Hoofdstuk XIX.

„... Maar toen op ’n keer heb ik ’n steek late valle”—vervolgde Racier, nòg weer verdrietig, z’n verhaal over de tabaks- en andere zaligheden in den zolderhemel van de gevangenis—: Hij had de verleiding niet kunnen weerstaan en ’n handjevol van die „effetieve Friesche baai” uit den weggemoffelden zak van den werkmeester mee naar zijn celletje genomen voor den nacht, om de hartigheid van nog ’s een versche pruim bij z’n slapeloosheid, waar ie zoo wee van wier op ’t lest... En daar ineens was de directeur bij ’m binnengevallen, had ’m ontijdig uit z’n kooi gehaald, en, wijzend op die noodlottige bobbel achter z’n kiezen, verordineerd: „doe d’r ’s uit.” Diens technische blik had de substantie dra herkend. Dat was geen teertouw, tot vezels gekauwd,—dat waren lange draden ... tabak! En: „hoe kom je daar an, Generaal?”—had hij eerst nog ’n tikje gemoedelijk, maar toch streng gevraagd.

„’t Is van ’n endje segaar, da’k op de luchtplaas heb gevonde”—antwoordde Racier spontaan.—„Hebt uwe daar zeker zèlfs late valle.”

„Dat lieg je, want ik pruim of rook nooit”—was ’t bescheid.

„Dan meschien van de domenees of de pastoor, of van die andere heere voor onze Zedelijke Verbetering, die d’r gevange medemensch nog ’s ’n rookgeurtje wouwe gunne....”

Maar omdat hij de waarheid niet had willen zeggen, moest ie toen in de strafcel, daar in den kelder;—naar de bajen, zoo gezeid.

Vijf dagen later werd hij om kwart voor tienen op de klok voor dat college van regenten gebracht, en op die groene tafel lag daar zijn pruim uitgespreid als korrepus elikser... Doch hij hieuw astrantig vol, dat ie ’t gevònden had, en derhalve kreeg ie er nog een-en-twintig dagen strafcel bij—wat ’m driftig gemaakt had en hem ’n bondige verwensching ontlokt, bedoelende het botte afsnijden van der heeren respectieve levensdraden—met als gevolg natuurlijk verzwaring van straf: „in de boeien!”

Doch dit deerde hem amper. Want naast de bajen had je de gevangeniskeuken, en die kok was de kwaaiste nog niet. Te minder omdat hij nog wel ’s door zijn koksmaatje een vaatje margarine placht te laten verheimelijken voor eigen huiselijk gebruik,—waarvan Racier toevalligerwijs niet onkundig was gebleven.—Nou, verraje dee’ hij tòch nooit, naar ik wel wist. Maar voorloopig had hij geen termen gevonden om den kok van dit zijn principe de overtuiging te schenken. En die was ’n erge beste man, bezonder meelijdig en mededeelzaam,—óók voor ’n ander. Met dit gevolg, dat Racier in de strafcel zóó vet en zoo dik wier, dat die boeien ’m bekans van z’n lejen afborstten... Maar die ànderen begrepen dat niet!

Bovendien had hij toen, als atheïst zijnde, de hoogste vereering opgevat voor ’n predikant,—al kon hij uiteraard de sóórt nooit als te best zetten... Maar dàt was nou nog ’s een domenee! Die kwam soms dag aan dag bij ’m, en vertelde van allegaar verhale uit die groote, vrije wèreld, zonder gezemel of flauwe smoesies,—dat ’t was of je ’t las in ’n boek vanne ... Paul de Kock ... offe Multátuli. „En àls maar door, en àls maar minzaam tege ’n gevalle mensch, want—zei die altijd zelf—: „wie staat, ziet toe dat hij niet en valle, en in dat groote Huis, daar zitte die gróóste misdadigers niet.”—Fijn gesproke,—is dat effe wat voor ’n dienaar van ’t heilige woord, die daar toch ook van mot bikke?”—Racier nam er zijn petje voor af. „Dikkels genog hoor, dat domenee kwam in die strafcel, met z’n boterammetjes onder ze arm, en dan was z’n eerste tege de bewaarder: „doen die man ze boeie af; zóó kan ’k niet met ’m prate!” En of ’t dan was om hèm weer die vrije beweging van arme en beene te late?—domenee dee’ ook de celledeur achter ’m dicht, dat de generaal z’n kap af moch’ neme,—hoe ’t zij, vaak zat ie er ’s avons nòg, en mos die bewaarder komme vrage of z’n eerwaarde wel wist dat ’t half nege was. Onder z’n trooste was die man z’n tijd heelegaar vergete,—zoo’n eerbied had die voor ’n ander z’n ongeloof.... Zie je, às er toch nog ’s ies was—wat ’k niet en gloof as atheïst zijnde—maar ’n ander leve of zoo, dan het Ds. X. daar de aldereerste plaas, of ’k mag zóó dood valle....

