DRAMATISCH GEDICHT IN VIJF BEDRIJVEN (continued 2)
J. Clant van der Mijll-Piepers translation
Brand.
Ja … als zij één met ’t leven worden,
Maar u gebruikt hun graf alleen
Om eigen traagheid te verstoppen.
De Baljuw.
Mijn eerste blijft mijn laatste woord;…
U deed het best met heen te gaan.
Hier zal uw arbeid niet gedijen;
Uw levensleer wordt niet begrepen.
Verheffing, die soms noodig zijn kan,
Het beetje troost dat hij behoeft,
Die dag aan dag in arbeid zwoegt,
Zal ik hun voortaan trouw bezorgen.
Gedurende mijn heele loopbaan
Hier, deed ik steeds mijn plicht;
Het volksaantal is ruim verdubbeld,
Ja, het staat haast als drie tot een,…
Terwijl ik meer dan één bedrijf
Aan deze fjord-streek heb verbonden.
In strijd altijd met ’t ruw klimaat,
Zijn we als met stoom vooruit gegaan:…
Hier loopt een weg, daar ligt een brug..
Brand.
Maar tusschen g’loof en leven niet …
De Baljuw.
Die fjord en gletschersneeuw verbindt.
Brand.
Maar niet de daad met de idee.
De Baljuw.
Eerst zorgen voor een goed verkeer,
Dat men elkaar bereiken kan,…
Daarover waren allen ’t eens
Eer u, als leeraar, hierheen kwam.
U heeft in ons vaal schemerlicht
Een Noorderlichtschijn hel doen flikk’ren;
Wie kan in ’t valsche licht nu zien
Wat er verkeerd is en wat goed,
Wat straf is, en wat boete of smart?
U heeft het àl dooreen gehaspeld;
En ’t volk, dat één, moest overwinnen,
Gesplitst in twee vijand’ge kampen.
Brand.
Toch blijf ik hier, uw wensch ten trots.
Men kiest de plaats niet voor zijn werk.
Hij, die zijn doel voor oogen heeft
Zag eens in vuur’ge letters staan,
Het Godswoord: hier is uwe plaats!
De Baljuw.
Blijf dan, maar binnen eigen grenzen;
Ik zie u graag de menschen zuivren
Van zonde en kwaad, als voorkomt hier;
God weet dat ’t dikwijls noodig is!
Maar maak van iedren arbeidsdag
Geen Zondag,… en vertoon geen vlag
Alsof God zelf was mee aan boord
Op ieder jacht in onze fjord.
Brand.
Kon ’k mij uw raad ten nutte maken,
Zou ik mijn ziel moeten verzaken.
Maar ’t geldt hier juist zich zelf te wezen,
Zijn eigen roeping te volbrengen,
En dat zal ’k doen ten einde toe,
Dat om mijn huis een lichtschijn straal!
Dit volk, dat ingedommeld is
Door uw bestuur, wek ik weer op!
Al lang is hem, door nood en dwang,
Zijn laatste oerkracht afgekweld;
Uit uwer kleinheid hongerkuur
Komt elk te voorschijn mat en slap;
Zijn beste bloed is afgetapt,
Het merg geschraapt hem uit zijn moed;
Aan flarden iedre ziel gescheurd,
Die pal als brons had moeten staan;
Maar nog kan wel een oproerskreet
U in de ooren dondren: strijd!
De Baljuw.
Strijd?
Brand.
Strijd? Strijd!
De Baljuw.
Strijd? Strijd! Als u hen roept te wapen
Zal u als eerste offer vallen!
Brand.
Eens zal ’t wel blijken zonneklaar
Dat nederlaag hier zege was!
De Baljuw.
Bedenk je, Brand, je staat op ’t kruispunt:
Zet alles niet op ééne kaart.
Brand.
Toch zal ik ’t doen!
De Baljuw.
Toch zal ik ’t doen! Wordt ’t spel verloren,
Dan is uw leven ook verwoest.
U heeft al wat u kan begeeren,
Is de erve van een rijke moeder,
U heeft een kind om voor te leven,
Een lieve vrouw;… geluk en vreugde
Wordt u met milde hand gereikt!
Brand.
En als ’k nu toch den rug toekeer
Aan wat u noemt geluk en vreugde?
Als ik nu moet?
De Baljuw.
Als ik nu moet? ’t Is al verloren
Als u, in dezen uithoek hier,
Uw wereldstrijd beginnen wil.
Trek zuidwaarts naar de rijke stranden,
Waar ’n man geheel zich zelf kan wezen.
Dáár kan uw licht u laten schijnen
En de gemeente laten bloeden;
Ons offer is geen bloed, maar zweet,
In broodstrijd tusschen rots en ijs.
Brand.
Hier blijf ik toch. Hier is mijn thuis,
En van mijn thuis uit voer ik strijd.
De Baljuw.
Denk wat op ’t spel staat als het misloopt;…
En allermeest wat u laat varen!
Brand.
Mijzelf verlies ik, als ’k mocht wijken.
De Baljuw.
Brand, vruchtloos strijdt een eenzaam strijder.
Brand.
Mijn troep is sterk; ik heb de besten.
De Baljuw (glimlacht).
Wel mooglijk, ja … maar ik de meesten. (af).
Brand (kijkt hem na).
Daar gaat een volbloed volksman, heel
Rechtschapen denkend, heel welwillend,
Op zijn wijs werkzaam, warm en billijk …
En toch een geesel voor zijn land.
Geen aardverschuiving, storm of vloed,
Geen hongersnood, geen vorst of pest,
Bewerkt er half het ongeluk
Als zoo een doet, jaar-in, jaar-uit.
Die rampen deren maar het leven;…
Maar hij …! Hoeveel blijmoedig willen,
Hoeveel gedachten dooft hij uit,
Hoe menig krachtig lied versmoort er
Door zulk benauwd, kleinzielig doen!
Hoe menig glimlach om de lippen,
Hoe menig lichtstraal in een ziel,
Hoeveel verheffings-vreugd en smart,
Heeft hij verstard, gedoofd, gedood!
(plotseling angstig).
Waar blijft de bode!.., komt er niemand?
Ja, de dokter! (snelt hem te gemoet).
Ja, de dokter! Mijn moeder? Spreek!
De Dokter.
Nu staat zij eindlijk voor haar rechter.
Brand.
Dood!… Boetvaardig?
De Dokter.
Dood!… Boetvaardig? Dat g’loof ik niet;
Zij hing aan ’t hare hier op aard’
Totdat het uur van scheiden sloeg.
Brand (kijkt stil bewogen voor zich uit).
Is hier ’n verdoolde ziel verloren?
De Dokter.
Misschien is wel het oordeel zacht,
Niet volgens recht, maar bij genade.
Brand (zacht).
Wat zei zij nog?
De Dokter.
Wat zei zij nog? Zij mompelde:
God is zóó hard niet als mijn zoon!
Brand (zinkt in droefheid neer op de bank).
Met schuld belast, in stervensnood,
Klampt aan die leugen elk zich vast!
(verbergt zijn gezicht in de handen).
De Dokter (komt naderbij, kijkt hem aan en schudt het hoofd).
U wil een lang vervlogen tijd
In alles weer herleven doen.
U g’looft nog dat ’t aloud verbond
Van God en menschen nog bestaat;…
Maar elk geslacht heeft eigen wijs;
Het ònze vreest niet meer de hel,
Verdoemenis en bakerpraat;…
Het hoofdgebod is: wees humaan!
Brand (kijkt op).
Humaan! Ja, juist, dat slappe woord
Klinkt door de heele wereld heen!
Daarmee slaat iedre hals je dood
Als hij niet durft, of kan of wil;
Daarmee omhult zich iedre stumper
Als hij niet alles durft te wagen;
Daardoor beschermd verbreekt men thans
Iedre gelofte alras betreurd;…
Gij dwergenzielen maakt ten slot
Van ieder mensch een humanist!
Was jegens Christus God humaan?
Had toen uw God ook geregeerd
Waar’ Jezus niet aan ’t kruis genageld.…
En heel ’t verzoeningswerk werd dan
Een handig diplomatenstukje!
(verbergt het hoofd en zit neer in stomme smart).
De Dokter (zacht).
Raas uit, raas uit, o ziel in opstand;…
Het beste waar’ dat je kon schreien.
Agnes (is op de trap verschenen, bleek en angstig, fluistert zij tegen den dokter).
Och toe! Kom mee!
De Dokter.
Och toe! Kom mee! Je maakt mij angstig,
Wat is er kind?
Agnes.
Wat is er kind? Een koude doodsangst
Sloeg mij zoo even om het hart …!
De Dokter.
Wat is er?
Agnes (trekt hem mee).
Wat is er? Kom!… het kind, o God!
(zij gaan het huis in; Brand bemerkt het niet).
Brand (stil in zich zelf).
Dood, onverzoend. Dood, als zij leefde.
Is dat geen vingerwijzing Gods?
Van mij wil hij den tol nu heffen,
Dien zij verzuimd heeft te betalen;…
Nu driewerf wee mij, als ik wijk! (staat op).
Onwankelbaar van nu af aan,
Als uitverkoren strijder kampen,
Dat geest verwinnen moog’ het vleesch.
God gaf mijn tong de kracht van ’t woord,
Ontstak zijn toorngloed in mijn ziel;…
Nu sta ik in mijn volle macht,
Nu durf, nu kan ik rotsen breken!
De Dokter (gevolgd door Agnes, komt snel de trappen af en roept).
Ruim op je boel en trek er uit!
Brand.
Al beefde de aard’ toch bleef ik hier!
De Dokter.
Dan is je kind ten dood gedoemd.
Brand (ontzet).
Alf! ’t Kind! Mijn Alf! Wat meent u toch?
Welk spook bedreigt mijn kind! (wil het huis in).
De Dokter.
Welk spook bedreigt mijn kind! Neen, blijf!…
Hier is geen licht, hier is geen zon,
De lucht is scherp als Noordpoolwind,…
Hier hangt een nevel klam en zwaar;…
Eén winter nog op deze plek
En ’t teere leven is verwelkt.
Vertrek, dan is uw kind gered;
Maar doe het gauw, liefst morgen al.
Brand.
Van daag, van avond nog, terstond!
O, hij wordt sterk weer en gezond;…
Geen gletschersneeuw, geen scherpe wind,
Zal meer zijn borstje kwellen hier.
Kom, Agnes, neem hem zachtjes op!
Dan vluchten wij in aller ijl!
O, Agnes, ’t is de dood die spint
Zijn valen sluier om ons kind!
Agnes.
Wel vreesde en beefde ik voor gevaar,…
Toch waande ik het niet zoo nabij.
Brand (tegen den dokter).
Vlucht kan hem redden? Dat bezweert u?
De Dokter.
Een leven dat door vaderliefde
Wordt welbewaakt, loopt geen gevaar.
Wijd u aan hem, en vrees maar niet,
Dra wordt hij weer gezond en frisch.
Brand.
Dank! Dank! (tegen Agnes).
Dank! Dank! Pak hem vooral goed in;
De avondwind waait langs de fjord.
(Agnes gaat het huis in).
De Dokter (neemt Brand zwijgend op, die onbewegelijk door de deur naar binnen kijkt, gaat dan naar hem toe, legt de hand op zijn schouder, en zegt:)
Voor ’t arme menschdom onbarmhartig,
En voor zichzelf zoo heel teerhartig!
Voor andren geldt niet veel of weinig,…
Alleen het alles dan, of niets;
Maar eigen moed is ras geweken,
Zoodra het lot als offerlam
Zijn eigen schat heeft aangewezen.
Brand.
Wat wil u zeggen?
De Dokter.
Wat wil u zeggen? Harde woorden
Heeft u uw moeder toegebulderd,
Verdoemd, als alles zij niet gaf,
Als naakt zij niet daalde af in ’t graf.
En ’t zelfde woord klonk menigmaal
Waar veel en diep geleden werd!
Nú drijft uw eigen boot in storm
Op noodlotsgolven rond in zee,
Nu werpt van de omgeslagen kiel
U snel den schuldbrief over boord,…
Weg, over boord, het zware boek,
Waarmee u zelf de broeders sloeg;
Nu is de zaak, in stijve bries
Te zoeken heil voor eigen telg.
Snel weg van hier, van storm en fjord,…
Snel weg zelfs van uw moeders lijk,…
Snel weg van zielezorg en werk;…
Nu staakt de priester zijn bedrijf!…
Brand (grijpt in vertwijfling naar zijn hoofd om zijn gedachten te verzamelen).
Ben ik nù blind? Wàs ik het eerst?
De Dokter.
U doet als vader stellig goed.
Denk niet dat ’k afkeur wat u doet;…
Voor mij is u, gebroken nu,
Veel grooter dan de sterke held …
Vaarwel! Ik hield u vóór den spiegel;
Kijk er eens in, en zucht: mijn God,
Zoo ziet een Godsgetuige er uit! (af).
Brand (staart een oogenblik voor zich uit, barst dan plotseling uit).
Waar tastte ik mis? Nu, of te voren?!
(Agnes komt de deur uit met een mantel om de schouders en het kind op haar arm; Brand ziet haar niet. Zij wil spreken maar blijft als verlamd van schrik staan, als zij de uitdrukking van zijn gezicht ziet. Op hetzelfde oogenblik komt er een man haastig door het tuinhek binnen. De zon gaat onder).
De Man.
Brand, hoor, u heeft een vijand hier!
Brand (drukt de handen op zijn borst).
Ja, hier!
De Man.
Ja, hier! Wees voor den Baljuw op uw hoede.
Al vruchtbaar werd uw werken hier,
Tot hij ’t vergiftigde met praatjes!
Al dikwijls heeft hij uitgestrooid
Dat gauw uw huis wel leeg zou staan,…
Zei dat u ons zou gaan verlaten,
Zoodra uw rijke moeder stierf.
Brand.
En als ’t zoo was?
De Man.
En als ’t zoo was? Ik ken u immers
En weet waarom hij dat vertelt;
U staat toch tegenover hem,
Heeft voor zijn wil nog nooit gebogen …
Dàt is de reden van zijn wrok …
Brand (weifelend).
Misschien dat hij de waarheid zei.
De Man.
Dan heeft dus u ons steeds belogen?…
Brand.
Ik?
De Man.
