TOT DEN DERDEN DRUK VAN 1851.

Sedert de hoogl. J. H. van Swinden het kunstig planetarium van Eisinga beschreef, zijn ruim 70 jaren verloopen,—jaren, waarin door sterrekundige waarneming en navorsching eene meer volledige en naauwkeurige kennis aangaande het zonnestelsel is verkregen. Het is derhalve niet te verwonderen, dat in de voorgaande, op nieuw in het licht gegevene Beschrijving eenige opgaven voorkomen, waarvoor de hedendaagsche, meer volmaakte sterrekunde andere in de plaats heeft te stellen. Die verouderde opgaven betreffen inzonderheid het aantal der bekende hoofd- en bijplaneten, de hoedanigheden (elementen), waardoor de eene planetarische loopbaan van de andere onderscheiden is, alsmede eenige eigenschappen, welke de planeten zelven aan den dag leggen.

Evenmin als wij vrijheid vonden, wezentlijke veranderingen aan te brengen in Van Swinden’s Beschrijving, en hem in de uitlegging van het zonnestelsel op een standpunt te plaatsen, ’t welk eerst 70 jaren na de vervaardiging van Eisinga’s kunstgewrocht bereikt is; evenmin meenen wij eenige voorname opgaven te mogen achterhouden, welke soortgelijke, minder naauwkeurige, in den tekst of in de noten voorkomende, zouden behooren te vervangen. Wij zullen deze verbeteringen aanbrengen in eenige beknopte overzigten, en daarmede hopen wij menigen lezer van dit werkje, die belang stelt te vernemen, wat thans van het zonnestelsel bekend is, eenigermate te gemoet te komen.

I.

OVERZIGT

DER PLANETEN, WELKE SEDERT HET JAAR 1780 TOT OP HET EINDE VAN 1850 ZIJN ONTDEKT.

Buitendien is den 20 Mei 1851 door Hind nog eene planeet ontdekt, welke Irene wordt genoemd. Eindelijk heeft De Gasparis den 29 Julij 1851 er nog eene ontdekt.

II.

OVERZIGT

DER BIJ-PLANETEN OF WACHTERS, WELKE SEDERT HET JAAR 1780 TOT OP HET EINDE VAN 1850 ZIJN ONTDEKT.

In 1780 waren er vijf wachters van Saturnus bekend; een van hen was reeds in 1655 door Christiaan Huygens ontdekt: de vier andere van 1671 tot 1687 door Cassini. Sedert, en wel het eerst in 1788 en 1789 door W. Herschel, zijn nog twee andere Saturnus-manen waargenomen. Om verwarring te vermijden of te doen ophouden, heeft J. Herschel aan die zeven satellieten eigene namen gegeven. Zij heeten nu, in volgorde der afstanden van de hoofd-planeet, te beginnen met den naasten: Mimas, Enceladus, Tethys, Dione, Rhea, Titan, Japetus. Tusschen Titan (den door Huygens ontdekten) en Japetus heeft Lassell onlangs nog een achtsten ontdekt, die Hyperion wordt genoemd.

De ring, welke Saturnus omgeeft, is niet enkelvoudig, maar bestaat uit eenige, van elkander afgezonderde, concentrische deelen. De voornaamste kring van afscheiding in den ring werd het eerst in 1787 door W. Herschel ontdekt. Later werd eene tweede dergelijke, doch minder breede tusschenruimte door Kater en Encke opgemerkt; en naar luidt van ’t geen gemeld wordt, zou aan de sterrekundigen te Rome gebleken zijn, dat de gordel, welken men voor het uiterste gedeelte van den ring hield, zelf voor een drieledig ringen-stelsel was te houden.

Nopens het aantal der wachters, die om Uranus omloopen, heerscht groote onzekerheid. Twee althans zijn op voldoende wijze bekend. Zij zijn die, welke W. Herschel den 11den Januarij 1787 ontdekte. Van 1790 tot 1794 kwamen in den telescoop van denzelfden sterrekundige nu en dan lichtpunten te voorschijn, die insgelijks Uranus-wachters schenen te zijn. Latere waarnemingen hebben het bestaan dier wachters niet buiten twijfel gesteld; alleen meent Lamont een hunner op nieuw te hebben gezien, ’t welk aan geen anderen sedert Herschel had mogen gelukken. Onlangs hebben zich echter Lassell en O. Struve overtuigd, dat, behalve de twee wel bekende, nog twee andere wachters hunne loopbanen om Uranus beschrijven.