„Maar zie je: vijf jaar, dat benne zestig maande, twee honderd zestig weke, achttien-honderd-vijf-en-twintig dage .... drie-en-veertig-duizend-acht-honderd ure, en ajje de menute wil wete, weet ik ze ook buite me hoofd, want dat leg je daar allegaar maar telkes uit te rekene, as je snachs nie ken slape: omdat je er ommers geen seconde van wordt geschonke, waar je niet zoo siekeneurig langzaam doorheen hoeft te gaan... Je wordt er zoo flauw van, krijgt zoo’n kinderachtige smaak in je mond,—waarvoor ze in dat groote Huis nog wel ’s ’n stukkie bokking uitdeele an wie beneje ’t jaar hebbe,—maar as recidivist zijnde, wordt jou geen hartelijkheid van haring of ’n harderwieker gegund.

„Nou, en dan is dat bij mijn maar aldoor prakkeseere. Dan haal ’k me heele levesloop weer door me hoofd, van onschuldige zuigeling af in die wieg, en van ’t respek voor je ouwers en je familie, die je te schande heb gedaan door je valle.... ’k Heb nog twee zusters na je weet;—die ben erg deftig getrouwd, allebei van de alder’oogste kringe in Brussel.—Nou, da’ kan ’k dan nie verknoerste, da’ die edelvrouwe mijn zoo verachte. En om d’r meelij nog’s op te wekke, schrijf ik dan weer da’k in die gevangenis op sterve leg en me Heer en Heiland anschouwd heb, vanwege dat hullie met d’r manne allebei an de fijne kant benne. Da’k me bekeerd heb—zoo gezeid—, om nog ’s ’n woord van troost en liefelijkheid te magge verneme uit de mond van mijn eige bloed in die verlatenheid van me cel. En dan maak ’k ze lekker ook, want dan schrijf ik d’r telkes bij, da’k an me nichie Merie mijn heele nalatenschap heb vermaakt,—wat zullie nie wete dat mometeel niks as me dallesdekkertje is, die lange pool, die ’k nog van jou heb gehad, en me pijp, aggenebbiesj!

„Die twee brieve in antwoord draag ’k altijd speciaal bij me; gaan mee in me graf. Ajje d’r nou bij gaat zitte, za’k ze je nog’s voorleze, omdat jij toch ’n ami intime van me bent... Mot je hoore, en maar nie’ na me kijke, a’k altemet van inwendige ontroeringe weer nie’ verder kan komme ...”

Tot de onverwachte wending weer kwam, op mijn meewarigheid: „Wel christeneziele, wa’ bè jij toch ’n slome kadet, da’ je die inzichte van mijn nooit wil begrijpe. ’k Was zoo lekker as kip—nogal wiedas, daar vlak naast die keuke... Maar ’k smachtte ommers van heimwee na ’n woord van vertroosting, enne ... as ’t kon nog ’n paar cente d’r bij voor ’n krans op mijn graf... Want ’t liep na ontslag en de uitbetaling van die uitgangskas... Val jij mij ook aldoor in die rede!—’t Mooiste komt ommers nog, van hoe ze al stiekem op die erfenis van mijn gevangenis-cente aasde.”

Maar die comedie kende ik nu al wel.—„Ja man, van je familie moet je ’t maar hebben ...”—sneed ik de pathetische voordracht bot af.—„En toen na je ontslag, wat heb je toen verder uitgespookt?”

„Och ... zie je, die brave domenee had mijn met rijtuig af wille komme hale van de poort: maar ’k heb ’t afgeslage ... voor ’t oog van me maats, hè? dat de Generaal d’r nou uit kwam, as verstokt atheïst, in één bakkie met ’n predikant! Al kostte ’t me hartzeer, want ’t was voor mijn ’n erg beste zielevertrooster geweest...

„Maar ’k ken me zelfs ommers veel te goed. A’k na zóó veel jare die poort weer uitstap, dan ben ’k as ’n hond die van de ketting af komt,—zóó zenewachtig, da ’k met m’n eige geen rade meer weet, en alleenig maar schrikkelijk an die drank ben verslaafd... Dan mot ’k jenever gaan zuipe, net zoo lang to ’k die luize op me kop zoo voel danse ... ja’, da’k m’n eige wel dood wou zuipe ... al heb ’k an geen verrajers borste gezoge...