Ik? Ja. Heeft u ons niet gezegd
Dat God zelf u verkoren had
Om hier te wonen onder ons;
Dat u uw strijd hier voeren zou,
Dat niemand mag zijn taak verzaken,
Dat hij moet staan, maar nimmer wijken?
Die taak is de uwe! Warm en licht
Gloort al uw vuur in menig borst.
Brand.
Neen, ’t oor der menigte is doof;
Haast ieders ziel is dof en loom!
De Man.
U weet wel beter;… ’t hemelsch licht
Breekt hier in meen’ge ziel al door.
Brand.
Maar in de meesten is ’t nog nacht.
De Man.
U is als ’t licht dat schijnt bij nacht.
Doch laat het wezen zoo het wil;
Het komt hier niet op tellen aan;
Want hier sta ik, een eenig man,
En zeg: ga heen dan als u kan!
Mijn ziel is vol, al weet ik weinig
Van alles wat staat in de boeken,
U heeft uit ’t niet mij opgeheven,…
Zie of u nu mij los mag laten!
U kan het niet; ik houd u vast;
’k Verloor mijn ziel, gaf ’k prijs mijn greep!…
Vaarwel! ’k Verwacht getroost ’t bericht!
Noch u, noch uw God laat mij los! (af).
Agnes (schuchter).
Je wang is wit, je mond is bleek,
Alsof je pijn hadt in je ziel.
Brand.
Elk klinkend woord dat ’k eertijds sprak
Slaat als een echo nu terug.
Agnes (komt een stap nader).
Ik ben bereid.
Brand.
Ik ben bereid. Bereid? Waartoe?
Agnes (met kracht).
Tot wat een moeder mag en wil!
(Gerd loopt voorbij op den weg en blijft bij den tuinmuur staan).
Gerd (klapt in de handen en roept wild en blij:)
Hoorde je ’t al? Weg vloog de priester!…
Uit de bergen, op de rotsen
Wemelt het van bergkabouters,
Zwarte, woeste, groot en klein,…
Hoeh, wat sloeg de bende d’r op …!
Rukten de oogen mij haast uit,
Half mijn ziel viel hun ten buit;…
Och, ’k kan ’t met de helft wel stellen
’k Heb van ’t wrak genoeg nog over!
Brand.
Kind, je raaskalt, zie je niet
Dat ik hier vlak vóór je sta?
Gerd.
Jij? Jawel, maar niet de priester!
Van den Zwarten Top mijn havik
Vloog rechtuit, de helling langs,
Boos en wild, met tuig en zadel,
Sneed hij blazend d’ochtendwind;
En een man zat op zijn rug …
Dat was hij, dat was de priester!
Nu staat leeg de kerk van ’t dorp,
’t Slot dicht en de boom er voor.
’t Is gedaan met ’t nare kerkje,
En nu komt mijn kerk tot eere,
Waar mijn priester preekt en zingt,
Sterk en groot, in ’t witte miskleed
Door den wintervorst geweven;…
Wil je ’m zien? Kom dan maar mee,
Woorden spreekt mijn priester, die
Klinken heel de wereld door!
Brand.
Ong’lukskind, wou je mij lokken
Met verdwaasde afgoderijen?
Gerd (komt het tuinhek in).
Wat zijn dat, afgoderijen?
’n Afgod? O, ik weet het al;
Somtijds groot en somtijds klein;
Altijd goud en mooi en kleurig.
’n Afgod! Hoor eens, zie je háár daar?
Kan je onder ’t kleed herkennen
Kinderhandjes, kinderbeenen?
Zie je niet hoe mooi en kleurig
Al die windsels iets omhullen?
’t Lijkt een kind dat rustig slaapt,
Angstig wijkt zij … dekt het toe!
’n Afgod? Man, dàt is een afgod!
Agnes (tegen Brand).
Heb jij tranen en gebeden?
Angst heeft ’t àl bij mij verjaagd!
Brand.
Agnes,… wee! Ik meen te voelen
Dat een hoogre macht haar zond!
Gerd.
Hoor nu, alle klokken luiden
Boven op den wilden top!
Kijk eens wat een troep daar heen trekt,
Naar mijn kerk in ’t ijsgewelf!
Zie je wel al die kabouters,
Die de priester joeg in zee?
Zie je wel die dwergen allen,
Die tot nu begraven lagen?
En den steen had hij verzegeld.
Zee noch graf kan hen meer houden,
Zie ze koud en kil krioelen;…
Kindren, schijndood, zie ik schreien,
Van zich wentlen rotssteenblokken.
Vader! Moeder! schreeuwen zij!
Mannen, vrouwen schieten toe.
Kijk, de dorper loopt in ’t midden
Van een heelen stoet van zonen;
En zijn vrouw legt ’t doode kindje
Aan haar borst om het te laven;…
Nooit nog droeg zoo hoog zij ’t hoofd
Toen zij hield het kind ten doop.
Priester weg … toen kwam er leven!
Brand.
Wijk van mij! Ik zie welhaast
Erger spoken …
Gerd.
Erger spoken … Hoor! Hij lacht,
Hij, die aan den weg daar zit,
Hij, die opstijgt naar den top,
En hij schrijft er in zijn boek
Iedre ziel die opwaarts toog;…
Ha, hij heeft ze bijna allen;
’t Kerkje staat ginds immers leeg,
’t Slot dicht en de boom er voor,…
Op den havik vlood de priester!
(springt over het tuinmuurtje en verdwijnt tusschen de rotsen).
(een stilte).
Agnes (komt nader en zegt gedempt:)
Laat ons gaan; nu is het tijd.
Brand (staart haar aan).
Waarheen gaan wij? (wijst eerst op het tuinhek, dan op de huisdeur).
Waarheen gaan wij? (wijst eerst op het tuinhek, dan op de huisdeur). Daar?… of daar?
Agnes (wijkt verschrikt achteruit).
Brand, je kind!…
Brand (volgt haar).
Brand, je kind!… Wat was ik eerder
Zeg mij, dienaar Gods of vader?
Agnes (wijkt verder terug).
Al stelde mij God zelf die vraag …
Beslissen zal ik nimmermeer!
Brand (volgt haar weer).
Spreek als moeder: màg ik gaan?
Jij hebt hier het laatste woord!
Agnes.
’k Ben je vrouw, mocht je bevelen,
Zal ’k gehoorzaam zijn en buigen.
Brand (wil haar arm grijpen).
Neem dien kelk der keus van mij!
Agnes (wijkt achter den boom).
Dan zou ik geen moeder zijn!
Brand.
’n Oordeel ligt er in dat woord!
Agnes (met kracht).
Vraag je zelf af: hèb ik keus?
Brand.
Sterker nog het oordeel klinkt!
Agnes.
Voel je je als door God verkoren?
Brand.
Ja! (grijpt haar hand vast).
Ja! En nu moet jij ook zeggen
’t Woord van leven of van dood!
Agnes.
Ga den weg, dien God gebiedt!
(Pauze).
Brand.
Laat ons gaan; nu is het tijd.
Agnes (toonloos).
Welken weg dan?
Brand (zwijgt).
Agnes (wijst naar het tuinhek en vraagt).
Welken weg dan? Dien?
Brand (wijst naar de huisdeur).
Welken weg dan? Dien? Neen,… dien!
Agnes (heft het kind in haar armen hoog omhoog).
God! Dit offer dat gij eischt
Hef ik trotsch ten hemel op!
Leid mij nu door ’s levens nacht! (gaat naar binnen).
Brand (staart een poos voor zich uit, barst in tranen uit, slaat de handen boven zijn hoofd in elkaar, laat zich op de trap neervallen en roept uit:)
Jezus! Jezus! Geef mij licht!
EINDE VAN HET DERDE BEDRIJF.
VIERDE BEDRIJF.
Kerstavond in de pastorie. De kamer is donker. Deur in den achtergrond. Aan den éénen kant een raam, aan den anderen een deur.
Agnes, in het zwart gekleed, staat bij het raam en kijkt uit in de duisternis.
Agnes.
Nog altijd niet! Nog altijd niet!…
O, hoe zwaar is het te wachten,…
’t Om hem roepend zielsverlangen
Te doen zwijgen, zonder antwoord!
Zacht en dicht valt stil de sneeuw,
Heeft als met een kleed van dons
Wit omhuld het oude kerkje … (luistert).
Wacht! Daar hoor ik ’t grind toch knarsen!
Vaste stappen; ’n mannestap;
(snelt naar de deur en maakt die open).
Brand, ben jij ’t? O, kom gauw hier!
(Brand komt binnen, besneeuwd, in reisjas, die hij onder het volgende aflegt).
Agnes (slaat de armen om hem heen).
O wat lang ben je uitgebleven!
Niet meer weg gaan! Niet meer weg gaan!
Ben ’k alleen dan kan ’k de zwarte
Sombre spoken niet ontkomen!
Wat een nachten, wat een dagen
Zijn die twee voor mij geweest!
Brand.
Kind, nu ben ik toch weer bij je! (steekt een enkel licht aan dat een zwak schijnsel in de kamer werpt).
Je bent bleek.
Agnes.
Je bent bleek. En moe en dof.
’k Heb verlangd en uitgekeken …
En wat groen bijeen gebonden,…
’n Beetje! wat ik zelf gekweekt heb,
En bewaard nog, van den zomer,
Om den kerstboom te versieren.
’t Struikje was voor hem bestemd;
En hij kreeg ’t dan ook … als krans! (barst in tranen uit).
Kijk, nu ligt de sneeuw al hoog op
Hem … o God …
Brand.
Hem … o God … Op ’t kerkhof ginder.
Agnes.
O, dat woord!
Brand.
O, dat woord! Droog nu je tranen.
Agnes.
Ja, och ja … maar wees geduldig;
Heel mijn ziel is nog als bloedend
Van een pas geslagen wond,
Al mijn kracht van wil verzwond;…
O, het zal wel beter worden;
Als deez’ dagen maar voorbij zijn
Zal je nooit meer klachten hooren.
Brand.
Moet je zóó Gods feestdag eeren?
Agnes.
Neen, och neen … maar wees geduldig!
Denk toch hoe ’t verleden jaar was,
En van ’t jaar al weg gedragen …
Naar het … (huivert om het woord uit te spreken).
Brand (vast).
Naar het … (huivert om het woord uit te spreken). Naar het kerkhof ginder.
Agnes (met een kreet).
Noem het niet!
Brand.
Noem het niet! Uit volle borst juist
Moet ik ’t noemen als je ’t vreest!
Noemen moet ik ’t, dat het klinke
Als een golfslag tegen ’t hout!
Agnes.
Zelf meer dan je wel wilt weten
Lijdt je onder ’t wreede woord;
Op je voorhoofd zie ’k de sporen
Van het zweet dat het je kost.
Brand.
Deze druppels op mijn voorhoofd
Zijn maar schuim van ’t zilte water.
Agnes.
Is de druppel in je oog ook
’n Sneeuwvlok, dalend van de hoogte?
Neen, o neen, die is te warm;
Je eigen boezem is de bron!
Brand.
Agnes, vrouw, kom laat ons beiden
Sterk zijn, strijden tegen ’t leed,
Met vereende krachten trachten
Te overwinnen, langzaam aan.
O, ik was een man ginds buiten!
’t Water sloeg over de klippen,
Angstig dook de zeemeeuw onder,
Hagel teisterde mijn bootje,
Joeg ons voort in ’t ziedend water,
Mast en touwwerk kraakten fluitend,
Fokzeil scheurde aan flarden, woei
Ver in ’t schuim weg van de vaargeul,
Iedre spijker kraste en knarste;…
Telkens donderden lawinen
Van de hoogte, aan beide kanten;
Roerloos zat het achttal mannen,
Riemen stil, als lijken vóór mij.
O, toen voelde ik mij weer groeien,
Ik was ’t die aan ’t roer bevel gaf,
’k Voelde dat God zelf mij wijdde
Tot mijn werk, het duurgekochte.
Agnes.
Licht is ’t pal te staan in storm,
Licht te strijden in gevaar;
O, maar denk aan mij, die hier zit
Stil, met droef heids treurig kweelen,
Die niet weet den tijd te dooden
Of ik ’t nog zoo graag ook wil;
Denk aan mij, van strijd verstoken,
Door geen daden aangevuurd;
Denk aan mij, wie maar een simple,
Kleine taak is opgelegd;
Denk aan mij: ’k kan niet vergeten,
Zit alleen … mag niet herdenken!
Brand.
Een geringe taak maar, jij?
Nooit was die zoo groot als nu.
Hoor, ik zal je eens iets zeggen
Dat in smart mij overkwam.
Dikwijls wordt mijn oog beneveld,
Stil mijn denken, zacht mijn ziel.
Dan is ’t of er schuilde vreugde
In te kunnen schreien, schreien.
Agnes,… kijk dan zie ik God
Zoo nabij, als nooit te voren,…
Zoo nabij, dat het mij schijnt
Of ik rechtstreeks hem kon naadren.
En ik smacht om mij te werpen
Aan zijn boezem, als zijn kind;
Om mij vast omkneld te voelen
Door zijn sterken vaderarm.
Agnes.
Brand,… o, zie hem altijd zoo,…
Als de God je zoo nabij …
Minder Heer, maar meer als Vader!
Brand.
’k Mag niet, Agnes; niet versperren
Voor zijn eigen werk den weg;
Ik moet groot hem zien en sterk.
Reuzengroot … dat eischt het heden,
Juist omdat het zelf zoo klein is.
O, maar jij kunt hem zoo zien,
Als een vader zacht en teer,
In zijn arm je hoofd neervlijen,
Rusten, rusten, ben je moe,
En verlicht weer van hem gaan,
Met zijn glans nog in je oogen,…
Breng tot mij zijn glorieschijn
Waar ik lijdend, strijdend sta.
Zie je, Agnes, zóo te deelen
Is de kern van ’t ware huwlijk;
De één moet strijden, zich verweren,
De andre alle wonden heelen;
Dàn eerst kan met volle recht
’t Heeten dat de twee zijn één.
Sedert jij het wereldsch leven
Opgaf, om mijn vrouw te worden,
Je eigen leven vrij te leven,
Rust er op jou deze taak;
Ik moet strijden, of ’k ook val;
Op ten kamp, in zonnehitte,
Staan op wacht in nacht en koude,…
Jij moet reiken mij den vollen
Liefdebeker, laafnis biedend,
Hullen mij in teerheid zacht
Onder ’t pantser, als een vacht;…
O, je taak is géén geringe!
