HOOFDSTUK VIII.

Baas Jansen stond in de schaduw, buiten de schuur, den ossenwagen te repareeren.

Met gespierde hand hanteerde hij den zwaren, ijzeren hamer, en met krachtige slagen dreef hij den spijker in de loslatende schotten.

Frits kwam juist van Williams, naderde zijn vader en zeide: „Morgen komt er een koopman, of liever een agent, om uw plaats „Elandsvallei” te koopen.”

„Zoo,” zeide zijn vader, den arbeid ijverig voortzettende.

Hij keek niet eens op van zijn arbeid.

„Ge kunt er veel geld voor maken,” zeide Frits.

„Van wien weet ge 't?” vraagde Jansen bedachtzaam.

„Meester Williams heeft het mij zoo even verteld,” zeide Frits.

Jansen fronste even zijn zware wenkbrauwen.

„Voor wien komt de agent?” vraagde hij plotseling.

„Voor een Engelsche Maatschappij,” antwoordde Frits.

De plooi tusschen Jansen's wenkbrauwen werd dieper.

„Nu ja, een Engelsche maatschappij—is dat zoo erg?” vraagde Frits.

„Ik verkoop aan geen Engelschman mijn land,” zeide de oude Jansen kortaf.

Hij wierp den hamer weg en nam de nijptang, om een verbogen draadnagel uit de plank te halen.

„En waarom aan geen Engelschman?” vraagde Frits.

„Omdat wij Transvaalsche Boeren eigenaren moeten blijven van den grond,” zeide Jansen met nadruk.

Hij had er den draadnagel uitgetrokken, en nam opnieuw den hamer.

„'t Zou me wat kunnen schelen, als ik goed werd betaald!” riep Frits luchthartig, doch 't ware beter geweest, zoo hij deze woorden had ingehouden.

Boer Jansen liet den hamer vallen en wierp een toornigen blik op zijn zoon.

„Is het zoover met je gekomen,” zeide hij langzaam, „dat het je koud laat, of ons land aan een Transvaalschen Boer of aan den Engelschman toekomt? Die reis van verleden jaar naar Kaapstad heeft je geen goed gedaan—waarlijk niet!”

„Zijn de Engelschen dan onze vijanden?” wierp Frits in het midden.

„Zouden dat onze vrienden zijn, die er op loeren, om onze duurgekochte vrijheid te morgen of te avond te vernietigen?” was de verontwaardigde wedervraag.

Frits antwoordde niet.

„Die drukke omgang met de familie Williams doet je kwaad; je zuigt er het Engelsche vergif in.”

„We kunnen nog genoeg van de Engelschen leeren,” meende Frits.

„Dat geloof ik ook,” zeide Jansen met een schamperen lach; „bij voorbeeld, om door list en bedrog zwakke volken onder de knie te krijgen!”

„Maar ik waarschuw je,” liet hij er dreigend op volgen—„wees op je hoede!”

En zijn zoon den rug toekeerend, nam hij opnieuw den zwaren ijzeren hamer.

Ontstemd verwijderde zich Frits.

Neen, het ging niet goed tusschen vader en zoon. Tante Martje, de stille goeie ziel, had het reeds sedert verleden jaar zien aankomen; het had haar al tranen en zuchten gekost.

Laat in den namiddag van den volgenden dag, van het veld huiswaarts keerende, ontmoette Frits drie van zijns vaders Kaffers, bezig, om de beesten aan een beek te drenken.

„Jonge baas,” riep de eerste, de naakte, zwarte armen opgewonden in de hoogte stekend, „hebt ge reeds gehoord van het verschrikkelijk ongeluk?”

„Wat is er gebeurd?” vraagde Frits onthutst, den teugel van Cesar inhoudend.

„De ouwe baas heeft een Engelschen koopman in de lucht geslingerd,” riep de Kaffer; „hij heeft hem door de ruiten gesmeten, en 't is zonde, dat ik het dure woord zeg: het roodbaatje was in eens morsdood.”