„En tòch ... toe, toe is dat alles ten goeie gekeerd ... door ’n vrouw die mijn liefelijke hart verstond, ’n vrouw as ’n engel ...

„’t Was de veertiende Juni. Toe sting ik in Scheveninge weer op de straat, met me heele armoeiïge lijf ineens in die zon. Buite de poort, in die lange laan van hooge groene boome,—da’k van duizeligheid niet en wist of ’k links dan rechts af zou slaan.

„Toe vroeg d’r ’n man: „waar mot jij heen?”—’k Zeg: „na de watertore”,—want hij zag niet da’k uit de bajes kwam, zoo netjes gekleed as ’k was in dat zwarte pakkie van mijn domenee. En dus doende kom ik in dat eerste ’t beste café an, van de andere kant as uit dat groote Huis. En om nog minder in de gate te loope, vraag ’k een kop koffie. Maar nou stane daar ’n boel mensche voor toonbank, en tòch geneer ’k me eige zoo’n beetje, toe die waard, die dat zeker an mijn ziet, blauw-weg zeit: „Och man, schaam u maar niet; ze komme hier allemaal ’t eerste an.” En ik weg!

„Dan valt mijn oog op ’n ordentelijk huis, waar an staat: café Alcazar. En op dat raam geschreve: „ici on parle français.” Nou hè,—ik die tòch zoo graag mijn moedertaal hoort, ’k stap daar na binne en vraag: „donnez moi une tasse de café.” Maar Fransch kon zij niet. Wel wier ’k, om mijn nette kleedij, in ’n amparte gelagkamer gelate, waar ’k door d’r beeldschoone dochter wier angesproke,—da’k er van schrok, zóó’n beeld! ’n Schoonheid man,—a’k van mijn leve nooit had gezien, met ’n bruinachtige tint en koolzwart haar, dito wenkbrauwe, ’n klein mondje, en ivoorwitte tande ... Daarmee bevond ik me eige niks op mijn gemak, hoor, want ’k ben toch ook man, hè, en dan vijf jaar cel ... „Jongejuffrouw”—zeg ’k van ontroering—„vraag maar liever eerst of uws mama óók bij ons komt.”

„Nou, en toe’ vroeg die mevrouw of ’k een gepensionneerde was. „Nee”—antwoord ik in ’t Maleisch—„ik kom juist uit ’t Kurhaushotel met ’n briefie van houdt ’m in de gate.”—En toe kreeg ’k ’n kop extra zwarte koffie voor de reparatie,—en ’k at daar,—en ’k nam twee kejakkies, want ik dacht, ’t is jullie tòch te doen om mijn kappitaal;—maar aldoor in bijzijn van dat beeldschoone mokkeltje, waaran ’k óók twee kejakkies had gegeve.—En toe zeg ’k zoo: „’t Spijt mijn, da’k geen twintig jaar jonger ben, want dan ontging jij mijn niet, edele nymf.” Waarop zij in eene mijn heele inwendigheid an ’t smelte bracht door dat gezegde: „Meheer, ik ben atheïst en trouw nooit, want ik weet veels te goed, waar ’n mensch toe komme kan!”

„Daar schrok ik toe zóó van, want ’t was twee druppels water mijn eige gedachte,—en och, christeneziele Venus was d’r maar ’n aroeang bij. Da’k in ééne zeg: „Ze magge mijn alle jare van de wèreld geve, a’k je effe as ’n zuster an mijn hart drukke mag.” En ’k ril d’r nòg van, man, want d’r mama sting toe dat dat moch’, en ’k miek d’r koontjes nat van mijn trane.

„Toe bestelde ik ’n diner eerste klas, mèt ’n flesch wijn,—aldoor nog in die gedachte, dat ik me in ’n huis bevond, waar ’t om ’t lood was te doen. En na afloop huur ik ’n kamer, om daar te logeere. Waarop ik vroeg: „Mevrouw, wat is me schuld?”—„Wat je op fatsoenlijke manier hier gebruikt”—zeit zij toe’—„brengt geen schuld mee, omdat u derek de waarheid het gesproke, en ’k graag mensche mag, die met de volle waarheid voor de borst komme ...”