Agnes.
Al wat ik zoek te volbrengen
Is te zwaar voor mijne krachten;
Al mijn denken, al mijn zinnen
Trekt zich samen om dat eéne.
Alles is nog als een droom.
Laat mij klagen, laat mij schreien.
Help mij zoo om weer te vinden
En mij zelf, èn ook mijn plicht …
Brand, van nacht toen ik alleen was
Kwam hij in mijn kamer hier;
Frisch en blozend was zijn wang;
Luchtig in zijn dunne kleedje
Kwam hij aangetrippeld daar,
Naar mijn bed, waarop ik rustte;
Strekte naar mij uit zijn armpjes;
Riep zijn moeder met een lachje,…
Maar alsof hij smeekte om warmte!
Ja, ik zag het! ’k Rilde er van!
Brand.
Agnes!
Agnes.
Agnes! Ja,… het kind leed koû!
Och, dat moet ook wel daar buiten,
Op die koude planken liggend!
Brand.
’t Lijk ligt onder sneeuw begraven;
’t Kind zelf steeg op naar den hemel.
Agnes (wijkt terug).
O, wat woel je in de wonde
Onbarmhartig, onmeedoogend!
Dat, wat ruw jij ’t lijk noemt, is nog
Altijd voor mijn hart mijn kind.
Ziel en lichaam vielen beiden,
En ik kan niet, zooals jij,
Van elkaar die beiden scheiden;
Eén zijn deze twee te zamen;
Alf, daar onder ’t sneeuwdek slapend,
Is mijn Alf ook van daarboven!
Brand.
Meen’ge wond nog moet er bloeden
Eer je smart genezen zal.
Agnes.
Ja, maar heb dan ook geduld;…
Leid mij zacht, maar wil niet drijven.
Sta mij bij en steun mij, Brand!
Zeg de dingen zacht, als ’t kan!
Jij, die als Gods donder spreekt soms
In een hooge, plechtige ure,
Als een ziel zelf aan moet dragen
Steenen voor zijn levenskroon,…
Heb jij ook geen zachte tonen
Om het scherpe leed te dooven?
Met een enkel woord dat opwekt,
Een, dat wijst naar lichter dagen?
God, dien jij mij leerde kennen,
Is een koning in zijn burcht;
Hoe zou ik hem durven naadren
Met mijn kleine moedersmart?
Brand.
Denk je makk’lijker te naadren
Tot den God, dien je eertijds kende?
Agnes.
Nooit meer, nooit meer ga ’k terug!
En toch is het vaak, alsof ik
Een verlangen voel, daarheen,
Waar het licht is, waar de zon schijnt,
“Licht te heffen, zwaar te houden”,
Klonk niet zoo de oude leuze?
Al te groot zijn mij je rijken,
Alles is mij hier te groot,
Jij, je werk, je doel, je wezen,
Al je willen, al je doen,
’t Overhangend, rotsgevaarte,
En het àl afsluitend water,
Winterduister, strijd en droefheid,…
’t Kerkje alleen is veel te klein.
Brand (getroffen).
’t Kerkje? Alweer die gedachte!
Zweeft die thans hier in de lucht?
Hoe te klein?
Agnes (schudt droevig het hoofd).
Hoe te klein? Hoe kan ik zoeken
Naar een reden, met verstand.
Komt niet stemming over iemand
Als een geur’ge ademtocht?
Waar van daan? En waarheen gaat ze?
’t Is genoeg dat ’k haar gewaar word.
En ik weet en voel het duidlijk …
Veel te klein is hier ons kerkje.
Brand.
Droomen allen van hetzelfde?
Al zoovelen die ’k ontmoette
Waren vol van die gedachte;
Zelfs bij haar, die half waanzinnig
Rondloopt, stond die ook geschreven,
“’t Is benauwd daar, want ’t is klein”
Klonk het; ook zij kon geen reden
Vinden voor wat zij er voelde.
Tal van vrouwen zeiden later:
Veel te klein is onze dorpskerk!
Deze klacht uit vrouwenmonden
Op behoefte aan ruimte wijst …
Agnes,… o, ik zie ’t zoo goed,
Jij bent van God uitverkoren
Tot een engel op mijn pad;…
Stil en zeker, in den blinde
Weet je juist den weg te vinden,
Waar ’k alléén het spoor verlies.
Nooit kon dwaallichtschijn je lokken;
D’eersten dag heb je al gewezen
Waar mijn ware rijk moest liggen,…
Hield terug mij, die wou stijgen
Hoog naar ’t blauwe luchtgewelf;
Deed mij kijken in mij zelf,
Diep, in ’t diepste van mijn wezen …
Agnes, weer heb je gezegd
’t Woord dat insloeg als een flits,…
Mij geleid, waar ’k dwalend ging,
Op mijn werk het licht doen vallen.
Klein maar is des Heeren kerk hier;…
Goed; dan maken wij die groot!
Nooit zag ik zoo duidelijk nog
Wat mijn Schepper me in jou gaf.
Daarom smeek ik, net als jij:
Ga niet van mij weg, ik bid je!
Agnes.
’k Zal mijn droefheid van mij wegdoen,
’k Zal mijn tranen drogen nu,
’k Zal al mijn herinneringen
Sluiten als in ’t donker graf;
En vergeten, als een zee,
Zal er stroomen overheen;
Ik zal ieder spoor uitwisschen
Van mijn eens gedroomde wereld,
Vrouw zijn voor jou, en niets meer.
Brand.
Opwaarts gaat de weg naar ’t hooge!
Agnes.
O, maar drijf mij niet met strengheid!
Brand.
Door mijn mond gebiedt een Hoog’re.
Agnes.
Een, van wien je zelf eens zei,
Dat den goeden wil hij aanneemt,
Ook waar soms de kracht ontbreekt. (wil gaan).
Brand.
Waarheen, Agnes?
Agnes (glimlacht).
Waarheen, Agnes? ’t Huislijk werk mag
’k Niet verzuimen, heden ’t minst.
’t Vorig jaar, je weet nog wel,
Zei je dat ik was verkwistend.
’t Licht was op in alle luchters;
Groen was ’t hier, en speelgoed hangend,
Met nog meer moois, aan den kerstboom;
Hier klonk blij gezang en lachen.
Brand, ook nu zal ’k weer ontsteken
Alle lichten voor den feestdag;
Worden zal ’t zoo mooi als ’t kan,
Voor het plechtig stille feest,
Gluurt dan God de kamer in,
Zal hij zien gestrafte kindren,
Die deemoedig en gedwee,
Volgzaam weten en begrijpen
Dat zij, moog’ hun vader toornen,
Niet zijn feest verzuimen mogen.…
Zie je nu nog iets van tranen?
Brand (drukt haar aan zijn hart en laat haar dan weer los).
Kind, steek licht aan; dat ’s jouw opdracht!
Agnes (glimlacht droevig).
Bouw jij dan een kerk, een groote;…
Doe het gauw … nog vóór de lente! (Af.)
Brand (kijkt haar na).
Zoo gewillig in haar droefheid,
Midden in het vuur der pijn;
Zinkt haar kracht, ontvliedt de geest haar,
Wil zij ’t offer brengen toch.
Heer o sterk haar, geef haar kracht!
En onthef mij van de opdracht
Haar door bittre wetsbetrachting,
Als door hongrig woeste gieren
’t Warme bloed doen uit te zuigen,
Van ’t gemarteld moederhart.
Ik ben krachtig, ik heb moed;
Leg op mij den last voor beiden,…
Wees voor haar alléén barmhartig!
(Er wordt geklopt aan de gangdeur. De Baljuw komt binnen).
De Baljuw.
Hier ziet u een geslagen man.
Brand.
’n Geslagen man?
De Baljuw.
’n Geslagen man? Als zoo een kom ik.
U weet wel, toen ik van den zomer
U drijven wilde uit het land,
Voorspelde ik u niet juist het beste
Van ’t nieuwe strijdplan tusschen ons …
Brand.
Nu ja?
De Baljuw.
Nu ja? Maar ondanks al mijn recht,
Wil ik niet langer vijandschap.
Brand.
Waarom?
De Baljuw.
Waarom? Omdat u heeft de meesten.
Brand.
Heb ik?
De Baljuw.
Heb ik? Dat weet u toch wel zelf;
U zoekt het volk van heinde en ver;
Hier is, althans de laatste maanden,
Een geest gekomen over ’t dorp,
Die, God weet ’t, niet de mijne is.
En daaruit trek ik het besluit
Dat die van u is uitgegaan.
Hier is mijn hand, wij sluiten vrede!
Brand.
Een strijd als de onze eindigt niet
Vóór één van ons verslagen is.
De Baljuw.
Wat wil u meer dan vrede nog
En minnelijke schikking, zeg?
Ik sla geen verz’nen tegen prikkels;
Ik ben maar een gewone man;
Als op zijn borst de punt gericht is
Van ’s vijands speer, geeft men het op;
Daartegen baat geen stok alleen;
Dan ruimt men beter gauw het veld,
En staat als strijder men verlaten
Dan is ’t verstandigst maar te wijken.
Brand.
Twee dingen zijn hier wel te onthouden:
Eerst dat u mij den sterkste noemt;
Ik heb de meesten …
De Baljuw.
Ik heb de meesten … O, beslist!
Brand.
Ja, mooglijk nu nog; maar als ’t ooit
Tot ’n groot en ernstig offer komt …
Wie heeft de macht in handen dan?
De Baljuw.
Een ernstig offer? Lieve God,
Dat zal u hier wel nooit beleven!
In ’t ergst geval komt ’t dáárop neer
Dat zij eens tasten in de zakken.
De tijden zijn humaan en willen
Geen offer meer van andre dingen.
En ’t hinderlijkst in deze zaak is
Dat ’k zelf behoor tot ’t aantal, dat
’t Humane op den voorgrond drong,
En daardoor de offerzucht verzwakte,
Zoodat men nu wel zeggen kan
Dat ik mij zelf ten offer bracht,…
In elk geval dat ’k bond het rijs
Tot ’n roe, waarmee men mij nu slaan wil.
Brand.
Dat u gelijk heeft, kan gebeuren.
Maar voor de rest begrijp ik niet
Dat u ’t nu al verloren geeft.
Of roe of geen roe, dat beduidt niets.
Een man is voor zijn taak gemaakt;
Zijn doel moet hem het Paradijs zijn!
En tusschen dàt en hem moog’ stroomen
Een zee,… ligt Satans land nabij,
Mag hij dan roepen: ’t gaat niet aan …
De weg ter helle is veel korter?!
De Baljuw.
Hierop moet ’k zeggen ja, en neen;
Een mensch moet ergens toch wel landen,…
En ziet hij zijn vergeefsche pogen,
Dan zoekt hij andre wegen op.
’t Is eenmaal zoo, men wil vergoeding
Voor klein werk of voor grooten arbeid;
En wint men ’t niet met eerlijk strijden,
Dan tracht men slinksch er toch te komen.
Brand.
Maar nimmermeer wordt zwart toch wit!
De Baljuw.
Maar, lieve vriend, wat helpt het u
Om iets zoo wit als sneeuw te noemen,
Als allen zwart als sneeuw nu roepen?
Brand.
U roept misschien wel mee?
De Baljuw.
U roept misschien wel mee? Och neen,…
Ik zeg niet zwart, maar liever grijs.
Humaan is ’t wachtwoord; ’t volk wil niet meer
Hardhandig worden aangegrepen.
Bedenk, wij zijn in een vrij land;
Hier mag een ieders meening gelden.
Hoe zou dan één man tegen allen
Doen uitspraak over zwart of wit?…
In ’t kort, omdát u heeft de meesten
Is u de man die bovenaan staat.
Ik sluit mij evenals de andren,
Nu bij u aan, zoo goed als ’t gaat,
En hoop dat niemand ’t euvel duide
Dat ik niet tot het uiterst streed.
’t Volk oordeelt nu, ik zie het best,
Mijn werk als onbeduidend, min;
Zij achten één ding nu méér noodig
Dan jaar op jaar d’ oogst te vermeerdren!
Niet meer gewillig draagt zijn deel
Een ieder bij waar ’t wezen moet,…
En als de wil niet mee in ’t spel is
Dan is een zaak van zelf verloren …
Het valt wel hard, dat kan u denken,
Het plan voor wegen en voor bruggen,
Het dempen van moerassen, plassen,
En nog veel meer, nu op te geven.
Maar, lieve God, wat zal men zeggen,
Wie niet kan winnen moet maar wijken,
Geduldig wachten, wijslijk zwijgen,
En alles van den tijd maar hopen.
Nu,… ik verloor de gunst van ’t volk
Zooals ik die gewonnen had;
Dus moet ik nu langs andre wegen
Het mijne zien terug te krijgen.
Brand.
Maar was ’t dan om de gunst van ’t volk
Dat u die werken alle deed?
De Baljuw.
Neen, waarlijk niet, dat was het niet;
Ik wou ten algemeene nutte
Voor ’t dorp het beste, dat alleen.
Maar niet ontken ik, dat in ’t spel was
Ook hoop op weervergelding eens,
Voor welvolbracht werk, met ter tijd.
Zoo is het toch: een werkzaam mensch,
Met gaven en gezond verstand,
Wil vruchten van zijn werken zien,
Niet steunend door het leven gaan
Ter wille van een hoog idee.
Ik kan ook met den besten wil niet
Nalatig zijn voor eigen goed,
En andren off’ren al mijn kracht.
Ik zit tehuis op zware lasten;
Ik heb een vrouw, verscheiden dochters,
Die geldt mijn zorg het allermeest;…
Beginslen lesschen niemands dorst,
Beginslen stillen niemands honger,
Waar men, als ik, het huis zoo vol heeft;
En mocht mij iemand zijn verwondring
Daarover uiten, zeg ik dit:
Dat hij als huisvader niet deugt.
Brand.
En nu is dus uw plan?…
De Baljuw.
En nu is dus uw plan?… Te bouwen.
Brand.
Te bouwen, zegt u?
De Baljuw.
Te bouwen, zegt u? Juist, jawel,…
Tot heil van ’t dorp en van mijzelf.
