heeft nog zijn groenen ijsmantel om.
De Folgefaan is al bizonder fijn,…
Ligt als een jonkvrouw in lichtenden schijn.
Weest toch geen dwazen, oude jongens!
Blijft waar je staat maar, granieten kerels!
De Kapitein (roept naar voren).
Twee man aan ’t roer,… en lantarens uit.
Peer Gynt.
Een stijve bries!
De Kapitein.
Een stijve bries! Er komt storm van nacht.
Peer Gynt.
Kan je van zee uit den Ronden zien?
De Kapitein.
Neen, dat kan niet;… hij ligt achter den gletscher.
Peer Gynt.
Of Blaahö?
De Kapitein.
Of Blaahö? Ook niet; maar boven in de ra’s
Zie je bij mooi weer den Galdhöpig.
Peer Gynt.
Waar ligt nu Haartejgen?
De Kapitein (wijst).
Waar ligt nu Haartejgen? Daar, zoo wat.
Peer Gynt.
Juist, ja.
De Kapitein.
Juist, ja. U is hier naar ’t schijnt bekend.
Peer Gynt.
Toen ik wegtrok uit ’t land, voer ik hier voorbij;
En ’t aanzetsel, zegt men, hangt ’t langst in den pot.
(spuwt en tuurt naar de kust).
Daarginder, waar ’t waast, blauw, in scheer en kloof,…
Waar de bergspleet donkert, nauw als een groef,
En onderlangs, aan de open fjord,…
Dáár wonen óók nog menschen, zegt men.
(kijkt den kapitein aan).
Zij bouwen ver uit elkaar hier.
De Kapitein.
Zij bouwen ver uit elkaar hier. Ja.
Er is ruimte en afstand van huis tot huis.
Peer Gynt.
Zijn wij binnen voor daglicht?
De Kapitein.
Zijn wij binnen voor daglicht? Zoo ongeveer,
Als de nacht niet àl te bar wordt, althans.
Peer Gynt.
In ’t westen broeit wat.
De Kapitein.
In ’t westen broeit wat. Dat doet ’t, ja.
Peer Gynt.
In ’t westen broeit wat. Dat doet ’t, ja. Stop!
Herinner ’r mij aan, als wij afreeknen straks …
Ik ben van plan ’t met het scheepsvolk … zooals men zegt …
“Goed te maken”…
De Kapitein.
“Goed te maken”… Ik dank u!
Peer Gynt.
“Goed te maken”… Ik dank u! O, ’t is maar weinig;
Goud heb ik gegraven en verloren wat ik vond;…
’t Fatum en ik zijn geen vrienden meer;
U weet wat ’k u hier te bewaren gaf.
Dat is ’t overschot;… de rest nam de duivel mij af.
De Kapitein.
Het is meer dan genoeg om vertoon te maken
Bij de menschen daarginds.
Peer Gynt.
Bij de menschen daarginds. Ik heb geen familie.
Geen mensch verwacht er den rijken booswicht …
Nou,… dan ben ik ook vrij van herrie bij mijn aankomst.
De Kapitein.
Daar is de bui al.
Peer Gynt.
Daar is de bui al. Daar heb je ’t, ja …
Heeft één van de mannen ’t bizonder noodig,
Dan zie ik zoo nauw niet op ’n paar centen.
De Kapitein.
Dat ’s royaal. De meesten hebben ’t maar arm;
Allen hebben een vrouw en kindren thuis.
Alleen met hun loon, is ’t armoe troef;
Maar brengen ze soms nog wat extra’s mee,
Wordt het weerzien een nooit te vergeten feest.
Peer Gynt.
Wat zegt u? Hebben zij vrouw en kindren?
Zijn ze getrouwd?
De Kapitein.
Zijn ze getrouwd? Wis en drie! Allemaal …
Wie ’t slechtst er aan toe is, dat ’s wel de kok;
Bij hem thuis heerscht bittre honger en armoe.
Peer Gynt.
Getrouwd? Hebben thuis iemand die wacht?
Die blij is als zij komen? Wat?
De Kapitein.
Die blij is als zij komen? Wat? Jawel,…
Op armelui’s manier.
Peer Gynt.
Op armelui’s manier. En als zij er dan zijn,
Wat dan?
De Kapitein.
Wat dan? Ik denk dat de vrouw dan eens opschept
Wat lekkers, zoo’n enklen keer …
Peer Gynt.
Wat lekkers, zoo’n enklen keer … En licht op tafel?
De Kapitein.
Misschien wel twee; en een slokje bij ’t eten.
Peer Gynt.
En dan zitten zij daar bij de kachel, gezellig?
Met kindren om zich heen? En in huis een leven
Dat niemand verstaat wat de andren vertellen,…
Is dat hun feestvieren, zeg …?
De Kapitein.
