Incipit Cronica que Vox Clamantis dicitur.127 (continued 4)

Cap^m. vii. O quam milicia terra consistit in ista Audax, preclara, si bene viuat ea!476470 Si non pro mundi lucro neque laude laboret,477 Indomitus nec amor ferrea corda domet, Miles perpetue laudis tunc vincet honore, Nomen et eternum nobilitabit eum. Si bona milicia fuerit, deus astat in illa, Vincat vt invicto miles in ense suo: Si bona milicia fuerit, vigilat bona fama,478 Que iacet in lecto victa sopore modo: Si bona milicia fuerit, tum pace reviua Sponsus cum sponsa preparat acta sua:480 Si bona milicia fuerit, tunc hostis ab illa Sternitur ecclesie, crescit et ipsa fide: Si bona milicia fuerit, taxacio dura Que sonat in patria tunc erit absque nota: Si bona milicia, tunc non tardabit adesse Pax, cum qua redeunt prospera cuncta simul. Qui bonus est miles nequit exercere pauorem, Nec tepide mentis intima lesa gerat: Qui bonus est miles mundi terit omne superbum, Vincit et ex humili corde maligna ferus:490 Qui bonus est miles pro Cristi nomine certat, Et rem communem protegit ipse manu: Qui bonus est miles probat et bene scit quod in orbe De belli fine pacis origo venit; Talis enim miles de vera laude meretur Quicquid in hoc mundo regula laudis habet.

Cap^m. viii. Si tamen econtra miles sua gesserit arma, Euenient plura dampna timenda mala: Si mala milicia, nichil est scutum, nichil hasta, Nec manus in gladio fulget honore suo:500 Si malus est miles, quis nos defendet in armis?479 Si mollis fuerit, aspera nostra dabit: Si mala milicia, quid clerus vel sibi cultor Possunt, dum foribus guerra patebit eis? Si mala milicia fuerit, tunc hostis agenda Dat renouare ferus, qui solet esse pius. Sic bonus ille bona, malus aut mala fert metuenda,480 Qui gerit in manibus nostra tuenda suis. Munda manus mire probitatis conferet ictus, Dum polluta suis sordibus arua fugit:510 Conscius ipse sibi, mala dum meditabitur acta, Hesitat, et varia mente vacillat opus. Moribus arma vigent, aliter fortuna recedit, Stat probitas viciis proxima nulla diu. Moribus ergo stude, miles, viciisque resiste Belliger, et valide publica iura foue. Est michi nil cunctas terrarum vincere turmas, Dum solo vicio vincor inermis ego: Nec magis in culpa quid obest quam miles ad arma Tardus, et assissis promptus inesse lucris.520 Hostibus vt perdix vicinis ancipiterque Miles dum steterit, res sibi vilis erit. Non valet hic dignus amplexibus esse Rachelis, Inclita quem Martis arma beare negant: Que speciosa viro tali concedit amorem, Errat et ignorat quid sit amoris honor. Lya magis feda pro coniuge congruit immo Tali, qui minime gesta valoris habet: Tales ad Lyam redeant et eam sibi iungant,481 Lya sit hic pauidus, qui nequit esse Rachel.530 Nullus ametur homo qui non est dignus amore, Sit set amoris egens qui negat eius onus: Non sine sollicito septenni temporis actu Captus amore Iacob colla Rachelis habet. Set quem causa lucri mouet vt procedat ad arma, Miles honore suo nil probitatis habet. Vulturis est hominum natura cadauera velle, Vt cibus occurrat bellica castra sequi; Sunt similes qui bella volunt, qui castra sequntur, Qui spoliis inhiant esuriendo lucrum:540 Horret auis rapidum quia predat proxima nisum, Et pecus austerum quodlibet esse lupum. Qui tibi delicias, miles, preponis, et arma Deseris, et requiem queris habere domi, Pauperis et spolia depredans more leonis, Quo maceras alios, tu tibi crassa rapis, Que tibi torpor agit, que deliciosa voluptas Suadet, auaricie pelleque lucra simul: Suscipe sanguinei trepidancia munera belli, Credoque quod vicia iam tibi terga dabunt.550 Ante suum lucrum miles preponat honorem, Dans sua vota deo cunctaque vincet eo: Heu! modo set video quod honor postponitur auro, Preferturque deo mundus et ipsa caro. Milicie numerus crescit, decrescit et actus; Sic honor est vacuus, dum vacuatur onus.

Cap^m. ix. Que sit milicia iam vos audistis, et vltra Dicam de reliquis, regula que sit eis. Nam post miliciam restat status vnus agrestis, In quo rurales grana que vina colunt.560 Hii sunt qui nobis magni sudore laboris Perquirunt victus, iussit vt ipse deus: Est et eis iure nostri primi patris Ade Regula, quam summi cepit ab ore dei. Nam deus inquit ei, dum corruit a Paradisi Floribus, in terram cepit et ire viam: ‘O transgresse, labor mundi tibi sint quoque sudor, In quibus vteris panibus ipse tuis.’ Vnde dei seriem cultor si seruet eundem, Ac opus in cultu sic gerat ipse manu,570 Tunc pariet fructus quam fertilis ordine campus, Vuaque temporibus stabit habunda suis. Nunc tamen illud opus vix querit habere colonus, Set magis in viciis torpet vbique suis. Inter quos plebis magis errat iniqua voluntas, Sulcorum famulos estimo sepe reos. Sunt etenim tardi, sunt rari, sunt et auari, Ex minimo quod agunt premia plura petunt: Nunc venit hic usus, petit en plus rusticus vnus, Tempore preterito quam peciere duo;580 Et dudum solus plus contulit vtilitatis Nunc tribus, vt dicunt qui bene facta sciunt. Sicut enim vulpis resonantibus vndique siluis De fouea foueam querit et intrat eam, Sic famulus sulci contrarius ammodo legi De patria patriam querit habere moram. Ocia magnatum cupiunt hii, nil tamen vnde Se nutrire queunt, ni famulentur, habent: Hos seruire deus naturaque disposuerunt, Ille vel illa tamen hos moderare nequit:590 Quisque tenens terras has plangit in ordine gentes, Indiget omnis eis, nec reget vllus eas. Non impune deum veteres spreuere coloni, Nec mundi procerum surripuere statum; Set seruile deus opus imponebat eisdem, Quo sibi rusticitas corda superba domet: Mansit et ingenuis libertas salua, que seruis Prefuit atque sua lege subegit eos. Nos magis hesterna facit experiencia doctos, Quid sibi perfidie seruus iniqus habet;600 Vt blada cardo nocens minuit, si non minuatur, Sic grauat indomitus rusticus ipse probos. Vngentem pungit pungentem rusticus vngit, Regula nec fallit quam vetus ordo docet: Vulgi cardones lex amputet ergo nociuos, Ne blada pungentes nobiliora terant. Nobile quicquid habent seu dignum, rustica proles Ledit in ingenuis, sit nisi lesa prius: Quod sit rusticitas vilis, docet actus ad extra, Que minus ingenuos propter honesta colit;610 Vtque labant curue iusto sine pondere naues, Sic, nisi sit pressus, rusticus ipse ferus. Contulit et tribuit deus et labor omnia nobis, Commoda sunt hominis absque labore nichil; Rusticus ergo sua committat membra labori, Ocia postponens, sicut oportet agi. Horrea sicut ager sterilis sub vomere cultus Fallit, et autumpno fert lucra nulla domum, Sic miser ipse, tuo cum plus sit cultus amore, Rusticus in dampnum fallit agitque tuum.620 Nulla ferunt sponte serui seruilia iura, Nec sibi pro lege quid bonitatis habent: Quicquid agit paciens corpus seruile subactum, Mens agit interius semper in omne malum. Contra naturam fiunt miracula, vires Nature deitas frangere sola potest: Non est hoc hominis, aliquis quod condicionis Seruorum generis rectificare queat.

Cap^m. x. Gens et adhuc alia cultoribus est sociata, Que stat communis, ordo nec vllus eis:630 Hii sunt qui cuiquam nolunt seruire per annum, Hos vix si solo mense tenebit homo; Set conventiciis tales conduco dietis, Nunc hic, nunc alibi, nunc michi nuncque tibi. Horum de mille vix est operarius ille Qui tibi vult pacto fidus inesse suo. Hec est gens illa que denaturat in aula,482 Potibus atque cibis dum manet ipsa tuis: Dum commensalis conductus sit tibi talis, Omnes communes reprobat ipse cibos:640 Omnia salsa nocent, tantum neque cocta placebunt, Ni sibi des assum, murmurat ipse statim; Nil sibi ceruisia tenuis neque cisera confert,483 Nec rediet tibi cras, ni meliora paras. O cur sic potum petit hic sibi deliciosum, Quem fouet ex ortu limpha petita lacu? Pauperis ex stirpe natus, quoque pauper et ipse, Vt dominus stomacho poscit habere suo. Nil sibi lex posita prodest, nam regula nulla Talibus est, nec quis prouidet inde malis:650 Hec est gens racione carens vt bestia, namque Non amat hec hominem, nec putat esse deum. Hiis, nisi iusticia fuerit terrore parata, Succumbent domini tempore credo breui.