Ook om Neptunus beweegt zich ten minste ééne maan. Zij werd het eerst door Lassell, den 10den October 1846, gezien en later door Bond en A. Struve vlijtig waargenomen. Een tweede satelliet zou den 17den October 1847 door Bond ontdekt zijn. Buitendien meenen Lassell en Challis bespeurd te hebben, dat Neptunus, even als Saturnus, omgeven is door een ring.

III

OVERZIGT

VAN DE LOOPBANEN DER HOOFD-PLANETEN.

Aanmerking. Deze tafel is met eenige verkorting overgenomen uit Populäre Astronomie von J. H. Mädler, Berlin 1849 De daarin voorkomende opgaven gelden voor het jaar 1840, wat de 11 planeten betreft, die destijds bekend waren. De nieuwste berekeningen der loopbanen van Flora, Iris, Hebe, Astraea en Neptunus hebben getallen-waarden opgeleverd, die eenigzins van de bovenstaande verschillen. Dit is almede het geval voor sommige der planeten, die in het begin dezer eeuw ontdekt zijn. Jahn geeft in zijn sterrekundig weekblad (Wöchentliche Unterhaltungen) van 17 Augustus 1850, als slotsom der jongste baan-berekeningen, de navolgende tafel, betrekking hebbende tot 19 der 23 thans bekende planeten.

NAMEN. GEMIDD. AFSTAND VAN DE ZON, OF HALVE GROOTE AS. SIDERISCHE OF WARE OMLOOPSTIJD IN DAGEN.

Mercurius 0,387 88

Venus 0,723 225

Aarde 1,000 365

Mars 1,524 687

Flora 2,202 1,321

Vesta 2,361 1,325

Iris 2,384 1,344

Metis 2,386 1,346

Hebe 2,426 1,380

Parthenope 2,442 1,392

Astraea 2,577 1,511

Juno 2,669 1,593

Ceres 2,771 1,685

Pallas 2,773 1,686

Hygiea 3,122 2,015

Jupiter 5,203 4,333

Saturnus 9,539 10,759

Uranus 19,182 30,686

Neptunus 30,174 165½ jaar.

Dienaangaande is o.a. aan te merken, dat in plaats van 1321 voor den omloopstijd van Flora behoort gelezen te worden 1193; alsmede, dat volgens latere berekeningen van Luther, de halve groote as van Parthenope gelijk 2,451, en de omloopstijd dier planeet gelijk 1401 moet gesteld worden; eindelijk, dat, volgens de berekening van Goldschmidt, de halve baan-as van Clio (Victoria) 2,333 en hare omloopstijd 1302 bedraagt.

IV.

OVERZIGT

VAN EENIGE HOEDANIGHEDEN DER HOOFD-PLANETEN.

NAMEN. OMWENTELINGSTIJD. MIDDELLIJN. AFPLATTING. BETREKKELIJKE VOLUMEN.

SCHIJNBARE. WARE. BETREKKELIJKE.

u. m. s. m.

Mercurius 24 5 6,69 671 0,39 1 : 16,8

Venus 23 21 21 17,10 1,715 0,99 1 : 1,004

Aarde 23 56 4 1,719 1,00

Mars 24 37 22 5,8 884 0,51 1 : 7,33

Vesta 0,29 66 0,03 1 : 17688

Pallas 0,55 145 0,08 1 : 1661

Jupiter 9 55 26 38,4 20,018 11,65 1491 : 1

Saturnus 10 29 17 17,1 16,305 9,49 772 : 1

Uranus 4,1 7,866 4,57 87 : 1

Neptunus 2,4 7,300 4,25 77 : 1

Zon 610 u. 1920,8 192,608 112,05 1409725 : 1

EINDE.

Afbeelding van het uitwendig aanzien van het Rijks Planetarium te Franeker.

Het bovenste gedeelte dezer plaat bevindt zich aan den zolder der kamer, het benedenste boven de bedstede en kasten.

Getekend door E. Eisinga en K. J. Sannes, naar den stand der hemelligchamen op Vrijdag den 24 Maart 1829, des morgens te 7½ uur.