„Zoo dood als een pier,” vulde de tweede Kaffer aan.

„De ouwe baas is ook vreeselijk sterk,” zeide de derde Kaffer, met zijn witte tanden grijnzend.

„Hij slingerde het roodbaatje als een aap door de ruiten, en hij kwakte als een buffel,” hernam de eerste Kaffer, die van beeldspraak hield.

„Het roodbaatje brak den nek,” verduidelijkte de tweede Kaffer.

„Ja, 't is een ijselijkheid,” zeide de derde opnieuw met zijn witte tanden grijnzend.

„Van wien weet ge 't?” vraagde Frits, die wel wist, dat de Kaffers van overdrijving houden.

Nu, zij hadden 't uit een vertrouwbare bron.

Raversbol, die op de kalveren paste, had het van Bonaparte, en Bonaparte van Zaterdag, en Zaterdag van Spoelkom, en Spoelkom had het uit den eigen mond van Kil de kaffermeid.

Kil was bezig geweest aan het uitwieden van den bloementuin, toen plotseling de Engelschman, die zij een uur geleden door de voordeur naar binnen had zien gaan, door de ruiten naar buiten vloog. In 't eerst had zij nog gedacht aan een nieuwe Engelsche uitvinding, omdat de Engelschen zoo glad zijn in 't uitvinden, maar toen hij bleef liggen, begreep zij, dat er wat anders achter stak dan een Engelsche uitvinding, en zij had bijna een beroerte gekregen van schrik, toen zij merkte, dat hij daar lag met gebroken nek en morsdood.

Frits gaf zijn paard de sporen en snelde naar huis.

In de voordeur stond zijn vader.

Hij rookte bedaard zijn pijp, en staarde naar de avondwolken, die als reusachtige vogels met uitgespreide vleugels langzaam voorbij dreven aan het hooge firmament.

„Vader, wat is er gebeurd?” vraagde Frits vol spanning; „wat is er gebeurd met dien Engelschen agent?”

Wat was er gebeurd?

Heden voormiddag was een deftig mijnheer, gekleed naar den nieuwsten smaak, met een pakje onder den arm, een rotting in de hand en een gouden lorgnet op den neus, op „Waterfontein” gekomen.

Baas Jansen was juist bij de knechten geweest, die bezig waren eenige ossenhuiden te looien, en zat thans de jas uit, in zijn hemdsmouwen heel gemoedelijk zijn pijpje te rooken in de voorkamer.

Door het raam had hij over den bloementuin heen een vrij gezicht op zijn landerijen, en hij genoot bij het gezicht van den rijken oogst, die zijn velden beloofden.

Daar werd aan de deur geklopt.

We weten, dat het temperament en het karakter van den mensch een neiging heeft, om zich in al zijn handelingen te weerspiegelen.

De driftige klopt forsch, haastig, brutaal.

Hij schijnt te willen zeggen: „Doe je gauw open of moet ik de deur intrappen?”

De tik van den schuchtere klinkt bescheiden, aarzelend, vreesachtig—mag ik of mag ik niet?

Komt u iemand om een aalmoes vragen, dan hoort ge 't reeds aan dat vragend, klagend, smeekend kloppen, en een vertoornde, die je een standje wil schoppen, bonst tegen de deur.

Een predikant tikt weer anders dan een schoenmaker, en een horlogemaker doet het voorzichtiger dan een smid.

Den man van zaken kunt ge onmiddellijk herkennen aan zijn kloppen—één, twee drie; den eersten keer zacht, den tweeden keer wat sterker, den derden keer beslist en krachtig.

Reeds in zijn kloppen wil hij zeggen: „Ik kom over geen beuzelingen praten; ik wil spijkers met koppen slaan.”

Zóó was dan ook het getik van onzen Engelschen agent: één—twee—drie!

„In!” riep de boer met forsche stem.

„Mijnheer Jansen, als ik vragen mag?” zeide de reiziger met een diepe buiging.

