TOONEELSPEL IN VERZEN IN DRIE BEDRIJVEN (continued 2)
J. Clant van der Mijll-Piepers translation
Dat jonge liefde ’t sterkst zou zijn, en zoo …
Ja, zoo alsof die juist de een’ge was.
Op die is niet ten allen tijd te bouwen.
Neen, eerst in ’t huwlijk, het intieme leven,
Rust liefde op een rotsgrond, vast en zeker,
Die nooit kan wijken, nooit ons kan ontglippen.
Juffr. Ekster.
Neen, die opvatting kan ’k niet met u deelen.
Ik meen dat een verbond van vrije menschen,
Dat jaren duurt, al kan men ’t daaglijks breken,
Het best beantwoordt aan der liefde echtheid.
Anna (met gloed).
O neen,… een nieuw verbond, nog frisch en jong,
Is toch in ’t wezen rijker, sterker nog.
Lind (peinzend).
Wie weet of daar niet de idee in schuilt,
Van de anemoon die groeit onder de sneeuw.
Valk (plotseling uitbarstend).
Gevallen Adam! Dáár kwam ’t heimwee op,
Dat ’t Paradijs zocht achter scheidingsmuur.
Lind.
Och wat!
Mevr. Halm (gekrenkt tegen Valk, terwijl zij opstaat).
Och wat! Dat is nu juist niet heel vriendschappelijk,
Om twist te stoken waar wij vrede maakten;
Heb voor uw vriend en zijn geluk geen zorgen …
Eenige dames.
Neen, dat ’s secuur!
Anderen.
Neen, dat ’s secuur! Dat weten wij heel zeker.
Mevr. Halm.
Wel heeft ze op school geen koken nog geleerd,
Maar dat zal ’k haar wel dezen herfst nog leeren.
Juffr. Ekster.
En zelf zal zij haar bruidsjapon borduren.
Een tante (klopt Anna op het hoofd).
En recht verstandig wordt zij stellig ook.
Valk (lacht luid).
Och dat verstand, paskwil, dat doodend werkt,
Waanzins hansworsterij uit vriendenmond!
Was ’t dan verstand dat hij bij haar wou vinden?
Was ’t een professor van het keukenboek?
Hij kwam hierheen als lente’s blijde bode,
En koos een wilde roos zich uit den hof.
U ging die kweeken; nu kwam hij terug …
Wat vond hij toen? Een bottelstruik!
Juffr. Ekster.
Wat vond hij toen? Een bottelstruik! Welzoo?
Valk.
Heel nuttig in ’t gebruik,… welzeker, ja!
Maar ’n bottelstruik was niet zijn lentebruid!
Mevr. Halm.
Ja, als hij uitkeek naar een balprinses,
Dan was hij hier niet aan een goed adres.
Valk.
O ja, ik weet, er wordt gekoketteerd
Met huislijkheid, dat hoort er ook zoo bij;
Dat is een uitwas van de groote leugen,
Die hoog zich opwerkt als de wilde hoprank.
Ik neem, mevrouw, mijn hoed af heel eerbiedig,
Voor iedre “balprinses”; zij is de schoonheid,…
En in de balzaal spint er gouden draden
Het ideaal,… in kinderkamers zelden.
Mevr. Halm (met onderdrukte woede).
Uw uitval laat gereedlijk zich verklaren,
’n Geëngageerde is voor zijn vriend verloren;
Dat is de heele kern van de zaak.
’k Heb ondervinding, geloof mij, op dat punt.
Valk.
Natuurlijk wel;… zeven getrouwde nichtjes …
Mevr. Halm.
En goed getrouwd!
Valk (met nadruk).
En goed getrouwd! Als dat maar waar is, ja!
Goudstad.
Wat nu!
Juffr. Ekster.
Wat nu! Maar Valk!
Lind.
Wat nu! Maar Valk! Is het je doel om ruzie
Te zoeken?
Valk (uitbarstend).
Te zoeken? Ja, oorlog, strijd en twist!
Stuiver.
Jij leek in ’t vak, wil jij ons gaan beleeren?
Valk.
Laat maar begaan … Toch wil ’k mijn vaandel heffen!
En oorlog wil ’k, en strijd met al mijn krachten
Tegen die leugen, zóó diep ingeworteld,
Die je allen kweekt en teederlijk verzorgt,
Dat hoog zij opschiet en op waarheid lijkt.
Stuiver.
Ik protesteer … ’t is alles onbewezen,
Ik wil verzet aanteek’nen …
Juffr. Ekster.
Ik wil verzet aanteek’nen … Hou je stil!
Valk.
Dat noem je dus der liefde frissche bronwel,
Die fluistert van der weduwe verlies,…
Van liefde, die in lichte zonnedagen
Aan “klagen” noch “verlangen” ooit deed denken!
Dat noem je dus der liefde fiere stroom,
Loom door der echtelieden ad’ren kruipend!
Van liefde, allen sleur met voeten tredend,
Die dapper op de buitenwallen stond,
En lachte om der werelds wijze dwazen!
Dat noem je dus der liefde schoonheidsvlam,
Die een verloving lange jaren aanhoudt!
Och kom! Is dat dezelfde, die ontstak
Het dichtvuur in den nuchtren ambtenaar?
Dat noem je dus der liefde jong geluk,
Dat bang is zich te wagen over zee,
Dat offers eischt, en liefde’s schoonst kleinood
Zich zelf te offren… jammerlijk versmaadt!
O gij, der alledaagschheid waanprofeten,
Noemt ééns de dingen bij hun waren naam;
Noemt wat de weduw voelt een droef verlangen,
Gewoonte ’t huwelijk, want zoo heeten zij!
Strooman.
Neen, jongmensch, hoor eens, dat gaat àl te ver,
Bespotting klinkt ons toe uit ieder woord! (komt Valk dicht onder de oogen).
Nu waag ik nog mijn oude huid in strijd
Voor ’t oude g’loof tegen de nieuwe leer!
Valk.
Ik ga ten tweekamp op als tot een feest.
Strooman.
Goed! U zal mij de kogels zien trotseeren!… (dichterbij).
Een echtpaar—als een priester—is gewijd …
Stuiver (aan den anderen kant van Valk).
En een verloofd paar …
Valk.
En een verloofd paar … Half, net als de koster.
Strooman.
Ziet u die kindren hier, die mij omringen?
Die kunnen al vooruit Victorie zingen!
Hoe ware ’t mogelijk.., hoe ware ’t doenlijk …
Neen, ’t waarheidswoord is machtig, onomstootlijk;…
Hij moet wel doof zijn, die dit niet verstaat.
Kijk,… dit zijn liefdekindren altegaar …! (houdt verward stil).
Dat is te zeggen … neen, natuurlijk niet …!
Juffr. Ekster (waait zich met haar zakdoek).
’k Moet zeggen dat ’k er niets meer van begrijp.
Valk.
U levert daar juist zelf een mooi bewijs;
Zoo waar, zoo goed, en zoo echt nationaal.
U zelf maakt onderscheid tusschen de panden
Van ’t huwlijk en der liefde … zooals ’t hoort!
’t Verschil bestaat als tusschen rauw en gaar,
Als tusschen wilde bloemen en gekweekte.
Bij ons wordt liefde alras een wetenschap,
Al lang is die bij ons geen hartstocht meer.
Bij ons is liefde als een gild apart,
Met vaste wetten en een eigen vlag;
Zij is een stand van minnaars en gehuwden …
Zij doen hun dienst en kunnen dien wel aan;
’t Hangt alles aan elkaar als zeewier in een kliek.
Een zangvereeniging is al wat er ontbreekt.
Goudstad.
En een courant!
Valk.
En een courant! Best! Die zal u ook hebben!
Dat was een goed idee; er zijn al bladen
Voor kindren, dames, g’loovigen en schutters.
Ik hoop dat niemand naar den prijs zal vragen.
Dáár krijgt u dan te zien, als paradeerend,
Hoe Jan en Piet en Klaas in ’t huwlijk treden;
Dáár wordt elk rose briefje ingelascht,
Dat Willem aan zijn teedre Laura schreef.
Daar komt dan onder andre ongelukken,…
Als moord, en brand door crinoline-rokken,…
Wie in den loop der week is “aangeteekend”;
Daar biedt men in de lijst der advertenties
Gebruikte ringen voor civiele prijzen;
Daar annonceert men tweelingen en drielingen;
Wordt er getrouwd, dan wordt de heele bende
Bijeengetrommeld om te komen kijken;…
Wordt iemand afgewezen, ’t wordt gedrukt
In ’t blad, zoo tusschen andre nieuwsberichten;
Iets in den trant van ’t volgende: “Alweer
Heeft ’t liefdeduiveltje geëischt een offer!”
Ja, u zal zien, ’t gaat best; want loopt het tegen
Den tijd dat ’k nieuwe abonnees moet werven,
Dan weet ik wel een lokaas dat hen trekken zal,
Dan slacht ik op groot-blads-manier een jonggezel.
Ja, u zal zien hoe ’k dapper strijd voor de eer van ’t gild;
Als ’n tijger,… als een redacteur grijp ik mijn prooi …”
Goudstad.
En hoe zal ’t heeten?
Valk.
En hoe zal ’t heeten? “Amors Noorsche schuttersblad”!
Stuiver (komt naderbij).
Dit alles is je toch geen ernst … of wèl?
Je goeden naam zet je niet zoo op ’t spel!
Valk.
Volkomen ernst. Men beweert altijd
Dat niemand van de liefde leven kan;
Ik zal bewijzen dat ’t een leugen is,
Want ik zal er van leven als een prins;
Vooral als juffrouw Ekster mij wil toestaan
Als “feuilleton” te plaatsen den “roman”
Van onzen dominee, den heere Strooman.
Strooman (verschrikt).
God sta mij bij! Wat is dat voor een plan?
Wàt, mijn roman? Was ik dan ooit romantisch?
Juffr. Ekster.
Dat heb ik nooit gezegd!
Stuiver.
Dat heb ik nooit gezegd! Blijkbaar een misverstand!
Strooman.
Zou ik gezondigd hebben tegen zede
En oud gebruik! Dat is een groote leugen!
Valk.
Nu goed. (klopt Stuiver op den schouder).
Nu goed. (klopt Stuiver op den schouder). Hier staat een vriend die niet zal wijken.
Ik open ’t blad met zijn verliefde verzen.
Stuiver (met een verschrikten blik op den dominee).