Is dat hun feestvieren, zeg …? Dat kon wel gebeuren;
En daarom zou ’t royaal zijn, wat u daar straks
Beloofde, te doen.
Peer Gynt (slaat op de reeling).
Beloofde, te doen. Waarachtig niet!
Houdt u mij voor den gek? Denkt u dat ik afschuif
Om andermans kindren te plezieren?
’k Heb zuur genoeg zwoegend mijn geld verdiend.
Niemand verwacht er den ouden Peer Gynt.
De Kapitein.
Nu, zooals u wil; uw geld behoort u.
Peer Gynt.
Juist! ’t Is van mij, en het is niet heel veel.
Uw nota, zoodra u het anker laat vallen!
Passage van Panama als kajuitspassagier,
En ’n borrel voor het scheepsvolk. Verder niets meer;
Als ik meer geef, mag u mij doodslaan, kapitein!
De Kapitein.
’k Heb u kwitantie te geven, geen slaag;…
Maar pardon; nu wordt de bries een storm.
(Hij loopt naar het voordek. Het is donker geworden; in de kajuit wordt licht opgestoken. De zee wordt woelig. Mist en zware wolken).
Peer Gynt.
Thuis een troep wilde bengels hebben;…
In ’t aandenken van andren als ’n vreugde leven;…
Door hun gedachten gevolgd op hun weg …
Er is geen mensch die ooit denkt eens aan mij …
Licht op tafel? Dat zal ’k beletten!
Ik zal wat bedenken …! Ik maak hen stomdronken;…
Geen een van de kerels komt nuchter aan land.
Zat zullen ze komen bij vrouw en kinderen!
Vloeken zullen ze! Beukend slaan op de tafel,
Bang maken die wachten, dat ze beven van angst!
De vrouw zal schreeuwen en ’t huis uit vluchten;
De kindren mee! Alle vreugd zal ik dooden!
(Het schip slingert hevig; hij wankelt en heeft moeite zich staande te houden).
Nou, dat heet je slingren naar behooren.
De zee werkt of ze er voor betaald wordt;…
Het is nog hetzelfde langs de kust hier in ’t Noorden;…
Dwarsdrijvend de zee, altijd woest nog en nijdig … (luistert).
Wat is dat voor een kreet?
De Wacht (vooruit).
Wat is dat voor een kreet? Een wrak aan lei!
De Kapitein (midscheeps, kommandeerend).
’t Roer hard stuurboords! Dicht voor den wind!
De Stuurman.
Is er volk op ’t wrak?
De Wacht.
Is er volk op ’t wrak? ’k Onderschei er drie!
Peer Gynt.
Zet toch een boot uit!…
De Kapitein.
Zet toch een boot uit!… Die was gauw gezonken.
(gaat naar voren).
Peer Gynt.
Wie denkt aan zoo iets?
(tegen sommigen van het volk).
Wie denkt aan zoo iets? Als je kerels bent
Helpt dan! Wat hindert het of je een nat pak haalt …
De Bootsman.
’t Is niet te doen bij zoo’n hooge zee.
Peer Gynt.
Zij roepen weer! De wind gaat ruimen …
Kok, durf je ’t wagen? Kom, ik betaal je …
De Kok.
Neen, al gaf u mij twintig pond sterling …
Peer Gynt.
Ouwe wijven! Lafbekken! Kan je vergeten
Dat het menschen met vrouw en kindren thuis zijn?
Die zitten te wachten …
De Bootsman.
Die zitten te wachten … Geduld houdt vroolijk.
De Kapitein.
Zandbank … afhouden!
De Stuurman.
Zandbank … afhouden! ’t Wrak is gezonken.
Peer Gynt.
Het werd plotseling stil …?
De Bootsman.
Het werd plotseling stil …? Als ’t getrouwde lui waren
Dan zijn er drie nieuwbakken weeuwen meer nu.
(Het stormweer wordt heviger. Peer Gynt gaat naar het achterdek).
Peer Gynt.
Er is geen geloof onder de menschen meer,…
Geen christendom, zoo, als ’t geleerd en geschreven is,…
Goed doen ze weinig, en bidden nog minder,
En letten niet op de geweldige machten …
In een weer als van nacht, is God soms gevaarlijk.
De kerels moesten oppassen, denken, wat waar is,
Dat ’t gevaarlijk is te spelen met olifanten;…
En dan maken ze ruzie met hem, waarachtig!
Ik heb geen schuld; de offerschaal heeft,
Ik kan ’t bewijzen, mijn geld ontvangen.
Maar wat geeft mij dat nu?… Men zegt zoo wel eens:
Op een goed geweten is ’t heerlijk rusten;
Och ja, dat houdt wel steek op den drogen grond,
Maar beteekent waarachtig geen lor aan boord,
Waar ’n fatsoenlijk man onder schurken vertoeft.