Cap^m. xi. Si mea nobilibus vrbanis scripta revoluam, Quid dicam, set eis est honor est et onus? Est honor vt tantas teneat Ciuis sibi gasas, Est onus vt lucra querit habere mala: Est honor officium maioris prendere ciuem, Est onus officii iura tenere sui:660 Transit honor set perstat onus, quod si male gessit, Hoc scio, quod pondus non leuiabit honor. Vrbs stat communis de gentibus ecce duabus, Sunt Mercatores, sunt simul artifices: Indiget alterius sic alter habere iuuamen, Vt sit communis sic amor inter eos; Vincula namque duo sibi stringunt forcius vno, Sic duo cum socii sint in amore probi. Inter maiores dum firmus amorque minores Permanet, vrbs gaudet et policia viget:670 Crescere rem minimam gentis concordia prestat, Maxima res discors labitur inque nichil. Vnio dum gentis durat, durabit et vrbis Mutua iusticia, plaudit et omnis ea; Si sit et econtra, tunc vrbes mutua dampna Vexant, et rara sunt magis inde lucra. Sicut et audiui, sic possum testificari, Vix sedet in Banco regula iusta modo: Non sapit ille deum qui totus inheret habendum Has pompas mundi, nomen vt addat ei.680 In specie nullos statuo neque culpo, set illos Qui propter mundum preteriere deum: Set qui iudicium cordis vult reddere iustum, Credo quod ante deum se dabit inde reum. Omnes namque lucris sic tendimus omnibus horis, Quod iam festa deo vix manet vna dies. O quam Iudeus domini sacra sabbata seruat, Non vendens nec emens, nec sibi lucra petens! Lex diuina iubet, quod homo sua sabbata sacret, Sanctificetque diem, quo colat ipse deum.690 Cum plueret manna per desertum deus olim, Quod fecit populus tunc modo signa notat: Duppla die sexta tollebant facta, laborem Ostendunt, quia lux septima nescit opus. Omnia set licita sunt nobis lege moderna: Respectu lucri quid sacra festa michi? Nil modo curatur, qua forma quisque lucratur, Dum tamen ipse suum possit habere lucrum. Dic michi quis socius est aut tibi carus amicus, Cuius amicicia fert tibi nulla lucra.700 Dic modo quis ciuis manet expers fraudis in vrbe: Si fuerit talis, vrbs mea vix scit eum.

Cap^m. xii. O quam subtiles Fraus ac Vsura sorores Sunt, quibus vrbani dant sua iura quasi! Hee fuerant genite diuersis patribus vrbe, Quas peperit sola mater Auaricia; Est pater Vsure magnus diuesque monete, Est Fraus et vulgo degenerata stupro: Sic soror Vsura stat nobilior genitura, Quam clamat natam diues habere suam.710 Nititur hec magnas sub claue recondere summas, Ex quibus insidias perficit ipsa suas: Ista soror dampno solum viget ex alieno, Alterius dampna dant sibi ferre lucra: Est soror ista potens, aulas que struxit in vrbe, Et tamen agrestes dissipat ipsa domos; Ista soror ciuem ditat, set militis aurum Aufert et terras vendicat ipsa suas. Vsuram dominus defendit lege perhenni, Vnde satis clare scripta legenda patent.720 Nonne foret sapiens qui posset ponere glosam Hunc contra textum, quem dedit ipse deus? Hoc scit mercator instanti tempore ciuis, Qui probat vsuram posse licere suam: Omnia nuda patent, quapropter vestibus ipsam Induit, vt ficto fallat operta dolo. Sic latet Vsure facies depicta colore Fraudis, vt hinc extra pulcra pateret ea; Si tamen inde genus sic vertat fraude dolosus, Vsure species stat velut ipsa prius.730 Nonne deum fallit cautelis institor ipse, Talia dum scelera celat in arte sua? Est deus aut cecus, qui singula cernit vbique? Vsure tunicam cernit et odit eam.

Cap^m. xiii. Ista soror grauia parat, altera set grauiora, Nam stat communis omnibus ipsa locis: Quo tamen Vsura pergit Fraus vadit et illa, Vna viam querit, altera complet opus. Vrbibus Vsura tantum manet hiis sociata Quorum thesaurus nescit habere pares;740 Set Fraus ciuiles perstat communis ad omnes, Consulit et cunctis viribus ipsa suis: Clam sua facta facit, nam quem plus decipit ipsa, Ipse prius sentit quam videt inde malum. Stans foris ante fores proclamat Fraus iuuenilis Merces diuersas, quicquid habere velis. Quot celi stelle, tot dicet nomina rerum, Huius et istius, et trahit atque vocat: Quos nequit ex verbis, tractu compellit inire, ‘Hic,’ ait, ‘est quod vos queritis, ecce veni.’750 Sic apprenticius plebem clamore reducit, Ad secreta doli quando magister adest: Dum Fraus namque vetus componit verba dolosa, Incircumventus nullus abire potest: Si sapiens intrat, Fraus est sapiencior illo, Et si stultus init, stulcior inde redit. Ad precium duplum Fraus ponit singula, dicens Sic, ‘Ita Parisius Flandria siue dedit.’ Quod minus est in re suplent iurancia verba, Propter denarium vulnerat ipsa deum;760 Nam nichil in Cristo membrorum tunc remanebit, Dum iuramentis Fraus sua lucra petit. Hac set in arte tamen nos sepe domos fore plenas Cernimus, et proprium nil domus ipsa tenet: Sicque per ypocrisim ciuis perquirit honorem, Quo genuflexa procul plebs valedicat ei: Accidit vnde sibi quasi furtim maior vt ipse Astat in vrbe sua, qui minor omnibus est. Set cum tempus erit quo singula nuda patebunt, Dedecus euertit quod decus ante fuit;770 Nam cum quisque suum repetit, tunc coruus amictus Alterius pennis nudus vt ante volat. Fraus et ab vrbe venit campestres querere lanas, Ex quibus in stapula post parat acta sua. Numquid vina petit Fraus que Vasconia gignit?484 Hoc dicunt populi rite nocere sibi: Fraus manet in doleo, trahit et vult vendere vinum, Sepeque de veteri conficit ipsa nouum. Fraus eciam pannos vendet, quos lumine fusco Cernere te faciet, tu magis inde caue:780 Discernat tactus, vbi fallunt lumina visus, Ne te pannificus fraudet in arte dolus. Absit enim species quis vendat Fraude negante, Dumque suis mixtis dat veterata nouis; Decimat in lance sibi, partem sepeque sextam485 Pondere subtili Fraus capit ipsa sibi.486

Cap^m. xiiii. Nolunt artifices Fraudis deponere leges, Cuius in arbitrio dant sua facta modo: Fabricat ista ciphos, argentum purgat et aurum,487 Set capit ex puro purius ipsa tuo;790 Conficit ex vitris gemmas oculo preciosas, Nomen et addit eis, fallat vt inde magis. Si quid habes panni, de quo tibi vis fore vestem, Fraus tibi scindit eam, pars manet vna sibi; Quamuis nil sit opus vestis mensuraque fallit, Plus capit ex opere quam valet omne tibi. Set quid pellicibus albis, nigris, quoque grisis Dicam? numquid eis Fraus iuuat ipsa prius? Fraus prima facie trahit in longum satis apte,488 Quod trahit hoc hodie, cras caret inde pede:800 Fraus quoque debilia vendens care facit arma, Contractos et equos Fraus facit armigeros: Fluxum candele Fraus de pinguedine facte Prouocat, hinc fluxus sit sibi perpetuus: Fraus eciam sellas, ocreas facit et sotulares;489 Omnem nunc artem Fraus facit esse suam. Fraus etenim carnes populo vendit, quoque pisces, Condolet hinc gustus dum sapit inde prius: Fraus facit ob panes pistores scandere clatas, Furca tamen furis iustior esset eis:490810 Ceruisie domina Fraus est, testante lagena, Qua vix per seriem scit Thethis esse Cerem:491 Fraus cocus et cocta componit et ordinat assa, Inque cibos horum conuocat ipsa forum: Vt furit absque modo clamor constanter abisso, Sic Fraus assa sibi clamat in aure fori. Hospes in hospiciis Fraus gaudet de peregrinis, Set peregrinus eam plangit habere malam: Sincopat in modio, decaudat fraus minuendo Fena per apocapen, lucra colendo tamen.820 Dum curat minima, Fraus pullos vendit et oua, Est nichil inque foro, quin regit ipsa dolo: Fraus procurator communis in vrbe notatur; Dum causas iungit, semper id vna luit. Vt numeranda maris consistunt litora nobis, Sunt infiniti fraudis in ore doli. Fraus facit et facta vendit, quoque iudicat acta, Ambicione sua statque per omne rea. Non commune bonum Fraus cum sit rector agendum Auget, set proprium spectat habere lucrum.830 Sic patet in fine, nunc transiit exul ab vrbe Ipsa Fides sterilis, Fraus parit atque magis. Hoc ego non dico, quod Fraus dominatur in omnes, Iusto nam ciui Fraus nichil addit ibi.