Ben je niet wijs! Zeg, laat mij even ’t woord!…
Durf jij te zeggen dat ik verzen …!
Juffr. Ekster.
Durf jij te zeggen dat ik verzen …! Neen!…
Valk.
Dat wordt toch rondgestrooid uit het bureau.
Stuiver (in groote woede).
Uit ons bureau wordt nooit iets rondgestrooid!
Valk.
Ook jij verzaakt mij dus; dan heb ik nog
Een trouwen broer, die niet afvallig wordt.
“Een lied der liefde” wacht ik van vriend Lind,
Dier liefde, al te teer voor zee en wind.…
Die emigranten prijs geeft voor zijn teederheid,
Zoo toont zijn liefde zich in al haar heerlijkheid!
Mevr. Halm.
Mijnheer, nu is ’t gedaan met mijn geduld.
Wij kunnen niet meer onder één dak wonen …
’k Hoop dat u heden nog mijn huis verlaat …
Valk (met een buiging terwijl mevr. en de gasten naar binnen gaan).
’k Had wel verwacht dat u mij dit zou zeggen.
Strooman.
En tusschen ons is ’t oorlog nu voor goed;
U heeft mij, en mijn vrouw ook, diep gekrenkt …
Ja zelfs mijn kindren, Trientje, Mientje, allen …!
Kraai maar mijnheer,… kraai uit maar je ideeën …
(gaat met vrouw en kinderen naar binnen).
Valk.
En volg u maar uw loopbaan als apostel,
U, met uw liefde, die u heeft verloochend,
Vóór ’t haangekraai ten derde maal weerklonk!
Juffr. Ekster (wordt onwel).
O Stuiver, help mij! Gauw, ik bid je kom!
Maak mijn corset los … ’k heb het zoo benauwd!
Stuiver (tegen Valk, terwijl hij met juffr. Ekster aan zijn arm weggaat).
’k Zeg je de vriendschap op!
Lind.
’k Zeg je de vriendschap op! Dat doe ik ook.
Valk (ernstig).
Dus jij ook Lind?
Lind.
Dus jij ook Lind? Vaarwel!
Valk.
Dus jij ook Lind? Vaarwel! Op jou vertrouwde ik …
Lind.
Ik kan er niets aan doen … mijn meisje wenscht het.
(Hij gaat naar binnen; Zwaanhilde is bij de verandatrap blijven staan).
Valk.
Ziezoo, nu heb ik ruimte om mij heen …
Nu heb ik opgeruimd!
Zwaanhilde.
Nu heb ik opgeruimd! Valk, luister eens!
Valk (wijst beleefd naar het huis).
Dáárheen, juffrouw; zij gingen dien kant uit,
Mama, met al de vrienden, al de tantes.
Zwaanhilde (komt naderbij).
Laat hen maar gaan; mijn weg is niet de hunne;
Met mij zal zich hun kudde niet vermeerdren.
Valk.
Je blijft dus?
Zwaanhilde.
Je blijft dus? Ja. Voer jij strijd tegen leugen,
Dan sta ik naast je als je trouwe schildknaap.
Valk.
Jij, Zwaanhild, jij…
Zwaanhilde.
Jij, Zwaanhild, jij … die gistren bang was, ja!
Maar was jij zelf dan, Valk, hij, die je nù bent?
Je boodt mij als geluk ’t lot van den wilg …
Valk.
En ’t wilgefluitje deed mij diep beschaamd staan!
Neen, het is waar, toen was ’t maar kinderspel;
Maar jij hebt mij gewekt tot ernstig streven.
In ’t woelend leven staat de groote tempel,
Waar klinken zal der waarheid reine stem.
Niet als de oude Asen, uit de hoogte
Toekijkend op het wilde strijdgewoel;…
Maar dragen ’t schoonheidsmerk in eigen borst,
Zooals sint Olaf op zijn pantser ’t kruis droeg,…
Met wijden blik bet slagveld overzien,
Al zit hij zelf in ’t warnet van den strijd …
Een zonnestraal te weten achter nevels,
Dat moet een man als levenstaak aanvaarden!
Zwaanhilde.
En dat zal ook jij doen wanneer je vrij
En eenzaam staat.
Valk.
En eenzaam staat. Stond ik dàn in ’t gewoel?
Toch is dàt de eisch. O neen, dat is voorbij,
Dat leven, eenzaam dwepend, in mijzelf.
Uit is het met mijn dichten binnenskamers;
Mijn lied zal ’k leven, tusschen hei en dennen,
Mijn strijd zal ’k voeren in het trillend heden;…
Ik of de leugen … één van ons moet wijken!
Zwaanhilde.
Zoo trek dan met mijn zegen op ten strijd!
’k Heb je miskend; je hart is warm en dapper;
Vergeef ’t,… en laat ons scheiden zonder boosheid …
Valk.
Neen, in mijn toekomstboot is plaats voor twee!
Wij scheiden niet. Zwaanhilde, heb je moed?
Dan strijden wij te zamen, zij aan zij!
Zwaanhilde.
Wij samen?
Valk.
Wij samen? ’k Sta van allen nu verlaten,
Geen enklen vriend heb ’k, strijd met iedereen,
Met scherpe speren valt de haat mij aan;…
Zeg heb je moed? Met mij is ’t staan of vallen …
Mijn toekomstweg gaat dwars door zede en wet,
Waar duizend kluisters om den voet zich slingren;…
Dáár dek ik als alle anderen mijn tafel,
En schuif den ring aan ’t handje van mijn liefste!
(trekt een ring van zijn vinger en houdt dien in de hoogte).
Zwaanhilde (in ademlooze spanning).
Méén je dat?
Valk.
Méén je dat? Ja. Zoo toonen wij de wereld,
Dat liefde’s macht nog altijd eeuwig is,
En ongeschonden en in al haar pracht
Haar draagt door ’s levens platte alledaagschheid.
’k Wees gistren naar den vuurgloed van ideeën,
Die uitsloeg wild, hoog op der bergen toppen;…
Toen werd je bang,… je beefde omdat je vrouw bent;
Nu wijs ik op het ware doel der vrouw!
En Zwaanhilds hart volbrengt wat het belooft;
Ziehier nu d’afgrond,… Zwaanhild, waag den sprong!
Zwaanhilde (bijna onhoorbaar).
En als wij vallen …!
Valk (jubelend).
En als wij vallen …! Neen, ik zie in je oogen
Een lichtstraal die op overwinning wijst!
Zwaanhilde.
Neem mij geheel dan, liefste, zóó als ’k ben!
Nu wordt het lente, en mijn ziel gaat bloeien!
(zij valt hem moedig in de armen terwijl het scherm valt).
EINDE VAN HET TWEEDE BEDRIJF.
DERDE BEDRIJF.
Avond met helderen maneschijn. Gekleurde lampions aan de boomen. Op den achtergrond gedekte tafels met wijnflesschen, glazen, gebak enz. Uit het huis, waar alle ramen verlicht zijn, klinkt gedempt pianospel en gezang gedurende het volgende tooneel. Zwaanhilde staat bij de veranda. Valk komt van rechts met eenige boeken en een schrijfportefeuille onder den arm. Achter hem komt de besteller met een koffer en een reistasch.
Valk.
Is dat nu alles?
De besteller.
Is dat nu alles? Ja, nu geloof ik haast
Dat er niets meer is dan een taschje nog,
En ’n zomerjasje.
Valk.
En ’n zomerjasje. Goed; dat neem ik mee
Als ’k wegga, op mijn arm. Kom nu eens hier;
Hier is de map.
De besteller.
Hier is de map. Die is gesloten, zie ik.
Valk.
Ja, juist, die is gesloten.
De besteller.
Ja, juist, die is gesloten. Goed.
Valk.
Ja, juist, die is gesloten. Goed. Die moet je
Straks maar verbranden, hoor.
De besteller.
Straks maar verbranden, hoor. Verbranden?
Valk (glimlachend).
Straks maar verbranden, hoor. Verbranden? Ja …
Met al de wissels op poëtisch goud.
De boeken,… nou, die kan je zelf wel houden.
De besteller.
O maar meneer … u is àl te goedgunstig!
Nu, als meneer zijn boeken weg gaat geven,
Dan is hij zeker klaar al met studeeren?
Valk.
Wat men uit boeken leert, heb ik geleerd …
En nog veel meer.
De besteller.
En nog veel meer. Nòg meer dus? Dat is kras.
Valk.
Kom gauw; de sjouwermannen wachten buiten …
Ga hen nu helpen alles op te laden. (besteller links af).
Valk.
(gaat naar Zwaanhilde toe die hem tegemoet komt).
Eén uur nog Zwaanhild, hebben wij voor ons,
Hier in den zomernacht, bij ’t licht der sterren.
Zie, hoe ze glinstren tusschen ’t bladgewelf,
Als van den wereldboom de gouden zaden.
Nu maakte ik los den laatsten slavenband,
Nu heeft de geesel mij voor ’t laatst geraakt.
Als Jakob’s volk sta ’k voor de reis gereed,
Vóór ’t Paaschlam, in mijn hand den pelgrimsstaf.
Gij stomp geslacht, dat achter de woestijn
Geen Kanaän, ’t beloofde land vermoedt,
Gij tijdslaaf zonder rust, bouw maar uw mummies
Hun koningsgraven in hun pyramiden;…
Ik zoek de vrijheid … dóór de woestenij,…
Mij brengt bij ebtij zelfs, de zee wel verder;
Maar ’s vijands bolwerk, opgebouwd uit leugen,
Zal dáár verzinken in haar diepste diep!
(korte pauze; hij ziet haar aan en vat haar hand).
Je bent zoo stil, mijn Zwaanhild!
Zwaanhilde.
Je bent zoo stil, mijn Zwaanhild! En zoo blij!
O, laat mij droomen, stil maar droomen.
Spreek jij voor mij; gedachten bloeien òp
En worden tot gezang … als voor de maan
De blanke waterlelies zich ontsluiten.
Valk.
Neen, zeg het nog éénmaal met waarheids reine
Nooit weifelende stem: “ik ben van jou!”
O, zeg het, Zwaanhild, toe!…
Zwaanhilde (valt hem om den hals).
O, zeg het, Zwaanhild, toe!… Ja, ’k ben van jou!
Valk.
Van mij alleen! mij door God zelf geschonken!
Zwaanhilde.
Ik was verlaten in mijn moeders huis,
En ik was eenzaam in mijn eigen ziel;
Een ongenoode gast bij feest en vreugde,
Was ’k niets waard dáár … ja soms ook nog wel minder.