Op zee kan je nooit je zelf goed wezen;
Je moet mee met de andren van ’t dek naar den kelder;
Slaat de ure der wrake voor bootsman of kok,
Dan word ik met de bende ook meegesleept;…
Je eigen verdienste wordt in ’t geheel niet geteld,
Je bent niet meer waard dan een worst in den slachttijd …
De fout is dat ik te vroom ben geweest.
En ondank is nu mijn loon voor alles.
Was ik jonger, dan keerde ik misschien nog om,
En probeerde eens een tijd den baas te spelen.
Wel, ik heb nog den tijd! In ’t dorp zal men zeggen:
Peer kwam terug als een groote meneer!
De hoeve wil ’k weer hebben, het ga hoe het ga;…
Het huis verbouw ik, het zal schittren als een slot.
Maar niemand krijgt toegang of komt er binnen!
Ze zullen staan voor de deur en bakzeil halen;…
Beedlen en smeeken,… dat mogen ze vrij;
Maar niemand krijgt een enkle shilling van mij;…
Moest het lot mij onder zijn zweepslag doen huilen,
Dan vind ik er wel, die ’k op mijn beurt slaan kan …
De Vreemde Passagier (staat in ’t donker naast Peer Gynt en groet vriendelijk).
Goên avond!
Peer Gynt.
Goên avond! Goên avond! Wat …? Wie is u?
De Vreemde Passagier.
Ik ben uw medepassagier, om te dienen.
Peer Gynt.
Zoo, ja? Ik dacht dat ik de eenige was.
De Vreemde Passagier.
Dat was een dwaling, die is nu voorbij.
Peer Gynt.
Maar zonderling toch dat ’k van avond eerst
U hier zie …
De Vreemde Passagier.
U hier zie … Ik kom overdag niet buiten.
Peer Gynt.
Is u misschien ziek? U ziet wit als een laken …
De Vreemde Passagier.
Neen, dank u,… ik voel mij volkomen wel.
Peer Gynt.
Het stormt hard.
De Vreemde Passagier.
Het stormt hard. Ja, gezegend, man!
Peer Gynt.
Gezegend?
De Vreemde Passagier.
Gezegend? De golven zijn huizenhoog.
Het is om er van te watertanden!
Bedenk wat een wrakken de nacht zal maken;…
En hoeveel lijken zullen drijven aan land!
Peer Gynt.
Lieve God!
De Vreemde Passagier.
Lieve God! Zag u nooit iemand hangen,
Gestikt,… of verdronken?
Peer Gynt.
Gestikt,… of verdronken? Nu wordt het te erg …
De Vreemde Passagier.
Lijken lachen. Maar hun lach is gedwongen;
En de meesten hadden liever hun tong afgebeten.
Peer Gynt.
Schei nu toch uit!…
De Vreemde Passagier.
Schei nu toch uit!… Nog een enkle vraag!
Als wij bijvoorbeeld stootten op grond …
En zonken …
Peer Gynt.
Denkt u dat er gevaar is?
De Vreemde Passagier.
Ik weet waarlijk niet welk antwoord te geven.
Doch, gesteld dat ik drijf en u zinkt naar den grond …
Peer Gynt.
Och, onzin …
De Vreemde Passagier.
Och, onzin … Ik stel het als mooglijkheid maar.
Maar staat men met éénen voet in het graf,
Wordt men zacht, en geeft graag nog milde gaven …
Peer Gynt (tast in den zak).
O, geld dus!
De Vreemde Passagier.
O, geld dus! Neen; maar och, wees u zoo goed
Mij uw hoog vereerd kadaver te schenken?
Peer Gynt.
Dat gaat toch te ver!
De Vreemde Passagier.
Alleen ’t lijk maar, begrijpt u;
’t Is voor de wetenschap …
Peer Gynt.
’t Is voor de wetenschap … Nu is ’t genoeg!
De Vreemde Passagier.
Ik bid u, bedenk,… de zaak is voordeelig!
Ik open uw lichaam en toon het der wereld.
Voornaamlijk wil ’k zoeken den zetel der droomen …
En overigens kritisch ’t geheel onderzoeken …
Peer Gynt.
Pak u weg!
De Vreemde Passagier.
Pak u weg! Och kom,… een verdronken mensch …
Peer Gynt.
Ga weg, heiligschenner! U roept ’t onweer op!
Het is toch te erg, met storm en regen
Een woeste zee en allerlei teekens
Van iets, dat ons een kop kleiner kan maken,
Doet u alles als ’t ware om ’t uit te lokken!
De Vreemde Passagier.
U is niet gestemd voor verdre onderhandling;…
Maar och, de tijd brengt dikwijls verandring …
(groet vriendelijk).
’k Zie u weer bij ’t zinken, zoo al niet eer!