Eerst wil ’k mijn reputatie weer
Opbouwen, die ’k hier vroeger had;…
Verkiezingstijd staat voor de deur;
Dus neem ’k mijn toevlucht tot iets groots,
Ga ’t plan daarvoor vast kenbaar maken,
Dan word ik wel weer gauw het haantje,
En valt de keus wel weer op mij.
Nu heb ik zoo gedacht … men kan
Onmooglijk tégen stroom op roeien.
’t Volk wil, zooals ’t nu heet, verheffing;
Dat is iets waar ik toch niet bij kan;
Ik help het maar zoowat vooruit;
Maar zoo iets moet vriendschaplijk gaan,
En allen zijn nu tegen mij.
Kijk, daarom ben ’k na rijp beraden
Tot ’t plan gekomen, om als ’t gaat,
Den vloek der armoe te bestrijden.
Brand.
Uitroeien wil u die?
De Baljuw.
Uitroeien wil u die? O neen;…
Die is toch een noodzaaklijk kwaad
Der maatschappij, en onvermijdlijk;
Doch wel te leiden, te beperken
Met handigheid, tot zeekre vormen,
Zoo wij maar tijdig er op letten.
Wij weten ’t, armoe is de mest
Die ’t best doet tieren alle kwaad;
En die bemesting wil ’k beperken.
Brand.
En hoe denkt u?
De Baljuw.
En hoe denkt u? Kan u ’t niet raden?
Voldoende aan een diep gevoelde
Behoefte van de heele omgeving,
Bouw ’k voor de armoe hier een pesthuis;
Ja, ’n pesthuis, zeg ik, met bedoeling,
Daar het besmetting weren moet.
Aan dat gebouw, was mijn idee zoo,
Moest een arresthuis zijn verbonden,
Zoodat hier oorzaak en gevolg
Te zamen worden opgesloten,
Doch door een tusschenmuur gescheiden.
En als ’k nu toch eens aan den gang ben,
Dacht ik ook nog er bij te bouwen
Een vleugel … onder ’t zelfde dak …
Met ’n zaal voor feesten, ’n bijeenkomst,
Voor ernst of kortswijl te gebruiken,
Met een katheder en veel ruimte,…
Een mooie, politieke feestzaal.
Brand.
Hard noodig is vooral het laatste;
Maar ’k weet iets, daar ’s nog meer gebrek aan.
De Baljuw.
Dacht u soms aan ’n asyl voor gekken?
Ja, zeker; dat ’s hard noodig ook.
Dat was aanvankelijk mijn gedachte,
Maar na wat overleg met andren
Kwam ’k van dat denkbeeld weer terug;
Want hoe aan middelen te komen
Voor zoo’n geweldig groot gebouw?
Want g’loof mij, zoo’n gesticht zou kosten
Een buitensporig groote som,
Als iedereen die ’t noodig heeft
Een onderkomen daar moet vinden.
Men moet vertrouwen op den tijd,
Niet enkel bouwen voor zich zelf,…
Met reuzenschreden ging ’t vooruit
Verleden jaar, dit jaar zoo niet;…
U ziet hoe alle volksbelangen
Verbazend al zijn uitgegroeid;
Met zevenmijlslaarze’, als behekst,
Ontwiklen krachten zich en gaven,
In alle mogelijke vakken.
’t Zou dus een al te dure grap zijn
Ons nageslacht plaats te bezorgen,
Voor zich, met kindren en met vrouwen.
En daarom zeg ik: lieve God,
Die tand, die trekken wij maar uit!
Brand.
En wordt eens iemand al te gek
Dan heeft u toch de groote zaal.
De Baljuw (tevreden).
Ja, die zal meestentijds toch leeg staan!
Die inval, Brand, was waarlijk snedig!
Als ’t bouwplan nu maar niet verong’lukt,
Dan krijgen wij ’t gesticht nog gratis,
Verzaamlen onder ’t zelfde dak,
Beveiligd door dezelfde vlag,
De wezenlijke elementen,
Die voor ons dorp kenmerkend zijn;
Daar hebben we onze armoedzaaiers,
Met heel den schurkentroep er bij,
Krankzinnigen, die los en vrij
Rondliepen zonder hulp of tucht,…
En dan de vrucht van onze vrijheid,
Verkiezingsstrijd met knappe reednaars,
Een raadzaal waar wij overleggen,
Wat dienen kan tot nut van ’t dorp,…
Een feestzaal, waar met volle glazen
Wij blij herdenken ’t voorgeslacht.
Als dus de zaak niet valt in duigen,
Krijgt hier de zoon der bergen alles
Wat hij met billijkheid kan eischen,
Om recht naar eigen zin te leven.
Helaas, de streek hier is niet rijk;
Maar staat eerst dat gemeenschapshuis,
Dan, denk ik, kan men ’t noemen hier
Met recht, een welbestuurd distrikt.
Brand.
Maar ’t geld …?
De Baljuw.
Maar ’t geld …? Ja juist, daar zit de knoop,
In deze zaak als in de meeste;
De lust is zwak om bij te dragen,
En zoo u mij uw hulp onthoudt
Dan kan ik ook de vlag wel strijken.
Maar steunt u met uw machtig woord
Mijn plan, dan zal het wel gelukken,…
En komt het dan eenmaal tot stand
Zal ik u waarlijk niet vergeten.
Brand.
Dus ’t is uw plan mij om te koopen?
De Baljuw.
Ik zou het liever anders noemen …
Voor beiden zou het, naar ik meen,
De tweedracht, die er als een kloof
Tot nu toe tusschen ons bestaan heeft,
Tot beider voordeel kunnen dempen.
Brand.
Dan heeft u slecht uw tijd gekozen …
De Baljuw.
Ach ja, ik weet wel, ’t groote leed,
Dat pas uw ouderhart gewond heeft;
Uw kalmte echter deed mij ’t wagen;
En de behoefte aan vasten steun …
Brand.
Zoowel in vreugde als in leed,
Ben ik bereid, waar ’t noodig zijn mocht;
Maar om een andre reden doet
U dezen keer vergeefsche moeite.
De Baljuw.
Die reden is …?
Brand.
Die reden is …? Ik zelf wil bouwen.
De Baljuw.
Wat! Bouwen? Neemt u mij mijn plan?
Brand.
Niet heelemaal. (wijst naar buiten).
Niet heelemaal Kijk, ziet u ginds …?
De Baljuw.
Dáár?
Brand.
Dáár? … Ja.
De Baljuw.
Dáár? … Ja. Dat groote houten huis?
Dat is immers uw koeienstal?
Brand.
Neen, dàt niet;… ’t kleine houten huisje.
De Baljuw.
Wat! ’t Kerkje!
Brand (knikt).
Wat! ’t Kerkje! Dàt wil ik verbouwen.
De Baljuw.
Dat zal waarachtig niet gebeuren!
Aan ’t kerkje zal mij niemand raken;…
’t Is om den voet mij dwars te zetten;
Mijn plan is klaar en daar is haast bij;
Maar ’t uwe werpt mij uit het zadel;
En beide te gelijk, dat gaat niet,…
Geef toe dus …!
Brand.
Geef toe dus …! Dàt deed ik nog nimmer.
De Baljuw.
Nu moet u ’t doen! Bouw mijn arresthuis
Met ’t pesthuis en de groote feestzaal,
In ’t kort, ’t gesticht … om zoo te zeggen,…
Wie vraagt dan naar ’t vervallen kerkje?
En waarom moet dat nu verbouwd?
Het was toch vroeger groot genoeg.
Brand.
Wel mooglijk; maar nù is ’t te klein.
De Baljuw.
Maar ik heb ’t toch nooit vol gezien!
Brand.
Een enkle ziel zelfs kan daarbinnen
Geen ruimte voor verheffing vinden.
De Baljuw (schudt verwonderd het hoofd).
Waarmee die enkle ziel ’t bewijs geeft
Hoe noodig hier mijn gekkenhuis is.
(op anderen toon).
Laat ’t kerkje staan, laat mij u raden;
Men kan het tot op zeekre hoogte,
Een oud eerwaardig erfstuk noemen.
Het is een erfstuk, onvervreemdbaar,…
En ’t wordt niet om een nuk vernietigd!
Al valt mijn bouwplan in het water,
Zal ’k, als een Phoenix uit zijn assche,
Herrijzen in de gunst van ’t volk hier!
Ik kom òp als de ridder koen,
Voor ’t monument hier op ons strand!
Hier was eertijds een offerplaats,…
Dat was in koning Beles dagen;
En daar verrees de kerk toen later
Uit vromer helden roof en buit.
Eerwaardig in haar simple pracht,
Hoogheilig in haar oude dracht,
Stond trotsch zij tot in onze dagen …
Brand.
Maar wat getuigde eertijds van macht
Rust toch al lang in ’t zwijgend graf;…
Nu is daarvan niet veel meer over.
De Baljuw.
Dat is het juist! Zij is zoo oud,
Dat ze eig’lijk al niet meer bestaat;
Maar toen mijn grootvader nog leefde
Was in den muur een gat nog over!
Brand.
Een gat?
De Baljuw.
Een gat? Wijd als een okshoofd wel!
Brand.
Maar dan de muur?
De Baljuw.
Maar dan de muur? Ja, die was weg.
Kijk, daarom moet ik ronduit zeggen,
De kerk te sloopen is onmooglijk;…
Dat ware een schandlijke, een gruwlijk
Barbaarsche daad zonder gelijken!
En ’t geld,… waar komt dat dan vandaan?
Denkt u dat men hier zoo vrijgevig
Voor zulk een onvoldragen plan
Maar daadlijk in de beurs zal tasten,
Als met een beetje reparatie
Men de oude nog wel zóó kan stutten,
Dat zij het ònzen tijd nog uithoudt?
Maar gaat u zelf maar onderzoeken,…
Ik win mijn zaakje toch ten slotte.
Brand.
’k Ben niet van plan de luî te pressen
Om geld voor ’t nieuw te bouwen Godshuis.
Uit eigen midd’len wil ik bouwen;…
Mijn erfdeel, al wat ik bezit,
Stel ik beschikbaar voor dat doel.
Denkt u wellicht nu nog zoo driest
Dat ’k van gedachte zal verandren?
De Baljuw (met gevouwen handen).
Ik sta als uit de lucht gevallen!
Zoo iets komt nauwlijks voor in steden,…
En hier in ’t dorp … waar iedereen
Zoo vast de hand hield op den zak
Voor wat zelfs ’t dringendst noodig was,…
Hier komt u met een stortvloed aan
Die blinkt en fonkelt, sprankelt, schuimt …
Neen, ik moet zeggen, ’k sta verstomd!
Brand.
Al lang deed ’k in gedachten afstand
Van ’t geld.…
De Baljuw.
Van ’t geld.… Ja, ’k hoorde wel eens spreken
Van dingen, die op zoo iets wezen.
Maar ’k dacht dat het maar praatjes waren.
Wie wil een dergelijk offer brengen
Waar ’t hem niet aanbrengt zichtbaar voordeel?
Maar dat ’s geheel uw eigen zaak;…
Gaat u nu vóór, dan volg ik u.
U is in ’t vuur nu, u kan werken,
En ik kom stapvoets er dan ook wel …
Brand, laat die kerk ons samen bouwen!
Brand.
Wat? Wil u ùw plan laten glippen?
De Baljuw.
De lieve God weet dat ik ’t wil!
Gek zou ik zijn, als ik ’t niet deed.
Wie heeft, denkt u, ’t volk op zijn hand,
Als de één het voeren, mesten wil,
En de ander melken, scheren, plukken?
Ja, om de bliksem doe ik mee!
Ik ben van ’t plan al gansch vervuld,
Bewogen, aangedaan, geroerd;
’t Was een gelukkig toeval dat
Mij naar uw huis toe dreef van avond;
Want zonder ’t mijne was misschien
Bij u het uwe niet ontstaan,…
Althans niet aan het licht gekomen.
Zoo is ’t dan toch mijn eigen werk
Het bouwen van die nieuwe kerk!
Brand.
Maar denk er aan, de statig oude
Ruïne kan niet blijven staan!
De Baljuw (kijkt naar buiten).
Bekeken zoo in ’t dubbel licht
Van maneschijn en verschen sneeuwval,
Ziet zij er erg vervallen uit.
Brand.
Wat zegt u?
De Baljuw.
Wat zegt u? Brand, ze is heusch te oud!
Het is mij waarlijk onverklaarbaar
Dat ik ’t nooit vóór van avond zag.
De hanebalken staan al scheef;
’t Gebruik wordt weldra hoogst gevaarlijk.
En waar is stijl, architectuur?
Noch in het dak, noch in den muur.
Hoe moet men zulke bogen noemen?
Een vakman zou: afschuwelijk! zeggen;…
En ’t groen bemoste dak kan óók niet
Uit koning Beles’ dagen stammen.
Neen, piëteit kan ook te ver gaan!
En iedereen moet toch begrijpen,
Dat zulk een wrakke, rotte kast
Een onding is, niets meer dan dat!
Brand.
Maar als nu ’t volk zich eens verzette,
En tegen slooping zich verklaarde?…
De Baljuw.
Wil niemand anders dan wil ik.
Ik zal terstond hoe eer hoe liever,
Nog alles reeglen en beschikken,
Dat ’t zaakje glad van stapel loopt.
’k Zal werken, schrijven, en mijn best doen.
Nu ja … u kent mij wel. Genoeg!
En kan ’k geen helpers samen drijven
Voor ’t sloopingswerk, uit ’t domme volk,
Dan pak ik aan met eigen handen,
En breek het plank voor plank zelf af.
Ja, moest ’k mijn vrouw en al mijn dochters
Doen helpen bij ’t vernielingswerk,
Waarachtig, ’k laat geen paal meer staan!
Brand.
Die toon klinkt zeker heel verschillend
Van dien, waarop u straks nog sprak.
De Baljuw.
Eénzijdigheid te niet doen
Dat leert ons de humaniteit;
En als de dichter het niet mis heeft,
Dan is het juist een heel mooi iets
Dat onze geest gevleugeld is,…
Met andre woorden … hij kan vliegen …
Adieu! (neemt zijn hoed)
Adieu! Nu moet ik naar de bende.
Brand.
Naar wat?
De Baljuw.
