Hoofdstuk XII.

„A’ je ’t het opgemerkt”—vervolgde Racier de fantasieën over z’n zwervende leven—„a’ je ’t het opgemerkt, dan is ’t in mijn mémoires ook al wat wij Parijzenaars noeme: cherchez la femme! Daar ha’ je as jonge me moeder, die me verwende en me niet afhieuw van dat grappie met de Commune,—en eerste bedrijf, première femme!... Toe kreeg je de acte van me doofstommigheid met Carline, ’t beeldschoone wijf, dat me verraaide en zoo ’t gif in me adere dreef van misdaad en zonde, dat ’t me allegaar niks meer kon verkankelemine wat daar van kwam—deuxième femme, kwaje geest van ’t tweede bedrijf.

„Maar nou krijg je je derde, waarin ondergeteekede onder de palme speelt, twee jare lang, met een beeld van ’n Oostersche schoonheid, Bokkeneesche meid, man,—hèèè! Louetta hiette ze—wat ’n náám hè? Lou-et-ta ... dat smelt in je oore. En ’t loopt me nog koud langs me rug a’k denk an dàt kind ... Want zestien jare was ze heelegaar oud ... en ’n óóge! met ’n vlàm!... dat ’t merg in je botte zóó smolt, as ze maar effe die kijkertjes opsloeg en lachte ... d’r bloedrooïe lippies los dee, d’r tandjes liet kijke ... o, màn, en dan met die glimmende bruine arme wijduit, langzaampies, zoo treiterig weg, op de teene van d’r bloote voetjes, na je toe kwam. Want dat was niks as maar danse, danse en kronkele, tot je d’r opving, ’t lieve diertie! En ze het mijn een zoon en een dochter geschonke, die nou nog wel erges in die bossche met de ape over die klapperboome zalle kloutere.

„Dat was op Salatiga, waar ’k als kulloniaal in ’t kostuum van artelerist heengestuurd wier. En ’k heb daar zoo goed opgepast, da ’k binne drie jare tijd de rang van adjedant-onderofcier moch’ bekleeje ... Maar toe kwam die vrouw dus weer in ’t spel, en dat gedurende de dienst ... waar ’k twee jaar mee ben geweest en dat me kaakslag is geworde.—Mot je hoore:

„Daar zij een beeldschoone vrouw was, en meteen nog ’n kind in die vormelijkheid—want overtollig vet benne ze niet—wier zij niet met rust gelate van een eerste-luitenant, die zelf een beeldschoone mevrouw had, met vijf lieve dochters. En om rede zij zielsveel van ondergeteekende hieuw, verklapte die Bokkeneesche mijn telkes as die andere man zich door ’t warme klemaat—zet er dat bij, want ’t is er branderig heet—an haar had wille vergrijpe, om rede, dat ze netuurlijk op bloote voetjes ging ... Maar toe op ’n keer wor ik giftig, gaan ’k in de stormpas rizzeliet op ’m af, slaan an, zet m’n eige in de pesisie van mindere tege ’n hooger in rang, en spreek: „Luit’nt, ’n woretje met verlof, maar as dat met die meid niet ophoudt,—zoowaar ’k hier staan, da ’k niet na uw mevrouw gaan om ’t te vertelle.”—„Dat lieg ie!”—zeit hij.—„Goed,” zeg ’k, met respec’, „maar u ben nou gewaarschouwd, want al ben ’k maar sergeant, toch ben ’k mènsch, en laat ’k me eige niet de molligste boutjes van me borretje snoepe!”—’k Slaan weer an—na de disepline dat vereischt—en ’k gáán—laat hem gloeiend wit van alterasie en spijtigheid staan.

„Maar dat was an geen doovemans-deurtje geklopt, want tege ’t gezag spit je as mindere zijnde toch ’t onderdelft, zoodat die man mijn toe in me dienst krimmeneel het gezocht. D’r deugde net niks meer: an me boeke niet, en nerges meer an; ’t bloed wier me uit me nagels gekankerd, en toen er op ’t appèl ’n paar man mekeerde, wier ondergeteekede netuurlijk effe genome,—net drie maande na die rel van d’r straks!

„Goed, dat gaat zoo lang as ’t voete in die aard het ... tot ’k op ’n Donderdag na de excercisie van de benting afkom, en in die rust tussche 12 en 2 me luitenant net snap, dat ie me vrouw pakt, en zij schreeuwt: „malla, lâ me met rust!”... Maar ik as de minnaar had dat beloerd ... me bloed dat kookt over—’t was net weer zoo’n snikheete dag—’k val op ’m an, grijp ’m vast as ’n leeuw, en ’k heb ’m met ze harsings tege de muur angeplakt. Ja want d’r ware tòch geen getuige!...