Maar toen kwam jij! Voor de allereerste maal
Vond ’k mijn gedachte in eens andren woord;
Wat vaag ik droomde, wist jij vorm te geven!
Jij jeugdig, krachtvol, tusschen al die ouden!
Half stootte mij soms af je scherp verstand,
Half wist je zonnig wezen me aan te trekken,
Zooals aantrekt de zee het groene strand,
En klippen ’t water weer terug doen wijken.
Nú zag ’k tot op den bodem van je ziel,
Nú heb je onverdeeld mij en geheel;
Jij, lieve loofboom, bloeiend aan de branding.
Mijn hart heeft enkel vloed, maar nooit meer ebbe!
Valk.
En dank zij God, dat Hij mijn liefde zelf
In smart en lijden doopte … dat was wijding.
’k Wist zelf niet wat mij drong, eer ’k duurgekocht
In jou den schat zag, dien ik ging verliezen!
Ja, dank zij Hem, die in mijn levensboek
Met droefheidsstempel adelde mijn hartstocht;
Die ons een vrijbrief gaf op onzen tocht,
En ons gebood, als uitverkoren paar,
Door ’t donkre woud naar ’t lichtend doel te jagen!
Zwaanhilde (wijst naar het huis).
Daarbinnen is nu feest in alle kamers,
Daar stralen lichten voor het jonge paar;
Daar klinkt der vrienden zang, met vroolijk lachen.
Wie langs den weg gaat moet wel denken dat
Dáár het geluk is … in dat feestgewoel. (medelijdend).
Jij, ’s werelds troetelkindje … arme zuster!
Valk.
Noem je haar arm?
Zwaanhilde.
Noem je haar arm? Heeft zij dan niet gedeeld
Haar zielegoud met hem en honderd andren,
Haar kapitaal verspreid in zooveel handen,
Dat zij ’t geheel van niemand eischen kan?
Geen enkle is haar nu meer àlles schuldig
Voor niemand hoeft zij meer geheel te leven.
O, ik ben tienmaal rijker wel dan zij;
Ik heb van alle menschen er maar één.
Leeg was mijn hart, toen jij met zegevanen,
Met feestgejubel vroolijk binnen trok;
Nu heersch jij daar als heer van mijn gedachten;
Als lentegeuren vul jij heel mijn ziel.
Ja, ’k mag God danken, nu en alle dagen,
Dat ’k eenzaam leefde totdat ik jou vond,…
Dat ik als dood was … toen de klokken luidden
Die riepen mij uit ’t donker tot het licht.
Valk.
Ja, wij, verlaten hier in ’t donker wijlend,
Wij zijn de rijken,… wij die buiten staan …
Bezitters van den schat zijn wij, die uitzien
Al reizend, ’t land in, in den stillen nacht.
Laat lichten schijnen en laat tonen klinken,
Laat hen daarbinnen dansen en genieten;…
Zie opwaarts, Zwaanhild, in den blauwen nacht,
Daar schittren duizend kleine lichtjes ook …
Zwaanhilde.
Stil, luister, liefste … in den zoelen nacht
Gaat door het lindeloof een ruischen zacht …
Valk.
Het is voor ons dat al die lichtjes tintlen …
Zwaanhilde.
Het is voor ons dat ’t fluistert in de linden!
Valk.
Als Gods verloren zoon gevoel ik mij;
’k Verliet hem voor der wereld druk gewoel.
Toen wenkte hij mij thuis met zachte hand;
En nu ik kom steekt hij het lamplicht aan,
Bereidt een feest den weergevonden zoon
En schenkt zijn mooiste werk mij nog tot loon.
Van nu af, zweer ik, wil ik trouw hem blijven,…
Hem dienen, dapper strijden voor zijn licht.
Vereenigd wordt ons leven tot een lofzang,
Tot liefdes hooglied, die het al verwint!
Zwaanhilde.
En zie hoe licht het is voor twee, te winnen,
Waar hij een man…
Valk.
Waar hij een man… En zij een ware vrouw is;
Die samen kùnnen toch niet ondergaan!
Zwaanhilde.
Welaan, ten strijd dan met gebrek en zorgen;
(wijst Valk den ring dien zij aan haar vinger draagt).
Nu ga ik alles hun vertellen gauw!
Valk (snel).
Neen, Zwaanhild, nu nog niet; wacht nog tot morgen!
Van avond plukken we enkel roode rozen
Van zoet geluk … dagwerk waar’ heiligschennis.
(De deur van de tuinkamer wordt geopend).
Daar komt je moeder! Schuil weg! Als mijn bruid
Mag niemands oog van avond je bekijken!
(Zij gaan tusschen de boomen door naar het tuinhuis. Mevr. Halm en Goudstad komen naar buiten op de veranda).
Mevr. Halm.
Hij gaat heusch weg!
Goudstad.
Hij gaat heusch weg! Het ziet er wel naar uit.
Stuiver (komt er bij).
Hij gaat toch weg, mevrouw!
Mevr. Halm.
Hij gaat toch weg, mevrouw! Och hemel, ja,
Ik weet het wel!
Stuiver.
Ik weet het wel! Dat is een gek geval;
Hij houdt zijn woord; daarvoor ken ik hem wel.
Hij zet ons allemaal in zijn courant,
Mijn meisje’s naam gedrukt wel honderdmalen,
En vlak daarnaast bedankjes, tweelingparen.
Ja, weet u, als ’t niet was om onze eer
Dan zou ik haast een wapenstilstand voorslaan …
Mevr. Halm.
En zou u denken dat hij …?
Stuiver.
En zou u denken dat hij …? ’k Denk het wel.
Ik vond aanduidingen, ja zelfs een spoor,
Aanwijzend dat, toen hij zoo’n hoogen toon
Voerde daar straks, hij niet heel nuchter was,
Er is zelfs één bewijs, al is ’t niet wettig,
Dat sterk getuigt tegen den man in kwestie.
Ik heb gehoord en weet dat na ’t diner
Hij in de kamer, waar hij woont met Lind,
Zich erg heeft aangesteld, onrustig, woest.
Den boel stuk …
Goudstad.
(ziet een glimp van Valk en Zwaanhilde die scheiden, terwijl Valk naar den achtergrond gaat; Zwaanhilde blijft verborgen staan bij het tuinhuis).
Den boel stuk … Stil, wij zijn op ’t rechte spoor!
Een oogenblik, mevrouw! Valk gaat niet heen,
Of doet hij ’t wel, dan zal het zijn als vriend.
Stuiver.
Zoo? Dus u denkt ook …?
Mevr. Halm.
Zoo? Dus u denkt ook …? Och, waar wil u heen?
Goudstad.
Mevrouw, ik ben zoo aanstonds weer terug;
Ik maak de zaak voor allen wel weer goed,
Als ’k hem maar even spreken kan …
Mevr. Halm.
Als ’k hem maar even spreken kan … Ja, best!
(zij gaan samen den tuin in; onder het volgende ziet men hen op en neer loopen op den achtergrond, in druk gesprek).
Stuiver.
(komt van de veranda en ontdekt Valk, die over het water staat uit te kijken).
Wat is zoo’n dichter toch een man van haat;
Maar ik bureau-mensch ben een man van staat …
En politiek … ’k werk voor mezelf … (ziet den dominee die uit de tuinkamer komt).
En politiek … ’k werk voor mezelf … Ha zoo!
Strooman.
Hij gaat toch weg! (komt bij Stuiver).
Hij gaat toch weg! Mijn waarde,… och wees zoo goed
En ga, een oogenblikje maar, naar binnen,
En hoû mijn vrouw …
Stuiver.
En hoû mijn vrouw … Wie moet ik houden, zegt u?
Strooman.
Ik meen, gezelschap. Want mijn vrouw en ik
En ’t kleine goed zijn altijd bij elkander
En nooit eens … (mevr. en de kinderen vertoonen zich in de deur).
En nooit eens … Ja … daar heb je ze allemaal weer!
Mevr. Strooman.
Waar ben je, Strooman?
Strooman (zachtjes tegen Stuiver).
Waar ben je, Strooman? Toe bedenk nu gauw iets,
Dat ze amuseert,… iets grappigs, een vertelling!
Stuiver (gaat de veranda op).
Zag u ’t verslag van ons departement?
Dat is een meesterstuk van mooien stijl … (haalt een boek uit zijn zak).
Ik zal u eens een staaltje daarvan geven … (noodigt haar beleefd uit de kamer in te gaan en gaat zelf mee. Valk komt naar voren in den tuin; hij en Strooman komen tegenover elkaar te staan en kijken elkaar een poosje zwijgend aan).
Strooman.
Wel?
Valk.
Wel? Wel?
Strooman.
Wel? Wel? M’neer Valk!
Valk.
Wel? Wel? M’neer Valk! Dominee!
Strooman.
Wel? Wel? M’neer Valk! Dominee! Is u wat meer
Meegaande nu, dan toen wij scheidden?
Valk.
Meegaande nu, dan toen wij scheidden? Neen,
Ik ga met vasten tred mijn eigen weg …
Strooman.
Ook als u van uw naaste ’t heil vertrapt?
Valk.
Ik plant der waarheid kruid daarvoor in plaats. (glimlachend).
U denkt misschien nog over de courant
Voor liefdezaken?
Strooman.
Voor liefdezaken? Nu, was dat dan scherts?
Valk.
Ja, wees getroost, dat werk gaat op in rook,
Met daden, niet met letters, breek ik ’t ijs.
Strooman.
En al spaart u mij nu, ik weet nog iemand
Van wien ik niet zoo licht meer vrij kom nu;
Hij, Stuiver, zal zijn overmacht gebruiken …
En dat is dan uw schuld, en dat is slecht.
U rakelde òp die oude dweperijen,
En dat hij niet zal zwijgen, durf ik zweren,
Als tegen de eischen van het brullend koor
Ik maar een enkel woord in ’t midden breng.
De ambtnaarswereld is een groote macht
In onze pers, juist thans, is mij gezegd.
Het prulligste berichtje kan mij neerslaan,
Zoo het gedrukt wordt in het groote blad,
Dat met Simson’s geweld en wraak te keer gaat,
Met voeten trappend, om zich heenslaand woest …
En dat nogal als juist ’t kwartaal weer om is!…
Valk (tegemoetkomend).
Maar ùw zaak bracht u immers nooit in opspraak …?
Strooman (angstig).