De stoere Boer knikte zonder op te staan met den stevigen kop, en het stompje pijp, dat hij in zijn hand had, wees naar een stoel.

Dat stompje pijp scheen te willen zeggen: „Jij kunt gaan zitten, als je wilt, maar je kunt ook blijven staan voor mijn part.”

De gewikste reiziger koos het eerste, nam een stoel en zette zich in de nabijheid van den Boer, die hem met schuine blikken opnam.

Hij trok doodbedaard de witte handschoenen van zijn blanke handen, en deelde in welgekozen woorden het doel en streven mee der landbouw-maatschappij voor welke hij thans werkte.

Nu, dat doel was even practisch als schoon. De maatschappij wilde aan hare aandeelhouders een veilige geldbelegging met billijke rente verzekeren, en tevens de belangen van arme Transvaalsche Boeren behartigen, door aan hen tegen zeer matige huur landerijen af te staan, die de Maatschappij van plan was in de Transvaal te koopen.

„'t Is een bescheidene maar ernstige poging,” zeide de welbespraakte, „om de sociale kwestie uit de wereld te krijgen,” en hij draaide zelfbewust de punten op van zijn bruinen knevel.

Doch het doel was niet zoo mooi, als de agent—de agent van Cecil Rhodes—den eenvoudigen Boer zat voor te liegen.

Deze Engelsche christelijk-philantropische landbouw-maatschappij was maar een schepping van Cecil Rhodes' ondernemingsgeest, en de op te koopen landerijen werden uitsluitend gezocht in de nabijheid van den weg, die van het Engelsche fort Mafeking (op de Transvaalsche grenzen) naar Johannesburg liep. Immers op deze landerijen konden pleisterplaatsen en voorraadschuren worden opgericht voor Rhodes' ruiterij, als zij bij een inval in het Transvaalsche grondgebied zich in verbinding trachtte te stellen met Johannesburg, waar de brandstoffen voor een revolutie reeds voorzichtig en behoedzaam werden bijeenvergaderd.

Van de ware bedoeling der Engelsche Maatschappij wist Jansen intusschen niets af, maar zijn gezond boerenverstand zeide hem toch, dat de mooie voorspiegelingen van den gladden prater daar voor hem, zeker, niet waar konden zijn.

Hij liet dus den welbespraakte uitpraten, sloeg het rechterbeen over het linker, en zeide: „Ik heb er geen zin in, om Elandsvallei te verkoopen; ik verkoop je geen land.”

„Wil u mij geen land verkoopen?” riep de welbespraakte op den toon der hoogste verbazing. „Maar mijnheer Jansen, is het mogelijk, dat u op die manier uw eigen geluk met voeten wilt schoppen? Mijnheer Jansen, ik reis voor een Maatschappij, die, waar het een soliede geldbelegging geldt, met een zeer matige rente tevreden is, en op geen vijftig pond kijkt. Wel mijnheer, bedenk toch eens! vraag geld—weet u niet, hoeveel u vragen zult? Ik zal het u gemakkelijk maken—zie daar, ik bied u drie honderd souvereinen⁶)! Schudt u van neen?—wel nu, men zegt niet onmiddellijk zijn laatste woord—dat zal u ook niet doen, als u een paard koopt. Ik bied u nog twintig pond er boven. Heeft u me goed begrepen, mijnheer Jansen? Ik bied u drie honderd twintig zegge drie honderd twintig blanke gouden souvereins. Geen mensch, die 't er u voor bieden zal—geen sterveling! Want lieve schepsel, wat is Elandsvallei? Een stuk woestijn—de ware Sahara!”

De welbespraakte staakte zijn rede een oogenblik, wierp een onderzoekenden blik op het breede gelaat daar voor hem, en sloeg met de witte handschoenen naar de vliegen, die hem plaagden.

Doch dat gelaat bleef onbewegelijk, en terwijl baas Jansen machtige rookwolken blies uit zijn korte pijp, rustten zijn grijze oogen met klimmenden achterdocht op den welbespraakte.