Naar wat? Ja, denk eens, met ons beiden,
Vlak bij het dorp, heb ’k opgepakt
Een troep Zigeuners, leelijk volkje;…
Een stevig touw had ’k tot mijn hulp;
Nu zitten zij daarginds gevangen
In ’n huis aan ’t strand; maar ik mag hangen
Als er geen paar zijn weggeloopen …
Brand.
En pas is ’t kerstfeest ingeluid.
De Baljuw.
Wat doet dat duivelsvolk ook hier?
Maar ’t is ook waar, in zeekren zin
Behooren zij tot dit distrikt … (lachend)
Ja, en juist u! Hoor, een mooi raadsel,
Los dat eens op, als u het kan:
Er leven menschen, die bestaan
Door hèn, van wie uw leven uitging.
En toch bestaan zij, wederom,
Omdat zij van een andren stam zijn!
Brand (schudt het hoofd).
Och God, er zijn zoovele raadsels!
Men staart er op … kan ze niet raden.
De Baljuw.
Maar dit is nog al licht te raden.
U heeft toch wel eens hooren spreken
In ’t dorp, zoo hier of daar, een woord,
Van d’armen jongen, die hier woonde …
En zoo geleerd was als vier priesters, —
En om uw moeder aanzoek deed …
Brand.
Wat verder?
De Baljuw.
Wat verder? Om een schatrijk meisje!
Maar zij gaf hem den bons, natuurlijk,
Zoo als hij ook wel kon verwachten.
Maar weet u wat hij toen ging doen?
Hij werd van droefheid haast krankzinnig,
En trouwde eindlijk met een andre,
’n Zigeunerin;… en vóór zijn dood
Liet hij een spruit na aan de bende,
Die rondzwerft nu in zonde en nood.
Ja, een van die gemeene heksen
Mocht ons distrikt zoo waar behouden.…
’n Gedachtnis aan zijn mooie daad …
Brand.
En dat is …
De Baljuw.
En dat is … Wel, de wilde Gerd.
Brand (gedempt).
Aha!
De Baljuw (vroolijk).
Aha! Wat? ’t Raadsel is niet kwaad!
Want zij bestaat toch krachtens haar,
Die u eertijds het leven gaf;
Want liefde tot uw moeder was
De drang, die háár het leven gaf.
Brand.
Is er geen middel, dat u weet,
Tot hulp voor die verdoolde zielen?
De Baljuw.
Die zitten ’t best maar achter slot.
Daar is geen goed meer aan te doen;
Wie hen wou redden zou bestelen
Den duivel, die failliet moet gaan
Als hij op aard’ zijn deel niet krijgt.
Brand.
’t Was toch uw plan een toevluchtsoord
Voor alle arme lui te bouwen?
De Baljuw.
Dat plan, zoodra het was gemaakt …
Werd daadlijk weer terug genomen.
Brand.
Maar als ’t nu toch …; het was toch mooi …
De Baljuw (glimlachend).
Die toon klinkt zeker heel verschillend
Van dien, waarop u straks nog sprak.
(klopt hem op den rug).
Laat dat maar dood zijn en vergeten;
Een man moet vast en zeker handlen.
Adieu! ik mag niet langer toeven;
’k Moet er op uit en gaan beproeven
Die paar ontsnapten op te sporen.
Tot weerziens dus. Een vroolijk kerstfeest
Wensch ik u toe. En groet uw vrouw! (af).
Brand (na een poos zwijgend denken).
O, boete, eindloos boete doen!…
Zoo wild, zoo bont dooreen verward
Zijn alle draden van het lot,…
Zoo liggen zonde en vrucht der zonde
Bijeen, verpestende elkander,
Dat hij die ’t aanziet moet erkennen
Dat goed en kwaad onscheidbaar zijn.
(gaat naar het raam en staart lang naar buiten)
Mijn kind, jij viel, arm schuldloos lam,
Als offer voor mijn moeders daden;
’n Verdoolde ziel kwam als gezant
Van hem, die boven wolken troont,
En deed de noodlotsteerling vallen;…
En deze arme ziel ontstond
Doordat mijn moeders ziel eens dwaald’!
Zoo houdt God met het loon der zonde
In evenwicht zijn eeuwig recht,
En slingert uit der heemlen hoogte
Bezoeking tot in ’t derde lid.
(wijkt verschrikt van het raam terug)
Ja, ’s Heeren wet rust op ’t geslacht!
Zijn eerste doel is evenwicht.
Tot ’t laten rijzen van de schaal
Heeft offervaardigheid de macht;
Maar ’t woord mag niet genoemd thans worden,
Want ’t menschdom beeft al bij het hooren!
(loopt een tijdlang op en neer door de kamer)
En bidden? Bidden? Och,… een woord,
Dat glad genoeg den mond ontrolt,…
Waarmee een ieder gul genoeg is.
’t Beteekent om genade smeeken
Op duistre, raadselvolle wegen,
Om Christus’ tusschenkomst te beedlen,
En hoog te strekken beide handen …
In twijfel staand tot aan de knieën!
O ja, was dáár de zaak mee klaar,
Dan durfde ik, als een ander, ’t wagen
Te kloppen aan des Heeren poort,
Die “vreeslijk om te loven” is!
(blijft stil in gedachten staan)
En toch … in ergste droefheidsdagen
In ’t bangste uur van groote smart,
Toen, ingesluimerd voor het laatst,
’t Kind door geen kus van moeders mond
Meer tot een glimlach was te wekken;…
Wat wàs dat …? Bad ik dan niet toen?
Waar kwam die zoete roes van daan,
Die stroom van zang, die melodie,
Die kwam van ver, en weer verdween …
En hoog mij ophief, licht en vrij?
Bad ik? Was ’k in gebed verzonken?
Heb ik toen hier met God gesproken?
Verstond hij mij? En zag hij neer
Op ’t huis van droefheid, waar ik schreide?…
Wat weet ik! Nu is ’t donker weer
Rondom mij, alles weer gesloten,…
En nergens, nergens licht te vinden …
Ja, Agnes,… zij die ziet geblinddoekt!…
(roept angstig)
Licht, Agnes,… licht, o breng mij licht!
(Agnes opent de deur en komt binnen met de aangestoken kaarsen voor het feest; een helder licht straalt door de kamer).
Brand.
Licht!
Agnes.
Licht! Zie je ’t kerstlicht dat ik breng?
Brand (zacht).
Ha, ’t kerstlicht!
Agnes (zet de candélabre op tafel).
Ha, ’t kerstlicht! Bleef ik lang weg, liefste?
Brand.
Neen, neen!
Agnes.
Neen, neen! Maar och, wat is ’t hier koud;
Je moet verkleumen …
Brand (krachtig).
Je moet verkleumen … Neen!
Agnes (glimlachend).
Je moet verkleumen … Neen! Je trots
Wil zelfs geen warmte of licht behoeven.
(stookt de kachel op).
Brand (loopt op en neer).
Hm, wil niet!
Agnes (stil in zich zelf, terwijl zij de kamer versiert).
Hm, wil niet! Hier zet ik het licht,
Hoe blij naar ’t blinkend kaarslicht greep
Met kleine vingertjes mijn Alf.
Toen was hij nog gezond en flink,
En boog voorover uit zijn stoel
En vroeg of dit nu was een zon! (verzet het licht een beetje).
Nu valt het schijnsel van het licht
Naar buiten … over die plek dáár.
Nu kan hij door de ruiten zien
Den glans, van waar hij ligt en slaapt;
Nu kan hij gluren onbemerkt
In ’t feestlijk stralende vertrek …
Maar als van tranen dof, is ’t glas;…
Wacht, wacht, zoo aanstonds zal het lachen …
(droogt het glas af).
Brand (heeft haar met de oogen gevolgd en zegt zachtjes).
Wanneer zal ooit de storm bedaren
Dier zee van smart, zoo woest beroerd!
Die moet bedaren.
Agnes (in zich zelf).
Die moet bedaren. Kijk, hoe licht!
Nu is ’t als viel de scheidsmuur weg,
Alsof de kamer grooter werd,
Alsof de harde, kille grond
Werd tot een zacht en lekker bedje,
Waar ’t kindje zoet en zacht kan slapen.
Brand.
Wat doe je, Agnes?
Agnes.
Wat doe je, Agnes? Sst! Wees stil!
Brand (dichterbij).
Waarom is dat gordijn daar weg?
Agnes.
’t Was maar een droom; nu is ’t voorbij.
Brand.
Er schuilt in droomen groot gevaar.
Maak ’t dicht weer!
Agnes (smeekend).
Maak ’t dicht weer! Brand!
Brand.
Maak ’t dicht weer! Brand! Maak dicht! Maak dicht!
Agnes.
O, wees niet hard, dat is niet goed!
Brand.
Dicht! Dicht!
Agnes (maakt de luiken dicht).
Dicht! Dicht! Nu is dan alles dicht.
God zal wel niet beleedigd zijn
Als ’k in een oogenblik van droom
Dronk uit de bron van troost …
Brand.
Dronk uit de bron van troost … O neen!
Hij is een zacht en meegaand rechter,
En zal ’t wel door de vingers zien
Als in den dienst, dien je hem wijdde,
Soms insluipt wat afgoderij.
Agnes (barst in tranen uit).
O, zeg mij, hoever gaan je eischen!
’k Ben moe, doodmoe,… mijn kracht bezwijkt.
Brand.
Ik heb gezegd: in zee geworpen
Is ’t offer dat niet alles geeft.
Agnes.
Maar ik gaf alles; ’k heb nu niets meer!
Brand (schudt het hoofd).
Jij moet nog veel meer offers brengen.
Agnes (glimlacht).
Eisch dan! Nu heb ’k den moed der armoê!
Brand.
Geef!
Agnes.
Geef! Neem! Och, Brand, je kunt niets vinden!
Brand.
Je smart en je herinneringen,…
Je zondig smachtende verlangen …
Agnes (in wanhoop).
’k Heb ook nog mijn gemarteld hart!
Ruk uit! Ruk uit!
Brand.
Ruk uit! Ruk uit! In gapende’ afgrond
En doelloos wierp je ’t offer weg,
Indien je treurt om wat je mist nu!
Agnes (rilt).
Je weg tot God is eng en steil.
Brand.
De vaste wil kent alleen dezen …
Agnes.
Dus geen genâ …?
Brand (afwijzend).
Dus geen genâ …? Alléén door offers.
Agnes (staart voor zich uit en zegt fel bewogen).
Nu opent als een afgrond wijd,
Zich ’t woord der Schrift, dat ’k nooit te voren
Geheel verstond.
Brand.
Geheel verstond. Welk is dat woord?
Agnes.
Hij, die Jehova ziet, moet sterven!
Brand (slaat zijn armen om haar heen en drukt haar vast tegen zich aan).
Verberg je, Agnes! Zie hem niet!
Doe je oogen toe …
Agnes.
Doe je oogen toe … Is dat je ernst?
Brand (laat haar los).
Neen!
Agnes.
Neen! Brand, je lijdt.
Brand.
Neen! Brand, je lijdt. Ik heb je lief.
Agnes.
Hard is je liefde.
Brand.
Hard is je liefde. Al te hard?
Agnes.
Vraag niets; ik volg je waar je gaat.
Brand.
Denk je dat ik eens onberaden
Je jeugd onttrok aan spel en dans …
Dat ’k voor een halfheid je moest treffen
Met offerwilligheids gebod?
Wee ons, dan waar’ te duur, te zwaar
Het offer door ons hier gebracht.
Je bent mijn vrouw, je heele leven
Tot ’s Heeren dienst mag ik dus eischen.
Agnes.
Ja, goed, maar ga niet van mij weg.
Brand.
Ik heb behoefte aan stilte en rust,
De kerkbouw gaat nu gauw beginnen …
Agnes.
Mijn kleine kerkje viel in puin.
Brand.
Pleegde je daar afgoderij
Dan moest de storm het nederstorten.
(omhelst haar als in angst).
God zegen je,… en ook door jou
Mijzelf en wat het mijne is!
(gaat naar de zijdeur).
Agnes.
Brand, mag ik van het raam een beetje
De blinden losdoen? maar een kiertje?
Heel even maar? Toe, mag ik?
Brand (in de deur).
Heel even maar? Toe, mag ik? Neen. (gaat zijn kamer binnen).
Agnes.
Stijf toe! Stijf toe,… alles stijf toe!
Zelfs vergeten sluit hij af!
Klachten, zuchten, dicht gegrendeld,
Hemel, graf, versperd, op slot!
Ik wil weg; ik kan niet leven
Hier in eenzaamheid en smart!
Weg? waarheen? Zien niet van boven
Strenge oogen op mij neer?
Kan ik op mijn vlucht meenemen
Wat mijn hartsbezitting is?
Kan ’k ontkomen, als ik ’t wilde
Aan mijn angst, mijn doffe leegheid?
(luistert aan de deur van Brands kamer)
Hardop leest hij; tot zijn oor
Dringt mijn stem van hier niet door.
Nergens hulp! Geen raad, geen troost!
God de Heer heeft ’t veel te druk nu
Met te luistren naar der rijken,
Kinderrijken, gelukzaalgen,
Dank en zang en spel en dans.
Kerstmis is een tijd van vreugd.
Mij verlaten moeder, klagend,
Ziet hij niet, schenkt hij geen aandacht.
(gaat voorzichtig naar het raam).
Zal ’k de luiken openschuiven,
Dat het volle, heldre licht
’t Spook van angst en schrik verjaagt
Uit den nacht waarin hij sluimert?…
Neen, hij is niet meer daarginder!…
Kerstmis is der kinderen feest;…
Hierheen komen mag hij thans;
Mooglijk staat hij wel daarbuiten,
Reikt met de armpjes om te tikken
Op de dichtgesloten ruiten …
Hoorde ik daar niet schreien nu?
Alf, mijn kind, ik weet geen raad!
Dicht is ’t hier; dat deed je vader;…
Alf, ik mag niet open doen!
Een gehoorzaam kind ben jij,
Nooit deed jij of ik verdriet hem.
O, stijg gauw weer op ten hemel,
Daar is licht en daar is vreugde:
Daar is spel van kinderscharen.
Maar laat niemand je zien schreien,…
Zeg niet dat je vader ’t huis sloot
Toen je aan de deur kwam kloppen.
’t Kindje kan nog niet begrijpen
Wat is groote-menschen-plicht.