Cap^m. xv. Turpiter errat auis, proprium que stercore nidum, Cuius erit custos, contaminare studet: Dedecus est ciui sociis qui tollit honorem, Quo campestris habet ciue priora loca. Est inter populum furiosus vbique timendus, Saltem dum gladium possidet ipse manu;840 Est set in vrbe magis hominis metuenda potestas, Iudicis officio dum furit ipse suo. Vtpote sola domum poterit sintilla cremare, Sic malus indigena solus in vrbe grauat. Mutatis subito rebus natura gemescit, Et magis insolita de nouitate dolet, Sorte repentina dum pauper in vrbe leuatur, Et licet indignus culmen honoris habet. Vrbis nobilitas poterit tunc dampna timere, Cum noua stultorum gloria laudat eum.850 Arridet stultus stulto, vir iniqus iniquo, Gaudet sensatus cum sapiente viro. Asperius nichil est humili cum surgit in altum, Saltem cum seruus nascitur ipse prius; Mens antiqua manet serui de condicione, Det quamuis summum sors sibi ferre statum. Si cursoris equi sella sit Asellus opertus, Non tamen in cursu fit magis inde celer: Indoctus que rudis nec homo mutatur honore, Rusticitate sua quin magis asper erit.860 Coruum perfidie dampnant animalia queque, Sic est de ciue qui stat in vrbe male: Quamuis sors fallax hominem sine moribus vrbe Preponat, quis sit vltima fama dabit. Vir malus est hominum multorum sepe flagellum, Quem deus ad tempus plura mouere sinit: Fine tamen proprio capiti mala cuncta refundit, Que foris in populo fecerat ipse prius. Mille cados olei premit vncia sola veneni, Solus millenos vir malus atque bonos:870 Ignitus carbo plures producit in ignem, Sic mala multa facit, quo manet ipse, malus: Talis enim summam fuerit cum scansus in arcem, Spirat et imperio subdere cuncta suo, Vertitur ecce rota, prius et qui celsior vrbis Extitit, inferior omnibus ipse cadit.494 Fraus florere potest, set fructificare nequibit, Nec sua radices plantula firmat humo: Res probat in fine, cum quis tumefactus auare Se dabit in precium, non fore grande lucrum.880 Quisque valet speculo satis ista videre moderno,495 Vix tamen est sapiens, qui cauet acta videns.

Cap^m. xvi. Dum Susurro manet et vir linguosus in vrbe, Plebis in obprobrium scandala plura mouet; Nam linguosus homo reliquos velut altera pestis Ledit, et vt turbo sepe repente nocet. Set quia lingua mala mundo scelus omne ministrat, Que sibi sunt vires dicere tendo graues. Lingua mouet lites, lis prelia, prelia plebem, Plebs gladios, gladii scismata, scisma necem;890 Extirpat regnis, dat flammis, depopulatur Lingua duces, lingua predia, lingua domos: Lingua maritorum nexus dissoluet, et vnum Quod deus instituit, efficit esse duo; Lite fugantque viros nupte, nuptasque mariti, Inque malum dicunt res sibi semper agi. Corporis exigua pars nulli parcere nouit, Fallax et facilis fasque nephasque loqui: Fermentum modicum totum corrumpit aceruum; Exacuens mentem singula membra mouet.900 Non nichil est quod eam duplex custodia seruat, Ne fluat in verbis impetuosa suis: Dentibus obstruxit prudens natura palatum, Vt claustro residens clausa silere queat; Talis eam custos stimulis castigat acutis, Vt nichil abrupte queque licenter agat: Exterius datur alter ei custos labiorum, Vt duplex duplici ianua claudat iter: Osseus ordo prior excessus corrigit, alter Carneus et madidus micia verba facit.910 Hos tamen erumpit aditus quandoque latenter, Et ruit in verba que reuocare nequit: Impetus huius habet rerum discrimina mille, Que velut ignis edax prospera queque vorant. Dicere qui poterit quot in ethere lumina lucent, Paruaque quot siccus corpora puluis habet, Vix satis est sapiens homo talis vt omnia dicat Semina pestifera que mala lingua serit. Nemo referre potest mala que linguosus in vrbe Parturit, et duplo prouocat ore dolos.920 Res mala lingua loquax, res peior, pessima res est, Que quamuis careat ossibus, ossa terit: Non locus est pacis vbi regnat lingua loquacis; Qui nec habet pacem, non habet ipse deum: Qui sine pace dei discordat, habere salutem Non valet, est et opus absque salute nichil: Omne quod adquirit sibi pax, discordia tollit, Quicquid et ista leuans erigit, illa ruit. Est vbi regnat amor deus; est vbi nullus amator, Dirigat vt causas nescit adesse deus:930 Est grauior plumbi massa sic garrula lingua, Pondere sub cuius corruit vrbis honor. Qui mala vult vrbi conciuis nesciat vrbem, Ianua fallaci nec sit aperta viro: Ore licet duplex talis canat vrbis honorem, Corde silens tacite semina fraudis habet: Sicut aqua piscis gaudet, letatur iniqus Dum videt alterius dampna patere magis. Fontem dum solus communem toxicat vnus, Plebs perit et pestis magna repente venit:940 Ciuis qui ciues conturbat et opprimit omnes, Exulis aut mortis sit sibi pena prius. Dum dens solus olet, totum caput inficit ille, Si foris extrahitur, cessat ab inde dolor; Sic prius extractus sit ciuis in vrbe malignus, Quam ciuilis honor perdat in vrbe locum. Expedit vnus enim moriatur, ne quasi tota Gens pereat lesa de grauitate sua. Vrbis rector, age quod sit concordia, que dat497 Pacem: pax etenim prospera cuncta parit.950 Non sonet in populis sermo tuus impetuosus; Dulcibus est verbis vrbis alendus amor. Obsequium tigresque domat tumidosque leones, Rustica paulatim taurus aratra subit; Sic sibi quod nequeunt, valet hoc prudencia, vires,498 Comptaque de facili pondere complet opus. Non satis vna tenet agitatas anchora puppes, Nec satis est liquidis vnicus hamus aquis; Sola nec vna viri persona potest sine plebis Auxilio cunctas vrbis habere vices.960 Principiis obsta, si tu potes, aut sapienter Discute paulatim quod nequis ipse simul: Tempora dum veteris queris temeraria dampni, Sepe magis morbum quam medicamen habent: Curando fieri quedam maiora videmus Vulnera, que melius non tetigisse fuit. Flumina magna vides paruis de fontibus orta, Flumina collectis multiplicantur aquis: Sepius, in primo quod erat sanabile vulnus, Dilatum longo tempore nescit opem.970 Ad vomitum scelus est reuocabile fitque nouatum Vulnus, et infirmis causa pusilla nocet: Vulnus in antiqum rediet mala sana cicatrix; Defectus cure causa prioris erat. Vt vix extinctum cinerem sub sulphure tangas,499 Viuit, et ex minimo maximus ignis erit; Sic indiscrete veterem qui corripit iram, Commouet ex facili ferre quod ipse nequit: Quelibet extinctos iniuria suscitat ignes, Quo prius oblita forcius ira redit.980 Ira subit, deforme malum, lucrique cupido; Est vbi nullus amor, vrbs habet omne nephas: Crimina dicuntur, resonat clamoribus ether, Inuocat iratum sic sibi quisque deum. Pertinet ad ciues rabidos compescere mores Candida pax homines, trux decet ira feras: Nulla fides, vbi nullus amor, set amore remoto Ignorat proprium quisquis in vrbe gradum. Dum diuisa manet plebs a sapientibus vrbis, Consilium multe calliditatis init:990 Ignis, aqua dominans duo sunt pietate carentes, Vulgus et indomitus peior habetur eis. Nuper iusticia pax et concordia ciues Rebus et in causis rectificare solet. Nunc vbi sunt? dicas. Non hic. Cur tunc abierunt? Liuor et argenti lamina causa fuit. Quod dolus adquirit, lucrum durabile non est, Invidie nec amor durat in vrbe comes. Ablue preteriti periuria temporis, oro; Ablue preterita perfida verba die.1000 Sic plus quam credi poterit fortuna reviuet, Surget et in precium quod modo vile cadit. Assolet interdum fieri placabile numen, Nube solet pulsa clarior esse dies: Pax datur in terris quibus extat honesta voluntas; Vir malus omne quod est pacis ab vrbe fugat. Roma caput mundi fuit omni tempore, saltem Dum communis amor rexit in vrbe forum: Set diuisa statim viduata recessit honore, Eius et imperium perdidit omne decus.1010 Non honor Athenis decessit, dummodo ciues Vnanimes odium non habuere simul; Postea quando grauis vrbem diuisio spersit, Ammodo de veteri sumpsit honore nichil. Sors tamen illa deo mediante recedat ab vrbe Nostra, que magno fulsit honore diu.

