SYLLABUS CODICUM

AD QUOS IN EDIT. NOVISSIMA PARISIENSI RECOGNITI SUNT CONFESSIONUM LIBRI,

NECNON VARIANTES LECTIONES.

MANUSCRIPTI CODICES.

Confessionum libri prodeunt hic de novo emendati ad veteres codices optimæ notæ Fossatensem, Thuaneum, Corbeiensem, Germanensem, Benignianum, qui ante annos 700 vel 800 scripti videntur:

Insuper, ad alios codices inferioris ætatis, aut nobis qui non omnes propriis oculis exploravimus incompertæ, scilicet ad Theodericensem, Albinensem, Lyranum, Valinensem, Regium, Vedastinum, Vaticanum, unum e bibliotheca RR. PP. Prædicatorum Paris. via Jacobæa, ex Sorbonica duos, ex Victorina tres, ex bibliotheca RR. PP. Augustinianorum majoris conventus Paris. quatuor:

Denique, ad Variantes Lectiones Lovaniensium cura ex quinque manuscriptis collectas; necnon ad quatuor manuscriptos Anglicanos, scilicet unum ex Bodleiana bibliotheca, duos ex Collegio Mertonensi, et unum ex Archiva Laudina. [Hos, cum parum accurate collati fuerint, denuo contulimus.]

EDITI CODICES.

Confessionum Libris emendandis adhibiti sunt editi codices antiquiores et castigatiores:

Am. Id est, liber excusus Basileæ per Joannem de Amerbach, anno Domini 1489.

Bad. Quem Jodocus Badius per Joannem Parvum Parisiis excudi curavit, anno 1502.

Er. Desiderii Erasmi cura castigatus, et Frobeniano prelo editus Basileæ, anno 1529.

Lov. Liber qui juxta recognitionum Theologorum Lovaniensium, ex Plantiniana typographia prodiit Antuerpiæ, anno 1577.

Arn. Editio quæ D. Antonii Arnaldi doctoris Sorbonici studio ad duodecim manuscriptos recognita prodiit Parisiis, anno 1649.

Præter editiones modo allatas quibus solum usi fuerant RR. PP. Benedictini, Editioni recenti Parisiensi accurandæ adhibiti sunt castigatiores libri, tum veteres tum recentiores:

Lugd. Editio Lugdunensis, anni 1561.

Ven. Editio Veneta, anni 1584.

Somm. Editio H. Sommalii e Societate Jesu. Coloniæ Agrippinæ, anno l629.

Lov. Editio posterior Theologorum Lovaniensium. Antuerpiæ, apud Engelbertum Gymnicum, anno 1662.

Dub. Editio quæ D. Dubois cura prodiit Parisiis ex typis Joannis Baptistæ Coignard, anno 1687.

Benedict. Editio Benedictina, excusa denuo Antuerpiæ, anno 1700.

Mart. Editio Dom. J. Martin Benedictini e Congregatione S. Mauri, recognita ad antiquam editionem Ulimmerii necnon ad duodecim manuscriptos. Parisiis, anno 1741.

Flor. Fr. Archangeli a Præsentatione sacerdotis, professi Carmelitæ excalceati, Theologiæ et Scripturæ sanctæ Lectoris, recognita ad multas editiones, necnon ad tredecim Etruriæ manuscriptos. Florentiæ, anno 1757.

Rond. L. St. Rondet studio collata cum sexdecim manuscriptis, necnon cum præcedentibus editionibus. Parisiis, 1776.

LECTIONES VARIANTES.

Relatis in textum, ex Benedictinorum consilio, nonnullis Variantibus Lectionibus quæ illos præterierant, prius ab ipsis usurpatam lectionem sub oculos hic ponimus uncis inclusam [ ].

Si quas lectiones, iis quas in textum receperant, Benedictini, curis posterioribus, prætulerunt, lectionem priorem uncis inclusam, (post ed. ult. Paris.) exhibuimus; si qua editor ille Paris. editionem Benedictinam emendavit, vel nos edit. Parisiensem immutavimus, lectionem priorem cum verbis ed. B., ed. P., subjecimus.

Et sic de cæteris manuscriptis codicibus designandis.

Ubi vero hi Codices cum textu recepto conveniunt, id notare haud necesse duximus.

Cæterum hic illic signa illa usitata usurpavimus, =, si ve. omissum sit, †, si textui additum sit.

P. 1. l. 5. resistis.—Somm. Lov. quinque Mss. apud Mart. laudati, necnon Rond. cum tribus Mss. superbis, Deus, resistis. [bene]

l. 9. et scire.—et si scire ABCD.

l. 11. = te Germ. 2. ap. Mart. ABC. habet D manu post.

2. inferis.—Theoderic. Ms. ego sum inferi, non intoleranter. Alii plerique, ego jam inferi, librariorum lapsu, ut videtur. E.—Rond. cum uno codice: non enim ego sum in inferis. non enim ego sum jam in inf. ABC sum jam inferi D.

ut quoquam—ut a quoquam 2 Mss. ap. Mart. Lov. ABDE.

dissiparis.—Antiquiores edd. scilicet a Jodoco Badio Ascensio, a Joanne Amerbachio, et a Desiderio Erasmo, cum tribus Mss. dispergeris.

l. 12. tui = tua 3 Mss &c. ap. Mart. ABCDE.

qui.—Ita Somm. Dub. Mart. Rond. [Ed. B. quæ. c. ABCE quo D.]

3. amisisti.—Somm. Flor. et Rond. amittis.

diximus.—Somm. Rond. cum uno Ms. dicimus.

est.—In antiquis edd. Bad. Am. et Er. necnon in uno e Mss. additur, miseria.

4. Sine.—Somm. et Rond. cum novem Mss. necnon duo apud Mart. Mss. Sine me. BE. D manu post.

mortalem.—Ita Mss. ferme omnes, et editio per Antonium Arnaldum doctorem Sorbonicum adornata, ubi verbum, nescio, refertur ad superiorem sententiam, unde venerim huc, qua se Augustinus significat circa animæ originem fluctuare. At Bad. Am. et Er. habent: in istam dico mortalem vitam: mortalem dicam vitam, an mortem vitalem nescio: quam lectionem Lovanienses ad trium Mss. fidem sic mutarunt: in istam dicam mortalem vitam, an mortem vitalem, nescio.

quo.—Apud Bad. Am. Er. et Lov. ex qua et in qua. Verius porro in Mss. et in editione Antonii Arn. pro designando utroque parente, ex quo et in qua.

eis.—Ita Somm. Dub. Mart. Rond. cum quatuor Mss. [Ed. B. quod ex eis non. ABCDE.]

5. tibi.—Somm. Lov. Rond. ex aliquot Mss. et 4 Mss. ap. Mart. quærentem te, qui de hoc, quod novi, laudari te.

deficiunt.—Lov. an anni tui. Abest tamen an, a nostris Mss. et ab aliis plerisque edd.—Insuper, Somm. et Rond. cum sex Mss. 1 ap. Mart., E. deficient.

ult. intelligat.—intelligit 3 Mss. ap. Mart.

6. me.—Lov. et Arn. Quis mihi commemorat. Bad. Am. et Er. Quis mecum commemorat. E. Sed vera lectio est quam Mss. ope restituimus, juxta quem loquendi modum in libro de Magistro, cap. 1, dicit Augustinus: "Duas jam loquendi causas constituo; aut ut doceamus, aut ut commemoremus vel alios vel nosmetipsos." [mihi in memoriam revocat; quo sensu apud Aug. c. acc. p. conjungitur. Erasm.]

purgat.—purgabat. Angl. Mss. (ABCD) (E. purgat)—Sic etiam Rond. cum octo Mss.

cum.—Ita in Mss. et recte. Vult nimirum Augustinus posse vel ex eo probari, quod illa, quæ in infantibus benigne tolerantur, mala sint, quia in ætate provectioribus tolerari æquo animo non possunt. Mendose ergo legitur in edd. Quod licet probes, tamen ferre.

7. qua me vixisse.—Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. et Rond. cum decem Mss. necnon tres apud Mart. Mss. et ACDE. de qua B. et paulo post, qua vivo ABCDE....qua vixi. CDE. [Ed. P. quam me vixisse—quam vivo—quam vixi AB.]

si et.—Omittitur, si et, in editione Lovaniensi. sed etsi B.

memoria.—Lov. prensabam memoria. Bad. Am. Er. et Arn. cum nonnullis Mss. pensabam memoria. ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. præstabam. Melior visa est lectio Mss. Corb. Fossat. et aliorum optimæ notæ, qui habent, præsonabam.

8. deridens.—Nonnulli e Mss. diligens eos. E. irridens ABCD. Paulo post vero Bad. Am. et Er. acerbissime infligunt.

9. approbet.—Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum duobus Mss. [Ed. B. approbat. ABCDE.]

aut.—Apud Bad. Am. Er. et Lov. haud.

§. 16. l. 2. ordinator.—In editionibus Am. Er. et Lov. legebatur, tantum non ordinator. DE. Erratum: quod emendant edd. Bad. et Arn. et Mss. plures ac potiores, a quibus abest negatio. vid. sup. not. 13. p. 9.

spectacula.—Lov. per oculos periculosa micante in spectacula. E. Alii edd. per oculos emicante.—Tamen cum Lov. concordant Er. Lugd. Ven. et Sommalius, et 1 MS. ap. Mart. magis magisque periculose ABCD (inserto tamen in D man. post. per oculos ante periculose).

10. stomachi.—Sic reperimus in melioribus Mss. Apud Arn. vero et nonnullos Mss. pressus stomacho. Denique Bad. Am. Er. et Lov. pressus stomachi dolore. E.

sunt.—Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. cum sex Mss. necnon sex alii Mss. apud Mart. hic et superius, sint. CE. quasi laxata sint loca peccandi, annon laxata sunt? AD et ut videtur B.

vult.—Abest, quod vult, a Mss. optimis. ABCD (sed in marg. D adscribitur ante faciat).

sanarer.—Somm. Dub. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum quatuor aliis, ut cito sanarer. [Mss. quinque citat Mart.; habent autem et ut.]

eos.—Ita legit Arn. nec aliter ferunt plerique Mss. sed varia labes huic loco illata est in edd. e quibus Am. Er. et Lov. sic habent, et tibi tam eos. Bad. porro, et territa per eos. E. Alii, particula interposita, et terram magis per eos: quam tamen particulam non ineleganter interdum subintelligendam relinquit Augustinus.

referrem.—In Ms. Lyrensi, referretur.

11. eram.—Mss. frequentes, et ABCD [quia caro eram. E. et ed. P.]

terra.—Am. Er. et Lov. e terra.

P. 12. l. 1. putantur.—putabantur 5 Mss. ap. Mart. et Somm. D man. post.

difficultas.—Ita Mss. præstantiores. At Lov. et Arn. difficulter, difficultas.—Somm. Mart. cum quinque Mss. et Rond. cum tribus aliis: difficulter. Difficultas. Ulim. et ABCD difficultas omnino, difficultas. E difficultas omnino ediscendæ.

13. possem.—Mss. aliquot cum Arn. et quia non esset nisi. DE. quæ non esset ABC. Alii nonnulli et quæ non nosset nisi.

a te.—Rond. cum septem Mss. rece seramus a te. E.

§. 24. pen. sed quæ et in rebus. = quæ 6 Mss. ap. Mart. ABCD. = et quoque E.

14. putarentur.—Apud. Lov. ne flagitia putarentur. Non integre.

§. 26. l. 23. appellare ad aliquem 3 Mss. ap. Mart. ABCDE.

§. 27. l. 4. decoris pro dedecoris 5 Mss. ap. Mart.

15. eruis.—Am. Er. et Lov. Et non eruis. E. Sed melius longe Bad. Arn. et Mss. præcipui, Et nunc eruis.

Nam.—Mss. tres Angl. Nam ivi. ABCD. 4 Mss. ap. Mart. longe eram.

tenebroso.—Apud Lov. additur, cesseram. Am. et Er. recesseram. In Ms. Alb. habetur, in affectu eram tenebroso. Apud Bad. vero. Arn. et cæteros fere omnes Mss. generalior effertur sententia absque addito, ut intelligamus longe a Deo esse illos qui sunt in affectu tenebroso.

16. alteri.—Rond. cum quatuor Mss. hic interponit non. BC.

hominibus.—Lov. inter homines D sup. ras. inter homines hominibus ABC. Patet legendum esse cum Mss. inter hominibus K. 1^ma. man.; vel sine aspiratione, inter omines: quod Augustinus in exemplum affert locutionis incongruæ et cavendæ.

vanæ Rond. cum octo Mss. quibus accedunt duo Mss. laudati a Mart. E. [vana ed. P. c. ABCD] mox deprehenderam 4 Mss. ap. Mart. et succedentibus hæc ipsa omnino 7 Mss. ap. Mart. Mor. ABCDE.

vivebam.—Sic Mss. cum edd. plerisque, ubi Lov. c. 5 Mss. ap. Mart. habet, et jam tunc videbam—Somm. et Rond. cum quatuor Mss. et jam tunc vivebam. E. etiam tunc et vivebam ABCD.

17. cæteris.—Bad. Am. Er. et Lov. cæteras. meas atque cæteras E. Castigatum est ex Arn. et Mss. cæteris. Quippe hoc loco fatetur Augustinus se in eo peccasse, quod voluptates, sublimitates, veritates, non in Deo; sed in seipso et creaturis aliis quæreret.

18. colligens.—Tres Mss. Angl. colligas. ABCD.

inferis.—Lov. cum antiquioribus edd. satiari in inferis. Expunximus, in, juxta Mss. et Arn.

luminosus.—In libris editis ab Henrico Sommalio Societatis Jesu, et a Thoma Blasio, legitur: limosus limes. In codice Corb. liminosus. Utrobique corrupte: illic enim deflet Augutstinus quod sese intra honestæ amicitiæ limites haud continuerit; adeoque legendum cum Mss. et aliis edd. luminosus limes.

Obsurdueram.—In Lov. Somm. et Blas. Obsordueram. DE. Substituimus obsurdueram aliorum codicum auctoritate, necnon exigente vocabulo, stridore, quod ad aures refertur.

19. modularetur. sic Mss. primæ notæ, et prope omnes; quam lectionem parum abfuit ut præeligeremus. ABCDE. [moderaretur ed. P.]

nostræ.—In Mss. optimis. [mortalitatis nostræ. ABCDE. c. ed. P.]

libidinis.—Lov. Somm. et Blas. accepit in me luxuria sceptrum, e totas manus ei dedi vesania libidinis. In aliis plerisque codicibus habetur in recto, vesania; et abest vox, luxuria.