„Maar jewel, hoor, da’ kon met fesoen nie meer deur die beugel. Hij maakt groot lef en brengt me an bij die krijgsraad ... Ik spreek as ’n dolle stier van me af—wat ’n wonder: d’r had ’r een an me wijfie geraakt!—nou, en van da’k in Parijs dat Sjeneesche recht had geleerd, kon ’k netuurlijk die wet op me duim, zoo da’k met vlag en wimpel vrij wier gesproke met niks as twee dage prevoost.—En hij? Ken je zoo nagaan ... Ja, groote honde bijte mekáár!... Hem maakte ze’n heibel onder vier ooge, en de luit’nt kon gaan.

„Maar dat was zijn zin niet. En die man het d’n ondergeteekende na datum zoodanig gesard en gezocht, to ’k gediggredeerd wier, en teruggezet ben tot de rang van kopperaal.

„Nou mot je mijn kenne ... met nog aldoor dat gif in me bloed van toen ’k as doofstomme door Carlien, die beeldschoone vrouw, was verleid en verraje. Die wrok kwam daarbij, hieuw er schrikkelijk huis, da’k geel van de gal zag, en me reuzel van die haat op wier geteerd ...

„Je lijkt wel ’n dooie, zooals jij vermagert; geliefde, geliefde wat ziet gij er uit,”—snikte Louetta. Maar daar holpe geen inlansche kruie, die me bruine bruid voor ondergeteekende in die woude ging plukke, dat ze werom kwam met de slange an d’r bloedende voete ... Is dat effe trouw?...

„En nou, as je mijn nou goed in je hoofd heb geprent, zoo ’k daar rond ging as skelet van de wrake ... O, man!—Hè je nog varinas in die pot, da’k eerst effe me zinne verzet? Want daar komt ’t ...”

Z’n vingers beefden nu zoo, dat ie de tabak niet in z’n gouwenaartje gepeuterd kon krijgen: „Stop jij maar ... Nou merk je meteen ’s hoe ’k daar nòg onder lijd ... Zie je me hart, hoe dat angaat?... Nee, lâ me maar liever effe met rust ... ’t Ben de andoeninge die mijn bovemeestere... Maar a’k nou ’n oogeblik stil an dat raam hier mag staan en maar star in die lucht kijk—zie je—zooas die wolke daar nou stilletjes vare ... dan maakt mijn dat kalm... Zoo... In de cel ook... Soms weet je geen raad meer van de brandende drifte, dat je denkt: as de vlamme niet uitslaan berst ik op slag ... Maar dan klim ’k op me driepoot, en deur die koekoek draai ’k me hoofd om na bove ... Blijf zoo hange ... Da’s die lucht ... da’s de ruimte, die d’r toch is, ook voor mijn asem... En de wolke, of wat er dan zijn mag ... de sterre bij nacht ... die drijve vlak bij je, en benne nooit bang, houwe zooveel as de eeuwige wacht. Nou, as dàt maar zoo is, en de natuur is maar kalm, die ik anbidt—as Atheïst!—en de eeuwe gaan rustigies-an d’rlui gang, dan ben ’k óók niet benauwd meer ... Nee, want zoo’n zwerver hoort daar toch net zoo goed in... Geen donder of bliksem doet mijn meer nood, want goed, of ’n huis, waar ’t soms nog’s in kan slaan, he’k nooit gehad, en me eigeste leve ... a’k crêpeer lucht dat ommers op,... geen hond die ’n traan om mijn laat ... en me lijf, al is ’t ook niet vet ... wie weet of d’r niet nog ’s blompies uit op magge meste ... Teminste, as ’t gif uit me ziel d’r wortels niet rot maakt.—Je het hier anders ’n erg mooi uitzicht ... Dat laaste groen, daar achter die straat, mag ’k toch zoo graag zien ... A’je me lang alleen laat, gaan ’k hier altijd maar staan ... ’t maakt me bang en ongedurig, da’je wegblijft ... Dan knarst dat slot zoo, want die deur van jouw kamer kan leze en schrijve, en ’t is net of d’r telkes een inkomt, zonder dat ie ope gaat ... Toch heb ’k nou niks op me gewete, anders liep ’k niet op straat ... En an die vent daar, die kop op je kast, hè’k ook zoo’n hekel ... die vrijer kijkt je zoo an, wor je eng van ... waar je staat staan je ... Verleje ben ’k al ’s bezig geweest om me zakdoek d’r over te hange ... maar ’k had ’r geen bij me ...