Zeg dat treurend hij, en zuchtend
Bladen voor een krans geplukt heeft;
Zeg dat hij dien heeft gemaakt.
Kan je ’m zien? Die is van hem!
(luistert, bedenkt zich en schudt het hoofd).
Och, ik droom weer! Meer dan luiken
Staat als scheidsmuur tusschen ons.
In den gloed van ’t loutringsvuur
Valt eerst alle scheiding weg,…
Barst ’t gewelf en scheuren grendels
Knarsen kerkerdeuren-hengsels,
Springt er open ’t groote slot!
Veel, o veel moet nog gebeuren,
Vóór we elkander weerzien kunnen …
’k Zal in alle stilte werken,
Om zijn eischen te voldoen;
’k Zal mij harden, ik zal willen…
Maar van avond is het feest.
’t Vorig jaar was ’t wel heel anders!
Stil,… het feest wil ik toch vieren;
’k Haal te voorschijn al mijn schatten;…
Hoe oneindig veel mij waard,
Na ’t verlies van mijn geluk,
’n Moedersmart alleen kan ’t weten.
(Zij knielt neer bij de commode, trekt een lâ open en haalt er verscheidene dingen uit. Op datzelfde oogenblik doet Brand de deur open en wil iets tegen haar zeggen, maar als hij merkt wat zij van plan is, wacht hij en blijft staan. Agnes ziet hem niet).
Brand (zachtjes).
Altijd om het kerkhof zweven,
’t Zelfde spelen rondom ’t graf.
Agnes.
Dit ’s de sluier … en de mantel
Dien hij droeg toen hij gedoopt werd …
Hierin knoopte ik zijn jurkje …
(houdt het in de hoogte, kijkt er naar en lacht).
Och, wat stond hem dat toch lief!
Prachtig was mijn kleine vent
Toen wij in de kerk daar zaten …
Hier de sjerp en hier het kieltje,
Dat hij droeg den eersten keer
Toen hij mee mocht gaan naar buiten.
O, het was toen veel te lang,
Maar het werd hem gauw te klein al …
Dat zal ik maar hier neerleggen …
Wantjes, kousjes,… wat een beenen!…
En zijn nieuwe zijden hoedje,
Dat hij kreeg toen ’t winter werd …;
Mooi en frisch, en ongebruikt nog.
O, daar liggen nog de kleertjes
Waarin ’k hem gewikkeld had
Om te reizen, warm en licht;
Toen ik die weer weg moest leggen
Was ’k tot stervens toe vermoeid.
Brand (wringt de handen in smart).
Spaar mij, God! Ik kàn haar laatsten
Afgodstempel niet verbrijz’len;
Zend een ander, als ’t dan moet!
Agnes.
Hier zijn vlekken; heb ’k geschreid?…
Wat een schat! Bedekt met paarlen,
’n Tranenspoor van bange smarten,
Stralend van het wee der keus,
Heilig!—dat ’s de kroningsmantel
Dien hij droeg den dag van ’t offer!
O, wat ben ik toch nog rijk!
(Er wordt hevig aan de gangdeur geklopt; Agnes keert zich om met een kreet en ontwaart tegelijkertijd Brand. De deur wordt opengerukt, en een havelooze vrouw komt, met een kind op den arm, haastig binnen).
De Vrouw (ziet het kindergoed en roept tegen Agnes:)
Geef mij wat, jij rijke moeder!
Agnes.
Jij bent tienmaal rijker wel.
De Vrouw.
Jij bent er dus ook zoo een
Met den mond vol mooie woorden!
Brand (komt nader).
Zeg mij wat je hier komt zoeken.
De Vrouw.
Jou niet, want jij bent een priester!
Liever in den storm daar buiten
Dan van boete hooren spreken;
Liever vluchten tot ik neerval,
Mij verdrinken, of verhongren,
Dan jou, zwartrok, aan te hooren,
Die mij naar de hel wil jagen!
Kan ik ’t helpen, voor den duivel,
Dat ik werd tot wat ik ben?
Brand (zacht).
Deze stem en dat gezicht …
Angstvermoeden wekken zij!
Agnes.
Rust, en warm je, als je ’t koud hebt.
Geef het kind wat ’t noodig heeft …
De Vrouw.
Een Zigeuner mag niet zitten
Waar het licht is, waar het goed is.
Voor ons zijn de buitenwegen,
Holen, bosschen, hei en bergen;
Huis en haard, die zijn voor jullie,
’k Moet naar buiten weer terstond,
Zij zijn achter mij als honden!
De politie, allemaal,
Krijgt die mij, dan word ’k gebonden.
Brand.
Hier is ’t veilig voor je.
De Vrouw.
Hier is ’t veilig voor je. Hier?
Onder ’n dak en tusschen muren?
Neen hoor; dan geeft winternacht
Beetre lucht nog voor ons beiden.
Maar iets om het kind te dekken!
Want zijn broer liep weg, die smeerlap,
Als een dief met al de vodden
Waarin ’k hem gewikkeld had.
Kijk, hij is zoo goed als naakt nu,
Blauw en nat en half bevroren
In de sneeuwbui van daar straks.
Brand.
Vrouw, laat hier je kind bij ons,
Dat bij voor jouw lot bewaard blijv’.
Doe het voor zijn zieleheil;
Dan wordt ’t brandmerk weg genomen …
De Vrouw.
Ja, jij bent goed op de hoogte!
Zulk een wonder doet er niemand,…
Mag en moet zelfs niemand doen!
Strijd met hen, die hem verstieten!
Weet je waar hij is geboren?
Op den berm van den weg, ja!
Onder spel, gejoel en drank.
Werd gedoopt met modderspatten,
’t Kruis gemaakt met heete asch,
Uit de drankflesch ’t eerst gelaafd …
En juist toen hij werd geboren
Stonden ze om ons heen te razen;…
Waarom, denk je, zeg? God beter ’t!
Wie de vader van het jong was!
Brand.
Agnes?
Agnes.
Agnes? Ja.
Brand.
Agnes? Ja. Je kent je plicht.
Agnes (met schrik).
Brand! Aan haar! O neen, dat nooit!
De Vrouw.
Geef, o geef mij wat je hebt!
Oude lappen, zijden goed!
Niets is mij te slecht, te mooi,
Als ’t hem maar verwarmen kan.
Laat ontdooien hem toch eerst
Als hij dan van daag nog sterft!
Brand (tegen Agnes).
Wederom geeft God een teeken!
De Vrouw.
Er is ruim voor je eigen jongen …
Heb je voor den mijnen niets?
’t Zij wat kleeren, ’t zij een doodshemd?
Brand.
Hoor je niet hoe in haar woorden
Waarschuwing van boven klinkt?
De Vrouw.
Geef, geef!
Agnes.
Geef, geef! Het is heiligschennis!
’n Misdaad aan mijn kleinen doode!
Brand.
Doelloos bracht je hem ten offer,
Als je op den drempel staan blijft.
Agnes (gebroken).
’t Zij dan zoo … je wil geschiede
’k Treed mijn bloedend hart met voeten.
Vrouw, kom hier, neem wat je wilt.…
’k Deel met je mijn overvloed …
De Vrouw.
Geef! geef!
Brand.
Geef! geef! Deelen?… Agnes, deelen?
Agnes.
Liever ga ik dood, dan alles
Weg te stelen! ’k Ben geweken
Voet voor voet! Ik kan niet verder!
’t Is genoeg; meer is niet noodig!
Brand.
Was dan alles ook te veel
Toen voor jouw kind jij het kocht?
Agnes (geeft).
Vrouw, kom hier; neem dezen mantel,
Waar ’k mijn kind ten doop in hield.
Hier het jurkje,… sjerp en kieltje;
Dat is warm in winterweer.
Hier het zachte zijden hoedje …
Kou lijdt hij daaronder niet.
Neem het, neem nu alles toch …
De Vrouw.
Geef, o geef!
Brand.
Geef, o geef! Gaf je alles nu?
Agnes (weer gevend).
Vrouw, hier is de kroningsmantel,
Dien hij droeg den dag van ’t offer!
De Vrouw.
Zoo! nu zijn de laden leeg;
En nu ga ik aan den haal!
Op de trap zal ’k hem wel kleeden;…
Gauw nu weg met al mijn lappen! (af).
Agnes (blijft in hevigen innerlijken strijd staan: eindelijk vraagt zij:)
Zeg eens, Brand, zou ’t billijk wezen
Om nòg meer te eischen nu?
Brand.
Zeg mij eerst, was het van harte
Dat je ’t zware offer bracht?
Agnes.
Neen.
Brand.
Neen. Dan heeft het ook geen waarde.
En er blijft nog meer te eischen (wil heengaan).
Agnes (zwijgt tot hij bij de deur is, dan roept zij:)
Brand!
Brand.
Brand! Wat is er?
Agnes.
Brand! Wat is er? ’k Heb gelogen;…
Kijk, ’k betreur het, ’k ben gebogen.
Neen, je kon niet anders denken
Of ’k had alles nu gegeven.
Brand.
En?
Agnes (haalt een opgevouwen mutsje uit haar boezem).
En? Dit heb ik nog bewaard.
Brand.
Dàt?
Agnes.
Dàt? Ja, nat van al mijn tranen,
Vochtig van ’t doodskille zweet,…
Heeft het op mijn hart gelegen!
Brand.
Blijf dan in je afgods macht. (wil heengaan).
Agnes.
Wacht!
Brand.
Wacht! Wat wil je?
Agnes.
Wacht! Wat wil je? O, je weet het! (reikt hem het mutsje toe).
Brand (komt dichterbij en vraagt zonder het aan te nemen).
Is ’t van harte?
Agnes.
Is ’t van harte? Ja!
Brand.
Is ’t van harte? Ja! Geef hier dan.
De arme vrouw zit op de trap nog. (af).
Agnes.
Losgescheurd … verscheurd is alles …
’t Laatste wat mij nog aan ’t stof bond!
(staat een poos onbewegelijk stil; allengs gaat de uitdrukking van haar gezicht over in een stralende vreugd. Brand komt terug; zij ijlt hem jubelend te gemoet, valt hem om den hals en roept:)
’k Ben bevrijd, Brand! ’k Ben bevrijd!
Brand.
Agnes!
Agnes.
Agnes! ’t Duister is voorbij!
Alle angsten die er lagen
Loodzwaar drukkend op mijn borst,
Zijn in d’afgrond weggeslingerd!
Overwonnen heeft mijn wil!
Alle neev’len zijn verstoven,
Alle wolken weggevaagd;
Door den nacht aan de overzijde
Zie ik schijnen ’t morgenrood!
Doodenakker! Doodenakker!
’t Woord wekt nu geen tranen meer,
Scheurt de wond nu niet meer open;…
’t Kindje voer ten hemel op!
Brand.
Ja, nu heb je overwonnen!
Agnes.
Overwonnen heb ik, ja …
Graf en doodsangst, pijn en smart!
O, zie opwaarts, zie naar boven!
Zie je Alf staan voor Gods troon,
Lachend, blij, als in zijn leven,
Strekkend de armpjes naar ons uit?
En al had ik duizend monden,
En al mòcht ik en al kòn ik,
Geen zou ik er open doen
Om hem weer terug te vragen.
O, hoe groot, hoe rijk is God
In ’t bereiken van zijn doel.
’t Kind als offerlam gevallen,
Heeft mijn ziel gered ten leven;
’k Kreeg het om ’t weer af te geven,
Om de zege te bevechten!…
Dank dat jij mijn hand geleid hebt;
Trouw heb je voor mij gestreden;
O, ik zag wel hoe je leedt.
Nu sta jij in ’t dal der keus;
Weldra drukt op jou ’t gewicht
Van het alles dan, of niets!
Brand.
Agnes, kind, je spreekt in raadsels;…
Nu is alle strijd gestreden!
Agnes.
Heb je ’t woord der Schrift vergeten:
Die Jehovah ziet moet sterven!
Brand (wijkt terug).
Wee mij! Welk een licht ontsteek je!…
Neen! Neen! Duizendmalen neen!
Ik heb reuzensterke handen,
Van mij heengaan zal je niet!
Laat dan alles mij ontglippen,
Alles kan ik hier ontberen,
Maar niet jou, o neen, jou nooit!
Agnes.
Kies; je staat nu aan den kruisweg!
Doof het licht dat in mij gloeit nu,
Sluit de bron af dier gevoelens,
Geef mij weer mijn afgodsbeelden …
Buiten zit die vrouw nog altijd;…
Laat opnieuw mij wederkeeren
Tot de dagen toen ik blind was,
Laat mij weer in ’t slijk verzinken,
Waar ’k tot nu toe leefde in zonde;
Alles kan je; ’t staat je vrij;
Tegen jou vermag ik niets;
Knak mijn vleugels, sluit mijn ziel op,
Leg op mij het lood der dagen,
Bind mij, trek mij weer omlaag,
Waar je zelf mij van omhoog hief,…
Laat mij leven als te voren,
Toen ik mij in ’t duister wrong!
Als je dit doen wilt en durft,
Ben ik als voorheen je vrouw;…
Kies; je staat nu aan den kruisweg!
Brand.
Wee mij! wee mij, als ik ’t wilde!
O, maar ver van deze plek,
Ver van droeve erinneringen
Vind je licht en leven weer!
Agnes.
Denk je niet dat hier je binden
’t Offer … en je roeping ook?
En vergeet je al de zielen,
Die je hier genezen moet?
Hen, die God je toevertrouwde
Om te leiden tot verlossing?
Kies! je staat nu aan den kruisweg!
Brand.
Mij is hier geen keus gelaten.
Agnes (valt hem om den hals).
Dank voor alles,… en ook dáárvoor!
Trouw gesteund heb je de zwakke!
’k Voel me moe nu en gebroken,…
Maar jij zult mij trouw bewaken.
Brand.
Slaap! Je dagwerk is gedaan.
Agnes.
Ja, gedaan, en ’t nachtlicht brandt.
De overwinning nam mijn kracht;
Nu ben ’k zwak en uitgeput;
O, maar God wil ’k eeuwig loven!
Goeden nacht, Brand!
Brand.
Goeden nacht, Brand! Goeden nacht!
Agnes.
Dank voor alles. Nu ga ’k slapen (af).
Brand (drukt de handen tegen zijn borst).