20. l. 10. de quam profundo.—de quo 5 Mss. ap. Mart. ABCD.

meum.—Somm. et Rond. quis enim hominum non extollebat laudibus tunc patrem meum? tunc hominum ABD.

inclinatæ.—Ms. Lyrensis: perversus atque inclinatus. mox voluptatis ABCD.

21. l. 8. quanto magis turpes = magis ABCD.

22. justitiæ.—Mss. frequentiores: nisi penuria et fastidio justitiæ. ABCDE.

l. 15. malitia. Fœda erat. fœderata 5 Mss. ap. Mart.

dedecore.—Somm. et Rond. de decore, duabus vocibus. Tres Mss. apud Mart. non decus aliquod, sed dedecus appetens.

23. et.—Somm. et Rond. hic addunt, opibus. E.

ego.—Somm. Dub. Mart. Rond. ergo. Alii edd. quid ergo eo.

erat.—Er. Lugd. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. erant.

iniquitatem.—Lov. sola iniquitate. DE. At alii cdd. melius, solam iniquitatem.

fruens.—Angl. duo furens. [E. tantum] Alii, fruens.

ibi.—In Mss. quatuor et Arn. mihi.

24. a quo?—Somm. Lov. Flor. Rond. om. potest. [a quo potest? ABCDE. c. ed. P.]

sua.—Ita in Mss. et antiquioribus edd. cum in Lov. et Arn. legatur, opera tua malis inimica sunt. E. Contra mentem Augustini, qui, nisi fallimur, probare intendit nihil Dei innocentiæ derogari pœna malis irrogata; quia si quid patiuntur nocumenti, totum in ipsa eorum opera refundi debet.

§. 14. l. 4. etiam sic te imitando = te ABCD.

25. reorum. sic Codices plerique, cum Ulim. et E. Maluimus, uti pauciores habent, consortium reorum. ABCD. Hoc enim verbo S. Augustinus peccati illius sui gravitatem amplificat, sicuti deinceps facit, se et consciorum animorum confricatione accensum, et consortio simul peccantium delectatum fuisse accusans. [reorum ed. P.]

26. occurrit.—Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. occurrerit.

27. amabam.—Lov. et 4 Mss. ap. Mart. et amari amabam; moxque, amans amari. At Bad. Am. Er. Arn. et Ulim. cum Mss. pro, amari, habent, amare, utroque loco, et melius.

l. 4. quid pro quod ABCDE.

libidinis.—Am. Er. et Lov. de tartarea libidine. At Bad. Arn. et Mss. de tartaro libidinis.

28. insania.—Septem Mss. mirabilis insania. E.

actori.—Am. Er. et Lov. auctori. ABD. auditori C.

dolores.—Theologi Lovanienses legunt: lacrymæ ergo amantur et dolores. Abest vox, lacrymæ, a Mss. et edd. plerisque. lacrymæ loco lacrymatur habet E. lacryma D. lacrymat AB.

æstus.—Rond. ex tribus Mss. et totidem ap. Mart. in æstus.

§ 3. l. 9. amentur—amantur ABCD.

l. 13. congaudebam.—bat ABCD. sed puncto forsan notatur, et mox contristabatur.

antep. lateque—alteque 5 Mss. ap. Mart. ABCDE.

gererent.—Er. Lugd. Lov. Somm. Mart. cum 1 Ms. Rond. gererentur.

dolor.—Bad. Am. Er. et Lov. delectatur cor, cum 5 Mss. ap. Mart. Nostram vero lectionem præferunt Mss. et Arn.

29. §. 5. l. 2. sacrilegam curiositatem sacrilega curiositate ABCDE.

scævum.—Sic juxta vetustos cdd. scribendum hic, scævum, id est, sinistrum: non, sævum, uti scribitur apud Er. et Lov.

30. §. 7. l. 4. quendam Ciceronis minus recte ex edit. Lips. pro quendam cujusdam Ciceronis quod habent ABCDE. cum ed. P.

l. 11. surgeret jam cœperam ABCDE.

31. refrangebat.—Sic Mss. prope omnes cum Bad. neque secus Am. et Er. nisi quod scribunt, refringebat. At Lov. et Arn. habent, et hoc solo in me tanta flagrantia refrigebat.

præbiberat.—Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et sex Mss. apud Mart. pie biberat. ABCDE.

§. 9. l. 2. ut viderem—et videre, 4 Mss. ap. Mart. et ABCD.

nomina.—Lov. Hæc enim omnia non. hæc omnia E.

sono.—Quatuor Mss. tenui sono. ABCD (sed in D sup. emendatur sono tenus) E. Alii tenus sono.

§. 10. l. 1. = et ABCDE.

32. l. 1. et cæterum = et ABCDE.

33. habes.—Er. abes. B.

34. pulmenta.—Sic Mss. cum Bad. Am. Arn. ubi Er. et Lov. elementa. Angl. quatuor, bulmenta. [minus recte, habent enim omnes pulmenta.]

illam.—Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. c. 2 Mss. Flor. et Rond. in illam. ABCE. D man. 2^da.

illum.—Er. Ven. illam. et 3 Mss. ap. Mart. D man. 2^da.

35. l. 3. quibus rerum ignarus.—rebus ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. Ulim. et Arn.

Scriptura.—Sic Mss. Angl.—Sic etiam editio Am. duo Mss. Flor. necnon editio Florentina. 3 Mss. ap. Mart. [et si recte in Scripturis diceremur.]

rectissima.—Quatuor Mss. lectissima. AC. D 1^ma. man.

l. ult. juste—juxta 2 Mss. ap. Mart.

36. l. 1. Numquid.—Et numq. ABCD.

l. 8. his—hic ABCDE.

præcepit.—Apud Lov. additur, Deus. D. man. 2^da. Lips. Sed ea vox abest a Mss. et plerisque edd. quia quæ hic laudatur Justitia, non est alia ab ipso Deo, qui præcepit.

37. l. 4. = est ABCDE.

38. l. 3. Tu † Domine derelinqueris ABCD.

l. 4. quia—qui ABCDE et Germ. 1 ap. Mart.

42. l. 1. videretur videbatur ABCD.

concederet.—In editis Bad. Am. Er. et Lov. me secum crederet. Sed legendum cum Mss. potioribus, me concederet; vel cum Arn. me secum concederet.—Editio Florentina censet omnino legendum, me secum crederet: quod probare nititur auctoritate tum edd. supra memoratarum, tum Sommalii, tum undecim Mss. Etruriæ: cujus tamen rationibus non convincimur. Ut vivere me secum crederet et haberet (habere E) mecum ABCDE. et 5 Mss. melioris notæ ap. Mart.

44. fieri.—Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et Rond. fieri enim. E.

45. carmina.—Bad. Am. Er. et Lov. certamina.

46. §. 3. l. 6. = me ABCDE sinerem E.

castitate.—Bad. Am. et Er. substituunt, charitate.

47. planos.—In quibusdam editionibus, planetarios. Ita in ipsa editione Lovaniensium per typographorum oscitantiam; quandoquidem in suis Castigationibus aiunt rectius videri sibi legendum, planos, id est impostores, quo nomine appellatos olim fuisse Mathematicos palam est. Hoc porro nomen alias adhibet Augustinus, ut libro tertio contra Academicos, cap. 15.

48. l. 1. medicæ artis.—medicinæ ABCDE. 4 Mss. ap. Mart.

proconsule.—Er. Lugd. Ven. Benedict. pro consule, duobus verbis. Lov. proconsul e manu sua. ACD. proconsul manu G. 2. ap. Mart. E.

l. 13. illam.—illa ABCDE et 6 Mss. ap. Mart.

intelligere.—Sic legendum cum Mss. Angl. ABCDE.—Quibus suffragantur sex Mss. Flor. necnon Mart. cum tribus Mss. et Rond. cum quatuor aliis Mss. [potuisset intelligere.]

sustentas.—Lov. et Rond. sustentes.

paginis.—Apud Am. Er. et Lov. de Paganis; quibus perperam suffragantur aliquot Mss. E.

castus.—Mart. cum tribus Mss. melioris notæ [cautus ABCDE c. ed. Par.]

49. cocta.—2 Mss. ap. Mart. et Lov. E. Mss. plures coacta, et melius nostra opinione dicitur coacta, id est coagmentata amicitia, quam cocta. licet hanc vocem Lovanienses prætulerint.—Quinque Mss. apud Mart. citati et D man. 2^da. habent, coacto fervore [coacta ABCD c. Ed. Par.] mox = ego ABCDE.

convertis.—In Editis Am. Er. et Lov. Simulque convertens. Paulo post, apud Lov. legere est, super omnes civitates; pro, suavitates.

suavi.—Er. Lugd. Ven. Lov. suavis. E.

50. §. 9. l. 4. expetebant—spectabant ABC. expectabant G. 1. DE. sp. enim ABE. = mihi ABCDE et pro quia, quod ABCDE. G. 2. ap. Mart. quæ G. 1. quando 4 Mss. ap. Mart.

51. l. 3. = tunc ABCDE.

l. 7. tunc—nunc AC. D man. 1^ore. non B.

l. 8. Sic enim ego eram ABD. ego enim E.

ibi.—Am. Er. Lov. et Somm. An hoc tibi. D. man. 2^da, ut videtur.

52. conscissam.—Quinque Mss. concisam, et ABCDE.

Ad te.—Ita magno consensu Mss. paucis exceptis qui habent, vel a te vel cum edd. miseriæ quæ a te. D man. 2^da, quæ ad te.

53. §. 14. l. 3. ex ejus corpore—ex eis ABC. D man. 1^ore.

antep. quo fugit—a quo ABCD.

et non.—Sequimur Mss. In edd. porro sublata negatione legitur, etenim omnia senescunt.

54. sint.—Mss. tres: Eunt enim quo? ut non sint.

§. 16. pen. descendunt—discedunt 3 Mss. ap. Mart.

§. 17. l. 3. hæ—hæc ABCD.

55. ubi est.—In codice Sorbonico, et 2 Mss. ap. Mart. Ecce ibi est, ubi sapit veritas.

eam—Lov. Arn. Mart. cum quinque Mss. necnon Rond. cum quatuor Mss. ut sanet eam. [e Vulg.] D man. 2^da.

l. 7 ab inf. illi alter—ille ABCDE, 2 G. et Ulim. ap. Mart. ille et alter 2 Mss. ap. Mart.

56. descensum.—Benignianus codex optimæ notæ, discessum.

l. 5 ab inf. corporibus—corporalibus ABCD.

57. Hierium.—Sic scribitur in editione Lov. et in Mss. plerisque. At in Bad. Am. Er. Arn. et quatuor Mss. Icherium.

l. 5 ab inf. meæ—suæ AB. C man. post. D. et 6 Mss. ap. Mart.

dictor.—In edd., E et 6 Mss. ap. Mart. doctor. In duobus Mss. Lov. dictator: corrupte scilicet pro, dictor; quam vocem nostrorum codicum auctoritate restituere visum est.

58. meæ.—Arn. cum editione Moreti, an. 1650 sic habet: animo versabam et ostentationem contemplationis meæ. Mss. sex: modos contempl.

vitæ.—Mss. Angl. cum nostris habent: divisione irrationabilis (ABCD) vitæ; sive, irrationalis. E. Apud Lov. rationalis; mendose, ut patet.

mentem.—Mss. quinque non deterioris notæ et ABCDE habent sine ullo sensu mentem, pro, sine ullo sexu.

59. §. 25. antep. accepimus—accipimus ABD et 3 Mss. ap. Mart.

60. confitebar.—Edd. pene errare confitebar, manifesto lapsu. ABCDE. plane 1 Ms. ap. Mart.

61. acumen.—In antiquioribus editionibus, discendi. Lov. et Arn. disputandi. At in Mss. pluribus, dispiciendi acumen, quæ germana lectio visa est.

cupiditates.—Lov. cum antiquioribus editionibus, meretricias cupiditates. At Mss. cum Arn. meretrices: quod vocabulum usurpavit Augustinus ab eo loco Evangelii, ad quem alludit.

62. timebimus.—Somm. Ulim. Lov. Arn. Moret. Mart. cum septem Mss. necnon Rond. cum tredecim Mss. ABCDE [timemus ed. P.]

64. vexarentur.—Ita codices plerique, et elegantius videtur quam si rupto periodi nexu nova incipiat sententia hoc modo: In te offenderunt injusti ut juste vexarentur, uti habent nonnulli Mss. cum Arn. ut et &c. ABCD. offenderent—et E.

suam.—Substituimus, suam ex Mss. melioris notæ, loco tuam, quod in codicibus vulgatis, et in Mss. nonnullis reperitur.

§. 3. l. 4. suaviloquentiæ—suavis eloq. ABCD.

l. 5. quam ego † jam ABCD.

65. tibi.—Arn. et Mss. duo, occidant se tibi; moxque, trucident. Alii plerique codices comprobant alteram lectionem, quæ paululum obscura est propter distantiam particulæ negantis referendæ etiam ad verba, occidunt, et trucidant.

66. quæ.—Somm. Dub. Mart. c. 1 Ms. et Rond. Lips. qui. E.

§. 6. pen. ad illas rationes—exploratas. ad illa ratio B. explorata ABC. ad illas rationales ACD man. 1^ore.

§. 7. l. 5. sicut Deum—sicut Te ABCD man. 1^ore.

67. hoc.—Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. ad hæc. adhuc ABC hoc sup. lin. D.

§. 8. l. 7. existimari se. se (sese C.) æstimari ABCD æstimari se Mart. cum 2 G. et Arn.

tam.—Arn. et Moret. D man. post. falsa tam ABD man. 1^ore. Mart. (c. 5 Mss. et Ulim.) Rond. falsata C. Rhythmus "non solum ignorata, sed etiam falsata" Aug. sapit [falsa tam vesana superbiæ. ed. P.]

69. eoque.—Er. Lugd. Ven. Lov. eo quoque. ABCD.

antep. quas—quos ABCD 4 Mss. ap. Mart. Ulim. Mor.

70. quod.—Rond. quo ABCD. 1 Ms. ap. Mart. Mor.

modis.—Ulim. Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum undecim Mss. miris et occultis modis. E. et D. sup. lin.

est.—Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. Mart. Flor. et Rond. sit.

71. nolui.—Codex Sorb. meos esse volui. Consentit Gallica versio Arn. sed alii cdd. etiam Arn. in Latino textu, habent nolui. Et reipsa cum in schola rhetoris studeret Augustinus, fuit longe sedatior, ut ait supra, lib. iii. c. 3.

diligebant.—Somm. Dub. Arn. Mart. (c. 5 Mss.) Mor. et Rond. diligent A [diligunt, BCDE c. ed. P.]