Om ’t even. ’t Groote blad heeft veel kolommen;
Let op: daar val ik op ’t altaar der wrake …
Valk (luimig).
Der straf, bedoelt u toch,… en welverdiend …
Daar gaat een Nemesis om door het leven,
Die zeker treft, al treft zij dikwijls laat,…
Die te ontloopen is geen mensch gegeven.
Heeft iemand zich aan de idee bezondigd,
Dan komt de pers, haar altijd waaksche wacht,
En doet den schuldige zijn misdaad boeten.
Strooman.
Maar lieve Heer, wanneer sloot ik contract
Met de “idee” waarover u ’t zoo druk heeft!
Ik ben toch huisvader en echtgenoot,…
Bedenk dat ’k twalef kinderen bezit:
Mijn dagwerk houdt mij dag aan dag gebonden,
’k Heb een gemeente en een groote hoeve,
Met kudden, vee, en geestelijke lamren,…
Kijk, dat moet alles goed beredderd worden,
Met scheren, dorschen, en het land bemesten;
Dan word ik hièr, dan in den stal geroepen;…
Waar vind ik tijd om voor idees te leven?
Valk.
Ja, keer naar huis terug, hoe eer hoe beter
Berg u in ’t warme huis nog vóór den winter.
In ’t jonge Noorwegen begint ’t te dagen;
Het koene leger telt wel duizend strijders,
En d’ ochtendbries doet ’t wapperend dundoek zwellen.
Strooman.
En zoo ik, jongmensch, al naar huis zou gaan
Met al de mijnen, ja met alles wat
Tot gistren nog mijn koninkrijkje was,…
Is er van daag niet veel voor mij veranderd?
Denkt u dat ’k nog zoo rijk ben als toen ’k hier kwam …?
(als Valk wil antwoorden).
Neen, hoor nog even eerst wat ’k heb te zeggen. (komt dichterbij hem).
Er was een tijd dat ’k jong was, net als u,
En ook niet minder onbevreesd en dapper,
Toen kwam de strijd om ’t brood … de tijd verliep;
Zoo iets staalt niet den geest, maar wel de handen.
’k Trok noordwaarts; vond mijn thuis in het gebergte …
Voor mij lag heel de wereld in mijn kerspel.
Mijn thuis … mijnheer! Weet u wel wat een thuis is?
Valk (kortaf).
Dat heb ik nooit gekend.
Strooman.
Dat heb ik nooit gekend. Dat g’loof ik wel.
Een thuis is dáár, waar rijklijk plaats voor vijf is,
Ofschoon een vijand ’t acht te klein voor twee.
Een thuis is dáár, waar je gedachtenleven
Vrij spelen kan, als ’t kind op vaders schoot.
Waar niet je stem vergeefs klopt aan de harten,
Maar antwoord krijgt met welbekend geluid.
Een thuis is dáár, waar rustig ’t haar kan grijzen
En niemand merkt toch dat je ouder wordt,
Waar teere erinnering blauwend je omschemert,
Als heuveltoppen verweg achter ’t woud.
Valk (met gedwongen spot).
U raakt in gloed …
Strooman.
U raakt in gloed … Bij iets dat u doet lachen!
Zoo ongelijk schiep ons de lieve Heer.
Bij mij ontbreekt, wat u rijk werd geschonken,
Maar ik won toch, waar u verloren heeft.
Van uit de wolken, lijkt wel eens een waarheid
Verdichtsel maar, op platgetreden grond;
U wil de hoogte op, ik hooger niet dan ’t dak,…
Een arend werd de een …
Valk.
Een arend werd de een … De ander werd een kip.
Strooman.
Ja, lach u maar, voor mijn part zij het waar.
Ik ben een kloekhen;… goed; onder mijn vleugels
Heb ik een kiekenschaar, die heeft u niet!
En voor mijn broedsel heb ik hart en moed,
En ik verweer mij als men het te na komt.
O, ik begrijp ’t heel goed, u vindt mij dom,
Ja, mooglijk velt u wel een harder oordeel
En houdt u mij voor tuk op wereldsch goed;…
Daarover zij geen twist meer tusschen ons!
(grijpt Valk’s arm en gaat voort met gedempte stem maar met steeds meer kracht).
Ja ’k ben begeerig, dom en stomp geworden:
Maar gierig werd ’k voor hen die God mij gaf,
En ik werd dom in harden strijd met zorgen,
En ik verstompte in berglands eenzaamheid.
Doch telkens, als een idealen-boot
Ten onder ging in d’ eindelooze branding,
Verrees een andre zichtbaar aan de kim,
Die naar de kust nieuw levensloon mij voerde.
Voor iedren droom, die onder ging in zwoegen,
Voor iedre slagpen, die in ’t stijgen brak,
Kreeg ik als Godsgeschenk een levend wonder,
Dat ik van Hem ontving met lof en dank.
Ik streed voor hén, voor hén was ’t dat ik schraapte,
Voor hén verklaarde ik zelfs de Heil’ge Schrift;…
Het was mijn bloementuin, dat kindertroepje …
Nu heeft u met uw spot daarop getrapt!
Aesthetisch-litterarisch is bewezen
Door u, dat mijn geluk is domme waan,
Dat wat mij heil’ge ernst was, is belachlijk …
Nu eisch ik, geef mij mijne rust terug,
Maar laat die gaaf en zonder barsten zijn …
Valk.
Dat ik voor het geluk u borg blijv’, eischt u?
Strooman.
Ja, u wierp op mijn pad een zwaren steen,
Den twijfel, u alléén kan dien verwijdren.
Haal neer den muur, die mij scheidt van de mijnen,
Hef op den ban, die mij gevangen houdt.
Valk.
Denkt u dat ik een leugenlijm bezit,
’t Gebarsten vaatwerk van uw heil kan kitten?
Strooman.
Ik denk dat ’t g’loof, omvergehaald door u
Met woorden, ook door ’t woord is op te richten;…
En dat u klinken kan den lossen schakel;…
Denk nog eens na … spreek uit de waarheid dan,
En geef mij rust … dat ’k weer de vlag kan hijschen …
Valk (trotsch).
Ik stempel nooit wat koper is tot goud.
Strooman (ziet hem strak aan).
Bedenk dan hoe hier straks weerklonk een woord,
Van iemand, speurend op der waarheid spoor: (met opgeheven vinger).
Daar gaat een Nemesis òm door het leven;
Die te ontloopen is geen mensch gegeven! (hij gaat naar het huis).
Stuiver (komt naar buiten met zijn bril op en met het open boek in de hand).
O dominee, kom gauw, de kinders huilen
Om u …
De kinderen (in de deur).
Om u … Papa!
Stuiver.
Om u … Papa! Mevrouw zit ook te wachten!
(Strooman gaat het huis binnen).
Die dame is niet juridisch aangelegd.
(stopt boek en bril in zijn zak en nadert Valk).
Valk!
Valk.
Valk! Ja!
Stuiver.
Valk! Ja! Ik hoop dat jij je hebt bedacht
Valk.
En waarom?
Stuiver.
En waarom? Wel, dat is toch licht begrijplijk;
Je ziet toch stellig in dat ’t niet kan aangaan
Gebruik te maken van confidentieele
Verhalen;… die mag men niet vertellen.
Valk.
Neen, ik heb gehoord dat kan gevaarlijk worden.
Stuiver.
Ja, bij mijn ziel!
Valk.
Ja, bij mijn ziel! Maar dan voor groote heeren.
Stuiver (volijverig).
Voor alle soort bureaului is ’t gevaarlijk.
Je kunt begrijpen hoe dat moet vermindren
Al mijn vooruitzicht, als mijn chef eens wist
Dat er een pegasusje somtijds hinnikt
In d’ arbeidsuren van zúlk een bureau.
Je weet wel dat men liefst in alle zaken
Van het bureau, geen dichters heeft aan ’t werk,
Maar ’t ergst zou zijn, kwam het toevallig uit
Dat ’k overtreden had het hoogst gebod,
En dingen van gewicht had meegedeeld.
Valk.
Dus strafbaar is zoo’n onvoorzichtigheid?
Stuiver (geheimzinnig).
Die kan soms dwingen een publiek persoon
Om zijn ontslag onmidlijk aan te vragen.
Dat ’s een verordning voor ons ambtenaren,
Dat we overal, zelfs thuis, ’t geheim bewaren,
Valk.
Maar dat ’s toch tyranniek van een regeering
“Den … “klerk” die dorscht aldus den mond te snoeren.”
Stuiver (haalt de schouders op).
’t Is wettig; morren past daarover niet.
En buitendien, nu traktementsherziening
Eerstdaags wellicht ter sprake komen zal,
Is ’t niet verstandig om zich te verdiepen
In ambtnaarskwesties van zoo teeren aard.
En daarom, zie je, wees zoo goed te zwijgen;…
Want als ik eens verloor …
Valk.
Want als ik eens verloor … De portefeuille?
Stuiver.
’t Wordt officieel bestempeld als “kopieboek”.
Het protocol is eigenlijk de doekspeld,
Die ’t boezemdoekje sluit van het bureau;
Daarachter snuffelen geeft niets dan last.
Valk.
En toch was jij het zelf, die mij verzocht hebt
Een wenk te geven dat je verzen schreef.
Stuiver.
Ja, kon ’k dan weten dat hij zoo zou zakken,
Die dominee, die nu toch voorspoed heeft,
En geld genoeg voor ’n leven zonder zorg?
Maar als dan hij al wegzonk in verwording,
Wat moet er van ons klerken dan wel worden?
Van mij,… ik die nog nooit bevorderd ben,
Een meisje heb en weldra zal gaan trouwen,
Natuurlijk gauw voor een gezin moet zorgen,
Etcetera! (heftiger). O, was ’k gefortuneerd,
Ik gorde mij het pantser om de leden,
Sloeg op de tafel dat de wereld dreunde.
En was ’k alléén, een jonggezel als jij,
Dan zou ’k, geloof mij, door de prozasneeuw
Wel baan ook breken voor de hooge idee!
Valk.
Maar red je dan!
Stuiver.
Maar red je dan! Wat?
Valk.
Maar red je dan! Wat? Ja, nog is het tijd!
Veracht der wereld domme uilenoordeel;
De vrijheid maakt zelfs rupsen tot kapellen!
Stuiver (een stap terug).
Bedoel je dat ik mijn verloving …?
Valk.
Bedoel je dat ik mijn verloving …? Ja;…
De paarl is weg; wat moet de leege schelp?
Stuiver.