Cap^m. i. Sunt modo quam plures nomen de lege gerentes, Qui tamen in parte nomen habent sine re: Hii sine lege dei sub lege viri quasi fictum Vsurpant nomen legis habere suum; Est quibus omnis amor extraneus, omnis et error Proximus et proprii causa creata lucri: Hic labor, hoc opus est primo cum munere iungi, Est sine quo lingue muta loquela sue. Qui tamen ad veras leges vacat, et sine fraude Iusticiam querule proximitatis agit,10 Vt psalmista canit, est vir magis ille beatus; Paucos set tales iam sibi tempus habet. Aurea pugna nouo sic conterit vlcere leges, Lesa quod vlterius iura salute carent. Hoc ego quod plebis vox clamat clamo, nec vllos, Sint nisi quos crimen denotat, ipse noto. Talibus in specie, quos deuiat error auare, Non aliis ideo scripta sequenter ago. Legis sub clamide latet ars, qua lex sine iure Vertit vt est velle quolibet acta die;20 Causidici talem poterunt dum plectere legem, Transformant verbis iura creata suis. Iuris in effigie sunt omnia picta colore, Quo magis occultum fert sibi lucra forum: Iusta vel iniusta non curant quomodo causa Stat, set vt illa lucris fertilis astet eis. Nunc cum causidicus aduerse ius fore partis Scit, tunc cautelas prouocat ipse suas: Quod nequit ex lege, cautelis derogat ipse, Cum nequeat causam vincere, vexat eam:30 Si tamen hanc vincat, mos exigit et modo prestat500 Legis sensati nomen habere sibi: Nam nisi cautelis laruare sciat sibi leges, Tunc dicent alii, deficit actus ei. Sic actus falsi leges confundere veri Preualet, et lucro plus capit inde suo; Sic cum causidicus fuerit sapiencior, auctis Legem cautelis opprimit ipse suis. Sic lex pro forma patet, et cautela perita Stat pro materia iuraque vincit ea.40 Hec est linguosa gens, que vult litigiosa In falsis causis vociferare magis. Vult sibi causidicus seruare modum meretricis, Que nisi sit donum nescit amare virum, Est et, vt ipse vides, semper venalis ad omnes; Aurum si sibi des, corpus habere potes. Cuius enim generis aut ordinis est homo nusquam Curat, dum poterit quicquid habere lucri. Vt via communis astat Rome peregrinis, Qui veniunt sanctis reddere vota locis;50 Est ita vulgaris domibus via causidicorum, Qua graditur populus donaque reddit eis. Nam velut antiqui iustos strinxere tiranni, Qui renuerunt diis reddere thura suis, Sic modo causidicus vicinos stringit auarus, Qui sunt inviti ferre tributa sibi, Sic video populos modo sacrificare coactos Causidico legis, ne male fiat eis. Diuerse gentes, vt sufficit ipsa facultas, Munera diuersa dant sibi sepe noua:60 Conuenit immo tibi, donum si deficit auri, Munus vt argenti des reuerenter ei; Si tamen argentum non est, exennia prebe Illi, quem saciat est quod in orbe nichil. Singula que terra bona gignit, et ether in alto,501 Seu mare, de dono querit habere tuo; Ex omni parte, sic post, sic congregat ante; Dum tamen omne capit, nil tibi retro dabit. Non vno volucres laqueo set pluribus auceps Carpit, nec pisces vnicus hamus habet;70 Lex in non leges iam transmutata nec vnum Rethe, set in lucrum recia mille parat.502 Vndique casus adest legis, quo pendulus hamus Aurea de burse gurgite dona capit; Non via talis erit qua non scrutabitur auri Arte vel ingenio, vi vel amore, lucrum. Contextat tenues subtilis aranea telas, Possit vt hiis predas illaqueare suas; Si veniat musca volutans, cadit ipsa retenta,503 Nisus et a medio transiet absque malo;80 Quod volat ex alis euadet fortibus illud, Voluitur et laqueis debile quicquid adest. Causidicus cupidus pauidos de lege propinquos Voluit et illaqueat condicione pari; Ignauum populum, cuius defensio nulla est, Opprimit, et legis rethe coartat eos; Plebs cadit in telas simplex, hominique potenti Recia causidici dant lacerata viam. Vespere pronus humi vespertilio volat, vti Pennis pro pedibus in gradiendo solet;90 Sic cuius mentem terrena sciencia ditem Efficit, huic volucri se facit esse parem; Iste velut circa terram volutat, quia veri504 Luminis ignarus terrea sola rapit. Dicitur in noctem subtilis noctua visu Esse, nitente die luce minore frui; Hanc imitantur auem legis qui sunt sapientes, Vt mala noctis agant, nec bona lucis habent. Sepius illa tamen quam preda rapit sibi mors est, Dum latet occulto finis habendus ei:100 Improuisus adest cum pullos tollere miluus, Esurit, et fraude fraus sua sepe cadit: Sic capiens capitur, sic qui vorat ipse voratur, Infelix hamum quo capietur amat.

Cap^m. ii. Plusquam Cilla maris rapiens sibi deuorat vndas, Causidicus patriam deuorat ipse suam; Plus cane qui siluis predam sibi querit in amplis, Causidicus lucrum querit habere suum; Nec canis hic predam plus stringit, dum capit illam Dentibus, vt carnes deuoret ipse suas,110 Quin plus causidicus stringit de lege clientem, Munus vt argenti possit habere sibi. Vt solet ancipiter trepidas vrgere columbas, Causidicus gentes vrget et angit eas: Vt tremit agna pauens, nouiter que saucia canis Est euasa lupis, nec bene tuta manens; Vtque columba suo madefactis sanguine plumis Horret adhuc vngues, heserat illa quibus; Sic pauet a laqueis oppressus causidicorum Pauper, et inde sui clamat in aure dei.120 Vulnera plebeia medicus desiderat, vt sic Det dolor alterius munera leta sibi; Gentes causidicus discordes optat, vt ipse Prospera de lite gentis habere queat. Ex hoc quod perdis lucratur, sique lucreris, Hinc tecum partem querit habere suam; Cum plenam dextram teneat, tunc ipse sinistram Tendit, que sibimet insaciata manet. Sic quacumque via furit Eurus, semper in aura Velum tranquillum gestat ad omne fretum:130 Sic viget ex auro loculus pregnans alieno; Quod male concepit, peius id ipse parit: Nam modus est legis cito cum locuplex fore nummis Possit, tunc terras appetit ipse nouas. Vt constricta fame lupa more suo catulorum Querit habere suos lata per arua cibos, Sic cum causidico sit proles aucta, per omnes Machinat insidias, de quibus auget opes. O sine tunc requie conspirans nocte dieque, Vt capiat lucrum, temptat vbique forum;140 Tuncque domos domibus, campos iungit quoque campis, Vellet vt hiis per se solus in orbe fore: Sic rapiens oua fouet vt perdix aliena, Set de fine patet quid sibi iuris habet. Que pater in studio quesiuit vix sibi magno, Dissipat in vicio filius ipse cito; Et que fraude sua sapiens mundi cumulata Strinxerat, hec stultus laxat abire vagus; Sic male quesitis non gaudet tercius heres,505 Set rapit hec mundus que dedit ipse prius.150 Causidico fore ve patet ex dictis Ysaïe, Namque domum vidue dissipat ille male.