72. non mansit. Sic Mss. magno consensu. E. Verior forsitan lectio est, qua filium mater significatur suis fletibus ac precibus prosecuta. = non ABCD et 3 Mss. ap. Mart. et Arn. [remansit ed. Par.]

me faceres.—ita Mss. et Arn. ABCDE. [ut in me ed. Par.]

ista.—Lugd. Ven. Lov. Somm. Mart. c. 4 Mss. Arn. Mor. Flor. Rond. contemnentes ista.

Evæ.—Sic restituimus ex veterrimo codice Corb. et 2 Mss. ap. Mart., nam peccatum est in aliis plerisque Mss. qui habent, arguebatur in ea reliquiarum Evæ. BCDE. Quos sequuntur Bad. Am. et Er. reliquum A. Alii vero dum locum emaculatum cupiunt, substituunt, rea, pro, in ea, Mss. certe refragantibus. Nihil dubii est quin primum vitiatus fuerit locus ab iis quibus insolens et ignota erat vox, reliquiarium. In qua librarii rursum peccarunt libro 1 Quæstionum in Genesim, quæstione 148, ubi codices veriores præferunt, "enutrire vestrum reliquiarium," juxta LXX. κατάλειψιν, non, reliquias, aut, reliquiarum, ut alii.—Præterea, codici Corbeiensi suffragantur duo manuscripti Florentini optimæ notæ.

§. 16. l. 2. ibam † jam ad inferos ABCDE Mart. cum 5 Mss. et Ulim. Arn. Mor. &c.

sua.—Sic legendum cum Mss. cum Bad. et Arn. non ut Am. Er. et Lov. in carne; tametsi hoc habeat locus Apostoli ad quem alludit Augustinus. Nam hic dicere maluit, nec solverat ille in cruce; quia sui recordabatur erroris quo antea cum Manichæis non crucem, sed carnem Christi negaverat.

73. l. 9. recuperarem—reciperem ABCD. = mei ABCD.

§. 17. l. 7. bis in die—bis die ABCDE.

l. 12. mutabile ABC. quod tamen glossam sapit. E. sed fors. sup. ras. et 2 Mss. ap. Mart. [nutabile D. c. ed. P.]

amabam.—Ita 3 edd. vetusti ap. Mart. ubi Lovanienses habent, peccavi tibi; sed excusare me amabam.—Somm. Mart. et Rond. peccabam. me amabam habent ABCDE.

in me.—Lov. Mor. et antiquæ editiones, (cum 3 Mss. ap. Mart. E et A. sup. lin. in in orat. serie) te a me. Melius vero Mss. et Arn. te in me, juxta Manichæorum errorem, qui Dei portionem in homine cum natura mali depugnare credebant.

75. l. 1. maligna.—mala AC G. 1. ap. Mart. mea B.

eorum.—Alludit ad versiculum 4 Psal. 140, et sequitur hic et alias lectionem quamdam LXX, quæ habet, συνδυάσω combinabo: quapropter scribimus cum antiquioribus codicibus combinabam, E in textu, corr. in marg. pro quo in aliis est, convivebam, aut, combibebam convivabar, communicabam. ACD. cabo. B. combinabar Moret.

76. diffunderetur abs te—cdd. Regiomont. Bertin. 2 edit. Ulim. Bad. Arn. Lov. Er. ABCD ed. Par.]

77. reprehenderant.—Mart. cum 1 Ms. et Rond. reprehendebant.

79. §. 23. l. 4. per eosdem ipsos—eos ipsos ABC 2 Germ. ap. Mart. qui habent Manichæis.

nesciens.—Sic Mss. Angl. cum nostris. At Am. Er. Lov. et nescivi. Somm. Blas. Mor. et 2 Mss. ap. Mart. et nesciebam.

80. excipiendum.—Lov. decipiendum.

occidebar spiritaliter. Itaque. Somm. et Rond. ABCDE. [occidebar. Spiritaliter itaque—expositis ed. Par.]

§. 25. l. 7. multa probabiliora—multo ACDE 3 Mss. ap. Mart. et Mor.

83. densiores.—In codice Alb. additur, fundere.

Ambrosium.—Ita potiores Mss. At edd. currerem, et in Ambrosii. ABCDE et G. 2. ap. Mart.

periculo.—Er. Lugd. Ven. et Lov. acriore periculo.

mirarer.—Sic potiores Mss. et Am. Er. Arn. At Bad. et Lov. et 4 Mss. ap. Mart. miraretur.

pocillum.—Am. et Er. potillum.

84. tepidissimo. E. quod ... aquatissimum ... tepidissimum Somm. Arn. Dub. Flor. et Rond. B. quod jam non solum aquatissimo. ACD. 4 Mss. ap. Mart. et Blas.

l. 7. = se ABCDE.

prædicationem.—Lov. Somm. Blas. et 5 Mss. ap. Mart. habent: in ejus prædicatione. CE.

85. l. 18. disceptare—dissertare ABCDE.

86. dicere.—sic omnes fere Mss. D. Lips. (altera tamen lectione subjecta) [discere 2 Mss. ap. Mart. et edd. ABCE. ed. Par.]

pulsans.—Sic legendum cum Mss. et Somm. Arn. non quemadmodum Lov. et editi cæteri habent, pulsansque.

Ecclesia.—Post vocem, Ecclesia, additur in edd. et E. tua, quæ vox abest a Mss.

87. l. 2. viderem—videram ABCD.

l. 3. sint—sunt ABCD.

88. viderem.—Mart. cum 1 Ms. videram. ABCD.

l. ult. inconcusse—inconcussa Somm. Arn. Mor. Mart. c. 3 Mss.

90. l. 5. ab inf. quo—quod ABCDE.

91. l. 3. = illud ABCDE.

92. voluptate.—Tres Mss. Angl. cum mira voluptate. ABCDE.

93. esset.—Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. E obvius esset. E. Somm. et Rond. per viam obvius esset. pervium esset ABCD.

l. 5. mea—ea ABCE eo D ♂.

§. 11. l. 3. ortus erat. erat ortus ABCD. eram ortus E Lips.

l. 7. Magnam. magnæ ABCD et 1 Ms. ap. Mart.

92. l. 17. = jam ABCDE.

l. 22. visum contemnere. visu ABCD. 4 Mss. ap. Mart. Som.

94. §. 14. l. ult. judici. judiciis ABCD. (E. manu 1^ma. judicibus e corr.) 6 Mss. ap. Mart.

§. 15. pen. tandem [Symbol: Dagger] jam ille ABCDE. 7 Mss. ap. Mart. Arn. Moret.

95. ter.—Bad. Am. Er. Blas. Et ibi. Lov. Somm. Mor. et 4 Mss. ap. Mart. Et inter hæc. At Mss. plures potioresque cum Arn. habent, Et ter jam assertion. Prætulimus; nam Alypius tertium functus assessoris munere dicitur etiam postea lib. 8. c. 6. "Mecum erat Alypius," inquit Augustinus, "otiosus ab opere jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans quibus iterum consilia venderet."

Italicianarum.—Apud Lov. Arn. Mor. 5 Mss. ap. Mart. et BC Italicarum. At in vetustis edd. Italicianarum, uti scribitur etiam in Notitia dignitatum Imperii, et ab iis qui de Comite largitionibus in Italia faciendis præfecto agunt. sic ADE.

aversabamur.—Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Dub. Mart. c. 3 Mss. Flor. et Rond. [Ed. B. adversabamur.]

97. l. 10. quærimus, sumimus,—quæremus, sumemus ABCD. et E manu post. sumemus comparabimus.

horis.—Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. antemeridianas horas.

vita misera. ABCD. [vita hæc misera E. cum ed. P.]

ac non. ABCDE. et 4 Mss. ap. Mart. [an non ed. Par.]

98. cantans.—Arn. Flor. et sex Mss. apud Mart. ABCDE. [causans. ed. Par.] et paulo post, Somm. Rond. et tres Mss. apud Mart. Mor. et Lov. ad marg. desideraveramus, pro desideraremus.

99. deligatus.—Lov. Blas. cum aliquot Mss. delicatus. E sup. ras. Somm. Arn. delectatus. Stant vero pro nostra lectione melioris notæ Mss. ABCD.

§. 22. l. 18. incidit.—incidet ABCD.

100. l. 5. demonstrabas. ABCDE Mart. c. 4 Mss. Arn. et Mor. [demonstrares ed. P.]

101. formabamus.—In antiquioribus editionibus et nonnullis Mss. firmabamus. Flor. pene firmaveramus.

gemitus.—Codex Alb. et antiquiores edd. Inde ad suspiria et gemitus convertebamur, et gressus E. regressus Mart. c. 2 Mss.

avulsa.—evulsa ABC.

ereptura. ABCDE. [ed. P. raptura] mox ablatura ABCDE.

102. l. 8. quod ista ipsa, fœda tamen. quod tanta ipsa, fœda (fœda ipsa 2 Mss.) tamen 5 Mss. ap. Mart.

feram.—In Lyrensi codice, et ego ibi liberabo.

103. cogitabam.—Bad. Am. et Er. non tamen te cogitabam.

104. illos deceptos deceptores et loquaces mutos. ABCD. et deceptores. E. [deceptos illos et deceptores ed. P.] Am. Er. loquaces mutos, et (= et Ulim.) ob hoc mutos, quoniam.

105. noluisses.—Legitur, voluisses, apud Bad. Am. Er. Somm. et Blas. et 5 Mss. ap. Mart. E.

explicatam ABCDE et G. l. ap. Mart. [explicitam ed. p.]

106. liquidam.—Sic Mss. Angl. [ABCD] et nostri prope omnes. Germ. l. ap. Mart. Et paulo post, non alium quam me.—Hanc eamdem habent lectionem Arn. Mart. Flor. et Rond. cum aliquot aliis Mss. [eam liquide cernere... (sic E) non aliud quam me (E).]

factus esset.—Omittitur, bonus, in Mss. Benign. Theoderic. et aliquot aliis. ABCD [bonus ed. P.]

107. ubi. ABCDE cum ed. Ben. unde Som. Arn. Mor. Mart. [cum 3 Mss. neque tamen antiquiss.] [unde ed. P.]

alia ABCD [animalia E. c. ed. P.]

tuam.—Quatuor Mss. creaturarum tuarum. mox quæ † re vera corpora erant ABCD et Mart. c. 6 Mss. Arn. Mor. [quæ vera corpora ed. P.]

l. 7. ab inf. per immensa = spatia ABCDE. [spatia ed. P.]

108. ea.—Ita Mss. cum Bad. et Arn. At Am. Er. Lov. et 3 Mss. ap. Mart. mutata interpunctione habent: Aut unde fecit ea? Materies aliqua mala erat. mox totum ABCD. [totam E. c. ed. P.] et omnipotens ABCDE [omnia potens ed. P.]

fabricaretur.—Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. fabricaret.

fluitans.—Bad. Am. Er. Lov. fluctuans. 4 Mss. ap. Mart. et E.

109. illam.—Sic in Mss. et ABCDE. Lips. [ullam ed. P.]

quod.—Sic ex Mss. Angl. et Mart. c. 7 Mss. Ulim. Lov. Arn. [dicebat, quantum valeret.]

sui.—In edd. plerisque: et collatione flagrabant in eas nugas igne cordis sui. E. flagitabant meas A in eas BCD. Castigavit Arn. flabant ignem: nos ex Mss. restituimus flatabant; quo in verbo, quia minime familiare erat, lapsi sunt librarii et locum corruperunt. Id porro usurpat Arnobius adversus Gentes, lib. 2, circa medium: "Quid mimulos, histriones, cantores tuba, tibia, calamoque flatantes?"

Firminum.—Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. de eodem Firmino.

110. pronuntiarem.—Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. prænuntiarem.

colligi.—Sic legendum juxta Mss. Angl. ABCD et 2 Germ. ap. Mart. [dicerem? Inde certissime collegi ea quæ vera. (sic E.)]

aditu.—Bad. Am. Er. cum 5 Mss. et 1 ap. Mart. auditu.

at eadem.—Somm. Arn. Mor. Mart. cum 5 Mss. ad AD aut BCE. aut si 1 Ms. ap. Mart. diceret si eadem. Er. Lugd. Lov. et Ven. [etiamsi ed. P.]

111. l. 2. aut quid ABCDE [ut quid ed. P.] atque Scripturis ABCDE [in Script. ed. P.]

recipiebant.—Codex Benign. rapiebant.

112. §. 12. pen. meorum ABCDE [om. ed. P.]

l. ult. Verbum Deus. ABCD. [Verbum Dei Deus ed. P.]

115. lucem—Hic in edd. additur, Domini, qua voce carent Mss.

116. conspicitur.—Mss. magno consensu ferunt, conspiciuntur.

§. 18. l. 4. quid ABCDE [quod ed. P.]

117. extra.—Legebatur in Lov. et antiquioribus editionibus, et 4 Mss. ap. Mart. quia extra te non est aliquid, C. At Arn. expunxit, te, quæ vox abest a potioribus Mss. et abesse debet, cum sensus sit, nihil esse extra universam creaturam, quod ad perturbandum ordinem a Deo constitutum irrumpat.

ista.—Sic Mss. melioris notæ cum Arn. ubi Somm. Mor. et 3 Mss. ap. Mart. habent ut dicerem non esse nisi ista: cæteri porro edd. Ulim. et 1 Ms. ap. Mart. ut dicerem non esse ista.

118. §. 22. l. 1. Et sensi expertus ABCDE. [et expertus sum ed. P.]

infima.—Sic Bad. Am. Ulim. et Er. sicque Mss. Angl. et plures e nostris Mss. et 4 ap. Mart. At Arn. et Mss. aliquot, detortæ in infimam, Supple, substantiam. Lov. detortam in infimam. [detortæ in infimam voluntatis perversitatem.] projicientis in intima ABCDE.

instabam—Am. et Er. cum Mss. quatuor, et ABCD [stabam E. c. ed. Par.] mox diripiebar ABCDE 3 Mss. ap. Mart. Ulim. Arn. Mor. [derip. ed. P.]

119. l. 2. nuntiaret ABCDE et om. et ante quousque ABCD. [adnuntiaret et ed. P.]

pervenit.—Egregium huncce locum reparant codices Mss. Nam in vulgatis corrupte legebatur: et perveniret, E.

lin. ead. certa ABCDE et Mart. c. 2 Germ. [certo ed. P.]

evalui.—Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. valui ADE. C man. 1^ore.