Zoo’n voorstel moest je niet meer doen aan mij;
Ik ben geen jong student, maar ambtenaar!
Ik tel nu niet wat Christiaan de Vijfde
In zijn tijd over trouwbeloften voorschreef,…
Want die bepalingen zijn niet genoemd in
De “Strafwetboeken” van ’t jaar twee-en-veertig;
In zoover waar’ de zaak niet crimineel,
Het zou geen inbreuk-maken op de wet zijn…
Valk.
Nou kijk eens aan!
Stuiver (met vastheid).
Nou kijk eens aan! Jawel, maar niettemin,…
Er kan geen sprake zijn van zoo’n exceptie.
Zij stelt geen hooge eischen aan het leven,
Ik evenmin, en ’k heb al lang gemerkt
Dat voor ’t bureau en ’n thuis ik ben gemaakt.
Laat andren trekken met de wilde zwanen,
Ook ’t stille, kleine leven kan wel mooi zijn!
Wat zegt ook ergens weer geheimraad Göthe
Van ’s hemels melkweg, schitterend en wit?
Dat toch geen mensch daar room van af kan scheppen,
En nog veel minder boter er van maakt …
Valk.
Nu, als dan ’t boter maken je geluk is,
Laat ’t daagsch gedoe dan wijden door den geest;…
Een man moet wezen burger van zijn tijd,
Maar aadlen ook zijn burgerlijken werkkring.
Ja zeker is in ’t kleine ook veel moois;
Maar ’t is de kunst ’t te zien en te verstaan.
Niet ieder die de klei wenscht te hanteeren
Is daarom nog de pottebakker-kunstnaar.
Stuiver.
Laat ons in vrede ieder gaan zijn pad:
Je weg versperren ligt niet in ons plan.
Wij gaan den grooten weg, jij zweeft in hoogten,
Ja, dáárin hebben wij ook eens gezweefd;
Maar arbeid eischt de dag en geen gezang,…
Dat leert men àf, zoo zoetjes aan in ’t leven.
Het jonglingsleven, kijk, is een proces
En ’t dwaaste wel van alle proceduren;…
Maak een accoord, en kom niet in verzet,
Want je verliest je zaak voor alle rechters.
Valk (moedig en hoopvol terwijl hij een blik slaat op het tuinhuis).
Neen, werd ’k door alle rechters dan veroordeeld,…
Toch weet ik, zou genâ voor recht mij gelden!…
Ik weet, twee kùnnen wel het leven leven.
In vrij geloof, blij in het hoogste streven;
Maar jij verkondigt luid de droeve leer:
Het ideaal, dat ’s erg secondair!
Stuiver.
Neen zeg: “primair”,… want ’t heeft zijn plicht gedaan
Net als de bloem …, zoodra de vrucht zich zet.
(Binnen aan de piano speelt en zingt juffr. Ekster: “Ach, du lieber Augustin”. Stuiver blijft staan en luistert in stille ontroering).
Zij roept mij met hetzelfde oude lied,
Dat tot mij sprak, toen ik voor ’t eerst haar zag.
(legt zijn hand op Valks arm en kijkt hem in de oogen).
Zoo dikwijls zij dit lied weer òp doet leven,
Klinkt uit haar spel, vol smachtend, teeder beven,
Met nieuwe kracht haar eerste ja mij toe.
En als ten slotte onze liefde uitdooft
En sterft, om op te staan als teedre vriendschap,
Zal ’t oude lied verbinden ’t dan en toen.
En kromt mijn rug zich dan bij ’t altijd schrijven,
En wordt mijn dagtaak enkel strijd met zorgen,
Toch zal ik huiswaarts keeren welgemoed,
Waar wat voorbij is in muziek herleeft.
Vind ’k daar een rustig uurtje met ons beiden
Dan ben ’k met al het andere tevreden!
(Hij gaat het huis binnen. Valk gaat naar het tuinhuis. Zwaanhilde komt te voorschijn; zij is bleek en ontroerd. Zij kijken elkaar een poos zwijgend aan en vallen dan elkaar hartstochtelijk in de armen).
Valk.
O, Zwaanhild, laat ons samen blijven, hoog!
Jij frissche, vrije bloem op kerkhofzoden,…
Dàt noemen zij nu liefde’s lenteleven!
Een lijklucht waart om bruidegom en bruid;
Naar lijken riekt het, waar twee samen gaan
In ’t straatgewoel, een glimlach op de lippen,
Der leugen klamme kalkgraf in hun hart,
En d’onmacht van den dood in al hun streven.
Dàt noemen zij dan leven! Groote goden!
Is zulk een lot dan waard al die ellende?
Is ’t troepen kindren op te kweeken waard?
Te voeden hen met braafheid en met plicht?
En hen doen hopen op een korten zomer?
Opdat de slachtbank toch maar wel voorzien blijv’!
Zwaanhilde.
Valk, laat ons weggaan!
Valk.
Valk, laat ons weggaan! Weggaan? Waar naar toe?
Is overal de wereld niet dezelfde?
En vindt je niet aan ieders muur gehangen,
In waarheids glas-en-lijst, dezelfde leugen?
Neen, laat ons blijven, ’t mooie spel genietend,
Tragi-comedie, harlekijnsvertooning,…
Een volk dat g’looft… wat alle menschen liegen!
Zie Strooman en zijn vrouw, en Lind en Stuiver,
Vertoonend ware liefde’s maskerade,
Geloovig sprekend en in ’t hart de leugen,…
Toch, in den grond zijn ’t waarlijk brave menschen!
Zij liegen voor zichzelf en voor elkander;
Maar aan die leugen zelf mag niemand raken;…
En ieder vindt, al slingert soms zijn boot,
Zich rijk als Croesus, zalig als een God;
Zelf stuurden zij uit ’t Paradijs stroomàf,
En bons! zaten zij vast op ’t hellezand;
Maar niemand van hen merkt waar zij nu zitten,
En ieder denkt in ’t Paradijs te toeven,
En ieder glimlacht roerend ach en och;
En komt dan Belzebub met bokkepoot,
Gehoornd en brullend, spottend, schimpend, scheldend,…
Dan stooten zij elkander zachtjes aan:
Dat ’s Onze Lieve Heer; neem gauw je hoed af!
Zwaanhilde (na een oogenblik nadenkend zwijgen).
Hoe wondervol heeft mij een lieve hand
Den weg gewezen naar mijn lenteweelde,
Het leven dat ik droomend voor mij zag
Zal ik van heden af mijn dagtaak noemen.
O, goede God! hoe tastte ik in den blinde,…
Toen bracht Gij licht,… toen liet Gij hèm mij vinden!
(ziet Valk met stille teedere bewondering aan)
Wat is dan toch je kracht, jij sterke eik,
Die pal staat in den storm, die alles neervelt,
En eenzaam staat, doch mij beschutten wil?…
Valk.
De kracht der waarheid, Zwaanhild;… die maakt moedig.
Zwaanhilde (kijkt schuw naar het huis).
Zij kwamen als verzoekers, allebei,
Elk sprak uit naam van ééne helft der wereld.
Eén vroeg of jonge liefde groeien kon
Wanneer de ziel gebukt ging onder weelde?
De ander vroeg: en hoe kan liefde leven
Als niets dan armoede haar staat te wachten?
’t Is vreeselijk … om zulk een leer te preeken
Als waarheidswoord, en toch maar voort te leven!
Valk.
En als dat ons eens gold?
Zwaanhilde.
En als dat ons eens gold? Ons gold?… Wat dan?
Wat kan iets uiterlijks daar dan toe doen?
Ik heb je ’t al gezegd: zoo je wilt strijden,
Dan zal ik met je staan of met je vallen.
O, niets zoo licht als ’t bijbelsche gebod
Om alles te verlaten, hèm te volgen,
Den liefste, en met hem te gaan tot God.
Valk (omarmt haar).
Laat dan de stormen razen, woest geweldig!
Wij staan in ’t onweer; niemand kan ons vellen!
(Mevr. Halm en Goudstad komen van rechts op den achtergrond. Valk en Zwaanhilde blijven in het tuinhuis staan).
Goudstad (gedempt).
Zie daar eens!
Mevr. Halm (verrast).
Zie daar eens! Samen!
Goudstad.
Zie daar eens! Samen! Twijfelt u nu nog?
Mevr. Halm.
Dat is toch …!
Goudstad.
Dat is toch …! O, ik heb het wel gemerkt
Dat hij zoo stil iets voerde in zijn schild.
Mevr. Halm (in zich zelf).
Dat Zwaanhild sluw was, wie had dat gedacht? (levendig tegen Goudstad).
Maar neen, dat g’loof ik niet …
Goudstad.
Maar neen, dat g’loof ik niet … Ik zal ’t bewijzen.
Mevr. Halm.
Nu daadlijk hier …?
Goudstad.
Nu daadlijk hier …? Terstond en zonder twijfel.
Mevr. Halm (reikt hem de hand).
God zij met u!
Goudstad (ernstig).
God zij met u! Dank u; dat ’s wellicht noodig. (komt naar voren).
Mevr. Halm (kijkt om terwijl zij heengaat).
Hoe ’t dan ook loopen mag, ’t kind wordt gelukkig. (gaat het huis in).
Goudstad (nadert Valk).
U heeft wel niet veel tijd?
Valk.
U heeft wel niet veel tijd? Nog een kwartier,
Dan ga ik weg.
Goudstad.
Dan ga ik weg. O, dat is lang genoeg.
Zwaanhilde (wil zich verwijderen).
Vaarwel!
Goudstad.
Vaarwel! Neen, blijf!
Zwaanhilde.
Vaarwel! Neen, blijf! Ik?
Goudstad.
Vaarwel! Neen, blijf! Ik? Tot u geantwoord heeft;
Want tusschen ons moet alles helder zijn;…
Wij drieën moeten ronduit samen spreken.
Valk (verrast).
Wij drieën?
Goudstad.
Wij drieën? Ja,… laat open kaart ons spelen.
Valk (onderdrukt een glimlach).
’k Ben tot uw dienst.
Goudstad.
’k Ben tot uw dienst. Dat ’s goed. Het is omtrent
Een half jaar nu dat ik u heb gekend;
Wij keven …
Valk.
Wij keven … Ja.
Goudstad.
Wij keven … Ja. En waren ’t meestal òneens;
Wij gaven elkaar vaak de volle laag;
U stond als hoofdman van een hooge zaak,
Ik was zoo maar een alledaagsche slover,
En toch was ’t als een band, die ons verbond
In duizend lang vergeten oude dingen
Van uit mijn eigen jeugd-gedachtenleven,
Die door uw woorden werden opgewekt.