Cap^m. iii. Cum fuerint tribuli summe maioris aborti, Sunt blada depresso facta minora solo; Cum magis atque suis Sus fuderit vbera natis, Est macies lateris macrior acta Suis. Cum magis et numerum lex auget causidicorum, Tum gemit in patriis plebs spoliata magis. Vt blada que mersa torrens supervndat aquarum, Vellit et extirpat quicquid adheret humo,160 Concio lege rapax sic multiplicata virorum Lucra, superficies que tenet orbis, habet. Non valet esse salus, medicus dum vulnerat egros, Addit et ad dampnum dampna furore suo; Sic, vbi causidici causas sine iure revoluunt, Esse quies longo tempore certa nequit. Sunt ita continua presentibus ista diebus, Vix vt ab hoc morbo sanus abibit homo. Aurea dum leges lanx ponderat, equa statera Non erit, hoc et opus iura moderna docent.170 Scribitur, os auri Crisostomus ipse gerebat; Sub sermone latens illa figura fuit: Aurea de facto gestant tamen ora potentes Causidici, qui nunc aurea cuncta vorant. Pondere subtili species venduntur, vt emptor Circumventus eo nesciat inde forum; Est tamen ecce modo pondus subtilius, in quo Venduntur verba legis in arte sua. Quicquid agant leges, hominis lex interioris Gestat ab interius iudicis illud onus:180 Omnia dat gratis dominus, set legis auarus Sermonem nullum dat nisi vendat eum. Si bene promittant, totidem promittere verbis Ius foret, et pactis pacta referre suis: Hii tamen ante manum, quicquid de fine sequetur, Sepius inmerito premia ferre petunt. Sic magis obliqua lanx nescit pondera iuris,506 Quo ruit in tortam, que foret equa, viam; Sic solet iniustum fieri sub nomine iusto, Quod foret et fidum, fit magis absque fide:190 Causidici legem proponunt esse beatam, Concludunt set eam facta per ipsa malam. De ligno quicquid rectum si vir sibi sumat, Ad visum claris subdet et illud aquis,507 Apparet tortum sibi quod fuit ordine rectum; Sic ad propositum lex agit ecce meum. Nam si causidico modo dicam ius manifestum, Quod michi iusticia nulla negare potest, Ipse suum lucrum conspirans quicquid ad ipsum Dixero subuertet, multa pericla mouens;200 Conficit ex mellis dulcedine fellis amarum, Vrtice similem fingit et esse rosam, Et velut ex flatu Basiliscus toxicat oris Aera, quo peste proxima vita perit, Est quod plus sanum, sic ius vir iuris ad aures Inficit ex verbis, plenus in ore dolis: Et sic vulpis ouem terret predoque viantem Predat, sicque dolus cogit abire fidem. Micius est lapso digitum supponere mento, Mergere quam liquidis ora natantis aquis:210 Miror eo, causas inopum qui lege tueri Deberet, cicius aggrauat auctor opus. Sompnia perturbant quam sepe viros sine causa, Non res set sompno visa figura rei; Sic tibi causidicus fingens quam sepe pericla, Est vbi plus rectum, diuaricabit iter: Mente tibi loquitur dubia, nam nemo dolose Mentis securis vocibus esse potest; Questio precedit, racionem fallere pergit, De quo non dubitat te dubitare facit:220 Incutit ipse tibi ficta sic lege timorem, Vertat vt in brutum de racione virum: Ex oculis primum dabis, vt retinere secundum Possis, dum causam lex regit ipsa tuam. Causidici nubes sunt ethera qui tenebrescunt,508 Lucem quo solis nemo videre potest: Obfuscant etenim legis clarissima iura, Et sua nox tetra vendicat esse diem; Istis inque viris perdit sua lumina splendor, Verum mentitur, fraus negat esse fidem.230 Lex furit et pietas dormit, sapiencia fallit, Pax grauat, et lites commoda queque ferunt: Et sic lex legis a ledo ledis in isto, Et ius a iurgo, tempore iura legit. Vnio set populi firmo si staret amore, Causidici vanus tunc foret ille status. Est bona lex in se fateor, tamen eius inique Rectores video flectere iura modo. Non licet, vt dicunt, quod conspiracio fiat, Non tamen hoc faciunt quod sua iura docent:240 Contra causidicum si quid michi lex det agendum, Et peto consilium iuris habere meum, Tunc dicunt alii, nolunt obstare sodali; Sic ledunt, set eos ledere nemo potest. Sic sibi causidicus mundi perquirit honores, Subuertens lingue iura vigore sue: Castiget reliquos lex quos vult, non tamen ipsos, Quos deus aut mundus nescit habere probos.

Cap^m. iiii. Est Apprenticius, Sergantus post et Adultus, Iudicis officium fine notabit eum.250 Si cupit in primo, multo magis ipse secundo, Tercius atque gradus est super omne reus; Et sic lex grauibus auri moderatur habenis, Quod modo per iustas non valet ire vias. Libera qualis erat lex non est, immo ligatam Carcere nummorum ceca cupido tenet: Aurea ni clauis dissoluerit ostia clausa, Eius ad introitum nullus habebit iter. Nil manus in pulsu, nil vox clamore iuuabunt Te cum lege loqui, qui sine claue venis:260 Dux tibi si nummus non sit, conducat et ipse Custodes legis, cassus abire potes. Et sic causidicus causam, iudex neque iustum Iudicium cernit, dux nisi nummus erit. Sunt tria precipue, quibus est turbacio legis, Vnde sui iuris perdit vbique locum; Munus, amicicia, timor, hec tria iure negante Pacta ferunt, quod eis obstat in orbe nichil. Dicit enim Salomon oculos quod Iudicis aurum Cecat, et est racio contaminata lucro;270 Scimus et hoc omnes, qui iudicis extat amicus, Perdere iudicio nil valet ipse suo. Nouimus hoc eciam, tangat si causa potentem, Cernere iusticiam dat timor inde fugam; Horrendasque minas iudex non sustinet ipsas, Sepius et precibus flectitur absque minis: Litera magnatis dum pulsat iudicis aures, Tollit vis calami debita iura sequi. Set super omne modo sibi ve, qui pauper egendo Quid petit in lege, dum nequit ipse dare!280 Publica sunt ista nobis, quod lege moderna Pauperis in causa ius negat acta sua. Sic ego non video mea que sunt, set dubitando Auribus attonitis quero cauenda malis. Ecce dies in qua, fuerat que iuris amica, Nunc magis econtra lex gerit acta sua: Larua tegit faciem, confundit glosaque textum, Vertit et in logicam lex variata scolam; Absque tamen numero sunt legis in orbe scolares, Plurima sunt folia, fructus et inde minor.290 Nomine sub iusto quam sepe nephanda parantur, Subque dolus facie plurima iuris agit: Qui magis in causis discernunt talibus orbem, Crimina sunt cautis ista timenda viris. Grandia per multos tenuantur flumina riuos, Alueus et sterilis sic vacuatur aquis: Pluribus expensis patitur thesaurus eclipsim, Fit, nisi preuideat, sepeque diues inops: Sic humus ista breui ditissima tempore pauper, Excessus legum ni moderetur, erit.300 Tollere nodosam nescit medicina podagram, Sic nec auaricie lex medicamen habet. Est mea bursa potens, lex inde subacta silebit,510 Preueniens auro singula iura fugo: Aut si magnatis michi curia sit specialis, Nil opus est legum viribus, ipse loquor. Continuata diu sic vlcerat illa cicatrix, Non habet vlterius iam noua plaga locum.

Cap^m. v. O qui iudicia vite mortis quoque rerum Clauditis in manibus appreciata lucris,310 De qua iusticia vosmet saluare putatis, Cum sit lex aliis vendita vestra dolis? O dilectores mundi falsique potentes, Terre quique deos esse putatis opes, O qui mundanos sic affectatis honores, Est quibus assidua sollicitudo comes, Discite precipitem quia sepius ardua casum Expectant que leui mobilitate cadunt. Sepius alta cadit ventorum flatibus arbor, Planta satis placido permanet atque gradu:320 Aerias alpes niuibus candescere scimus, Quas subito torquent frigus et omne gelu; Est ibi ventorum rabies seuissima, dumque Temperiem gratam proxima vallis habet. Sic vobis numquam desunt aduersa, potentes, Nec pax est vobis certa nec vlla quies. Dic michi diuitibus si quando defuit hostis: Quin magis hos quassat sepe ruina grauis. Non dat securos nec ebur nec purpura sompnos, Paupertas vili stramine tuta iacet:330 Perdere quo possunt, torquet timor omnis auaros, Vanaque sollicitis incutit vmbra metus. Auri possessor formidat semper, et omnem Ad strepitum fures estimat esse prope; Arma, venena timet, furtum timet atque rapinas, Fiduciam certam diues habere nequit. Hunc, dum querit opes, cruciat miseranda cupido, Cum iam quesitas cepit habere, timor. Sic igitur miser est, dum pauper querit habere, Et miser est diues, perdere dumque timet.340 Dum iacet in plumis, vigilans mens aspera sentit, Feruet enim variis exagitata dolis: Dicit, ‘Habere volo vicini pauperis agrum, Est etenim campus proximus ille meis.’511 Sic fugat a domibus pupillos iste paternis, Insequitur viduas iudiciisque premit: Deliciis fruitur de rebus pauperis iste, Dampna set alterius computat esse nichil. Si posset mundum lucrari, quis deus esset, Vlterius scire nollet in orbe deum.350 Iudex, nonne tui fulgor tibi sufficit auri, Vt careat tenebris mens tua ceca tuis? Aproprias aurum tibi fertile, nec tamen vmquam512 Ad sterilem vitam respicis ipse tuam. Iusticie montes Iudex vix ardua purus Scandit, dum mundi rebus onustus erit. Agrorum fines longos extendere queris, Nec reputas vite tempora curta tue. Quid petis argentum tibi? spem quid ponis in aurum? Sunt nam communes omnibus orbis opes.360 Sepius ista dei data conspicis hostibus esse, Ante deum nulla laus et habetur eis: Ista paganus habet, Iudeus, latro cruentus; Crede quod iratus sepe dat ista deus. Parua puto, quecumque malos contingit habere, Non est prauorum copia grande bonum. O quociens vir iustus eget, scelerosus habundat, Hic set non alibi, ius quia regnat ibi. Dilectus domini moritur, dum viuit adulter, Non tamen hii Cristi sunt in amore pares:370 Egrotat iustus, dum sanus floret iniqus, Fine tamen proprium quisque reportat onus. Si tamen in mundo iudex sibi ferre salutem Possit, non curat quid sibi finis erit. O qui cuncta cupis, cur temet deseris? Omne Est quod in orbe tenes, set neque temet habes. O qui scis alios non te, tu notus ad omnes, Non tibi quid prodest illa sciencia, nil. Te noscas igitur primo, me nosce secundo, Rectum iudicium sic sapienter age.380 Omnia que mundi sunt diligis, omnia Cristi Linquis, et ex nichilo credis habere satis: Tu celum perdis, mundum lucraris, inane Corpus supportas, spiritus vnde cadit. Est tibi perfectum vanum, tibi mobile firmum, Talis enim iudex non bene sentit opus: Edificas turres, thalamos nouitate politos, Quicquid et est orbis plus deitate colis: Edificas ampla, fossa clauderis in arta, Quo medium frontis ostia clausa prement.390 Quid vestes referam, lectos vel iudicis edes, Quorum luxuries nescit habere pares? Qui modo prospiceret habitacula queque fuerunt, Alterius nouiter diceret illa Iouis. Gloria nonne tuis erit aut tibi pompa perhennis, Quas facis in domibus, dum tua lucra rapis? En cecidit Babilon, cecidit quoque maxima Troia, Romaque mundipotens vix tenet illa locum. Omnis habet subitum mundana potencia finem, Atque fuga celeri deserit ipsa suos:400 Iudex, ergo time, magnos qui scandis honores, Teque ruinoso stare memento loco. Omne quod est mundi tibi carum transiet a te, Inque tuis meritis iudicat ipse deus: Equaque lex domini tunc que modo cernis ineque513 Discernet, que tibi pondera iusta dabit. Cum te terribilis exactor missus ab equo Iudice sulphurei merget in yma laci, Prodolor! infelix tunc, quamuis sero, dolebis, Talibus in falsis spem posuisse bonis:410 Gemma vel argentum nec ibi descendet et aurum, Nec fragilis mundi gloria lapsa breui. Iudicibus populi vanum tamen est quod in ista Materia scripsi; perdita verba dedi: Que nam iusticia, que vel sit Iudicis equa Condicio, non est tempore visa modo: Iusticiarius est; sub tali nomine fallit, Qui sine iusticia nomen inane gerit.