120. animum.—Er. Lugd. Ven. Rond. animam. E.

122. cœpi.—Dub. Mart. et Rond. cepi.

123. curia.—In editis, cura, ABCDE et 4 Mss. ap. Mart. At in Ms. Benign. longe melius, curia cœlestis Imperatoris.

125. tua.—Bad. Am. Er. cum codice Alb. delectatione tua E.

l. 6. audiunt ABCDE. et aliquot edd. [audient Mart. c. 3 Mss. Arn. Mor. ed. P.]

126. quod.—Mart. tribus suffragantibus Mss. quo.

tecumque unum Deum.—Omitti poterant isthæc verba, cum Spiritu sancto, quæ absunt a pluribus et potioribus Mss. (ed. B.) om. ABCD. Ea igitur omisimus; hic enim de Deitate Filii agitur, non de Sacrosancta Trinitate fit confessio. Vocc. uncinis includit Lips.—Ed. Ox. [tecumque cum Spiritu Sancto unum Deum E cum ed. P.]

127. l. 11. de quo ille ABCD. et Mart. c. G. 2. [deque illo ed. P.]

dilucidaverat.—Mss. non addunt, et dilucidaverat. (ed. B.) absunt ab ABCD. ea ergo omisimus. uncinis includit Lips. [habet ed. P.] mox in Rom. foro. = in ABCDE.

monstra.—Mirum quantum hic varient codices. Ex vetustioribus et castigatioribus, codices Fossat. Benign. Corb. 1 Germ. etc. pro, populusque etiam, habent, popilios jam. (pompilios jam E.) Alii quinque cum Bad. Am. Er. Somm. Blas. populi usiam. Victor. et Germ. 2 &c., populique jam. Nonnulli, populi etiam. Lov. populusque etiam. Nos ex ipso Benedictinorum consilio, tres Mss. Angl. secuti sumus, quorum lectio cæteris eo loco exhibitis longe præstat. Porro conjunctio et, addita est ante omnigenum, quia in omnibus Mss. reperitur. [Romana nobilitas inflata spirabat populusque etiam et omnigenum deum monstra.] Populos tamen, non populo cum ed. P., habent ABCD; id ergo restituimus, præsertim cum in plerisque lectionis depravationibus adhuc supersit litera s. (Ed. Ox.)

mox quæ ista ABCD [iste ed. P.]

128. Christi videro = te ABCD. [habet ed. P.]

tuo.—Rond. cum paucis Mss. suo.

129. quam exsultantibus pastoris. Sic in Mss. (et Arn.) præter Valinensem qui habet, quam exsultantibus Angelis pastoris: et melius. (ed. B.) om. Angelis ABCDE et 2 Mss. ap. Mart. et edd. plur. quæ habent quam exsultantibus pastoris. omisimus ergo; fit enim allusio ad Luc. 15, 5. ubi de Pastoris gaudio narratur, vc. autem Angelis inseruerunt quibus constructio durior visa est. (uncinis includit Lips.) ed. Ox. [Angelis ed. P.]

130. l. 1. quia ABCD. [qui ea E. c. ed. P.]

voluptariis ABCD. [voluntariis E. c. ed. P.]

131. l. 2. jam amemus et curramus. ABCDE. [amemus curramus ed. P.]

tanquam quæ sunt. ABCDE. 1 Ms. ap. Mart. Mor. [ = quæ ed. P.]

magnæ. 7 Mss. ap. Mart. Arn. Mor.—Lov. magnum.

cogitabatur.—Mss. octo habent, cogebatur, non inepte ad significandam vim diabolo illatam. Sequimur vulgatorum lectionem in Mss. etiam bene multis repertam; et vero potest habere eumdem sensum.

132. experimento.—Sic Er. Somm. Arn. Mart. et Flor. cum non paucis Mss. ADE. Apud Lugd. Ven. et Lov. meo ipso. C. in eo ipso B. [in me ipso. ed. B.]

volens.—Lov. Mor. quod faciebam volens. Sed legendum, quam, uti habent alii codices; et supplendum, magis, quam particulam reticere amat Augustinus.

excusatio.—Bad. Am. Er. Lov. ulla excusatio.

133. vincebat.—In 5 Mss. et non vincebat. Sed verior aliorum codicum lectio sine negatione. Id nempe vincebat, quod saniore judicio mentis præferebatur, tametsi infirmioris adhuc voluntatis affectu non eligeretur. Unde mox ait: Non erat omnino quod responderem veritate convictus.

gemebam.—Lov. et 1 Ms. ap. Mart. man. 2^da. degebam.

134. Pontitianus.—Sic in Mss. At in codicibus editis scribitur, Potitianus.

135. erant.—Am. Er. Lov. Somm. erat.

quando.—In plerisque edd. Et quamdiu. At in melioribus Mss. et Arn. Et quando. Malumus: ut antithesis servetur; quia in sequenti membro dicitur, ecce nunc fio.—Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. et Rond. ABCDE istud, non istuc. [istuc ed. P.]

136. socium.—Sic Mss. At Lov. socio.

jam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. Mor. [ = jam ed. P.]

dicebat.—Somm. et Germ. 2. decebat.

conhibebam.—Lovanienses in quatuor suis Mss. legebant, convivebam. Nos in nostris reperimus conhibebam. Nempe suam iniquitatem secum habebat, convivebat, et tamen obliviscebatur.—Editio Florentina, cohibebam. (ed. P.) Sic ABCDE. Ea vero vel vera lectio est, vel ambigua licet, orthographia tantum a vera differt; vid. sup. p. 136. n. q. Eadem fere habet, quam serius vidi, not. Bened. ad Ps. 81.

"Connivistis Er. connibuistis, et infra loco conniverunt habet conhibuerunt; atque ita veteres libri, in quibus pro verbo conniveo constanter scriptum est conhibeo." ed. Ox. [connivebam ed. P.]

137. cæteris.—Er. cum uno Ms. certis.

es.—Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. ABCD. [est ed. P.]

renitebatur.—Mss. Angl. ABCDE. retinebatur. Alii, renitebatur. pen. alloquebantur ABCD. [loquebantur.]

138. non.—Er. Lugd. Ven. non sciebam.

insaniebam.—Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Mor. Mart. Flor. et Rond. [insanibam. Ed. B.]

pedem.—Sic legendum juxta Mss. [pedem post pedem.]

luctantem.—Codex Corb. parte assurgentem; cum alia parte alibi jacente cadentem, luctantem. Angl. duo, parte assurgentem cum alia. ABCD.—Lectionem codicis Corb. prætulit editio Florentina; lectioni Mss. Angl. duo Mss. Flor. et 3 ap. Mart. et Arn. suffragantur. Er. Lugd. Ven. partem assurgentem. Hæc autem lectio, sicut et parte assurgente, quam habent E. Somm. Mor. Ben. inde profluxit quod librarii constructionem parum perspexerunt, ideoque verba proxime sequentia secum concordari voluerunt, quod in Mss. sæpissime accidit. ed. Ox. [parte assurgente ed. P.]

nutum = mentis ABCDE. [nutum mentis ed. P.]

suam.—Lov. Somm. Blas. ad voluptatem suam; corrupte, nam de perficienda voluntate loquitur Augustinus. Et vero in Mss. nullo fere excepto, in antiquioribus editionibus et Arn. habetur, ad voluntatem suam.

ult. paret ABCD. [paretur ed. P.]

139. non itaque plena.—itaque ADCDE plene ABCD [non utique plena. ed. P.]

vere.—vero ABCDE.

pænam meæ—pœnæ ABCD.

141. ponit.—Ms. Corb. Germ. 1. et aliquot alii, non punit.

vanitatum.—Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum Mss. non paucis. [vanitantium. E cum ed. B.]

142. blandiens venirem ABCD [ut ven. E cum ed. P.]

istæ.—Er. Lugd. Somm. Lov. Rond. quod isti et istæ. (et quod istæ E.)

non.—Mart. cum quatuor Mss. an non. Seipsis pro semetipsis ABCDE.

murmura ABCDE. [murmur ed. P.]

et ille sensit nescio quid. Aliquid enim.—Lov. Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. [et ille sensit; nescio quid enim ed. P.]

143. nihil aliud interpretans, nisi divinitus mihi juberi ut—divinitus mihi juberi nisi ut ABCDE.

ex = ex ABCD.

carnis providentiam. prudentiam. E.

recipite.—Lov. assumite. Alii cdd. recipite.

145. hostiam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. [sacrificium ed. P.]

mea.—Sic Mss. et Arn. At Lov. Quid non mali ego? An facta mea. In aliis etiam edd. habetur, ego; sed, an, mutatur in, aut.

volebas.—Sic prope omnes Edd. et Mss. Attamen Arn. habet nolebas. [nolebas.]

suavitate ABCD. [voluptate ed. P.]

146. loquacitatis.—In codice Benigniano mundanis loquacitatibus.

vergeremus.—Mss. duo, mergeremur. 4 ap. Mart. vergeremur.

discedere.—Mart. si ita discederem: hæc verba si ita, cum Ms. Germ. uno; verbum autem discederem, cum duobus Germ. et quatuor aliis Mss.

dicerent.—Quatuor Mss. apud Mart. multi dicerent.

147. intermittere. intermitterem ABCDE.

148. in re ejus essemus. sic Mss. nullo fere excepto. ADE (abest a C) [B cum ed. P. rure.]

illi.—Quatuor Mss. apud Mart. Retribue illi.

reddis ABCDE [reddes ed. P.]

Nebridius = meus ABCD [habet ed. P.]

149. ille.—In duobus Mss. a quo potatur ille.

nostra.—Lov. cum antiquioribus edd. et 1 Ms. ap. Mart. conversatione nostra. ABCD.

dies quo. ACD. [dies in quo. ed. P.] mox Et factum est. Eruisti ABCD. [est, et eruisti ed. P.]

anhelantibus.—Somm. Sed adhuc in superbiæ scholam, tanquam in pausationem anhelantibus. Arn. et Mss. nostram præferunt lectionem. Nempe ad illud Augustinus alludit quod accidit fugientibus, qui cum primum pausant, aliquandiu anhelant.

150. l. 8. quomodo ABCD. [quoque modo E. cum ed. P.]

tunc.—Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. essent tunc, ignorante me utrum audirent, et me nesciente quod ibi essent. sic ABCDE. ordine tamen paullulum immutato, ignorante me utrum audirent tunc.

151. clamat propheta.—Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. clamat ABCDE. propheta ABCD. Editio Florentina, et clamabat propheta. [clamabat prophetia. ed. P.]

phantasmatibus.—Bad. cum duobus Mss. et 5 ap. Mart. phantasiis. Mendose: nam Augustinus in hujus operis libro 3, c. 6, phantasias vocat eorum quæ sunt, phantasmata vero eorum quæ omnino non sunt corporum imagines; quas ipse Manichæis olim adhærens, pro veritate amplexabatur.—Cum Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. legendum existimavimus, phantasmatibus. ABCD. sed mox quas pro quæ ACDE. [E cum ed. B. phantasmatis.]

152. æternum.—In edd. O si viderent internum lumen æternum! In codice Corb. et Germ. O si viderent in te internum lumen æternum! Visum est sequi alios optimæ notæ Mss. inter quos, omnes Mss. Angl. (ABCDE) qui cæteris omissis verbis præferunt, O si viderent internum, æternum!—His Mss. adstipulantur sex Mss. Florentini. (Uncinis includit Lips.)

ubi.—Lov. Somm. Ibi enim, ibi mihi. At Mss. cum Bad. Am. Er. Blas. Arn. Ibi enim, ubi mihi.—Ita etiam sex Mss. Florentini.

temporibus.—Ita Mss. quo loco edd. habent, temporalibus.—Habent etiam temporalibus sex manuscripti citati in editione Florentina quæ sic etiam legit. temporalia E cum 1 Ms. ap. Mart. temporalibus cum 5 ib.

153. pestis.—Mart. cum uno Ms. et Rond. præ istis. Tres Mss. apud Mart. prius.

inimicis.—Am. Er. et Lov. et super inimicis scripturis Scripturæ hujus. At Mss. Bad. et Arn. carent voce, scripturis. inimicos ABCD.

recordabor.—Sic Dub. cum tribus optimæ notæ Mss. Sic etiam Mart. cum duobus, et Rond. cum octo Mss. [recordabar ed. B. et incipit caput duodecimum ad hæc verba: Sed nec oblitus.]

154. formare.—In Mss. pluribus et potioribus; multum potens formare; ACDE (abest hæc clausula a B.) et paulo post, præter delictum non habebam ACDE. [reformare—nihil habebam ed. P.] mox nutriebatur ABCDE respiraveras ACD.

155. pietatis.—Lov. et ex ea æstuabat affectus pietatis.

qua.—Sex Mss. apud Mart. quæ fuerat seducta C. Sic Rond. cum duobus aliis Mss. quia E.

imitantibus.—Somm. Mart. per cæteras partes imitantibus. Rond. per cæteras orbis partes.

156. lætitiæ.—Aliquot Mss. lætitia.—Hanc alteram lectionem sequitur editio Florentina, cum uno e suis manuscriptis. tumultuante lætitia ABCDE.

lucentes.—Somm. et Rond. inde laudes tuæ ferventer lucentes.

applicatus.—Sic ABCDE cum ed. Ben. minus recte ergo "trium Mss. Angl. auctoritate" ampliatus legendum censuerunt Ben.; pro qua lectione unum tantum Ms. affert Mart. Restituimus ergo lect. priorem Ben. Ed. Ox.—Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. applicitus.

respirans.—In tribus Mss. et tantum respirans ABCD. paullo ante Ideo pro Et ideo ABCDE. [Et ideo ed. P.]

157. habitaturi.—Sic habent Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov. habitabamus.—Paulo post, Somm. et Rond. in placito.

nascerer.—Sic legendum cum Mss.—Quam sequimur lectionem, scilicet nascerer, amplexus erat Rond. ex octo manuscriptorum auctoritate. Mart. cum G. 1, et quibusdam aliis [renascerer.]

commissam = sibi ABCDE [habet ed. P.]

permanebit ABCD. [prævalebit E c. ed. P.]

158. temulenta.—Lyrensis codex, temulentiæ.

præpositos.—Antonius Arn. suspicatur legendum esse, per perversos; vel, per præposteros homines.

cœlitum.—In Ms. Benigniano, cœli tui. cœlestium ABCD.

ordinate.—Potiores Mss. et ABCDE. [ordinans ed. P.]