Ziel, wees trouw tot ’t allerlaatste!
Hoogste zege is ’t àl verliezen.
Door verlies wordt eerst gewonnen;…
’t Eeuwig erfdeel is ’t verloorne!
EINDE VAN HET VIERDE BEDRIJF.
VIJFDE BEDRIJF.
Anderhalf jaar later. De nieuwe kerk staat geheel gereed en versierd ter inwijding. De rivier loopt er vlak langs. Het is nevelig, vroeg in den morgen.
De koster is bezig kransen op te hangen buiten vóór de kerk; even later komt de schoolmeester.
De Schoolmeester.
Kijk eens aan, al op?
De Koster.
Kijk eens aan, al op? ’t Is wel noodig.
Help eens ’n handje met dat groen hier.
Een haag moet ’t worden voor den optocht.
De Schoolmeester.
Daarginder aan de pastorie zag ’k
Iets in een ronde lijst ophangen …
De Koster.
Jawel, jawel!
De Schoolmeester.
Jawel, jawel! Wat moet dat worden?
De Koster.
Een eereschild, zooals ze ’t noemen,
Met op een gouden grond, zijn naam.
De Schoolmeester.
Ja, ’t is een feestdag voor ’t distrikt!
Van alle kanten komen ze aan;
Van zeilen wit haast ziet de fjord.
De Koster.
Ja, nu is de gemeente wakker;
In vroeger dagen, vóór zijn tijd,
Wist niemand hier van twist of strijd;
Toen sliep je zelf, toen sliep je buurman;
Ik weet al niet, wat is nu ’t beste.
De Schoolmeester.
Leven, vriend, leven!
De Koster.
Leven, vriend, leven! Maar wij gaan
Langs ’t leven, onberoerd voorbij;
Hoe komt dat dan?
De Schoolmeester.
Hoe komt dat dan? Dat komt omdat
Wij werkten tot de andren sliepen;…
En toen ze ontwaakten, sliepen wij,…
Want ons had niemand toen meer noodig.
De Koster.
Maar leven, was toch ’t best, zei u?
De Schoolmeester.
Dat zegt de proost en dominee;
En dan zeg ik niet graag wat anders,
Maar, enkel als de groote massa
Er ook zoo over denkt, dat spreekt.
Voor ons geldt nog een andre wet
Dan die hier voorgelezen wordt;
Wij beiden hier zijn ambtenaars
Van het distrikt, om trouw te steunen
De tucht der kerk en alle wetenschappen,
En die met hartstochten zich niet bemoeien,
In één woord: buiten de partijen staan.
De Koster.
Maar dominee staat niet er buiten.
De Schoolmeester.
Dat is nu juist zoo te betreuren.
Ik weet vast dat zijn superieuren
Niet over hem tevreden zijn,
En als zij voor het volk maar durfden,
Dan keerden zij ’m al lang den rug toe.
Maar hij is slim; hij ruikt de lont wel,
Hij weet genoeg wat er te koop is.
Hij bouwt de kerk. En alles staart zich
Hier blind, als er maar iets gedaan wordt.
Wàt er gedaan wordt, dat raakt niemand;
Dát iets gedaan wordt,… dat ’s de kwestie,…
Wij allemaal hier,… volk en leiders
Kan men met recht daadsmannen noemen.
De Koster.
U was een tijdlang afgevaardigd,
En moet dus volk en land wel kennen;
Maar iemand die hier door de streek trok,
Kort nádat de gemeente ontwaakt was,
Zei, vroeger waren zij hier slapers,
En nu, ontwaakt, gelofte-doeners.
De Schoolmeester.
Ja, met geloften zijn zij gul …
Doen àl te veel maar aan geloften,…
Het volk heeft zich zoo snel ontwikkeld,
Dat iedereen haast wat belooft.
De Koster.
U, die studeerde, zeg mij toch eens …
Ik heb er vaak op zitten peinzen …
Wat noemt men toch een volksgelofte?
De Schoolmeester.
Een volksgelofte? dat ’s niet maklijk
Te zeggen, zou wat ver ons voeren;
Maar ’t is iets waaromheen zich allen
Vereenigd scharen … om ’t idee;
Het is iets dat gebeuren moet,
Ver in de toekomst, welbegrepen.
De Koster.
Zoo, dank u, dat kan ik begrijpen;
Maar er is nog iets dat ik graag
Nog even van u hooren wou.
De Schoolmeester.
Zeg ’t vrij-uit maar.
De Koster.
Zeg ’t vrij-uit maar. Na hoeveel jaren
Komt dan wat men de toekomst noemt?
De Schoolmeester.
Komt dan wat men de toekomst noemt? Wel!
Die komt nooit!
De Koster.
Die komt nooit! Komt nooit?
De Schoolmeester.
Die komt nooit! Komt nooit? Welneen!
En dat ’s natuurlijk ook in orde.
Want kòmt zij, dan is zij geworden
Het heden,… is geen toekomst meer.
De Koster.
Ja, dat is zoo, dat zie ik in;
Daarover valt niet te krakeelen.
Maar hoe houdt men dan die belofte?
De Schoolmeester.
Maar ik heb immers juist gezegd,
Die heeft betrekking op de toekomst;
Wordt in de toekomst pas vervuld.
De Koster.
Ja goed; maar wanneer komt die dan?
De Schoolmeester (in zichzelf).
Dat is me een koster! (luid) Lieve vriend,
Moet ik herhalen wat ik zei,
Dat er geen toekomst ooit kan komen,
Want als die komt, bestaat zij niet meer.
De Koster.
Hm!
De Schoolmeester.
Hm! Achter elk abstract begrip
Ligt iets, dat veel lijkt op een draai,
Maar dat toch heel eenvoudig is,…
Dat is te zeggen dus, voor hen,
Die verder tellen dan tot tien.
Beloven is ten slot beliegen,
Mag wie belooft ook eerlijk zijn;
Tot nog toe heette ’t houden moeilijk;
Men kan wel zeggen glad onmooglijk,
Als men van logica wat afweet …
Kom laat ons dat maar laten varen.
Zeg, hoor eens?…
De Koster.
Zeg, hoor eens?… Stil!
De Schoolmeester.
Zeg, hoor eens?… Stil! Wat is er?
De Koster.
Zeg, hoor eens?… Stil! Wat is er? Stil toch?
De Schoolmeester.
Zoo waar, ik hoor daar iemand spelen
Op ’t nieuwe orgel.
De Koster.
Op ’t nieuwe orgel. Dat is hij.
De Schoolmeester.
Wat? Brand?
De Koster.
Wat? Brand? Jawel.
De Schoolmeester.
Wat? Brand? Jawel. Wel sapperloot!
Die is vroeg bij de hand geweest!
De Koster.
Ik g’loof haast niet dat hij van nacht
Zijn bed ook maar heeft aangeraakt.
De Schoolmeester.
Wat?
De Koster.
Wat? Ja, dat loopt daar nooit goed af,
Hij wordt verteerd door heimlijk leed
Van dat hij weduwnaar werd af.
Hij wil ’t verbergen, dat is waar;
Maar nu en dan komt ’t voor den dag:
’t Is of hem ’t hart dan overloopt,…
Dan speelt hij. Hoor hoe iedre toon
Als schreien klinkt om vrouw en kind.
De Schoolmeester.
Het klinkt haast als een samenspraak …
De Koster.
Van een die troost en een die lijdt …
De Schoolmeester.
Hm,… als ik mocht werd ’k aangedaan!
De Koster.
Ja, als men niet was ambtenaar …
De Schoolmeester.
En vastgeklemd en ingesnoerd
In alles wat zijn stand betaamt!
De Koster.
Ja, als men durfde naar den duivel
Te jagen al die boekenpraat!
De Schoolmeester.
En dan niet zoo verstandig zijn,
Maar durven voelen, beste koster!
De Koster.
Vriend, niemand ziet ons,… laat ons voelen!
De Schoolmeester.
’t Waar’ onbetaamlijk af te dalen
Tot ’t voelen van gewone menschen.
Een man moet, zoo leert onze priester,
Niet meer dan één ding willen zijn;
Zelfs wie ’t zou willen, kan niet wezen
Een mensch en tevens ambtenaar.
Men moet alleen … in allen deele …
Navolger van den baljuw zijn.
De Koster.
Waarom van hèm juist?
De Schoolmeester.
Waarom van hèm juist? Nu, u weet
Toch wel toen daar die zware brand was,
Hoe hij ’t archief toen droeg naar buiten
En ’t redde?
De Koster.
En ’t redde? Ja, dat was een nacht!
De Schoolmeester.
Een onheilsnacht! De baljuw zwoegde,
’t Was of hij veertiendubbeld leefde …
Maar binnen stond de duivel, lachend,…
Zijn vrouw, dien ziende, aan het jamren:
Je zieleheil, mijn lieve man!…
De booze staat je naar het leven!
Toen riep de baljuw in den gloed:
Mijn ziel? Laat die maar naar de hel gaan!
Help mij maar het archief te redden!
Kijk, hij is baljuw op end’ op,
Met huid en haar, met hart en ziel.
En daarom komt hij vast terecht eens
Waar loon naar werken hij zal krijgen.
De Koster.
En waar is dat?
De Schoolmeester.
En waar is dat? Natuurlijk in
Der goede baljuws Paradijs.
De Koster.
Mijn knappe vriend!
De Schoolmeester.
Mijn knappe vriend! Hoezoo?
De Koster.
Mijn knappe vriend! Hoezoo? Mij dunkt,
Dat ’k achter alles wat u zegt
De teekens merk van groote gisting;
Want gisting is hier, dat staat vast;
Dat toont de scheuring overal
In d’eerbied voor aloud gebruik.
De Schoolmeester.
Wat schimmelt moet maar in den grond;
Wat rot, is voedsel voor het nieuwe,…
Het heden is een teringlijder,
En wordt geen versche lucht zijn deel,
Dan in de kist maar met den boel!
Ja, gisting is er, dat is zeker,
Dat is te zien, ook zonder kijker.
Den dag, toen ’t oude kerkje viel,
Was ’t of het alles met zich nam
Waarin ons leven tot dien tijd
Geworteld was, zijn voedsel vond.
De Koster.
Toen werden stil en bang de menschen.
Zij riepen eerst: haal neer! haal neer!
Maar ’t duurde niet heel lang, dat schreeuwen,
En menigeen kreeg ’t toch benauwd,
Keek schuw op zij en stond bedremmeld,
Toen ’t oude Godshuis van het dorp
In ernst nu storten zou in puin,…
Want menigeen leek ’t onaantastbaar.
De Schoolmeester.
Zij dachten wel dat sterke banden
Hen aan den geest van ’t oude bonden,
Zoolang nog niet de nieuwe kerk
In allen vorm was ingewijd;
En daarom werd in angst en spanning
Maar opgelet hoe ’t af zou loopen,
Uitkijkend naar den grooten dag,
Waarop in plaats van de oude vlag,
De nieuwe kleuren zullen wapp’ren;…
Doch al naar dat de toren rees
Werd ’t volk al banger, stil en bleek …
En nu,… ja nu is de tijd om.
De Koster (wijst op zij uit).
Kijk, wat een menschen! Klein en groot
Is saamgestroomd.
De Schoolmeester.
Is saamgestroomd. Bij duizendtallen.
Wat is het stil!
De Koster.
Wat is het stil! Toch hoor ik brommen,
Zooals de zee doet vóór een storm.
De Schoolmeester.
Dat is het hart des volks dat steunt;…
’t Is of ’t beseffen daar doorheen ging,
’t Begrijpen van ’t gewicht der tijden;
Is ’t niet als waren ze uitgetogen
Ten Thing om ’n nieuwen God te kiezen?
Waar is nu Brand? Ik heb ’t benauwd;…
Ik wou dat ’k mij verstoppen kon!
De Koster.
Ik ook, ik ook!
De Schoolmeester.
Ik ook, ik ook! In zulk een uur
Kan men zijn eigen hart niet peilen:…
’t Gaat diep en dieper nog altijd;
Men wil, verzet zich, kan ’t niet laten!
De Koster.
Vriend!
De Schoolmeester.
Vriend! Broeder!
De Koster.
Vriend! Broeder! Hm!
De Schoolmeester.
Vriend! Broeder! Hm! Spreek!… waarom draal je?
De Koster.
’k Geloof waarachtig dat wij voelen!
De Schoolmeester.
Wat? Ik niet, zeg!
De Koster.
Wat? Ik niet, zeg! Nou, ik dan óók niet!
En één getuignis geldt voor niemand!
De Schoolmeester.
Wij zijn toch mannen en geen wijven.
De schooljeugd wacht. ’k Wensch goeden morgen! (af).
De Koster.
Ik leek daarnet zoo waar wel dwaas;
Nu ben ik weer bekoeld en wijs,
En blijf gesloten als een pot.
Aan ’t werk;… hier is ’t nu afgeloopen,
En ledigheid is ’s duivels kussen.
(af naar den anderen kant).
(De orgeltonen die onder het voorgaande gedempt geklonken hebben, bruisen plotseling machtig en vol, eindigend in een snijdenden wanklank. Even later komt Brand uit de kerk).
Brand.
Neen, ik kan den toon niet dwingen
Liefelijk en vol te klinken.
Alles wordt één jammerkreet;
Drukkend schijnen muren, bogen,
’t Hoog gewelf, zich neer te leggen
Op mijn zang, benauwend eng,
Als het hout, het harde, kille,
Nauw omsluitend mijne dooden!
’k Heb ’t beproefd zoo vele malen,
’t Orgel heeft zijn stem verloren.
Hardop zong ik mijn gebed;
’t Kwam terug als klank, gebroken,
Van een klok, gebarsten, roestig,
Als een dof en hol gesteun.
’t Was mij of God zelf daar stond,
Hoog op ’t koor daarboven tronend,
Of hij toornig met de hand sloeg,
Van zich wijzend mijne woorden!
Groot verrijzen zal Gods huis,
Zoo beloofde ik overmoedig;
Breken, vellen, welgemoed
Waagde ik alles neer te halen …
Nu is dan het werk voltooid.
Allen juichen nu in koor,
Roepen: och, hoe groot! hoe groot!…
Zijn nu zij ’t die beter weten,…
Of ben ik het die ’t niet zien kan?