„Nou, de wolke hebbe me storm alweer zóóver bedaard ... En, dat most, want wat er nou komt, daar hangt ’t tooneelstuk vanaf. ’t Is ’t aldermooiste ... Weet je wa’k met die man heb gedaan, met die vrouwe-verleier?... Mot je hoore ... Maar denk eran dat ’t uit minnenijd is gebeurd, en dan benne de manne ’t valschte ... ’k Zou ’t nou niet meer doen ... wees maar gerust ... de fut is er al zoo làng tussche die vier muurtjes uitgeknouwd, en ’k ben veel verkoeld. Was zoo brandende hittig in me jonge jare!... Zie je, ’k zeg ’t je maar ... as je soms bang van me wier ... Gebroke man, hoor, die je met één hand van z’n beene afslaat ... Heelegaar versukkeld, uitgeteerd, man, van verdriet en ellende ... verschooierd, verhongerd ... tam, hoor, onder ’n hoedje te vange!... Dat berouw sloopt je óók af ... as je ’s nachts niet ken slape ...

„Nou dan ... ’t was op ’n avend ... dat wil zegge, as ’k ’t terug zien, ziet alles róód voor me ooge, zoo’n rooie nevel as de zon ’s winters wel onder kan gaan ... maar dat zal ’t bloed wel geweest zijn, door me razende ooge. Want toe’ zag ’k ’m staan, hè?—in polletiek wel, maar ’k herkon ’m subbiet ... en ie had ’r stijf beet, as ’n beest ... en ze lippe die zoge vast an d’r mondje ...

„Nog effe sting ’k ... Toe’ neem ’k ’n sprong, val over ’m heen en met me pennemes he’k ’m ze twee lampies uit z’n tronie gegrist, z’n twee ooge, zoo: rits! rits!

„Nou, en nou zal jij wel nooit meer an ’n vrouw kenne zien of ze mooi is of leelijk!”

„Racier toch ...?!”

„Nee, laat me nou deurgaan!... zeg nou toch niks!”—joeg ie haast grienende voort—„Want hij lègt nog, en ik kan ommers dat brulle niet hoore ... ’k Vlieg na Louetta, jáág’r zoo op, gil enkel maar: „vlucht! vlucht!” Draaf dan terug na de kazerne, en geef me meteen bij de overste an ... Ze sluite mijn op ... De volgende dag wier dat al voor die krijgsraad getrokke en wordt onder geteekende vliegens veroordeeld voor de strop of de kogel ... Zie je, hier in ’t land wor je netuurlijk op jare gezet, voor leveslang; en as er dan in ’t Vorstelijke Huis soms ’n aardigheid voorvalt, trappe ze je effe eerder d’r uit ... Maar spijt?... spijt? néé!—nog geen menuut! Wel da’k ’m z’n nek niet af heb gesneje; was ie meteen uit z’n lije geholpe ... Want twaalf jaar geleje ben ’k hier nog ’s bij ’m an z’n villa geweest ... en ’t was ’n erg eng inzicht in die dooje kasse ... Maar z’n vrouw het me bij ’m gebracht. „Man”—zei ze—„hier is Racier”.—Hij stak me z’n hand toe. Of ie huilde kon ’k nou netuurlijk niet zien ... En toe’ ik maar weer wegging—want we zeie tòch niks—was ’t: „dar, arme bliksem!” en gaf ie me ’n tientje ... Nou, da’ kon ’k best hebbe!”

Heel lang bleef de Generaal toen in ’t vuur zitten staren. ’t Was pijnlijk stil ... ’n Paar keer schudde hij z’n rood overspannen kop met een ruk, of hij ’t vizioen af wilde schudden.

„Nou”—zei hij eindelijk schor—„nou je dàt allemaal van mijn weet, ben ik hier me rust toch ook weer kwijt. ’k Zal er ’n end an vertelle, en dan vertrek ik vanavond liever na Harlinge toe, voor ’n nieuw geheim. Luister nou nog maar effe na mijn, ’t is misschien voor ’t laast, da’k hier in die stoel bij je mag zitte.