159. l. 13. refractum et quietum ABCDE. [refracto et quieto ed. P.]

§. 20. l. 2. evicit ABCD. [vicit E c. ed. P.]

160. cruditas.—Apud Bad. Am. Er. et plures Mss. crudelitas. E.

homini.—Sic legendum videtur juxta melioris notæ cdd. In edd. porro legebatur, animo humano ABCDE. utrumque habet G. 1. ap. Mart.

161. loquendo.—Lov. cum 1 Ms. ap. Mart. loquendo te. Abest te, a manuscriptis.

suspiravimus.—Ms. Corb. susum spiravimus.

162. si quis audiat. si qui audiant ABCD.

attingimus.—Sic Somm. Lov. Mor. quatuor Mss. apud Mart. citati, et ABCDE. [attigimus ed. P.]

talia.—Mart. cum quatuor Mss. dicebamus talia.

ponitis ABCDE. [ponetis ed. P.]

pen. peregre. in peregre ABCD.

163. aperuisset.—Sic Arn. et aliquot ex præcipuis Mss. At Bad. Am. Er. Lov. apparuisset.—Hanc alteram lectionem sequuntur Flor. cum undecim, et Rond. pariter cum undecim Mss. ABCDE.

extremum.—Mss. plerique omittunt verbum, spiritum ABCD. [spiritum ed. P.]

164. l. 1. tacebat. tacuit CE.

celebrare.—1 Ms. apud Mart. et Rond. celebrari.

sonum.—Lov. aliæque edit. sermonem. ABCDE.

anima. = mea ABCD. [habet ed. P.]

165. est.—Apud Rond. hæc verba, cum ecce corpus elatum est, concludunt periodum præcedentem.

pascitur.—Tres Mss. Angl. pascitur, difficile posse vitare. Visum etiam ABCD.

soporis.—Multi edd. Ita etiam Flor. Lov. Som. Arn. Mor. necnon Mart. et Rond. uterque cum sex Mss. ABDE sopore gratiæ C. [sopora ed. P. Lips. et sic quidem haud dubie in carmine Ambrosii legendum, et sopora pro verbo habendum est, alioquin manca foret constructio; hic vero paullulum immutatur versus cum Dei laudes enarrentur, oratio vero ad Ipsum haud dirigatur. ed. Ox.]

sancte.—Bad. Am. Er. Lov. Som. cum 4 Mss. sanctam.

requievi in eis. Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. ABCD. [E cum ed. P. requievit.]

166. §. 34. l. 8. Baptismum † tuum BC.

l. 9. ex ore ABDE de C. [ab ed. P.]

locum.—Absunt a Mss. prope omnibus isthæc verba, invenire indulgentiæ et ABCD. Ea ergo omisimus. (Ed. Ox.) Ea tamen habent 4 Mss. ap. Mart. et Benedictinorum lectioni suffragatur editio Florentina et E. [indulgentiæ apud te locum invenire. ed. P.]

glorietur.—Sic Mss. cum Arn. At Lov. cum antiquioribus cdd. O si cognoscant se omnes [ = omnes ABCD.] homines, et qui gloriantur, [atur E.] in Domino glorientur, [etur E.] ABCDE.—Editio Veneta sic habet: et qui gloriantur, in Domino glorientur.

§. 35. l. 6. scio † eam ABCD.

l. 10. judicio ABCD. [judicium E. et ed. P. e Vulg.]

§. 36. l. 1. quod BCDE quem A [non habet ed. P.]

lin. autem seq. namque = illa ABCD.

167. ei.—Arn. cum aliquot Mss. offerat, E sed melius Bad. Am. Er. Lov. cum pluribus Mss. auferat ei, scilicet Christo emptori, uti nobis quidem videtur.

Domine Deus meus.—Editio Veneta, ABCE et 1^ma. manu D. [Domine meus, Deus meus, ed. P.]

confessiones.—In edd. pluribus, et 5 Mss. ap. Mart. tam per confessiones BCE. Abest, tam, a Mss. quos magis probamus. AD.

168. sanum.—Somm. et sex Mss. apud Mart. citati, sane.

neque enim id ago—neque ego id ABCD.

169. enim.—Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. [In ed. B. deest enim.]

§. 4. l. 11. Domine † Deus meus ABCDE [ = Deus ed. P.]

170. accedam = ad te ABCD [quantum ad te accedam E c. ed. P.]

confitear.—Isthæc verba, non qualis fuerim, sed qualis sim ut hoc confitear, desunt in ed. B. et in aliquot edd. ac Mss. sed habentur in utrisque potioribus.

171. ecce.—Editio Veneta, etiam. non candorem ABCD [nec E c. ed. Par.] amica oculis ABCD.

172. dixistis. dicite utroque loco ABCDE.

Deum meum? Jam = quem ABCD [meum quem jam E c. ed. P.]

de responsionibus = singulis ABCDE [de singulis respons. ed. P.]

§. 9. pen. sensum ABCD [sensus E c. ed. P.]

conspiciantur.—Quinque Mss. apud Mart. conspiciant.

173. videnti. videns [vide en E] moles enim [ = E] minor est ABCDE.

est.—Sic Arn. et Mss. At Am. Er. Lov. etiam tibi vita est.—Hanc alteram lectionem editiones Ven. et Lugd. secutæ sunt.

quia. et ABCDE et ante equus = et [et equus, ed. P.]

animus.—Editio Veneta, unus ego animus. ago ego unus ABCD.

§. 12. l. 2. fecit me cum ea 5 Mss. ap. Mart.

cujuscemodi.—Er. Ven. et Lugd. de hujuscemodi. E.

proruunt.—Editio Veneta, se promunt.

quod.—Er. Ven. Lugd. illud quod. E.

174. mea.—Bertinensis Ms. apud Mart. in memoriam meam.

175. capit.—Lovanienses: ut ubi sit, quid sit, non capiat.—Er. Ven. Lugd. ut ubi sit, quid [quod E] sui non capiat. capit D] 3 Mss. ap. Mart. ut ibi sit quod sui non capiat. C. Mart. cum aliis angustus est ut ibi sit quod sui non capit? AB. Et postea: Mart. c. 5 Mss. numquid extra ipsum? annon in ipso est? At vero Somm. et Rond. annon in ipso? omisso est.

loco.—Lov. loca.—Sic etiam Ven. et Lugd. ABCD.

hic ABCD [sic est om. hic E. c. ed. P.]

recoleretur.—Sex Mss. apud Mart. recolitur. mox vanescit ABCD.

176. auras.—Sic Arn. et Mss. At Am. Bad. Er. Lov. per aures ABCDE.—Sic etiam editiones Ven. et Lugd.

possunt.—Er. Ven. Lugd. dicam si possum. ABCD.

iterum.—Ita meliores Mss. et sic legendum esse probat quod sequitur, neque enim est alia regio eorum, ex qua scilicet cogi possint. Quare emendandi editi codices qui habent, et in idem (ABCDE) vel, et ibidem.

177. §. 20. l. 1. quomodo. quo modo 1 Ms. ap. Mart.

§. 21. l. 7. † et e ABCDE [om. et ed. P.]

ult. non fuit = non 5 Mss. ap. Mart. Lov. Am.

178. corporis.—sic in Mss. et Flor. BCD. E. in marg. assensibus A [in prius editis, impressas sensibus corporis et ed. P.] mox accipimus ABCD.

179. l. 4. en ABCDE [et ed. P.]

dimetimur ABCDE [dem. ed. P.]

§. 28. l. 5. occurrerit ABCD et punctis inferius notatum E. [occurrit ed. P.]

180. inhæreri. Mart. cum 1 Ms. Arn. et Moret. Dub. ABCDE. inhæreri bis habent ABCD et potest ABCDE. [inhærere ed. P.]

An.—Mart. cum 1 Ms. fueramus; ac non ... flagitabat. Alias, nam.

181. l. 2. separavit. segregavit ABCD.

aspectui. adspectus ABCD conspectui E mox et pro sed ABCD.

182. vivit. vivat ABCD.

183. ita ut = ut ABCD.

amamus = eam et adhuc ABCD [amamus eam et tamen adhuc ed. P.]

enim † et hoc ABCDE. 2 Germ. c. omnibus Mss. ap. Mart. [ = et ed. P.]

notitia.—Sic Am. Arn. et Mss. At Er. et Lov. habent, in exteriore notitia. E.

§. 31. l. 6. fieri possit.—posset Somm. Arn. Mart. cum Mss. Flor. Rond. ABCDE [posset ed. P.]

§. 31. l. 8. uterque se statim. Er. Lugd. Arn. Dub. Rond. cum 11 Mss. et ABCDE omittunt statim ante hæc verba, fieri possit ut [sensu id omnino postulante].

num—Iidem et Lips. [nam ed. P.]

184. quia. qui ABCD.

185. indicat.—Lov. judicat.

veris mavult. verissimis vult ABCD veris|ma[ =]vult [sic E.]

fabricasti = illic ABCD [illic tibi E cum ed. P.]

sanctuarium.—In aliquot Mss. sacrarium.

186. nec illic. et nec illic ABCD.

contristamur. cum tristamur ABCDE.

Fragrasti. B. E 2 manu.—Er. Lugd. Flor. Flagrasti. ACD.

§. 39, l. 1. ex omni me † omnino Mart. c. 4 Mss. et Somm.

187. ea ABCDE [eas ed. P.]

tentatio.—Bad. Am. Er. et Lov. humanæ vitæ tentatio. 1 Ms. ap. Mart. et E. Ita etiam Somm. necnon septem Mss. citati in editione Florentina.

et ne frangat tolerantiam.—Bad. et plures e vetustioribus Mss. ABCDE nisi quod D habet tolerantia [naufragat tolerantia ed. P.]

188. ibi. sibi ABD.

manet.—Septem Mss. Recte, referendo ad rationem.—Somm. et Rond. Ubi est tunc ratio qua vigilans animus, talibus ... inconcussus manet? Hanc lectionem in melioribus codicibus exhiberi affirmat editio Florentina, et præferendam censet. Attamen omittit priorem partem hujus lectionis, quod fortasse ex typographorum accidit oscitantia. (ed. P.) Habent etiam ABCD; eam ergo prætulimus; et lectio quidem maneo glossam sapit. [inconcussus manco E. cum ed. P.]

non potens es, Deus omnipotens BCD. Hanc lectionem, cum antithesin melius servet, prætulimus. non es omnipotens, Deus, sanare A [potens est manus tua cum ed. P.]

libeat.—Rond. cum undecim Mss. tantulum libeat. ABCDE.

189. in quid BC. inquit AD [quid ed. P.]

sperans.—Rond. juxta sex Mss. et sperans. E.

meam = ABCD. mox incorruptionem sempiternam ABCDE e Vulg. et in servitute ABCD.

vocantur.—Am. Er. et Lov. calamitates deliciæ vocantur. At Mss. plerique et Arn. calamitas.—Somm. Rond. cum quatuor Mss. calamitates.

quo.—In omnibus editis ante Arn. legebatur, quam quo transire. Expunctum est, quam, auctoritate Mss. et sensu exigente.—Paulo ante, Somm. et Rond. cum duobus Mss. alias qua transcatur. quo E. qui A.

dexteram tuam = ad salutem meam ABCD [habet E c. ed. P.]

190. antea ABCD recte procul dubio, quum postea paullo ante concinne respondeat. [a te E cum ed. P.]

nos = ABCD.

gloriatur.—Quinque Mss. citati apud Mart. ut quod gloriatur in Domino glorietur. glorietur AE.

l. ult. offensionem. offendiculum e Vulg. ABCD.

191. ejus.—Bad. Am. Er. et Lov. imperfectum meum. Sed Mss. cum Arn. imperfectum ejus, scilicet Christi, ex cujus persona versiculum istum interpretatur Augustinus, Enarr. in Psal. 138, n. 23.

fortasse. forsitan ABCDE.

192. suavi diversitate. E. "Gislen. pro sonorum diversitate; optime Ulim. pro suavi diversitate" Mart. quod prætulimus, quippe quod, compendiose scriptum, lectioni vulgatæ facile occasionem præbuerit. (ed. Ox.) Rond. c. uno Ms. pro sua div. [ABCD cum ed. P. pro sui div.] mox excitantur ABCD.

moveor.—Editio Moreti, apud Rond. et nunc ipse commoveor. ipsum commoveor (veo E.) ABCDE.

193. vide.—Somm. Mor. et Rond. respice, et exaudi; vide.

loquor.—Somm. ABCD et Mart. cum sex Mss. [loquar ed. P.]

animum.—Somm. et Rond. cum duobus Mss. contristet animum. E.

§. 52. l. 4, 5. benedicere. benediceret 2 Germ. ap. Mart. ABCD. mox pro grandi ætate, granditate ABD grandævitate C.

est.—Er. Lugd. Somm. et Rond. cum sex Mss. hic addunt, et alia non est. E.

194. fabricationibus.—Lov. hujuscemodi fabricationibus. Sed Mss. habent cujuscemodi: quo vocabulo frequens utitur Augustinus pro, qualibuscumque; idque jam restituimus in hujus libri capite 8, n. 12.

meo.—Mss. et edd. plures, sanctificatori meo. Pauci vero, sacrificatori.

§. 53. l. 15. spargant † inde ABCD.

nam ego ABCDE [nam et ego ed. P.]

præter enim ABCDE [pr. eam en. ed. P.]

195. cognoscendum. noscendum ABCD.

libidine. libidinem ABCDE ad experiendi—libidinem Somm. Moret. et 2 Mss. ap. Mart. qui eam probat.

proceditur.—Ita Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. ad perscrutanda naturæ secreta, quæ præter nos est operata, proceditur.

196. multa.—Lov. ecce quam multa. tam E.

das. da ABCD.

tentatur.—Mart. cum sex, et Rond. cum quatuor Mss. tentetur.

§. 57. l. 13. sedentem—muscas. sedente—muscam ABCD mox implicat A.

197. conceptaculum.—Rond. receptaculum. Præterea, sic pergit Ulim. Rond. juxta 4 Mss. citatos apud Mart. sit cor nostrum, et portet copiosæ vanitatis catervas. mox l. 6. voce ABCDE.

tua.—Mss. nonnulli cum Arn. nisi nota misericordia tua. Alias, nisi tota.

quia.—Somm. et Rond. juxta novem Mss. et ABCDE. [qui ed. P.]

me.—Mart. cum sex Mss. cessabit a me.

gaudium.—In Somm. necnon in Rond. qui novem Mss. nititur auctoritate, et in ADE incipit periodus ab his verbis, sed numquid; et ad illa, quod non est gaudium? concluditur. mox pro ambitiones, nem A one BCD. [potest? Timeri &c. misera vita est. ed. P.]

imitanti.—Sic legimus in Ms. Fossat. C. At in aliis plerisque habetur imitandi, aut, imitati (ABDE) aut imitantes, minus bene, ut arbitramur.