Ja, ja. U kijkt mij aan; mijn grijzend haar
Was ook eens golvend, zwaar en bruin eertijds,
Mijn voorhoofd, dat door dagelijkschen arbeid
Niet glad meer is, droeg ook niet altijd rimpels.
Maar daarvan nu genoeg! ’k Ben zakenman …
Valk (met lichten spot).
U is ’t gezonde, practische verstand,
Goudstad.
En u is van de hoop de blijde zanger!
(treedt tusschen hen beiden).
Kijk, daarom, Valk en Zwaanhild, sta ik hier.
Wij moeten spreken, want nabij is ’t uur,
Valk (gespannen).
Spreek dan!
Goudstad (glimlachend).
Spreek dan! Ik zei u gistren dat ik broedde
Op een gedicht …
Valk.
Op een gedicht … Reëel en praktisch.
Goudstad (knikt langzaam).
Op een gedicht … Reëel en praktisch. Ja!
Valk.
En als ’k u vroeg waaraan u stof ontleent …?
Goudstad.
(ziet Zwaanhilde even aan en keert zich weer tot Valk).
Ja … op dezelfde stof viel onze keuze.
Zwaanhilde.
Nu ga ’k maar weg.
Goudstad.
Nu ga ’k maar weg. Neen, je moet alles hooren.
Geen andre vrouw verzocht ik ooit zoo iets;
Jou, Zwaanhild, heb ik grondig leeren kennen;
Voor preutschheid is je mooie ziel te hoog.
Ik zag je als kind, ontluiken als een bloem,
En al wat ’k in een vrouw waardeer, bezat je;…
Maar lang beschouwde ik je enkel als een dochter;…
Nu vraag ik … of je worden wilt mijn bruid?
(Zwaanhilde wijkt schuw terug).
Valk (vat hem bij den arm).
Zeg nu niets meer!
Goudstad.
Zeg nu niets meer! Blijf kalm; ik wacht háár antwoord.
Vraag u ’t haar ook,… dan heeft zij vrije keus.
Valk.
Ik …?
Goudstad (kijkt hem strak aan).
Ik …? Ja. Het geldt nu voor ’t geluk drie levens
Te bewaren … het mijne niet alleen.
Speel geen comedie, dat geeft je toch niets;
Want ben ik maar een alledaagsche werker
Zoo kreeg ik toch een soort van helderziendheid.
Ja, Valk, je hebt haar lief. ’k Zag zonder nijd
Die jonge liefde groeien tot een bloem;
Maar juist die overmoedig sterke liefde,
Die is het die Zwaanhilds geluk kan knakken.
Valk (stuift op).
Dat durft u zeggen!
Goudstad (kalm).
Dat durft u zeggen! Daartoe heb ik ’t recht.
Als jij haar nu eens kreeg …
Valk (uitdagend).
Als jij haar nu eens kreeg … Wat dan?
Goudstad (langzaam en met nadruk).
Als jij haar nu eens kreeg … Wat dan? Gesteld
Dat zij op dezen grond nu alles bouwde,
En alles waagde op deze ééne kaart,…
En ’s levens storm wegspoelde dezen grond,
En ’t bloempje kwijnde in het winterduister?
Valk (vergeet zich en roept uit).
Onmooglijk!…
Goudstad (kijkt hem beteekenisvol aan).
Onmooglijk!… Ja; zoo dacht ik óók eertijds,
Toen ’k jong was, zooals jij. In vroeger dagen
Had ’k iemand lief;… gescheiden werden wij.
Ik zag haar gistren weer;… niets is meer over.
Valk.
Hier, gistren?
Goudstad (glimlacht ernstig).
Hier, gistren? Hier. De vrouw van Strooman zag je …
Valk.
Wat? Was het zij, die u …
Goudstad.
Wat? Was het zij, die u … Die mij deed gloeien.
Om haar heb ’k vele jaren lang getreurd,
En al dien tijd stond zij in mijn herinring
Zooals zij was, het mooie, jonge meisje,
Toen ’k haar ontmoette voor het allereerst.
Nu gloei je beiden ook in blinden gloed,
Nu zet je ook je leven op het spel,…
Kijk, daarom roep ik je nu toe: voorzichtig!
Wacht even en denkt na; ’t spel is gevaarlijk!
Valk.
Neen, ’k heb daar straks het heele theegezelschap
Mijn vast geloof gezegd, dat kan niet wijken.
Goudstad (aanvullend).
Dat vrije, echte liefde kan trotseeren
Gewoonte, ouderdom en nood en zorgen.
Nu, ’t mag zoo zijn; ’t kan waar zijn; maar bekijk
De zaak nu ook eens van den andren kant.
Wat liefde is, weet niemand te verklaren;
Waarin dat blijde g’loof nu juist bestaat,
Dat twee tot zalig één-zijn zijn gemaakt …
Kijk, daarop antwoordt je geen mensch ter wereld.
Maar ’t huwelijk is uit zijn aard iets praktisch,
En evenzoo ’t engagement, mijn vriend;
En ’t laat zich feitelijk heel goed bewijzen
Dat iemand is geschikt voor die en die.
Maar liefde doet haar keus juist in den blinde,
Die kiest zich niet een huisvrouw, maar een meisje;
En als nu eens dat meisje niet geschikt is
Tot vrouw voor je …?
Valk (gespannen).
Tot vrouw voor je …? Wat dan?
Goudstad (haalt de schouders op).
Tot vrouw voor je …? Wat dan? Dan is ’t verloren.
Een goed engagement hangt niet van liefde
Alleen maar af; daar komt nog heel wat bij,
Familieleden, die men lief heeft ook,
En die men gaarne ook tevreden zien wil.
En ’t huwlijk dan? Ja, dat is als een zee
Van vordringen en eischen, die helaas,
Met liefde weinig meer te maken hebben.
Hier eischt men huislijkheid en stille deugden,
Hier eischt men keukenkennis en nog meer,
Bescheidenheid, een juist gevoel van plicht,…
En veel nog, dat in ’t bijzijn van de dame
Tot nadere bespreking ’k niet geschikt acht.
Valk.
En daarom?…
Goudstad.
En daarom?… Als ’k een raad je geven mag,
Doe wat ervaring op; kijk rond in ’t leven,
Waar elk jong paartje heeft den mond zoo vol
Alsof het millioenen had gekregen.
Dan wordt er haastig maar op los getrouwd;
Een nest gebouwd … nu kan ’t geluk niet òp;
Zoo gaat ’t een tijdlang voort als in een roes;
Maar dan komt de vervaldag;… hemel ja!
Dan blijkt het heele huis een groot failliet!
Failliet de rozen wangen van de vrouw,
Failliet de bloesems van haar meisjesdroomen,
Failliet de blijde overmoed van hèm,
Failliet is alle gloed van vroeger dagen;
Failliet, failliet het heele mooie nestje;
Toch gingen deze twee het leven in
Als liefdeshandelshuis der eerste klasse!
Valk (hartstochtelijk).
Dat is een leugen!
Goudstad (onverstoorbaar).
Dat is een leugen! Nog maar kort geleden
Was het toch waarheid, ’t Was je eigen woord,
Toen je hier stond, en ’t heele theegezelschap
Versloeg. Toen klonk het ook: dat is gelogen!
Van allen daar; nu, kwalijk neem ik ’t niet;
Wij vinden ’t allen minder aangenaam
Van dood te hooren spreken als wij ziek zijn.
Zie Strooman, hij, die componeerde, dichtte,
In zijn verliefden tijd, met geest en smaak;…
Wien kan ’t verbazen dat de man zoo zakte
Toen zij in ’t huwlijk traden met zoo’n haast?
Geschapen was zij voor hem als geliefde,…
Maar ongeschikt was ze om zijn vrouw te zijn.
En dan de klerk, die goede verzen schreef?
Nauw was hij, bij de gratie, geëngageerd,
Of uit was ’t met de heele rijmlarij;
En sedert ligt ’s mans Muze plat ter neer
Door de juristerij in slaap gewiegd.
Zoo zie je duidlijk … (ziet Zwaanhilde aan).
Zoo zie je duidlijk … Heb je ’t koud?
Zwaanhilde (zachtjes).
Zoo zie je duidlijk … Heb je ’t koud? O neen.
Valk (dwingt zich tot een spottenden toon).
En als ’t dan altijd eindigt met een “min”
Nooit met een “plus”,… waarom wil u dan steken
Het kapitaal dat u beheert, in zulk
Een twijfelachtig zeekre loterij?
Het lijkt haast of u ’t er voor houdt dat u
Speciaal voor een bankroet geschapen is?
Goudstad.
(kijkt hem aan, glimlachend en schudt het hoofd).
Mijn overmoed’ge Valk,… bedwing je spot,…
Op twee manieren kan men ’t nestje bouwen;
’t Kan op krediet van mooie illusies steunen,
Met wissels op een eindloos toekomstheil,
En op een eeuwigheid van jeugd en leven,
En op onmooglijkheid van jicht en snuif …
Het kan ook steunen op twee rozenwangen,
Op heldre oogen en op mooi lang haar,
Op ’t vaste g’loof dat alles zoo zal blijven
En ’t pruikenuurtje voor ons nooit zal slaan.
En ’t kan ook steunen op gedweep en droomen,
Op bloemenweelde in dorre woestenij,
Op harten die heel ’t leven blijven kloppen
Als toen zij beiden spraken ’t eerste ja.
Hoe noemt men zaken doen als die?… Je weet het;…
Dat noemt men humbug … humbug, lieve vrienden!
Valk.
Ik zie, u is gevaarlijk … een verzoeker,…
U man van goud … misschien wel millionnair;
Terwijl wat ik bezit in deze wereld,
Straks door twee sjouwers weggedragen is.
Goudstad (scherp).
Wat meent u daarmee?
Valk.
Wat meent u daarmee? Dat ligt voor de hand;
Want een soliede grondslag, kan ’k zoo denken,
Beteekent geld,… het toovermiddel geld,
Dat ’t hoofd van meen’ge weduwe op leeftijd
Met tooi van gouden glorieglans omstraalt.
Goudstad.
O neen, die grondslag is toch nog wat beters.
Dat is een stille, warme hartestroom
Van achting, vriendschap, die een hart tot eer
Strekt, evengoed als hartstochts jubelroes.