„Een stuk woestijn is het—de ware Sahara!” herhaalde de agent van Cecil Rhodes met den gloed der overtuiging—„mij den hals af, als het meer waard is dan twee honderd vijftig pond!”

Hij nam het gouden lorgnet van den neus, veegde het af met zijn handschoenen en zette het met een gracieuse beweging op nieuw op den neus.

„Dan ben je een zot, om meer te bieden dan het waard is,” zeide baas Jansen droogjes.

„Er zit muziek in, mijnheer Jansen, muziek!” antwoordde de welbespraakte.

„Ik begin het ook te gelooven,” meende Jansen, terwijl hij de uitgerookte pijp naast zich neerlegde op de vensterbank.

„Ja, maar in een anderen zin dan u waarschijnlijk bedoelt, mijnheer Jansen,” ging de ijverige reiziger voort. „Ik bied namelijk—op mijn eigen risico—honderd twintig pond meer dan ik besteden mag. Maar het geldt een weddenschap, mijnheer Jansen, een weddenschap!”

„Zóó,” zeide Jansen koeltjes.

„Ik heb namelijk een weddenschap van tweehonderd pond aangegaan, dat ik „Elandsvallei” zou koopen, terwijl mijn tegenstander, met wien ik de weddenschap aanging, verzekerde, dat u „Elandsvallei” niet zou willen verkoopen. Wanneer ik u honderd twintig pond boven den prijs bied, dien ik mag besteden, dan steek ik met de weddenschap toch nog tachtig pond in mijn zak, en onze belangen gaan dus dezen keer samen. Gelooft u mij niet, mijnheer Jansen? Kijk mij eens flink in de oogen—zie ik er uit als een bedrieger?”

Inderdaad kon een pas geboren kind er niet onschuldiger uitzien dan deze handige agent, doch boer Jansen zeide op ruwen toon: „Zulke lompe leugens moet je een ander vertellen, maar niet aan Reinard Jansen.”

„Je denkt misschien, dat je met een kind bezig bent?” ging hij voort, terwijl zijn grijze oogen onheilspellend begonnen te flikkeren.

De welbespraakte, wiens welsprekendheid en brutaliteit grooter waren dan zijn menschenkennis, had toch zooveel begrip, dat hij de weddenschap verder wijselijk liet rusten.

„Mijnheer Jansen,” zeide hij, „vraag dan eens geld!”

„Ik vraag niets,” antwoordde de boer.

Zijn geduld raakte uitgeput.

„Vraag driehonderd vijftig pond!” zeide de welbespraakte.

„Ik vraag niets!” herhaalde Jansen met klem.

„Nu, dan bied ik het u!” riep de onverschrokken man plotseling, oprijzende van zijn stoel, met vervaarlijke stem. „Drie honderd vijftig pond bied ik—sla in, mijnheer Jansen, sla in!”

Hij deed een poging, om de groote, ruwe hand van den landeigenaar te grijpen, maar deze poging mislukte hem volkomen.

„Ben je nu uitgepraat?” vraagde Jansen koeltjes.

„Nog niet,” zeide de welbespraakte, en hij ging waarlijk weer zitten.

Hij haalde een sierlijken sigarenkoker uit zijn zak.

„Een sigaar aansteken?” vraagde hij minzaam; „echte Havanna?”

Jansen maakte een afwerende beweging.

„Ik vraag je, of je nu uitgepraat zijt?” zeide hij toornig.

„Als de koop gesloten is—ja,” zeide de agent met bewonderenswaardige volharding; „heb ik „Elandsvallei”—ja of neen?”

Jansen zeide geen woord, en de welbespraakte ging voort:

„U krijgt vijftig souvereins als handgeld tegen de onderteekening van een klein koopcontractje.”

Hij haalde een handvol goudstukken voor den dag, en begon ze neer te tellen op de eikenhouten tafel.

Maar de stoere Boer sloeg thans met zijn harde vuist op de tafel, dat de prachtige goudstukken rammelden, en barstte los: „Ik bewonder mijn eigen geduld, dat ik jou, sinjeur, nog niet de deur heb uitgesmeten.”