Cap^m. vi. Nunc eciam vicecomitibus quid dicere possum? Numquid in assisis dant nocumenta viris?420 Macra fit hec causa, de qua viget vnccio nulla Distillans, vt eis vncta sit inde manus: Legis in assisa si sint tua dona recisa, Ius perit et causa scinditur inde tua; Si tamen assessa sint pre manibus tua dona, Tunc potes assisis sumere lucra tuis. Vtque bouem, precio qui stat conductus aratro, Sic tibi iuratos munere ferre vales: Hii tibi proque tuis vendent periuria nummis, Sic aurum iura vincit in vrbe mea:514430 Diuitis iniustam causam sic cerno quietam, Et iustam causam pauperis esse ream. Non comes a vice, set vicio comes accipit ortum, Iuris auaricie fert tamen ipse vices. Sic dico vicecomitibus, quod munere victi Communi populo dant nocumenta modo: Nec sibi iurati sapiunt quid, sit nisi lucri, De sale conditum quod dabis ante manum: Causidici lanam rapiunt, isti quoque pellem Tollunt, sic inopi nil remanebit oui.440 Sic ego legiferis concludens vltima primis, Dico quod ex bursa lex viget ecce noua; Vt margaritas si porcus sumat in escas, Sumunt legiferi sic modo iura sibi. Vendere iusticiam quid id est nisi vendere Cristum,515 Quem Iudas cupido vendidit ipse dolo? Numquid adhuc Iude similis quis viuit in orbe? Immo sibi plures viuere credo pares. Namque semel Iudam talem committere culpam Nouimus, hunc et eo penituisse lego;450 Nunc tamen vt merces vendunt communiter omnes, Gaudentes lucrum sic habuisse suum. Rettulit hoc precium Iudas quod cepit iniqum, Nec liquet hinc veniam promeruisse suam: Nunc erit ergo quid hiis, vendunt qui iura sinistris, Est quibus hora fori cotidiana quasi?516 Vt vorat et stricte tenet ipsa vorago gehenne, Nec redit vllus homo liber ab ore suo, Sic modo qui vendunt leges que premia carpunt, Hec valet a manibus tollere nemo suis;460 Et quia sic similes inferno suntque tenaces, Credo quod infernus fine tenebit eos. Quid seu Balliuis dicam, qui sunt Acherontis Vt rapide furie? Tu magis inde caue. Quo portas intrant, prenostica dampna figurant, Cunctis namque viis ve comitatur eis. Vt Crati bufo maledixit, sic maledico Tot legum dominis et sine lege magis.

Cap^m. vii. Pro transgressore fuerant leges situate, Quilibet vt merita posset habere sua:470 Nunc tamen iste bonus punitur, et alter iniqus, Dum viget ex auro, iustificatur eo. Omnia tempus habent et habet sua tempora tempus, Causaque sic causas debet habere suas. Quid mare conferret, altis dum fluctuat vndis, Sit nisi nauis ei quam vehit vnda fluens?518 Set quid fert nauis nisi nauta regens sit in illa? Quid valet aut nauta, si sibi remus abest? Quid mare, quid nauis, quid nauta, vel est sibi remus, Sit nisi portus aquis ventus et aptus eis?480 Gens sine lege quid est, aut lex sine iudice quid nam, Aut quid si iudex sit sine iusticia? In patria nostra si quis circumspicit acta, Hec tria cernet ibi sepe timenda michi. Omnia dampna grauant, set nulla tamen grauiora, Quam cum iusticiam iustus habere nequit. Ex iniusticia discordia crescit, et inde Cessat amor solitus, murmurat atque domus: Murmur si veniat, venit et diuisio secum, Terraque diuisa non bene stabit ea;490 Et quodcumque sit hoc per se quod stare nequibit, Ve sibi, nam subito corruet absque modo. Testis enim deus est, dicens quod regna peribunt519 In se diuisa, credoque dicta sua. Ergo videre queunt quotquot qui regna gubernant, Nostre pars sortis maxima spectat eis. Quicquid delirant reges, plectuntur Achiui, Nam caput infirmum membra dolere facit: Dux si perdat iter, errant de plebe sequentes, Et via qua redient est dubitanda magis.500 Propter peccatum regis populi perierunt, Quicquid et econtra litera raro docet; Regia set bonitas fert plebi gaudia pacis, Nam deus ad sancti regis agenda fauet: Si viciosus enim sit rex, quia lex nequit, ipsum Vult punire deus, qui super omne potest. Expediens populo foret vt bene viueret omnis Rex, iacet in manibus sors quia bina suis: Vna salus populi rex qui bene viuit habetur, Plebis et in pestem rex malus acta parit;510 Eius enim scelera constat magis esse nociua, Cuius habent populi condita iura sequi. Cum sit maior homo, sunt plus sua crimina tanto; Dum cadit ex altis, leditur inde magis. Plures cerno reos, magis attamen omnibus ipsos, Legiferi qui sunt et sine lege manent. Cum sine lege furit regni viciata potestas, Esse nichil toto tristius orbe potest: Sanccius esse pecus animoque capacius ipso Estimo, qui iura dat neque seruat ea.520 Imperium Regis non solum bella triumphis Ornant, set leges seruet vbique bonas.520 Nonne domus poterit componere se sine lignis; Set sibi quid ligna, si nec acuta foret? Set quid acuta valet, nisi persistens operantis Vnitis causis sit manus artificis? Hec sibi si fuerint coniuncta, per omne iuuabunt, Et si diuisa, pars sibi nulla iuuat. Terra quid est sola, populus nisi sistat in illa? Quid populus ve sibi, rex nisi regnet ibi?530 Est quid rex, nisi consilium fuerit sibi sanum? Sunt quid consilia, rex nisi credat ea? Attamen in nostra sic stat diuisio terra, Quod sibi quisque suam iam legit ire viam: Conciues hodie discordia vexat in vrbe, Extinguit quod ius quilibet alterius;521 Nec lex campestris est iam memorata magistris, Set qui plus poterit, ipse magister erit. Nunc clerus populum, populus culpat quoque clerum, Et tamen in culpa perstat vterque sua:540 Invidus alterius nunc culpat quemlibet alter, Parsque suum proprium nulla reformat iter. Si videas vtrumque statum, dices quia certe In magnis lesi rebus vterque sumus. Nunc magis in specie vox plebis clamat vbique Pectore sub timido que metuenda fero. Curia que maior defendere iura tenetur, Nunc magis iniustas ambulat ipsa vias: Infirmo capite priuantur membra salute, Non tamen est medicus qui modo curat opus.550 Est ita magnificus viciorum morbus abortus, Quod valet excessus tollere nulla manus: Sic oritur pestis, per quam iacet obruta virtus, Surgit et in vicium qui regit omne forum. Rex, puer indoctus, morales negligit actus,522 In quibus a puero crescere possit homo: Sic etenim puerum iuuenilis concio ducit, Quod nichil expediens, sit nisi velle, sapit. Que vult ille, volunt iuuenes sibi consociati, Ille subintrat iter, hiique sequntur eum:560 Vanus honor vanos iuuenes facit esse sodales, Vnde magis vane regia tecta colunt. Hii puerum regem puerili more subornant, Pondera virtutum quo minus ipse gerit. Sunt eciam veteres cupidi, qui lucra sequentes Ad pueri placitum plura nephanda sinunt:523 Cedunt morigeri, veniunt qui sunt viciosi, Quicquid et est vicii Curia Regis habet. Error ad omne latus pueri consurgit, et ille, Qui satis est docilis, concipit omne malum:570 Non dolus immo iocus, non fraus set gloria ludi Sunt pueris, set ei sors stat aborta doli. Sunt tamen occulte cause, quas nullus in orbe Scire potest, set eas scit magis ipse deus: Nescit enim mater nato que fata parantur, Fine set occultum clarius omne patet. Talia vox populi conclamat vbique moderni In dubio positi pre grauitate mali: Sic ego condoleo super hiis que tedia cerno, Quo Regi puero scripta sequenda fero.580