198. l. 6. donum, bonum ABCD.

§. 59. ult. hominis quam Dei. in hominibus quam in Deo E. Initio autem c. 37. præmittunt ABCD. In aliis te precamur, mox l. 5. gemitus cordis ABCD.

absunt.—Somm. vel voluntate cum adsunt, vel necessitate cum desunt. Rond. eamdem sequitur lectionem; attamen ultimo loco habet, absunt. paullo ante, pro quantum assecutus,—quantis BCD.

199. sim ABCD et E sit puncto notatum [sit ed. P.]

tu.—Lov. quam tibi. ABCD. Sed melius antiquiores edd. et Mss. quam tu. E. Hic nimirum id confitetur quod supra cap. 5, cum diceret: "Mihi sum præsentior quam tibi: et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam, nescio."—Lovaniensium lectioni suffragantur Somm. et Rond. cum septem Mss.

200. §. 63. l. 3. qui ad.—quia privatam quandam excellentiam contrahit (contrahunt B) ABCD.

tentat.—Am. Er. et Lov. contrahere emendicata suffragia tentat; et cum a me. Somm. contrahit, et emendicata suffragia tentat; et cum a me. Prætulimus lectionem Mss. quæ etiam est Bad. et Arn. Mox post sæpe om. homo plures Mss. et ABCD. [habet E. c. ed. P.]

contemptu.—Am. Er. Lov. Som. et 4 Mss. ap. Mart. de ipso vanæ gloriæ contemptu. Abest, vanæ, a mss. quorum etiam nonnulli verba sequentia sic interpungunt: Non enim eam contemnit cum gloriatur. Intus etiam, intus est aliud. ABDE. Omisimus ergo vanæ, atque ita esse interpungendum censuimus. ed. Ox. [contemptu vanæ gloriæ—cum gloriatur intus. Etiam intus ed. P.]

placeant.—Sic potiores Mss.; Lov. vero et 5 Mss. ap. Mart. absque negatione, vel placeant. E.

gratia.—Edd. plerique locum huncce ita interpolatum habent: aut etiam sicut ex tua gratia, sed non sua merita, non tamen. (sicut ex tua gratia merita E.) Removimus hæc verba, sed non sua merita, quia iis carent Mss.

eam ABCDE [ea ed. P.] et pen. sed † et iid.

201. memoriæ.—Lov. memoria. mox pro latis, lætis AD.

degravat.—In Mss. omnibus, nullo fere excepto. Tantum consuetudinis sarcina digna est. Ita etiam Bad. ABCDE.

Ambiendum.—Sic Mss. excepto Lyrensi qui habet Abeundum. et 3, ap. Mart. qui habent An abeundum? Arn. An ambiendum? At Bad. Am. Er. Lov. An eundum. E.

202. et multum. at AD ad BC.

§. 68. l. 3. mediator ille = ille ABCD utpote qui a loco SS. absit; unde mox "qui (BC) non rapinam arbitratus est esse." ABCD.

impiorum.—Benign. Ms. justificandorum impiorum. Corb. Ms. et 4 ap. Mart. justificatorum piorum. Utraque lectio conjectura est scribæ, qui textum haud intellexit. ed. Ox.

Hinc. Codex Fossat. Ita etiam unus e Sorbonicis Mss. ABCD. [Hic E cum ed. P.]

simul unus Deus.—Mss. plerique non habent verba, cum Spiritu sancto. ABCD. vid. sup. p. 290. col. 2. ad p. 126. uncinis includit Lips. [E. cum ed. P. simul cum Sp. S.]

203. agitaveram corde ABCD. in corde sed in puncto notato, E. [in corde ed. P.]

pen. Deum ABCDE [Dominum ed. P.]

ult. requirunt. requirent ABCD.

205. l. 4. eas ABCDE [ea ed. P.]

206. Sacrificem.—Lov. quia sic est, ut sacrificem.—Sic etiam Er. Ven. Somm. et quinque Mss. citati apud Martin. E.

207. recumbentes.—Sic Arn. et duodecim Mss. At Lov. recubantes.

voluptatum.—Codex Corb. superaffluentia Bad. Am. cum quatuor Mss. superfluentium voluptatum. mox pro sitientem, sentientem ABCD. mox §. 4. l. 1. et ante exaudi, de ante lapidibus, Domine ante Deus om. ABCD. et pro sicut, ita ut habent. delectationes † suas 5 Mss. ap. Mart. et E.

208. ipsos.—Sic antiquiores et meliores Mss. At prius editi habent, ipsum quæro. sic 2 Mss. ap. Mart. et E.

te.—Deest in edd. a te quæ voces in Mss. prope omnibus inveniuntur. Desunt in 5 Mss. ap. Mart. et E.; in Lips. uncinis inclusi sunt.

mox l. 14. te te ABCD. [te ed. P.]

in eo = ABCD.

cui comparata quo (cui E) comparato ABCDE.

terram.—Apud Am. Er. et Lov. sic incipit caput 5: In principio fecit Deus cœlum et terram. Quomodo. Eadem verba exstant hic loci apud Bad. sed absunt a Mss. et ab editione Arnaldina.

209. l. 8. quo artem capiat et videat. capit ut videat Germ. ap. Mart. capit ABCD.

laudant. laudent ABCD.

Domini. Dei ABCD = mei E.

210. Verbi tui. Verbo tuo ABCD.

sempiterne.—Nonnulli e Mss. simul et sempiterno dicis. (D. cum textu sed sup. ras.) Mox etiam plures potioresque cum Arn. habent, et simul et sempiterna fiunt.—Er. Ven. Lugd. hoc posteriori loco, et simul et sempiterna. Somm. Flor. simul et sempiterna: omissa ante simul particula et. ABCDE [sempiterna ed. P.]

tunc desinit ABCDE. [esse desinit ed. P.]

quia.—Habent edd. qui et loquitur. At Mss. quia et loquitur, juxta Græcum: ὅτι καὶ λαλῶ ὑμῖν. Sic legisse Augustinum intelligitur aliis ex locis, ut ex cap. 28. lib. seq. et ex Tract. 38 in Joan. etc.

dicentis.—Ben. Mart. ABCDE.—dicentem Er. Ven. Lugd. Somm. Flor. et Rond. cum tribus Mss. [dicentem ed. P.]

211. ubi.—Sic Er. Ven. Lugd. Somm. et Rond. cum septem Mss. [ibi man. 2^da. E. c. ed. Ben.]

sapientia. bis ABCD. Ben. Dub. Mart. [semel E. cum ed. P.]

egestate. paupertate cum Vulg. ABCD.

exstitit. existit ABCD.

212. præterire. præteriri ABCD. mox dictet et futura ABCD. dicit et 2 Mss. ap. Mart. [dictet futura ed. P.]

aliud ridere. aliud est ACD.

creatura.—Benignianus codex, quod nullam faciebat creaturam.

213. §. 16. l. 6. isti enim nostri ABCDE. [autem ed. P.] mox = et ante eunt ABD.

214. esse.—Lov. tendit ad non esse B. Abest particula, ad, a Mss. quæ et alias ab Augustino non adhibetur post verbum tendit, ut lib. 4 hujus operis cap. 10: "Ergo cum oriuntur et tendunt esse."

§. 19. l. 1. utrum præsens.—utrum et Arn. Mor. Mart. c. 1 Ms.

215. ita mediorum ABCD. [ita si E. c. ed. P.]

poterunt. potuerunt ABCD.

ei ABCDE. [ejus ed. P.]

216. narrarent ABCD. [vera narrarent E. c. ed. P.]

imagines.—Edd. plerique præsententur imagines 3 Mss. ap. Mart. ABCDE. et paulo post, præsentia futurorum, 2 Mss. ap. Mart. Reddimus lectionem Mss. quibus posteriore loco suffragatur Arnaldus.

est.—BC. Er. Ven. Lugd. erit. ADE.

217. occultorum = ABCD.

fateorque. fateor quia BD. quod AC.

218. metitur.—Edd. aliquot [Lov. Som.] et Mss. (2 ap. Mart. ABDE.) metimur ergo cum præterit ... non metimur (A); quid enim metiatur. (metiamur E.) Male. mox metimur A. et in fin. cap. metitur BC. et D. sup. ras.

confitebor. confitear ABCD.

vere. vera AD.

cognoscere.—Bad. Am. Er. Lov. Som. cognoscere te. 5 Mss. ap. Mart. et E. Expungendum est, te, juxta Mss. et Arn. quia de tempore, non de Deo, cognoscendo loquitur Augustinus.

vivo.—Lov. ad hanc inhio: recte, nisi alii refragarentur et edd. et Mss. qui magno consensu ferunt, ad hanc vivo. et propter hanc vivo E. ad hunc vivo AC.

219. annui.—Sic legendum videtur cum Mss. Vedast. duobus, et uno Corb. vel cum Arn. et non annui. Ubi Germ. codex habet, et non abnui. Lov. vero cum aliquot Mss. et non anni ABCDE. Er. et anni. Denique Bad. et Am. et non animi.—Editio Veneta: tempora, et anni; non annui.

ligneolæ.—Omnes Mss. Angl. (ABCD tantum.) circuitum illius, aut definite duplum ligneolæ rotæ.—Er. Ven. Lugd. igneolæ.

totius.—Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Mor. et Rond. cum octo Mss. 1 Ms. ap. Mart. totus. E manu post.

ille.—Er. Ven. Lugd. illa. mox quantum ABCDE.

220. victoriosum.—Bad. Am. Er. et Lov. cum paucioribus Mss. ut victor Josue Bert. et E.

cum. = ABCD.

si et. ABDE. [etsi ed. P.] mox motus ABCD.

221. id ipsum A. ad ipsum E. [ipsum ed. P.] mox moram pro mora ABDE.

item. idem BC.

illud? Tempus metior. tempus illud? Metior, AD. illud tempus. Metior BC.

puta. puto ABCD.

222. tenore. tempore ABCD.

l. 17. ad aliquam. aliqua ABCD.

pronuntio, renuntio. pronuntio et ABCDE.

Ipsamque longam num—? ABCD. [Ipsam quoque longum non E. c. ed. P.]

qua.—Lov. et antiquiores editiones, quam metior. (ABC. et mox qua ACD.) Sed melius Arn. cum Mss. qua: statim quippe dixerat Augustinus brevi syllaba longam se metiri.

223. eas. ea ABCD.

consumptione. consummatione ABCD.

pergat.—2 Germ. et plur. Mss. ap. Arn. In prius edd. peragat abesse quod aderit. Bert. et E.—Quidam legendum putant; pergat adesse quod aberit; quam lectionem Mart. et Rond. in textum receperunt. pergat ad esse [adesse Mor.] quod aderit. ABCD.

224. illo.—Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Flor. et Rond. cum septem Mss. E. [illa. ed. P.]

extentus.—Sic Mss. At edd. intentus. E.

dissilui.—Mss. Benign. Corb. et alii non deteriores, dissolui.

225. Qui. [quod ex err. typoth.]—Er. Ven. Lugd. Mart. c. 2 Germ. Arn. Mor. et Rond. cum octo Mss. ABCDE. [Quod ed. P.] mox dicit ABCD.

et. ut ABCD.

distentione.—In vulgatis, et aliquot Mss. sine distinctione. E. At in Mss. pluribus et melioris notæ habetur, sine distentione, (E. in marg.) consequentius porro ad illud quod præcedit: Neque enim sicut nota cantantis ... variatur affectus sensusque distenditur.

226. accepit. cepit ABCDE.

cujus.—Er. Lugd. Ven. Lov. cui.

227. hanc. hæc ABCE.

§. 4. l. 6. luculenta. lucentia ABCD.

ea.—Ita in Mss. et concinnius quam si legas ut in vulgatis, Et cum in ea ABCDE.—Somm. utraque particula omissa, sic incipit: Cum in ea.

quod. quod, quid, quid. ABCDE.

confitear.—In Mss. omnibus habetur, si totum confitear: cujus propositionis sensus ex istis completur verbis, quis legentium capere durabit?

autem.—Mart. ex uno Ms. Verumtamen: sic etiam unus apud Rond. manuscriptus.

228. nihil.—Sequimur Mss. Benign. Theoderic. etc. Non pauci tamen cum Lov. et Arn. habent, quiddam inter formam et nihil, [ABCD.] nec. [et A.] At Bad. Am. et Er. cum duobus Mss. sic ferunt: quam cogitabam quiddam informe et nihil formatum, nec nihil informe, prope nihil. E.

est.—Sic Mss., paucis exceptis. esse A. At Lov. cum antiquioribus editionibus: nihil aliquid est, et non est, hoc eam dicerem. E. si dici posset, aliquid et est, et non est. Ulim.

aliud.—Editi, alibi aliud. E.

de nihilo. bis ABCD.

229. talis. alias ABCD.

aut. Ita in melioribus Mss. et Bad. Porro in aliis edd. sed tenebræ erant. et e Gen. ABCD.

abyssum.—In prius vulgatis, et tenebræ erant super abyssum A. Sed abest, erant, a Mss. BCDE.

terra.—Lov. cum aliis edd. informitas terræ invisibilis ABCDE. et incompositæ ABCD.

230. l. 1. O Lumen Veritas ABCDE. [O Veritas ed. P.]

impacatorum.—Lov. et Arn. propter tumultus peccatorum. Sed melius Bad. Am. et Er. impacatorum. Nam ita Mss. nullo fere excepto; atque hoc nomine designati videntur Manichæi, Scripturarum sacrarum inimici.

revivisco.—Sic habetur in prius edd. hunc bibam, et tunc vivam; nam non ego vita mea. Si male vixi, ex me mors mihi [mihi mors E.] fui, et in te revivisco. E tunc pro hinc, et et ante in te, restituimus cum ABCDE [hinc et = et ed. P.]

in aurem interiorem. in aure interiore ubique ABCD.

voluptas.—Mss. 2 Germ. Fossat. et alii sex. et ABCDE [voluntas ed. P.]

231. peregrinatio.—Lov. et Arn. Unde intelligat anima quantum peregrinatione. Prætulimus lectionem Bad. Am. et Er. quæ ex pluribus Mss. comprobatur, et hic apprime convenit; nam isthæc verba, unde intelligat anima, ad illa referuntur, quam longe super omnia tempora sis æternus.