„Steek dien rommel op—daar is de deur,” riep hij met een gebiedend gebaar.

De Engelsche agent was wel genoodzaakt, om het geld weer op te steken, maar hij dacht nog niet aan heengaan.

Was hij vroeger in kwaliteit van wijnreiziger op den wenk van een lastigen, ouden heer door diens bediende niet twee keeren al de trappen afgegooid, en had hij er later toch nog geen zaken gedaan? Had men hem in de dagen, toen hij sigarenhandelaar was, niet eens de voordeur voor den neus op het nachtslot geworpen, en was hij niet door de achterdeur weer binnengeslopen, en tot zaken gekomen? En zou hij 't nu tegen zoo'n Boer moeten afleggen, tegen zoo'n ongelikten beer?

„Mijnheer Jansen,” zeide hij met waardigheid, „maak u niet driftig. Laten wij als verstandige menschen met elkaar praten. Ik bied u driehonderd vijftig souvereins, zegge drie honderd vijftig, al is het schandelijk veel. Denkt ge, dat er misschien een goud- of koperader door Elandsvallei loopt? Wel nu, we zullen in het koopcontract de bepaling inlasschen, dat alle mogelijke ertsen in den bodem uw eigendom blijven—wat wilt u nog meer?”

„Er uit!” bulderde Jansen.

De welbespraakte stond op, nam zijn grijzen cylinderhoed van de tafel, draalde een oogenblik, en—ging weer zitten.

„Ik zal dien brombeer nog wel klein krijgen,” dacht hij in zijn buitensporig zelfvertrouwen, maar het was een vreeselijke vergissing.

Jansen stond op, ging naar de deur, draaide ze op slot en stak den sleutel in zijn wijden broekzak.

Reinard Jansen en de Engelsche reiziger.

De blauwe ader aan zijn rechterslaap zette op, en slechts met moeite bewaarde hij zijn zelfbeheersching.

Hij zette de handen in de zijden en zeide: „Roodbaatje, ik heb je verzocht de deur uit te gaan, maar je wildet niet, nu moet je dièn kant uit.”

„Welken kant?” riep de welbespraakte, in groote verbazing.

„Dièn kant!” zeide de Boer, in een bepaalde richting wijzend.

„Door dat raam?” vraagde de agent twijfelend, maar hij schepte moed en dacht aan een grap.

„'t Is altijd nog beter dan door den schoorsteen,” zeide hij en lachte.

„Ik denk het ook,” zei Jansen—„vooruit!”

Nu keek de welbespraakte den Boer weer aan door zijn gouden lorgnet—zou het toch meenens zijn? Of leed de Boer aan vlagen van tijdelijken waanzin?

„Nu, ga je of moet ik je een handje helpen?” zeide Jansen.

„Help me maar een handje,” zeide de agent van Cecil Rhodes, die voor den eersten keer van zijn leven de kluts totaal kwijt was, en niet meer wist wat hij zeide.

Daar had je 't!

De gespierde Boer greep met zijn armen van staal den welbespraakte, en slingerde hem—de beenen vooruit—met een bewonderenswaardige vaardigheid door de rinkelende, kletterende glasruiten den tuin in.

Langs denzelfden weg volgde het pakje, de rotting en de cylinderhoed.

„Die komt vooreerst niet terug!” meende de Boer.

Neen, dat zou waar zijn!

De reiziger werkte zich omhoog, zocht het gouden lorgnet op, dat hem van den neus was gevlogen, nam zijn verdere bezittingen tot zich, en holde met lange stappen, zonder om te kijken, het erf af.

Doch toen hij aan het houten hek, aan het einde der oprijlaan, was gekomen, keek hij nog eenmaal om en brulde: „Stikken kan hij voor mijn part—hij kan stikken, de rekel!”

En met deze even onbetamelijke als onchristelijke uitdrukking verliet hij Waterfontein, om er nooit terug te komen.