Nunc magis ecce refert verbi clamantis ad aures524 Vox, et in hoc dicit tempore plura grauant. Crimen et, vt clamat, fert maius curia maior, Que foret instructor, legibus extat egens. Ad commune bonum non est <modo> lingua locuta,525 Immo petit proprii commoda quisque lucri.550* Agmen adulantum media procedit in aula, Quodque iubet fieri, curia cedit eis:526 Set qui vera loqui presumunt, curia tales Pellit, et ad regis non sinit esse latus. Stat puer immunis culpe, set qui puerile Instruerent regimen, non sine labe manent: Sic non rex set consilium sunt causa doloris, Quo quasi communi murmure plangit humus. Tempora matura si rex etatis haberet, Equaret libram que modo iure caret: 560* Regis namque modus alios moderatur, et omnis527 Iuris ad officium dicitur esse caput. Si bonus esse velit rex, hii qui sunt bonitatis Sunt magis edocti condicione bona:528 Si malus esse velit, simili rex sorte clientes, Vt sibi complaciant, eligit, ornat, amat:529 Hoc set eum tangit discretum quem probat etas, Non puerum, quia tunc fit sibi culpa minor Non est nature lex nec racionis, vt illud Quod mundum ledit sit puerile malum; 570* Non dolus, immo iocus, non fraus set gloria ludi, Sunt pueris, nec ibi restat origo mali. Dixit enim Daniel, quod de senioribus orta Exiit impietas, quam furor orbis habet: Omne quod est mundi vicium plantant veterani, Et quasi de peste spersa venena serunt.530 Horum namque scelus fertur maculare figuras Tocius mundi, quo furit ira dei. Iamque supercreuit dolus et defecit honestas,531 Sentit et opprobrium quod fuit ante decus. 580*

Cap^m. viii. Cumque sui Regis legi sit legius omnis Subditus, et toto corpore seruit ei, Est ita conueniens quod eum de corde fideli Mentis in affectu legius omnis amet: Regis et est proprium, commissam quod sibi plebem Dirigat, et iusta lege gubernet eam. Hinc est, quod normam scriptis de pluribus ortam Regis ego laudi scribere tendo mei. O pie rex, audi que sit tua regula regni, Concordans legi mixtaque iure dei.590 Legum frena tenens freno te forcius arce; Dum nullum metuis, sis metus ipse tibi: Namque timor, virtus humilis, fugit omne superbum, Et quasi virtutum clauiger esse solet. Est tibi, rex, melius quod te de lege gubernes, Subdere quam mundi singula regna tibi: Est propter mundum tibi subdita sors aliorum, Tu propter celum subditus esto deo. Vt tibi deseruit populus de lege subactus, Cristi seruiciis temet ad instar habe:600 Vincere te studeas, alios qui vincis, et omnes Excessus animi subdere disce tui: Iustificans alios cupias te iustificare, Iuraque dans plebi, des ita iura tibi. Qui superas alios, temet superare labora; Si rex esse velis, te rege, rex et eris. Qua fore se regem poterit racione fateri, Mentis qui proprie non regit acta sue? Non valet hoc regimen aliis conferre salutem, Dum sibi non fuerit rector, vt esse decet.610 Dum tibi cuncta licent, ne queras cuncta licere, Res etenim licite noxia sepe ferunt: Tu super es iura, iustus set viue sub illis,534 Spesque tui nobis causa salutis erit. Est mors ira tua, potes id quod non licet, et te Prestita vota tamen ducere iuris habent: Quod licet illesa mentis precordia seruat, Omne tamen licitum non probat esse probum: Quod licet est tutum, set que potes illa sub arto Discute iudicio fultus honore tuo.620 Micius acta regas, aliter nisi causa requirat; Asperitas odium seuaque bella mouet. Non te pretereat populi fortuna potentis Publica, set sapiens talia fata caue. Vita Pharaonis et gesta maligna Neronis, Que iusto regi sunt fugienda docent. O bone rex iuuenis, fac quod bonitate iuuentus Sit tua morigeris dedita rite modis. Quid tibi forma iuuat vel nobile nomen Auorum, Si viciis seruus factus es ipse tuis?630 Doctor Alexandri Magni prauos sibi mores Primitus edocuit, dum puer ipse fuit: Rex puer hec didicit, que post dum dedidicisse Temptauit, primus obstat abusus ei: Vicit Alexander Darium simul et Babilonem, Set nequit impressum vincere corde malum. Nuper in exemplis scripserunt sic sapientes, Quod prius imbuerit, testa tenere solet: Rex, igitur cicius viciosos pelle remotos, Nam vix turpe vetus nescit abire foras.640 Plaude bonis, fuge prauorum consorcia, labem De pice tractata contrahit egra manus.

Cap^m. ix. Sordibus implicitos falsosque cauebis amicos, Qui tua deposcunt, te nec amare volunt: Blanda dolosorum fugias per verba leuari, Ne speciale tuum nomen ad yma ruant: Verba nimis leuiter audire que credere dicta Sepe supervacuos cogit inire metus. Vir qui bella mouet, qui predas consulit, et qui Conspirat taxas plebis habere tue,650 O rex, oro tuas quod claudas talibus aures, Ne tua nobilitas lesa fatiscat eis.536 Consilium regale tuum vir nullus auarus Tangat, set tales mortis ad instar habe. Illud in orbe malum non est, quod cordis auari Non latet in cella, dum sitit inde lucrum: Ambulat in tenebris, opus exercet tenebrarum, Odit et impugnat nil nisi pacis opus.537 Qui mel in ore gerens, set habens in corde venenum, Pacis habet verbum, mente notando malum,660 Hic est versutus, inimicis regis amicus, Semper venalis, dum vacat ipse lucris; Vipereum genus et vanum plenumque veneno,538 Fraudibus, insidiis, artibus arma parat: Semper in insidiis sedet incautisque nocere Temptat, et occulto fabricat ipse dolos. Hic rimans animos hominum secreta reuelat, Et similis Iude fabricat acta sua. Qui te sollicitat, rex, et subuertere temptat, Qui te persuadet soluere iussa dei,670 Quis sit et ipse vide, qualis vel condicionis, Aut tibi si vera dicere verba velit. Discute mente prius animum temptantis, et audi Si vel constanter vel dubitanter agat, Si tibi preponat dubium, mendacia fingens: Semper deprendi verba dolosa timent. Cum sit causa doli, pie rex, tu credere noli, Si quis agat praue, tu sua facta caue. Multus non credit, nisi cum res noxia ledit;539 Ante manum sapiens prouidet acta regens:680 Decipiuntur aues per cantus sepe suaues; Blande, rex, lingue mellea verba fuge. Rex, bona digna bonis da premia, rex, et iniquis Que sua promeruit premia culpa dabis: Latro bonus veniam Cristo miserante meretur, Penam promeruit in cruce latro malus. Obsequium prauum trahit e manibus graue donum, Que sunt facta suo fine notabit homo. Si scelus vlcisci racio certissima poscit, Iustus in hoc casu quod decet illud age.690 Ficta tibi pietas non mulceat aspera iuris, Vlcio iudicium compleat immo tuum: Sepe pericla fera fert iudicis vlcio tarda, Destruit ille bonos qui sinit esse malos. Diuersas penas diuersis addito culpis, Mille mali species, mille salutis erunt. Iudicii signum gladius monstrare videtur, Proditor vt periat, rex tenet arma secus:540 Rex iubeat tales laqueo super alta leuari, Ne periat Regis legis et ille status.541700 Rex, age, ne plebis furiens discordia dicat, ‘Lex caruit rege iura paterna regens’: Absit et hoc vulgo ne dicat, iure remoto, Quod nichil auxilii principis vmbra facit. Fraus cum fraude sua periat de morte remorsa,541 Vt stet iusticia regia laude tua: Sic dicant populi, ‘Sit semper gloria regi, Quo bona pax viguit, quo reus acta luit.’ Precipitur gladius vibratus semper haberi, Prompcius vt crimen iudiciale ferat:710 Ense quiescente, compescere non valet orbem; Qui regnare cupit sanguine iura colat. Arma ferunt pacem, compescunt arma rapacem, Vt reus hec timeat, rex probus arma gerat; Nomine subque tuo ledant ne forte quirites, Plebem te tenero corde videre decet: Si vis namque tuos non castigare ministros, Crimen habet culpe regia culpa sue. Euolat ancipiter ad predas, lucra suisque Deseruit dominis in rapiendo cibos:720 Sic sunt qui regi famulando suos et ad vsus Tollunt pauperibus dampna ferendo nimis. In prece pondus habet pauper qui clamat egenus Ad dominum, memor est pauperis ipse sui. Sicut enim presul, qui custos est animarum, Pondus in officio debet habere suo; Compotus vtque suus, sic stabit et vltima merces, Gloria vel pena perpetuatur ei; Rex ita qui nostrum moderaris legibus orbem, Dona tuis meritis conferet equa deus.730 Posse tuum grande, rex, est, que potencior ille, Omne tuum cuius dextera librat opus.