§. 14. l. ult. nulla. nullæ ABCD.

232. quoto, quo ABCD. et man. 1^ore. E.

manifestatione.—Lov. et 2 Mss. ap. Mart. in manifesta facie.

233. de.—Somm. Rond. et Lips. omittunt præpositionem de. E.

nostrum.—ABCDE. Rond. te arbitro, Deus omnium nostrum. [nostrorum ed. P.]

dicit.—Sic legendum juxta Mss. Angl. [dicitur.]

234. æternum.—Arn. cum Mss. quatuor, sine labe stat in æternum. in æternum stat E. mox = Deo ABCD.

quoniam ABCD [quia ed. P.]

235. suspiret. suspirat ABCD.

concedunt. contendunt ABCD.

238. prope.—Lov. proprie.

239. Corporale.—Ita plures et potiores Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. Som. Blas. cum quinque Mss. habent, id est, Incorporale. Lov. id est, Corporabile.

240. vultis.—Somm. et Germ. 1. quisquam ita tentaverit, si non vult istam. Mart. c. 2 Mss. si non vult hanc.

intelligamus.—In omnibus fere libris legitur, nisi ut intelligamus; (ABCDE.) librariorum lapsu, qui forte mutarunt aut, in, ut. Hanc porro particulam removimus juxta Arn. et Ms. Benignianum. [uncinis inclusam habet Lips.]

præscriptum. scriptum ACDE et paullo ante, = Deus ABCD.

a Deo. ab eo. ABCD.

aut si eo ABCDE. [in eo ed. P.]

241. audimus.—Rond. cum septem Mss. ABCD et E. manu priori. [audivimus ed. P.]

ex Deo ABDE. e C. [a Deo ed. P.]

vera.—Lov. sic inveniet eam inter tam multa verba. E.—Sic quoque Sommalius. Inveniet legit etiam Rond. cum novem Mss. ABCDE [invenit ed. P.]

242. l. 2. sive quid aliud ABCD. [aliud aliquid E. c. ed. P.]

veritatis. veritas ABCD.

244. existere. ed. Ben. ABCDE. existeret Somm. Lov. Arn. Mor. Dub. Mart. cum quatuor Mss. et Rond. cum sex Mss. [existeret ed. P.]

Domine ABCD. [et Dom. E. c. ed. P.]

245. et fierent.—et ut fierent ABCD.

variationes.—Ita Lov. Sed alii libri editi et scripti habent, narrationes (ABCDE.) excepto Ms. Benigniano, qui pro ea voce substituit, rationes.

creaturæ.—naturæ ABCD.

246. acutum.—Somm. et Rond. cum quatuor Mss. necnon quinque Mss. citati apud Mart. sic acuto cernat animo. ABCD.

prior.—Edd. perficiendi potentia (BC.) prior; refragantibus Mss. quorum lectionem amplectimur.

247. narrari.—Legendum videtur, variari: vult enim Augustinus quod sicut sonus origine præcedit cantum qui ex eo formatur; ita materia velut tempore, id est origine præcedere debet, ut aliquid de illa variari possit.

præcedatur.—Sic Mss. et Arn. At Bad. habet, præcedantur; "5 Mss. &c." ap. Mart. præceduntur. alii edd. præcedunt E.

248. vidit. "Ita 2 Germ. c. omn. fere Mss.; aliquot editi videt." Mart. [videt ed. P.]

excelsior.—Plerique editi, excellentior.

sufficient.—Lov. Somm. Arn. Mor. et Mart. cum quatuor Mss. et ABCDE. sufficiant.

249. l. 1, 2. Invoco. Invocem ABD.

ne. ABCD. [nec ed. P.]

250. natura.—Somm. et quinque Mss. apud Mart. spirituales corporalesque naturæ.

promeruerunt.—Somm. Dub. Mart. et Rond. cum quatuor Mss. ABCDE. [promeruerant. ed. P.]

251. hærendo ABCDE. [cohærendo ed. P.] mox quodcumque pro quod utcumque ABCD.

252. nostræ.—Insignem huncce locum redintegrant Mss. Mutilus quippe in excusis erat, detractis verbis istis, sapientiæ nostræ.

253. dicam.—Mss. non habent hoc loco, Mergimur et emergimus.—Neque Somm. neque Flor. habent hæc verba. om. ABCDE [habet ed. P. uncinis includit Lips.]

spiritualis.—Ita Mss. At editiones, excepta Arnaldina, præferunt, sprituales. E. Non bene: intendit quippe Augustinus abyssum intellectualis omnis creaturæ ipso Angeli et hominis lapsu fuisse indicatam.

amo.—Sic in Mss.—Sic etiam Am. Er. et ed. Florentin. ABCD. Lips. [redde te mihi: te enim amo E. c. ed. P.]

abscondatur.—Lov. donec abscondar. Sed verius editiones aliæ cum Mss. abscondatur. Subintellige, vita mea.

254. aguntur. coguntur hic et paullo post 5 Mss. ap. Mart. mox super pro supra bis ex ABCDE.

mihi.—In prius excusis, quæ dixerunt mihi. Sed alludit Augustinus ad Psal. 121, ver. 1, in quo legere solet, qui dixerunt; et sic habent hic Mss.

lux.—Sic Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. habent, facta est; (E.) et paulo post, quo tenebræ fuimus. E.

255. intelligat; a te petat. Sic Mss. omissis verbis, et qui non potest, ABCD et a te E. uncinis inclusa habet Lips. [et qui non potest ed. P.]

dum...quod loquitur.—Somm. Lov. Dub. Mart. c. 4 Mss. Rond. sciat quid loquatur, dum ABCD. quod ABCDE [cum—quid ed. P.]

256. l. c. et ibi probent. ABCD [et probent E. c. ed. P.]

sunt.—Er. et Lov. quam longe aliud sunt. Sed abest aliud a Mss. necnon ab edd. Bad. Am. Somm. et Arn. Mox pro nosse, scire BC. pro novi, scio ABCD. et post velle, ut sim ABCD.

ut.—Lov. aut terna. Sed clarius aliæ editiones cum Mss. ut terna. Mox enim sequitur, an utrumque; quo significatur duo jam esse proposita: unum, an propter tria hæc ibi Trinitas; alterum porro, an in singulis hæc tria, ita ut terna singulorum sint. Quanquam apud Am. et Er. sic post hæc legitur: an utrorumque miris modis simpliciter et multipliciter infinito insensibili sine quo est. Ita quoque apud Bad. nisi quod habetur, fine; non, sine.

suo.—Somm. Moret. et Rond. in Christo Filio suo. Mart. c. Germ. et 2 aliis in Filio suo.

257. l. 4. conversi ABCD. [et conversi E. c. ed. P.]

sed jam in voce. Ulim. Arn. Somm. Mart. c. Germ. et 4 aliis et Rond. ABCD non manu priore E, post^e. jam. Er. Lugd. Sed jam non in voce. [sed in voce ed. P.]

mentibus.—Mss. aliquot ex vetustis, et ABCD. effici sensibus.—Paulo post etiam Somm. et Rond. ut sensibus perfecti sitis. ABCD. paullo ante, sensus pro mentis etiam E., sed ibi solus.

258. l. 3. eorum sensus corrumpantur,—sensus corporum ABCD.

es.—Apud Lov. omittitur, Ecce ubi es.

astabo.—Editi cum nonnullis Mss., Mane astabo tibi. ABDE. At abest tibi a verioribus codicibus. C. mox unde et in ABCD [unde in E. c. ed. P.}

259. suspicere.—Lov. cum antiquioribus editionibus suscipere; (B.) et paulo post: susciperent et cognoscerent misericordiam tuam. Sed liquet meliorem esse Mss. lectionem, quam in textu damus. mox agnoscere ABCD.

260. quod.—Lov. quos, in textu; et ad marginem, quod: hoc præferre visum est, maxime cum legatur in edd. aliis et Mss.

nobis.—In vulgatis, quod nondum est, da nobis. At in Mss. non habetur, da, nisi forte in aliquo e recentioribus. [5 ap. Mart.]

261. atque.—Ita Bad. Am. Er. cum Mss. undecim. At Lov. et Arn. progredi sinantur aquæ, ut in se comminuantur.

suum.—Bad. Am. Er. et Lov. omittunt, et dat fructum suum.—Alii etiam cdd. id omittunt, et uno periodo sequentes, habent paulo post, germinet.

beneficum.—Sic legendum, juxta quatuor Mss. Angl. (ABCDE.)—Hanc lectionem omnino sequendam affirmat Mart. et illam tuetur auctoritate unius Ms. Hanc quoque usurpat editio Florentina, illique lectioni adstipulantur tres Mss. citati apud Rond. Præterea, cum fuerit bis excusus ille tomus primus BB. in prius edito legitur beneficium; in edito posterius, beneficum, licet suam superiorem notam Patres BB. servaverint, in qua lectio beneficum referenda in textum declaratur.

262. et ecce ABCD. (sicut plures e PP. ap. Sabat.) Lips. [om. et ed. P.]

benignitatis operarios.—Quatuor Mss. Angl. (ABCD. abest ab E.) Vocem scil. benignitatis. e loco Psalmi prox. cit. annum benignitatis tuæ hic haud dubie inseruit ipse Aug. Ed. Ox. [mitteus operarios ed. P.]

optanti.—Lov. vitam optanti, et paulo post, ortum præparas: contra quam habent cæteri codices, quos utroque loco sequimur.

263. principia.—Mss. melioris notæ, in principia, id est in luminaria noctis: quæ lectio videretur præferenda, nisi paulo supra haberetur, in principio diei; forte pro in principium diei, juxta librum 1 de Genesi contra Manichæos, cap. 14. [ed. B.] principia CDE. quod omnino præferendum videtur, quum cdd. auctoritate firmetur; lectio vero principio e manu emendatrice facile profluxerit, [principio AB. c. ed. P.]

264. despectorum.—Am. Er. et novem Mss. desperatorum. E.

quasi decurrens spiritus vehemens. ABCD et sic Aug. de Unit. Eccl. T. 9. col. 356. c. a Sabat. allegat.—ferretur flatus v. a librariis, utpote usitatior, illata est; habent etiam ferretur BC; duplicem lectionem AD. decurrens spiritus vehemens ferretur flatus vehemens. [ferr. flat. veh. ed. P.]

per quos. quod ABCD et E man. post.

in nomine tuo ABCDE [nom. tuo ed. P.]

265. §. 27. l. 2. cognitiones. cogitationes ABCD et E man. 1^ore.

l. 7. multiplicantur ABCDE [multiplicatur ed. P.]

a quo. qua (sc. pulchritudine) ABCD.

ejecit.—Lov. Ulim. Mart. c. 3. Mss. Arn. Mor. et Rond. ejicit.

266. signo.—Somm. et Rond. cum quinque Mss. in signum. ABCD.

ut operentur. et operantur ABCD.

eis.—Lov. benedicunt eis. Sed legendum cum edd. aliis et Mss. benedicuntur ab eis: quæ lectio perperam correcta est propter verbum, exhortantur, quod putarunt active usurpari.

sumit.—Arn. et Mart. cum sex Mss. ABCD. [sumpsit E. c. ed. P.]

intenta. attenta ABCD.

267. viva.—Plures Mss. in animam vivam. ABCD.

268. et. ABCDE. [nec ed. P.]

vos.—In edd. deest vos. quam vocem restituere placuit ex Mss. quia locum illum sic referre solet Augustinus.

eum.—Bad. Am. Er. et Arn. facis jam capacem. Sic etiam duo e Mss.; mox vel unitatem ABCD.

269. neque enim de. ACDE [neque de B. c. ed. P.] mox in agnitione Dei ABCDE [—onem ed. P.]

quanquam.—Ita plerique Mss. cum Arn. At aliæ editiones habent, tanquam: Mss. tres, ap. Mart. quemquam; mox "de his qui" pro iis ABCD. cum vers. Vet. cont. Vulg.

270. qua.—Lov. aliæque editiones, excepta Arn. quæ (E): male, uti ex Mss. et ex sermonis serie intelligitur, et paullo ante renuntiandis pro enuntiandis ABCD.

271. effert. offert ACDE.

affectionibus. 2 Germ. ap. Mart. ABCDE [affectibus ed. P.]

eorum. ABCDE [horum ed. P.]

272. non moventur nisi variis. sic Dub. Mart. et Rond. cum undecim Mss. BCD. [nisi a variis. AE. c. ed. P.]

loquar. loquor BCDE.

serpentibus. repentibus ABCD.

273. gaudes.—Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex, et Rond. cum undecim Mss. ABCD expungunt verba, in omnibus. Non male. [in omnibus gaudes ed. P.]

fructum.—Bad. Am. Er. et Lov. addunt, abundantem. (E.) Sed hac voce carent Mss. et Arn.

didicit ABCDE [didici ed. P.]

274. credimus. credidimus ABCD. mox pro

pertineat. pertineant ABCD et pro

animus. anima ABCD.

videmus.—In Mss.—Sic quoque legunt Mart. c. 5 Mss. Flor. et Rond. cum aliquot Mss. et ABCD. [vidimus ed. P.] mox = omnia ABCD.

illud.—Lov. illud atque aliud vidisti.

dicunt.—Ita Mss. plerique cum Arn. At Lov. aliæque editiones, Hoc modo dicuntur etiam.

275. edidisti. dedisti. ABCDE et 2 Mss. ap. Mart.

§. 44. pen. dicatis. dicitis ABCD.

276. devincti.—Sic legendum juxta Mss. Anglicanos. [BCD tantum.]—Hanc lectionem habet Mart. [ex iisd. Mss.] necnon Rond. cum tribus Mss. [devicti AE. c. text. Ben. et Lips.]

places.—Bad. Am. Er. Lov. complaces.

277. Spiritum quem dedit ABCDE [Sanctum ed. P.]

est.—Quinque Mss. apud Mart. sed est est. punctis notatur quod man. post. in E.

ornatu.—Tres Mss. apud Mart. in ornatum.

concipiendam. concupiscendam BCE concupiendam AD. vid. p. 277. not. d.

278. te.—Angl. Mss. et amemur a te. [ABCD tantum.]

tua.—Ita Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov. non de te aliqua, non de tua, vel quæ antea fuerit. ita E, sed = te.

§. 49. l. 14. in unam conspirationem. in una conspiratione ABCD et E man. post.

l. 15. et tibi † ut ABCDE.

formasti.—Codex Benignianus, firmasti.