Is het groot? Is nu dit huis
Waarlijk dat wat ik gewild heb?
Is hierdoor, wat ’t deed ontstaan,
’t Smachten van mijn ziel, bevredigd?
Lijkt het op dat beeld eens tempels,
Dat mij voor den geest gezweefd heeft,
Overwelvend alle smarten?…
O, als Agnes was gebleven
Ware ’t anders wel geworden;
’t Groote in ’t kleine kon zij zien,
Licht bracht ze in mijn twijfelnacht,
Aarde en hemel zou ze omvangen,
Als een loofdak over stammen.
(bemerkt de toebereidselen voor het feest).
Groene kransen, vlaggedoek,
Uit de scholen klinkt gezang;
En mijn pastorie loopt vol,
Iedereen wil mij begroeten;…
Prijkt mijn naam daar niet in ’t goud?
God geef licht,… of anders stort mij
Diep in donkren afgrond neer!
Nog een uur; dan gaat ’t beginnen;
Allen denken slechts aan mij nu,
Mijn naam is op aller lippen!
Hun gedachten, o ik ken ze,
En hun woorden voel ik branden,
O, hun loflied gaat verkillend
Als een ijsstroom door mijn hart heen.
Kon ’k … o kòn ik als een roofdier
In een hol mijn hoofd verbergen,
In vergetelheid mij hullen!
De Baljuw (komt in gala-costuum en groet, stralend van tevredenheid).
Hier is dan nu de groote dag,
De Sabbath die besluit de week;
Nu halen wij de zeilen in
En hijschen hoog de zondagsvlag,
Gaan met den stroom mee, zachtjes aan,
En zien hoe ’t al is kant en klaar.
Bravo, Brand, groot en edel man,
Wiens naam weldra weerklinkt door ’t land!
Bravo; ik ben geheel ontroerd,
En toch ook weer ontzettend blij!
En u …!?
Brand.
En u …!? Mijn keel is toegesnoerd!
De Baljuw.
O kom, dat gaat aanstonds weer over.
U moet straks mooi en dondrend preeken;…
Geef ’t volk vooral de volle maat!
Naar ’t schijnt is hier een acoustiek,
Die allen, die ik sprak, ten hoogste
Verwondert …
Brand.
Verwondert … Zoo?
De Baljuw.
Verwondert … Zoo? Ja, zelfs de proost
Was heel verwonderd en vol lof.
En wat een stijl vol harmonie!
Hoe groot, verheven, mooi van vorm
En lijnen …
Brand.
En lijnen … Heeft u dat gemerkt?
De Baljuw.
Gemerkt, wat?
Brand.
Gemerkt, wat? Lijkt de kerk u groot?
De Baljuw.
Niet enkel lijken,… neen, zij is ’t,
Van dichtbij evenals van ver.
Brand.
Ze is groot dus? Werkelijk? U vindt ’t?…
De Baljuw.
Ja, om de bliksem is ze groot,…
Te groot voor menschen hier in ’t Noorden.
In andre landen, weet ik wel,
Legt men een andren maatstaf aan;
Maar wij, die hier bekrompen wonen
Op schrale rotsen, brakke velden,
Op ’n strookje tusschen berg en fjord,…
Hier is zij groot, verbazend groot zelfs!
Brand.
Ja, ja; en voor de oude leugen
Kwam dus een nieuwe in de plaats.
De Baljuw.
Hoezoo?
Brand.
Hoezoo? Wij gaven ’t volk voor ’t oude
Vervallen, wrakke monument
Een hoogen, een modernen toren.
Eerst teemde ’t koor: och, zoo eerwaardig!
Nu brullen zij: kijk toch, hoe groot!…
Zoo vindt men er geen tweede meer!
De Baljuw.
Mijn waarde vriend, ’k moet eerlijk zeggen,
Dat wie haar nu nog grooter wenscht
Van hoogmoed niet is vrij te pleiten.
Brand.
Maar iedereen moet toch begrijpen
Dat, wat daar staat, een kleine kerk is;
Dat te verhelen zou zijn liegen.
De Baljuw.
Neen, hoor,… laat zulke grillen varen!
Wat moet dat nu? Waarom blameeren
Wat men met moeite zelf gebouwd heeft?
De menschen zijn zoo recht tevreden,
Zij vinden alles prachtig, rijk,
Omdat nog geen ooit zoo iets zag;…
O, laat hen in dien waan toch blijven!
Waarom de stakkers op te porren,
En met geweld licht gaan ontsteken
Waarvan niemand gediend wil zijn?
’t Komt alles neer op hun geloof.
En ’t doet er heelemaal niet toe
Al was de kerk een hondenhok,
Als ’t volk maar rustig gelooven kan
Dat zij is groot, geweldig groot.
Brand.
Altijd en overal hetzelfde!
De Baljuw.
Van daag zijn bovendien, met ’t feest,
Die zielen hier bij ons te gast;
En ’t zou hoogst onwelvoeglijk wezen
Ware alles nu niet op zijn best.
En ’t allermeest nog voor u zelf
Zou ’t onverstandig zijd, te raken
Aan ’t straks genoemd waarheidsgezwel.
Brand.
Waar doelt u op?
De Baljuw.
Waar doelt u op? Dat zal ’k u zeggen.
Vooreerst is door den Raad besloten
Een zilvren beker u te schenken;
Gaat u nu aan de grootheid tornen,
Dan heeft wat dáárop staat geen zin meer.
En ’t vers dat daarbij is geschreven,
En de aanspraak die ik houden wil,
Die zouden beiden even dwaas zijn,
Als ’t bouwwerk nu niet groot meer was.
U ziet dus, ’t is zaak zich te schikken
En de ooren maar stijf toe te houden.
Brand.
Ik zie wat ’k al zoo vaak gezien heb …
Een leugenfeest als prijs voor leugens.
De Baljuw.
Maar lieve hemel, beste vriend …
Wat groote woorden zegt u daar!
Doch dit zij dan een zaak van smaak.
’k Heb nog een ander argument …
Was ’t eerste zilver, dit is goud.
Want weet, u is nu in de gratie,
Is liev’lingskind nu van ’t geluk,
In ’t kort … u krijgt een decoratie!
Van daag nog zal u ’t ridderkruis
In glorie op uw borst zelf hechten!
Brand.
Ik heb een zwaarder kruis te dragen;
Neem’ dàt van mij af, wie het kan.
De Baljuw.
Wat ’s dat? U schijnt niet erg getroffen
Door ’t gunstbewijs van hooger hand?
U is mij absoluut een raadsel!
Maar, ’k bid u, denk toch even na …
Brand (stampvoetend).
Al dat gepraat geeft niemendal;…
’k Ga even wijs weg als ik kwam;
U heeft niets van den zin gevat,
Die achter al mijn woorden lag.
Ik meende niet de grootheid, die
Gemeten wordt bij voet en duimen;
Maar die terugstraalt, schoon verborgen,
Ons koud doorhuivert, heet doet gloeien,
Die lokt tot droomen en verwijlen,
Die opheft als een sterrennacht,
Die, die … laat mij alleen! ’k Ben moe;…
Bewijs, verklaar, praat tegen andren …
(gaat de hoogte op naar de kerk).
De Baljuw.
Wie daar nu toch uit wijs kan worden,
En hem begrijpen? Grootheid die
Zit in iets dat terug moet stralen,
Dat niet te meten is bij duimen?
En sterrennacht? Zoo zei hij immers?…
Had hij te goed gedéjeuneerd soms?… (af).
Brand (komt weer uit de kerk).
Zoo eenzaam in het woest gebergte
Was ik nog nooit, als ’k hier nu sta;
Op welke vraag ook, nooit een weerklank,
Maar dom gekwaak en leuterpraat.
(kijkt in de richting waar de baljuw heenging).
Hèm zou ik wel vertrappen willen!
Zoo dikwijls ik poog op te heffen
Zijn geest, uit laag geknoei en logen,
Spuwt hij mij nog zijn vuile ziel
Brutaalweg vlak in mijn gezicht!…
O, Agnes, waarom ging je heen?
Mij maakt dit onnut spel zoo moe.
Waar niemand wint en niemand wijkt,
Sta ik als strijder heel alleen!
De Proost (komt op).
O mijn kindren! O mijne lamren …!
O neen, pardon,… ik wilde zeggen:
Mijn ambtgenoot! Dat komt door ’t feest … ja …
Mijn preek spookt mij wat door het hoofd;
’k Heb die pas gistren bestudeerd …
Nu ligt zij mij zoo versch nog bij.
Doch al genoeg … Aan u mijn dank,
U, die zoo dapper brak het ijs,
Ging tusschen twist en praatjes door,
Neerhaalde wat reeds was vervallen,
En groot en waardig ’t nieuwe bouwde.
Brand.
Zóó ver is ’t nog niet.
De Proost.
Zóó ver is ’t nog niet. Zoo, mijn waarde,
Ontbreekt er meer nog dan de wijding?
Brand.
In ’t nieuwgebouwde huis behoort
Een weergeboren, reine geest.
De Proost.
Och, zoo iets komt ook wel van zelf.
Zoo’n groot en mooi versierd gewelf,
Zoo’n lichte ruimte brengt ook mee
Dat ’t volk zich wel wat reiner houdt.
En dan die mooie acoustiek,
Die ieder woord geeft dubb’le kracht,
Moet der gemeenteleden g’loof
Verhonderdvoudigen per hoofd.
Dat zijn in waarheid resultaten,
Zooals zelfs niet in groote steden
Er beter aan te wijzen zijn …
Dat alles danken wij aan u;
Neem daarvoor van een ambtgenoot
Den diepgevoelden dank, die wel
Aan het diner gevolgd zal worden,
Op dezen dag … uw eeredag!…
Door menig warm, geestdriftig woord
Van onze jongre geestlijkheid …
Maar, waarde Brand, wat ziet u bleek …
Brand.
Al lang ontzonk mij kracht en moed.
De Proost.
Geen wonder ook;… bij zooveel zorgen,
En alles zonder hulp en steun.
Maar nu is ’t ergste ook geleden,
En reeds loont ons een schoone dag.
Maar goeden moed; het zal wel gaan!
Zoo vele duizenden zijn hier
Uit verre streken saamgekomen;
Zeg zelf nu maar … Wie neemt het op
In reednaarsgaven tegen u?
Kijk, heel uw ambtgenooten-schaar
Ontvangt u nu met open armen,
En der gemeenteleden harten
Zijn vol van warmen dank aan u!
En ’t bouwwerk dat zoo goed gelukt is!
En dat het hier zoo mooi versierd is!
En dan de dagtekst … hoe verheven!
En ’t ongeëvenaard diner!
Ik was juist in de pastorie
Toen daar voor ’t feest het kalf geslacht werd.
In waarheid, Brand, een prachtig dier!
Ik dacht zoo, dat heeft heel wat in
Om zulk een lekker stuk te vinden
In dezen moeielijken tijd,
Nu ’t vleesch zoo duur is tegenwoordig.
Maar laat ons dat tot straks bewaren.
Iets anders nog dreef mij hierheen.
Brand.
Spreek op maar; snijd, steek, scheur en kerf!
De Proost.
Mijn climax, vriend, is minder pijnlijk.
Doch kort zijn; veel tijd is er niet.
Er is een enkel punt, waarin
Van heden af u moet verandren,
En dat zal vast niet moeilijk zijn.
Ja, ik vermoed, dat u zoo half wel
Kan raden al, waarop ik zinspeel?
’t Betreft uw opvatting van ambtsplicht.
Tot nu toe heeft u niet genoeg
Gewoonte en gebruik ontzien;
En toch, die beide zijn ’t voornaamste,
Zoo al niet eigenlijk het hoogste.
Nu ja, och Heer, ’k wil niet berispen,
U is nog jong, een nieuweling,
U komt pas uit een groote stad,
Kan hier de toestanden niet kennen …
Maar nu, mijn waarde, is het noodig
De zaak wat juister op te vatten.
Tot nu toe ging u ’t meest ter harte
Wat iedre ziel voor zich behoeft;
Een grove fout … dit onder ons …
Men moet de massa samen wegen;
Scheer allen over ééne kam.
Gerust, daar vaart u ’t beste bij!
Brand.
Verklaar u nader!
De Proost.
Verklaar u nader! Kijk eens hier,…
U bouwde hier tot aller heil
Een kerk. Die is als ’t feestgewaad
Des vredes en van recht en wet;
Want in den godsdienst ziet de Staat
De macht, die ’t meest doet ter beschaving …
Het bolwerk van zijn vast vertrouwen,
En ’t richtsnoer der moraliteit.
Ziet u, de Staat is niet heel rijk,
En die wil waarde voor zijn geld.
Goed Christen, zegt men daar, goed burger
Denkt u dat die het geld verdoet
Voor ’t menschdom, en God ten believe?
En om ’t zich moeielijk te maken?
Neen, zoo gek is de Staat nu niet;
En ’t zag voor allen er slecht uit
Zoo, nauwgezet de Staat en streng,
Niet meer dan dàt voor oogen had.
Doch ’t doel bereikt de Staat alleen
Door middel van zijn ambtenaars,
In dit geval dus door den leeraar …
Brand.
Elk woord is wijsheid! Spreek!
De Proost.
Elk woord is wijsheid! Spreek! Er blijft nu
Niet veel te zeggen meer. U schonk dus
Den Staat die kerk te zijnen bate,
En daaruit volgt dat thans uw arbeid
Tot steun van Kerk en Staat moet dienen.
In dezen geest zie ik het feest,
Dat wij zoo aanstonds zullen vieren;
Zóó zullen ook de klokken luiden,
Zóó leest men dan den schenkingsbrief.
En mèt de schenking, dus, belooft u,
Nu ook te doen wat ’k u gevraagd heb …
Brand.
Bij God, zoo was het niet bedoeld!
De Proost.
Ja, vriendlief, maar nu is ’t te laat …
Brand.
Te laat? Dat zullen wij eens zien!
De Proost.
’k Moet om u lachen! Wees toch wijs!
Waarover maakt u nu zoo’n drukte?
Wat u belooft, daar steekt geen kwaad in!
Geen enkle ziel die schade lijdt
Als tevens u den Staat wil dienen;
Twee vliegen kan u in één klap slaan,
Als u het maar verstandig aanlegt.
’t Is niet uw werk om Jan en Piet