’t Is een gevoel van graag volbrachte plichten,
Van teedre zorg, en van een vredig thuis,
Van zelfverloochning voor elkanders heil,
Van waken dat geen enkle steen zal kwetsen
Der uitverkoorne voet, waar zij ook gaat.
Het is een zachte hand die heelt de wonden,
’t Is mannekracht, die stil gewillig draagt
Het evenwicht, niet door den tijd verstoorbaar,
’t Is de arm, een trouwe steun, die opheft zacht …
Dat is wat ik je bieden kan, Zwaanhilde,
Voor je geluksgebouw; antwoord mij nu.
(Zwaanhilde doet hevige moeite om te spreken. Goudstad heft de hand afwerend op).
Bedenk je wel, opdat ’t je niet berouwe!
Kies tusschen ons nu, vrij en welbewust.
Valk.
En hoe weet u dan dat …
Goudstad.
En hoe weet u dan dat … Dat je haar lief hebt?
Dat heb ’k gelezen in je oogen diep.
Kom, zeg het haar nu ook, dat zij beslisse! (drukt hem de hand).
Nu ga ’k naar binnen. Laat het spel nu uit zijn.
En durf je mij beloven op je woord
Te zijn voor haar ook zulk een vriend voor ’t leven,
Als ik het wezen kan,… (tot Zwaanhilde gewend).
Als ik het wezen kan,… Nu goed, dan haal je
Een dikke streep door dat wat ik je bood.
Dan overwin ik toch, in alle stilte;
Als jij ’t geluk maar vindt; dàt is wat ’k wilde, (tegen Valk).
En, ’t is waar ook,… je sprak daar straks van geld;
Geloof mij, dat ’s toch meer dan klatergoud.
Ik sta alleen, heb niemand in de wereld;
Al wat het mijne is zal ’t jouwe wezen;
Ik neem als zoon je aan en haar als dochter.
Je weet, dicht bij de grens heb ik een landgoed;
Daar ga ik heen. Jij richt je elders in,
En is het jaar om, zien wij elkaar weder …
Nu ken je mij; pleeg met je zelf nu raad,
Vergeet niet dat de reis stroomafwaarts gaat,
En dat geen spel is … geen genieten, zwelgen;…
En nu, in ’s hemels naam,… nu moet je kiezen!
(Hij gaat het huis in. Pauze. Valk en Zwaanhilde kijken elkander schuw aan).
Valk.
Je bent zoo bleek.
Zwaanhilde.
Je bent zoo bleek. En jij zoo stil.
Valk.
Je bent zoo bleek. En jij zoo stil. Ach ja.
Zwaanhilde.
Hij maakte ’t erg.
Valk (in zichzelf).
Hij maakte ’t erg. Mijn kracht ontnam hij mij.
Zwaanhilde.
Wat sloeg hij hard!
Valk.
Wat sloeg hij hard! Hij wist goed raak te treffen.
Zwaanhilde.
Het was of alles òm ons ging verzinken, (dichter bij hem).
Wat waren wij toch rijk, rijk in elkander,
Toen heel de wereld ons verlaten had,
Toen we in ons denken stegen, als de golven
Der branding op het strand, in stillen nacht.
Toen was er moed en kracht in onze zielen,
En zagen we ons voor eeuwig al vereend;…
Hij kwam met wereldsch goed, nam ons ’t geloof,
En zaaide twijfel,… toen moest alles vallen!
Valk (woest energisch).
Ruk ’t alles uit je ziel! Wat hij gezegd heeft
Is alles waar voor andren, niet voor ons!
Zwaanhilde (schudt stil het hoofd).
Het graan eenmaal door hagel neergeslagen,
Kan nooit meer golven in den zomerwind.
Valk (angstig hartstochtelijk).
Ja, wij wel, Zwaanhild …!
Zwaanhilde.
Ja, wij wel, Zwaanhild …! Laat ook die hoop varen;
Wanneer je leugens zaait, dan oogst je tranen.
Voor andren, zei je? En denk je dan niet
Dat iedereen eens dacht als jij en ik,
Dat hij de held was die den bliksem tartte,
Dat hem geen storm ter neer zon kunnen slaan,
En hem geen neev’len ver weg aan de kimmen,
Ooit worden zouden tot een onweerswolk.
Valk.
De andren vroegen van het leven veel;
Ik wil alléén je liefde, enkel die maar.
Die andren schreeuwen ieder om het hardst …
Ik zal je steunen stil op sterke armen.
Zwaanhilde.
Maar als dan toch die liefde eens bezweek,
Die liefde, waar dan alles op moet rusten,…
Bezit jij dan, wat tòch ’t geluk verzekert?
Valk.
Neen, met mijn liefde valt ook alles weg.
Zwaanhilde.
En durf je mij voor God heilig beloven,
Dat die nooit als verwelkte bloem zal hangen,
Maar geuren als van daag, en blijven bloeien
Je heele leven?
Valk (na een oogenblik).
Je heele leven? Dat zou heel lang duren.
Zwaanhilde (smartelijk).
O “lang”, “heel lang”;… o droef armzalig woord!
Wat wil dat zeggen, “lang”, waar ’t liefde geldt?
Dat is haar vonnis, honigdauw op ’t graan.
“Oneindig is de liefde in haar duur”…
Dàt lied is onzin dus, in plaats daarvan
Moet ’t heeten: “Eertijds had ik je eens lief”!
(als door een machtige ingeving opgeheven).
Neen; zóó zal onze dag niet ondergaan,
Niet kwijnend achter avondwolken sterven;…
Neen, ònze zon zal in haar vollen glans
Uitdooven op den middag, als een wonder!
Valk (verschrikt).
Wat wil je, Zwaanhild?
Zwaanhilde.
Wat wil je, Zwaanhild? Wij zijn lentekindren;
En na die lente kome er nooit een herfst,
Dat nooit de zanger zwijge in je ziel,
Niet hunkrend smacht, naar waar hij werd geboren.
Na die zal niet de lijkwâ van den winter
Eens onze doode droomen dekken, kil:…
En onze mooie, levensblije liefde
Zal niet verkwijnen, niet allengs verzwakken,
Zal sterven als zij leefde, jong en sterk!
Valk (in diepe smart).
En ver van jou … wat is mijn leven dàn?
Zwaanhilde.
Wat zou het zonder liefde bij mij zijn?
Valk.
Een thuis!
Zwaanhilde.
Een thuis! Waar het geluk den doodsstrijd streed. (krachtig).
Jouw vrouw te zijn, dat was mij niet gegeven,
Dat zie ik wel, dat voel en weet ik nu!
De liefde als spel zou ’k wel in vreugde wagen,
Door ’s levens ernst durf ik je ziel niet dragen.
(dichterbij en met stijgenden gloed).
Nu hebben wij gejuicht in lenteroes;
Nu geen gedommel, niet slap nederliggen!
Laat nu je geest opbruisend in gezang
Door ’t wereldruim met jonge goden vliegen!
En kenterde dan onze toekomstboot,…
Eén plank bleef boven water,… ik weet raad;
Den koenen zwemmer wenken lichte kusten!
Dat dan ’t geluk verzinke in ’t kille graf;
Doch onze liefde zal, God zij geprezen,
Toch ongedeerd die verre kust bereiken!
Valk.
O, ik begrijp je! Maar te scheiden zóó!
Juist nu ons open staat de mooie wereld,…
Hier, onder blauwen hemel, lenteluw,
Denzelfden dag dat ons verbond gedoopt werd!
Zwaanhilde.
Juist dáárom moet het zijn. Want na dit uur
Kan ’t bergaf gaan alleen, niet meer bergop!
En wee, als eens de dag des oordeels komt
En wij voor onzen hoogsten rechter staan,
En als, rechtvaardig God, hij van ons eischt
Den schat dien hij ons leende voor het leven …
Sloot dan niet ’t antwoord zijn genade uit:
“Dien hebben wij op weg naar ’t graf verloren!”
Valk (met een krachtig besluit).
Gooi weg je ring dan!
Zwaanhilde (vurig).
Gooi weg je ring dan! Zal ’k?
Valk.
Gooi weg je ring dan! Zal ’k? Ja! Ik begrijp je!
Alleen op dezen weg kan ik je volgen!
Zooals het graf voert naar het eeuwig leven,
Wordt liefde ook ten leven eerst gewijd
Als zij verlost van hartstochts wild begeeren,
Bevrijd, als zielsherinring ons omzweeft!
Gooi weg den ring, Zwaanhild!
Zwaanhilde (juichend).
Gooi weg den ring, Zwaanhild! Ik deed mijn plicht!
Ik heb je ziel gevuld met zang en licht!
Vlieg uit! Nu heb je krachtig je opgeheven,…
En Zwaanhild heeft haar zwanenzang gezongen!
(zij trekt den ring van haar vinger en drukt er een kus op).
Duik neer, mijn droom, in diepe, zilte zee,
Tot ’s werelds eind,… hier breng ’k mijn offer dan!
(gaat naar den achtergrond, gooit den ring in de fjord en komt bij Valk terug met een stralend gezicht).
Nu heb ik je verloren voor dit leven,…
Maar voor de eeuwigheid heb ’k je gewonnen!
Valk (met kracht).
En nu aan ’t werk, wij beiden, elk voor zich!
Op aarde moeten wij gescheiden gaan.
Elk ga zijn weg, elk strijde zonder klagen.
Ook ons beving de tijdkoorts, zonder strijd
Begeerden wij der overwinning loon,
De sabbathrust, maar zonder arbeidsdagen,
Hoewel de eisch luidt; strijden en ontberen.
Zwaanhilde.
Maar treurend niet!
Valk.
Maar treurend niet! Neen,… met der waarheid moed.
Ons dreigt geen dwaallicht uit den poel van straf;
D’erinring, die ons erfdeel is voor ’t leven,
Zal stralen licht, uit donker wolkgordijn,
Staan als de regenboog in zeven kleuren,
Als teeken des verbonds van ons met God.
En in háár schijnsel neem jij òp je plichten …
Zwaanhilde.
Jij gaat bergop je dichterroeping volgen!
Valk.
Als dichter, ja, want dat is ieder man,
In schoollokaal, of parlement of kerk,
Een elk, in hoogen of geringen stand,
Die bij zijn werk het ideaal in ’t oog houdt.
Ja, bergop ga ’k; ’t gevleugeld ros staat klaar;
Ik weet, voor ’t leven is gewijd mijn taak!
En nu, vaarwel!