279. vespera.—Sic legendum liquet cum Albinensi codice; non ut alii plerique editi et scripti habent, pacem sine vespera. ABCDE.

tempus.—Hic editiones, excepta Arnaldina, interponunt, nec operaris ad tempus; (E.) quæ verba absunt a plerisque codicibus manuscriptis. ABCD.

280. l. 3. bona opera. = bona ABCD.

INDEX CAPITUM

(EX EDIT. BENED.)

LIBER PRIMUS.

I. Deum vult laudare ab ipso excitatus. p. 1

II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo. 2

III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat. id.

IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles. id.

V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam. 3

VI. Infantiam suam describit; laudat Dei providentiam et æternitatem. 4

VII. Infantia quoque peccatis obnoxia. 6

VIII. Unde puer loqui didicerit. 7

IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris. 8

X. Amore lusus et spectaculorum avocatur a litterarum studio. 9

XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio differt. id.

XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene. 10

XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus. 11

XIV. Litteras Græcas oderat. 12

XV. Precatio ad Deum. 13

XVI. Improbat modum juventutis erudiendæ. id.

XVII. Prosequitur contra modum exercendæ juventutis in re litteraria. 14

XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non divinorum præceptorum. 15

XIX. Pueritiæ vitia quæ in majores ætates transeunt. 16

XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis Deo gratias agit. id.

LIBER SECUNDUS.

I. Adolescentiæ ætatem et vitia recolit. 18

II. Annum ætatis suæ decimum sextum in ardore libidinoso consumptum. 19

III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum proposito. 20

IV. Furtum cum sodalibus perpetratum. 21

V. Neminem peccare sine causa. 22

VI. Omnia quæ boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse vera et perfecta. 23

VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a multis servatus sit. 25

VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium. id.

IX. Contagiosa res sodales mali. 26

X. In Deo omne bonum. id.

LIBER TERTIUS.

I. Amore quem venabatur capitur. 27

II. Amavit spectacula tragica. id.

III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat. 29

IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem philosophiæ. 30

V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili. 31

VI. A Manichæis quomodo captus. id.

VII. Doctrina Manichæorum absurda cui suffragabatur. 34

VIII. Contra Manichæos dicit quæ flagitia semper detestanda, quæ facinora. 36

IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum. 38

X. Nugæ Manichæorum de terræ fructibus. 39

XI. Planctus et somnium matris de filio. 42

XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo de ipsius conversione. 43

LIBER QUARTUS.

I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit. 45

II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui victoriam promittebat, contemnit. 46

III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinæ et rerum peritum revocatur. 47

IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus involverat;eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis efficacia sacramenti Baptismi. 49

V. Cur fletus dulcis miseris. 50

VI. Quantus ex amici morte dolor. 51

VII. Impatientia doloris mutat locum. 52

VIII. Tempus et amicorum colloquia doloris edentur. id.

IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo. 53

X. Labiles creaturæ, nec in eis potest anima requiescere. id.

XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis. 54

XII. Amor non improbatur, modo in his quæ placent, amemus Deum. 55

XIII. Amor unde proveniat. 56

XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc amaverat. 57

XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit capere spiritualia. 58

XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se intellexit. 60

LIBER QUINTUS.

I. Excitat mentem ad Deum laudandum. 63

II. Dei præsentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere converti. id.

III. De Fausto manichæo, et de philosophorum cæcitate qui per creaturas Creatorem non cognoverunt. 64

IV. Sola Dei cognitio beat. 66

V. Manichæi de astris imperitia indignum eum fide in cæteris faciebat. 67

VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers. 68

VII. Alienatur a secta Manichæorum. 69

VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem. 70

IX. Febri correptus periculose laborat. 72

X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam. 74

XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis. 77

XII. Fraus discipulorum Romæ in præceptores. 78

XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio suscipitur. 79

XIV. Audito Ambrosio, paulatim ab erroribus resipiscit. id.

LIBER SEXTUS.

I. Augustinus nec Manichæus nec catholicus. 82

II. Epulæ et synaxis apud sepulcra martyrum. 83

III. Occupationes et studia Ambrosii. 84

IV. Doctrinam Ecclesiæ Ambrosio concionante intelligit. 86

V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu. 87

VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici lætantis. 90

VII. Alypium a Circensium insania convertit. 91

VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus antea abhorruerat. 93

IX. Alypius ut fur apprehenditur. id.

X. De integritate Alypii et adventu Nebridii. 95

XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat. 96

XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et cælibatu. 98

XIII. Uxor quæritur Augustino. 99

XIV. De vita communi agenda cum amicis deliberat. 100

XV. In locum discedentis concubinæ alia succedit. 101

XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit. id.

LIBER SEPTIMUS.

I. Deum cogitat tanquam aliquid corporeum per infinita spatia diffusum. 102

II. Momentum quo Nebridius confutarat Manichæos. 104

III. Liberum arbitrium causa peccati. 105

IV. Deum incorruptibilem esse oportet. 106

V. Quærit iterum unde malum, et quæ radix ejus. 107

VI. Mathematicorum divinationes rejicit. 108

VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum. 111

VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino. 112

IX. In Platonicorum libris Verbi æterni divinitatem, non incarnati humilitatem invenit. id.

X. Clarius innotescunt jam Augustino divina. 115

XI. Quomodo creaturæ sunt, et non sunt. 116

XII. Omnia bona, quæcumque sunt. id.

XIII. Omnia condita laudant Deum. 117

XIV. Sanæ mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei. id.

XV. Quomodo veritas et falsitas in creaturis. 118

XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta. id.

XVII. Quæ retardent a cognitione divinorum. id.

XVIII. Solus Christus via ad salutem. 119

XIX. Quid senserit de Christi incarnatione. 120

XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat. 121

XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in Platonicis. 122

LIBER OCTAVUS.

I. Studio vitæ melius instituendæ ad Simplicianum ire statuit. 125

II. De Victorino rhetore converso. 126

III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum conversione. 129

IV. Quare plus lætandum sit in conversione nobilium. 131

V. Quæ remorabantur eum a conversione. id.

VI. Pontitianus narrat Antonii vitam. 133

VII. Rodebatur intus audito Pontitiano. 136

VIII. In hortum secedit; quid ibi egerit. 137

IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur. 138

X. Adversus Manichæos qui ex duabus contrariis voluntatibus duas contrarias naturas asseverant. 139

XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino. 141

XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus. 142

LIBER NONUS.

I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam. 145

II. Deserere rhetorices professione differt usque ad vindemiales ferias. 146

III. Verecundus concedit illi rus suum. 147

IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolæ ad Nebridium. Quibus cœlitus perfusus gratiis, et quam vivido pietatis sensu, dum Psalmos evolvit. Acerrimo dolore dentium subito liberatur. 149

V. Ambrosium consulit quid legendum. 153

VI. Mediolani baptizatur cum Alypio et Adeodato. 154

VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani. Inventio corporum SS. Protasii et Gervasii. 155

VIII. Evodii conversio. Matris obitus, ejusque a teneris educatio. 156

IX. Laudabiles matris suæ mores prosequitur. 159

X. Colloquium cum matre de regno cœlorum. 160

XI. De ecstasi et morte matris. 162

XII. Quomodo luxerit mortem matris. Sacrificium pro defunctis. 163

XIII. Orat pro matre defuncta. 166

LIBER DECIMUS.

I. In Deo solo spes et gaudium. 168

II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi. 168

III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis fuerit. 169

IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis. 170

V. Homo sese totum non novit. 171

VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus cognoscitur. id.

VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur. 173

VIII. Memoriæ vis. id.

IX. Memoria disciplinarum. 175

X. Disciplinæ in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex ejus abditiore sinu eruuntur. id.

XI. Quid sit discere. 176

XII. Rerum Mathematicarum memoria. 177

XIII. Memoria meminisse nos meminimus. id.

XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Læta non læti quomodo recordamur. id.

XV. Etiam quæ absunt meminimus. 178

XVI. Et oblivionis memoria est. 179

XVII. Magna memoriæ vis, sed ultra progrediendum ut attingatur Deus. 180

XVIII. Non inveniretur ea res quæ excidit, nisi memoria teneretur. 181

XIX. Quid sit reminisci. id.

XX. Ut beatitudinem omnes appetant, oportet eam noverint. 182

XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet. 183

XXII. Beata vita quæ, et ubi. 184

XXIII. Item prosequitur quæ sit beata vita, et ubi. id.

XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat. 185

XXV. In quo memoriæ gradu reperiatur Deus. 185

XXVI. Ubi invenitur Deus. 186

XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchritudo. id.

XXVIII. Miseriæ hujus vitæ. id.

XXIX. In Deo spes tota. 187

XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis. id.

XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulæ. 189

XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras. 191

XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium. 192

XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras. 193

XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est curiositatis. 194

XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est superbiæ. 197

XXXVII. Ut movetur laudibus humanis. 198

XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria. 200

XXXIX. Amoris proprii vis et natura. id.

XL. Quod in se et cæteris rebus Deum investigavit. id.

XLI. Triplex cupiditas. 201

XLII. Nonnulli ad dæmones tanquam redeundi ad Deum mediatores infeliciter recurrerunt. id.

XLIII. Christus verus mediator. 202

LIBER UNDECIMUS.

I. Cur confitemur Deo scienti. 205

II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam. id.

III. Quæ scripsit Moyses de creatione cœli et terræ, intelligere non potest nisi donante Deo. 208

IV. Creatura clamat creatorem Deum. 208

V. Ex nihilo conditus mundus. id.

VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus. 209

VII. Verbum Dei coæternum Deo. 210

VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem veritatem. id.

IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi. 211

X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam cœlum et terram conderet. id.

XI. Objectioni respondet quod æternitas Dei nescit tempora. 212

XII. Quid Deus fecerit ante mundi creationem. id.

XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit. 213

XIV. Temporis differentiæ tres. id.

XV. Mensura temporis in quo. 214

XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non. 215

XVII. Ubi tempus præteritum et futurum. 216

XVIII. Quomodo præterita et futura tempora sint præsentia. id.

XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura. 217

XX. Differentiæ temporis quomodo nominandæ. 217

XXI. Quomodo tempus liceat metiri. 218

XXII. Petit ænigmatis istius solutionem a Deo. 218

XXIII. Quid sit tempus. 219

XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis. 220

XXV. Rursus Deum interpellat. id.

XXVI. Quomodo tempus metimur. 221

XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo. id.

XXVIII. Animo metimur tempora. 223

XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi. 224

XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi creationem. id.

XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura. 225

LIBER DUODECIMUS.

I. Difficilis inquisito veri. 226

II. De duplici cœlo et terra. id.

III. Quid tenebræ super faciem abyssi. id.

IV. Quid terra invisibilis et incomposita. 227

V. Cur sic appellata videtur materia informis. id.

VI. Quid olim cum Manichæis senserit de materia informi, quid modo. id.

VII. Deus fecit de nihilo cœlum, id est Angelos; et terram, id est informem materiam. 228

VIII. Materia informis ex nihilo; ex hac omnia visibilia. 229

IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in principio cœlum et terram. id.

X. A Deo cupit edoceri. 230

XI. Quid a Deo didicerit. id.

XII. Creatura duplex carens tempore. 231

XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in principio fecit Deus cœlum et terram. 232

XIV. Scripturæ profunditas. id.

XV. Quæ de Deo deque Angelis et informi materia sentit Augustinus, non possunt oblocutores negare. 233

XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati divinæ. 235

XVII. Ut cœli et terræ nominibus aliud et aliud intelligi potest. 236

XVIII. Quis error innoxius in Scripturis. 237

XIX. Quæ liquido vera. 238

XX. In principio creavit etc. varie intellectum. id.

XXI. Terra erat invisibilis etc. varie intellectum. 239

XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis, nihil repugnat. 240

XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis. 241

XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud sensisse Moysen. id.

XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere rejiciunt. 242

XXVI. Qui sermo deceat Scripturam. 243

XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus. 244

XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura. id.

XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius. 245

XXX. Tractatores Scripturæ diversa sentientes, concordent invicem charitate et studio veritatis. 247

XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in ipsius verbis inveniri. 247

XXXII. Veri Scripturæ sensus a Spiritu sancto revelantur. 248

LIBER DECIMUS TERTIUS.

I. Invocat Deum, cujus bonitate se præventum agnoscit. 249

II. Creaturæ ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur. id.

III. Ex Dei gratia omnia. 251

IV. Deus non eget rebus conditis. id.

V. Trinitas qui Deus est, ex primis verbis Geneseos intelligitur. 252

VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas. id.

VII. Effectus Spiritus sancti. id.

VIII. Intellectuali creaturæ ad beatam requiem non sufficit quidquid Deo minus est. 253

IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas. 254

X. Ex dono Dei omnia. id.

XI. Symbola Trinitatis in homine. 255

XII. Mundi creatio formationem Ecclesiæ præfigurat. 256

XIII. Renovatio hominis dum hic vivit nondum perfecta. 257

XIV. Fide et spe corroboramur. 258

XV. Explanat ver. 6. cap. 1 Gen. Fiat firmamentum etc. Quid firmamentum, quid superiores aquæ. id.

XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est. 260

XVII. In ver. 9: Congregentur aquæ, Quid mare, quid arida. Explicatur ver. 11: Germinet terra etc. id.

XVIII. In ver. 14: Fiant luminaria etc. Quæ luminaria dividentia inter diem et noctem. 261

XIX. Tractat eumdem versiculum, Fiant luminaria etc. 263

XX. In ver. 20: Producant aquæ etc. Quæ reptilia, quæ volatilia. 264

XXI. In ver. 24: Producat terra animam vivam etc. 265

XXII. In ver. 26: Faciamus hominem ad imaginem etc. Renovatio mentis. 268

XXIII. In eumdem versiculum: Et præsit piscibus maris etc. De quibus christianus judicet. id.

XXIV. In ver. 28: Et benedixit eos Deus dicens, Crescite etc. 270

XXV. In ver. 29: Ecce dedi vobis amnem herbam .... in escam etc. 272

XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato. id.

XXVII. Quid per pisces et cetos significetur. 274

XXVIII. In ver. 31: Et vidit Deus omnia quæ fecit, et ecce bona valde etc. id.

XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse opera sua. 275

XXX. Manichæorum deliria. id.

XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit. 276

XXXII. Compendio enarrat opera Dei. 277

XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia. 278

XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio. id.

XXXV. Optat pacem. 279

XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur. id.

XXXVII. Deus in nobis quando quiescet. id.

XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata. 280

EXPLICIT INDEX CAPITUM.

I N D E X.