„Van de strop en de kogel ben ’k toe verlost, zoo je ziet, door Zemajesteit Willem III, Koning der Nederlande, die mijn pardonneerde om rede al mijn diggredasies door tusschekomst van mijn slachtoffer ware gepleegd, en zoo wier dat dus veranderd in vijf jare detensie. Die knapte ’k eerst op in Pontzo, de disceplenaire klas ... Nou, en Louetta, daar treurde ik netuurlijk niet over, want dat was geen Hollansche maar een inlansche vrouw, hè? ’t Was een belabberde dienst in die klas. Vijf maal per dag uitpakke, en speksie ... affijn, daar wen je ook an, hoewel niet zoo gauw as an hange. Maar toe ze dat morke, werd ik na ’t huis van detensie in Leie verzonde, waar ’t nog beter gesteld was. Want daar zit je gemeenschappelijk, en ik raakte er vrinde met één, die tien jaar had. Beste man, alleen erg an koning Alcohol verslaafd, wat dan ook z’n dood is geweest ... Poosie geleje, da’k net toevallig weer niet in de cel zit, spreek ik ze broer. Die zeit: „Generaal”—zeit ie—„hoe staat jou ’t leve?” Ik laat ’m me laaste ontslagbrieve zien. „Zóó”—zei ie—„maar Hein is net zoo wild van ’t lirium as ’n dolle stier, en die zal de nacht wel niet hale.” „Goed”—zeg ’k—„dan gaan ’k mee.” ’t Was in Amsterdam, in de Pieter Jacobstraat, as je weet? Daar lag ie op de vliering en ie ging zoo te keer, dat ’t volk ernaast d’r van opspeelde, want die mensche konne niet slape ... Nou, toen ’ie mijn zag, zeit ie nog: „daar hè je de Generaal ook, en ik ben van ’t alkehol bezete.”—„Ja Hein”—zeg ’k—„dat zien ik wel, vrind. Maar as je weer wild wor, za’k wel op je beene gaan zitte, want je maakt ’t niet lang meer ... de Netuur heb’ je ziel, man. En as ze daar eerst die dampe uit late luchte, is die nog zoo kwaad niet”... Nee, want ik mog ’m graag leie ... Nou, en toe is tie die nacht d’r dan ook in gebleve ... ’k Had er wil van, da’k ’m ze lampies nog heb af kanne dekke ... Want ze zagge d’r erg griezelig uit, toe ie dood lag, en ’k had er bij z’n leve graag in magge kijke... Daar zat trouw in, en die vin je niet vaak in de wereld... ’t Dee me goed, a’k d’r in keek, toe we same die jare in Leie verzatte ... want die man kon zoo maar zitte fanteseere voor z’n eige, en a’k dat zag, dan begon ’k óók ... Fideele kerel ... As ie z’n knieë had wille buige, liep ie nou in ’t zwarte lake... net as ik. Maar daar ben me te trotsch voor... as atheïst!... Wat ie nou is?... ’k Denk er vaak an ... ’t kan best beure dat z’n ziel nou weer spookt in die koei daar, die rooie op ’t veld ... Hoe ’k d’r an kom ... maar ’k kijk er ’t dier dikwijls op an ... Net zukke ooge... zoo trouw... echt fideel. En dan is tie van de alcohol óók af... tjonge nou... wat sting die koei vanmorge nog uit dat modderslootje te slobbere ... Of zu’k slikwater nou beter is dan klare jenever?... Affijn misschien wel voor z’n ziel.

„Toch was ’t ’n rare. Die Hein had één hekel; die kon nou op geen kraag gouwe sterretjes zien. „Da’s vast me kwaal”—zei ie soms—„van de zenuwe vliege ze aldoor al rond voor me ooge, en a’k ze dan op ’n ofciers-jas óók nog anschouw, dan mot ’k ze plukke...” Nou, sterretjes-plukke is kinderewerk—dat vin ik. Maar hij von dat niet. As kopperaal zijnde is ie ’s ’n majoor na ze strot toe gevloge... Zoo in ééne, enkel omdat ie die sterre nou niet zien kon op die man z’n kol... En toe de majoor dat niet wou, het ie ’m pardoes voor z’n test geblaze... Daar hàd ie tien jaar voor!... Erg beste kerel... De Idéëe van Multátuli kon ie temet zoo uit ze hoofd, en mijn het ie ’r ook verscheie van buite geleerd ... Want geleerd was tie ... tot in de toppe van ze teene ... A’ je die koei ankijkt, zie je diezelfde geleerdigheid nòg in z’n ooge.—En nou ga’ ’k je groete. Je weet nou me grooste geheim van die misdaad,—en eer je dáár an gewend ben geraakt ...”

Racier hield woord. Hij stond resoluut op, en in geen maanden zag ik ’m terug.