Zwaanhilde.
En nu, vaarwel! Vaarwel!
Valk (omarmt haar).
En nu, vaarwel! Vaarwel! Eén kus!
Zwaanhilde.
En nu, vaarwel! Vaarwel! Eén kus! Den laatsten! (rukt zich los).
Nu kan ik je verliezen voor dit leven!
Valk.
Al doofden alle wereldlichten uit,…
De lichtgedachte leeft; want die is God,
Zwaanhilde (gaat naar den achtergrond).
Vaarwel! (gaat verder).
Valk (zwaait zijn hoed).
Vaarwel! (gaat verder). Vaarwel!… Toch roep ik juichend blij,
Gods mooie liefde leve op aard’, hoera!
(De deur wordt geopend. Valk gaat naar rechts; de jongere gasten komen naar buiten onder vroolijk lachen).
De jonge meisjes.
Nu gaan wij dansen!
Een van hen.
Nu gaan wij dansen! ’t Leven is een dans!
Een ander.
Een bloemendans in lente en sterrenglans!
Eenige andere.
Ja, dansen, dansen!
Allen.
Ja, dansen, dansen! Stilstaan doen wij nooit!
(Stuiver komt gearmd met Strooman. Mevr. Strooman en de kinderen achter hen aan).
Stuiver.
Ja, jij en ik zijn vrienden voor altijd.
Strooman.
En ik en jij, wij strijden als één man.
Stuiver.
Als twee vereende machten samen strijden …
Strooman.
Is ’t resultaat voor beiden …
Stuiver (snel).
Is ’t resultaat voor beiden … Nut!
Strooman.
Is ’t resultaat voor beiden … Nut! En voordeel.
(Mevr. Halm, Lind, Anna, Goudstad en juffr. Ekster en de overige gasten komen naar buiten. Aller oogen zoeken Valk en Zwaanhilde. Algemeene verbazing als men hen ieder apart ziet).
Juffr. Ekster (tusschen de tantes, slaat de handen in elkaar).
Wat? Zeg toch of ik droom, of ben ik wakker?
Lind (die niets gemerkt heeft).
Ik mag mijn nieuwen zwager wel begroeten.
(Hij met verscheidene andere gasten, gaat naar Valk toe, maar treedt onwillekeurig een stap achteruit als hij hem aanziet en roept uit).
Wat is met jou gebeurd? Je hebt als Janus
Twee aangezichten!
Valk (met een glimlach).
Twee aangezichten! Ik roep, als Montanus:
De aarde is vlak, messieurs;… mijn oog bedroog mij;
Vlak als een pannekoek;… is ’t zoo dan beter? (gaat snel rechts af).
Juffr. Ekster.
Bedankt!
De tantes.
Bedankt! Bedankt?
Mevr. Halm.
Bedankt! Bedankt? Toe, niet meer over spreken! (gaat naar Zwaanhilde toe).
Mevr. Strooman (tegen haar man).
Och kom, bedankt!
Strooman.
Och kom, bedankt! Maar is dat mooglijk?
Juffr. Ekster.
Bedankt! Bedankt! (zij gaan in groepjes bij elkaar staan dieper den tuin in).
Stuiver (als versteend).
Bedankt! Bedankt! Wat? Deed hij ’n huwlijksaanzoek?
Strooman.
Ja, stel je voor! Hij lachte ons uit, ha, ha,… (zij kijken elkaar sprakeloos aan).
Anna (tegen Lind).
’t Is zijn verdiende loon. Hè, ’t was te erg!
Lind (omarmt haar).
Hoera, nu ben je heelemaal van mij! (zij gaan dieper den tuin in).
Goudstad (kijkt achterom naar Zwaanhilde).
In deze jonge ziel is iets gebroken;
Maar wat nog leeft zal ik trachten te heelen.
Strooman (krijgt de spraak terug en omhelst Stuiver).
Nu kan je blij getroost je weer verheugen
Dat je verloofd bent met je lieve Ekster!
Stuiver.
En jij kan jaar op jaar een jonge Strooman
Met vreugde je geslacht vermeerdren zien!
Strooman (wrijft zich vergenoegd de handen en kijkt uit naar Valk).
’t Doet mij plezier, ik gun het hem van harte.
Dat ’s net goed voor zoo’n ongeluksprofeet! (zij gaan samen pratende voort, terwijl mevr. Halm naar Zwaanhilde toekomt).
Mevr. Halm (gedempt en dringend).
En bindt je waarlijk niets?
Zwaanhilde.
En bindt je waarlijk niets? Neen, moeder, niets.
Mevr. Halm.
Dan ken je toch je plicht als dochter wel?
Zwaanhilde.
’k Vind alles goed.
Mevr. Halm.
’k Vind alles goed. Ik dank je, kind. (Met een gebaar naar Goudstad).
’k Vind alles goed. Ik dank je, kind. Wijs hem
Niet af … hij ’s rijk … en heb je geen bezwaar …
Zwaanhilde.
Ja, iets verlang ik toch bij dit verbond;
’k Wil weg van hier …
Mevr. Halm.
’k Wil weg van hier … Dat is juist wat hij wil.
Zwaanhilde.
En tijd …
Mevr. Halm.
En tijd … Hoe lang? Denk dat ’t geluk je roept nu.
Zwaanhilde (met stillen lach).
O, niet heel lang; totdat de blaren vallen.
(Zij gaat naar de veranda; mevr. Halm zoekt Goudstad op).
Strooman (onder de gasten).
Iets, lieve vrienden, leerden wij van daag;
Of twijfel ons ook ernstig komt belagen,
’t Goed recht der waarheid overwint de slang,
En liefde triomfeert.
De gasten.
En liefde triomfeert. Die triomfeert, ja!
(alle paren omarmen en kussen elkander. Links hoort men lachen en zingen).
Juffr. Ekster.
Wat is dat nu?
Anna.
Wat is dat nu? Studenten!
Lind.
Wat is dat nu? Studenten! Het kwartet,
Dat naar de bergen gaat … en ik heb glad
Vergeten af te zeggen …
(De studenten komen van links op en blijven aan den ingang staan).
Een student (tegen Lind).
Vergeten af te zeggen … Hier zijn wij!
Mevr. Halm.
Wien zoekt u? Lind misschien?
Juffr. Ekster.
Wien zoekt u? Lind misschien? Ja, dat is gek;
Hij is geëngageerd …
Een tante.
Hij is geëngageerd … Dus u begrijpt wel,
Dat hij nu niets te doen heeft in de bergen.
De student.
Verloofd!
Alle studenten.
Verloofd! Gelukgewenscht!
Lind.
Verloofd! Gelukgewenscht! Ik dank je wel,
De student (tegen de kameraden).
Nu ligt ons heele plan tegen den grond.
Wat doen wij nu? Onze tenor ontbreekt.
Valk (die van rechts komt in een zomerpakje met studentenpet, randsel en stok).
Die stem zing ik in ’t jonge Noorsche koor!
De studenten.
Jij, Valk! Hoera!
Valk.
Jij, Valk! Hoera! Bergop in Gods natuur,
Zooals de bij vliegt uit haar winterkorf!
Ik draag een snarenspel in mijne borst,
Een cither met een dubble rij van tonen;
De ééne hoog, trilt mee in levenslust,
De andre klinkt daaronder, diep en droevig.
(tegen een paar van de studenten).
Jij hebt een schetsboek?… Jij muziekpapier?
Best; zwermt dan bijen in het groene loof …
Eéns keeren, rijk aan stuifmeel, wij terug
Naar onze korf, naar onze koningin!
(Tot het gezelschap gekeerd, terwijl de studenten heengaan en het koor uit het eerste bedrijf gedempt buiten invalt).
Vergeeft mij alles, groote en kleine zonden;
Ook ik wisch alles uit; (zachtjes) maar blijf gedenken!
Strooman (in overmatige vreugde).
Kijk, nu is mijn gelukspotje weer heel!
Mijn vrouw heeft weer eens hoop … blijde verwachting …
(trekt hem fluisterend ter zijde).
Daar straks vertelde mij de lieve ziel …
(gedeeltelijk fluisterend. Hoorbaar alleen:)
Als alles goed gaat … in November … ’t dertiende!
Stuiver (met juffr. Ekster aan zijn arm wendt zich tot Valk, glimlacht triomfeerend, en zegt, terwijl hij op den dominee wijst):
Ik krijg de honderd thaler—en ga trouwen …
Juffr. Ekster (met een spottende buiging).
Met Kerstmis stap ik in het huwlijksbootje.
Anna (evenzoo, terwijl zij haar arm in dien van Lind legt).
Mijn Lind blijft hier, en laat het g’loof het g’loof …
Lind (verbergt zijn verlegenheid).
’k Zoek plaats als leeraar aan een meisjesschool.
Mevr. Halm.
Ik zal mijn Anna ’t huishouden gaan leeren.
Goudstad (ernstig).
Ik ga beginnen aan ’n discreet gedicht …
Van iemand die volbrengt een heil’gen plicht.
Valk (met een glimlach over allen heen).
En ik stijg òp tot onbekende toekomst!
Vaartwel! (gedempt tegen Zwaanhilde).
God zegen je, mijn lentelief;…
Waarheen ’k ook ga, mijn werk zal bij je wezen!
(wuift met zijn pet en volgt de studenten).
Zwaanhilde (kijkt hem een oogenblik na en zegt dan stil, maar vast).
Nu is mijn jonge vrijheidsleven uit;
Nu valt het loof … nu hoor ik aan de wereld.
(Op dit oogenblik wordt er op de piano dansmuziek gespeeld en knallen de champagnekurken op den achtergrond. De heeren met hunne dames aan den arm loopen door elkaar; Goudstad nadert Zwaanhilde en buigt voor haar; zij schrikt even, maar beheerscht zich en reikt hem de hand. Mevr. Halm en de naaste familieleden, die in spanning dit tooneel gevolgd hebben, komen naderbij en omringen het paar met woorden en teekenen van groote blijdschap, die evenwel overstemd worden door de muziek en de vroolijkheid van de dansenden verderop in den tuin.
Maar van verre en door de dansmuziek heen van de hoogte klinkend, luidt krachtig en flink:)
Het koor van studenten.
Misschien raakt mijn bootje straks wel aan den grond
Maar het is toch zoo heerlijk te varen!
De meesten op het tooneel.
Hoera!
(Dansen en gejuich; het scherm valt).
EINDE VAN HET DERDE OF LAATSTE BEDRIJF.