„O, man—dat voel je dan over je rug. Zooda ’k an die dochter vroeg of zij mijn nou de eer wou doen van mijn De Haag te late anschouwe ... Zóó uit de bajes, met ’n beeldschoone dame an mijn arm,—’n ontslage boef! En ze vertoonde mijn ’t paleis van onze geëerbiedigde Koningin,—snij je me hart ope, is ’t één bonk oranje!—, en bij die Gevangepoort hieuw ze halt: „wat hier te zien is, is prachtig,—je ken er de martelinge waarmerke van Johan de Witt, enzoovoort.” En onder de wandeling vroeg ik haar kennis van de boeke van Multátuli, en hoe zij an ’t atheïsme was gekomme?

„Zoowat twee-en-half uur heb ik met haar gewandeld, en ’k dorst niet te vrage van wat te gebruike, want daar was zij te fassoendelijk voor. Maar in eene zeit zij, „wat hè jij ’n mooi ringetje an!”—’k Zeg: „’t is ’n gedachtenis an mijn mama.” En ’k paste ’t haar alvast an. Waarop ik in de Hoogstraat die winkel van Van Kempe inging, zeggende om ’n boodschop, en uit achting voor ’t geen ik genote had en de toekomst van de nacht wellicht nog opbrenge zou, bij die juwelier voor de som van f 8.50 ’n ringetje kocht, in rose watte geleid met ’n doossie.—En zoo ging ik weer gearm met haar na huis.

„Toe heb ik s’avens met verschillende heere daar ’n partijtje biljart gespeeld, en geeneen van verlore, dus wij mieke de grooste pret. Ik dacht, da’k in de hemel was, daar ’k ’s ochtens in me cel nog me kuggie had gebruikt.—Om tien uur souper, met dat beeldschoone mensch altijd bij me ... da’s óók ’n plaag, om gek van te worde!

„Daarop vroeg ik an haar mama: „wil u mijn ’n plezier doen, onder zes ooge privé?”—En dat moch.—Toe zei ik: „mevrouw, voor ’t geen u gedaan heb an ’n gevalle man, heb ik dit gekocht, en mag ik nou de vrijheid hebbe het an ’t geen u lief en dierbaar is te overhandige?”—Waarop die mevrouw zei: „zie je wel, dat je opvoeding niet en leere ken?”

„En die dochter riep tege mijn: „geef nou uws hart maar lucht, want gij zijt óók atheïst!”—Waarop ik snikkende dat doossie ope miek en haar die ring overhandigde met de woorde: „Kind, dit is ’n gedachtenis van ’n atheïst, en dit doen ik niet voor ’t een of andere, maar ’t is louter mijn opvoeding, die zich ten prooi geeft”,—en ik ’t an haar vinger stak.

„As gij tòch atheïst zijt”—zei zij toe verblijd—„geef ’k u verlof om buite bijzijn van mama, na sluite van ’t café nog ’n paar woorde met mijn te verwissele.”—Om twaalf uur ging die bak dicht, en tot twee uur hebbe me wijn zitte hijsche.... Da’s karakter....: ze had an mijn gezien, da ’k een gevalle man was...”

En weer verborg Racier z’n snikkenden kop in z’n rooden zakdoek. Tot hij zich vermande, en met een smeltend weeke stem besloot:

„Die andere morge stinge wij allebei erg laat op, en toe het mijn beeldschoone engel mijn eigehandig na ’t spoor toe gebracht. Want ’k wou in De Haag niet blijve, om rede daar die Markies de Touard óók net af was gestapt en met potlooje die klante langs leurde, die ik met me staf vijf jaar geleje opgelicht had.—Daarom trok ik na Middelburg werom, en door tusschekomst van Jhr. v. d. L. d. C., van de president van de rechtbank, en nog andere grootheid, die mijn wel konne, ben ’k toe an ’n wage huishoudelijke artikele geholpe, om de boer mee op te gaan vente.—’t Een of andere uit te hale, dat doet die Markies nou nie meer. En ikke óók niet, as de maatschappij mijn maar niet in de steek laat.

„Maar toe’ ’k daar die eerste avend in Middelburg ankwam, en me intrek in dat logement voor gesjochte jonges nam, komt medeen die vent met de nachtlijst na mijn toe en zeit: „Zoo Generaal, hoe gaat ’t met ’t leve?”—„Zachies an”,—zeg ’k nog.—„Nou vrouw”—roept ie die bolleboffin d’r bij—„je mag de vlag wel uithange, want zúkke hooge personaadjes hebbe me nog nóóit te slape geleid!”