Cap^m. x. Sperne malos, cole prudentes, compesce rebelles, Da miseris, sontes respue, parce reis. Quicquid agas, vicio numquam mergatur honestum; Fama lucro, rebus preficiatur opus. Nil tibi, rex, fingas pro mundo, quo reputeris Iustus apud proceres et reus ante deum: Ecclesiam studeas multa pietate fouere, Cuius enim precibus vult diadema geri.740 Pauperis et vidue dum cernis adesse querelas, Iudicium miseris cum pietate geras. Expedit interdum sanccita remittere legum,543 Ne periat pietas de feritate tua: Indulgere tuis tua sic dignetur honestas, Nam puto sepe deum viuere velle reum. Par quoque portet onus sic nobilis atque colonus, Et nichil archanum polluat ante manum. Ardua si causa tibi sit, videas, quia certe Tarda solet magnis rebus inesse fides.750 Rebus in ambiguis tu certum ponere noli, Fallitur augurio spes bona sepe suo: Est magis humani generis iactura dolori, Nescit principium quid sibi finis aget. Dum tibi suadet opus tractare negocia regni, Consilium regat hoc cum seniore senex. Ibit in occasum quicquid dicemus ad ortum, Lingua loquax habitum nesciat ergo tuum. Consilium prauum regalem turbat honorem, Prouocat inque scelus que bona pacis erant.760 Iura dabit populo senior, discretaque iustis Legibus est etas vnde petatur honor. Est satis ille senex, cuius sapiencia sensum Firmat in etate, sit licet ipse minor. Non stabiles animos veteres fatuam ve iuuentam544 Comprobo, non etas sic sua iura dedit: In sene multociens stat condicio iuuenilis, Dum iuuenis mores obtinet ipse senis. Caucius ergo statum videas, pie rex, ad vtrumque; Vnde legas homines, tu prius acta proba.770 Qui tibi seruicium prebet nec invtilis aurum Appetit, hic seruus debeat esse tuus: Dulcius est mercede labor qui regis honorem Spectat, et in tali spem tibi ferre potes. Est qui pacificus, est vir qui iuris amicus, Liber auaricie, largus ad omne bonum, Vtere consilio tali, pie rex, vt habundet Cronica perpetue laudis in orbe tue. Fama volans gratis, nullo soluente cathenas,545 Proclamat meritis ista vel illa tuis:780 Nomen, crede, bonum gasas precellit, honorem Conseruat, remouet scandala, laude viget: Tange bonum florem, dulcem prestabit odorem, Sic virtusque viri fragrat vbique boni. Consule doctores legis, discede malorum A conventiculis, concomitare bonos: Vt granum de messe tibi, de fonte salubri Pocula, de docto dogmata mente legas.

Cap^m. xi. Gloria nulla, precor, te, rex, extollat inanis, Tedia nam populis vita superba parit.790 Musca nocet modica, modicis sis prouidus ergo,546 Non faciunt tutos regia ceptra suos:547 Exiguus magnum vicit Dauid ille Goliam, Nam virtus humilis corda superba domat. Cristus amans humiles leuat, et de corde superbos Obruit, ergo pie, rex, tua regna rege. Sit tibi credibilis sermo consultaque verba, Quo, quibus et quando, sicut oportet agi: Vt scriptura fidem tuus addat sermo per aures, Verba minus certi ficta timoris habent.800 Mocio, rex, in te subito non irruat ire; Causas iusticie set moderanter age: Ira mouens animum tollit sibi vim racionis, Et discreta sue mentis agenda negat. Mors et vita tuis manibus de lege feruntur, Prouidus in causis te decet esse magis: Nulla cupido tuam valeat corrumpere famam, Immo tuis donis gaudeat omnis humus. Seruus auaricie non debet nobilis esse Rex, set erit regis liber vbique status.810 Larga tuis meritis inopes elemosina curet, Qua poteris regem pacificare deum: Fac bona queque potes modico dum tempore viuis; Multa metes, si nunc semina pauca seris. Da tua non parce, cui des tamen aspice caute; Crede, satis res est ingeniosa dare: Non perit hec probitas que dona rependit honeste, Namque piam laudem res data dantis habet. Sepe iuuat, nec eo minor est substancia ponti, Qui modicam pleno flumine sumit aquam:820 Sic tua rite iuuet miseros elemosina sumpta, Nec erit argenti sic tua summa minor. Si quis amore dei miseris sua dona ministrat, Munera tempus habent, fama perhennis erit. Scindantur vestes, gemme frangantur et aurum, Porrige pauperibus que dedit ante deus. Est ancilla dei simplex elemosina, mortis Antitodum, venie porta, salutis iter: Disputat aduersus dantis peccata, perorat Auctori, redimit probra, precatur opem.830 Peccatum mors est anime, mors debita pena Peccato, set in hoc mens pia delet eam. Absit culpa gule tibi, rex, nam regis honestas Omnis mundicie debet honore frui: Illud enim vicium primeuum labe parentem Dampnauit, fragilis quo cadit ipse reus: Hostis in hoc vicio Cristum temptauit, et ipse, Qui rex est verus, respuit illud opus: Ecce Saül pugnare volens ieiunia cunctis Imposuit, donec hostica tela domet.840 Rex, tibi pigriciem pellas et motibus obsta Carnis, et ad mores arripe fortis iter: Regius vtque status plebem supereminet omnem, Nobilis in gestu sic magis ille foret. O tener annorum, dolus in quo nullus habetur, Simplex nobilitas, perfida tela caue: Etas namque doli non te sinit esse capacem, Non te vultque tuum degenerare genus. Sunt tibi forma, genus, honor, ordo, decus que potestas;548 Contulit hec ortus libera dona tuus:850 Teque sequantur ita laus, virtus, gracia morum, Et sic plenus homo, rex pie, viue deo.

Cap^m. xii. O super omne fuge, pie rex, ne ceca voluptas Carnis ad illicebra prouocet acta tua; Sponsus set propria de legibus vtere sponsa, Nec spolies sacrum laudis honore thorum. Nulla vetus scriptura docet regum quod ab euo Stant Venus et regnum pacificata simul: Intendat Veneri quod homo simul et racioni, Numquam possibile creditur illud opus.860 Pluribus exemplis tibi luxus erit fugiendus; Biblia que docuit, respice facta Dauid: Involuit regem processu temporis error, Eius dum rapuit cor mulieris amor: Quis dolor inde fuit, seu que vindicta secuta, Terret adhuc animum qui legit illa viri. Sit tibi culpa Dauid speculum, speculeris in illo, Casus vt alterius te super alta leuet: Felix quem faciunt aliena pericula cautum, Precauet vnde vias quas videt ante manum.870 Respice, dum populum fraus nulla valebat Hebreum Vincere, femineus vicit amore dolus. Exemplis Balaam docearis, quomodo regem550 Ipse Balak docuit, qualiter ecce fuit. Consilium dedit ipse Balak, qua turbet Hebreos Arte, quibus frangat hostica bella dolis. ‘Accipe, rex,’ inquit, ‘quo consilio potes vti: Non vincit populus viribus ille suis; Immo colendo deum corpusque gerendo pudicum, Vincere semper habet ille per ista duo.880 Vt superes illum non Marte set arte, puellas Elige, quas ornat vestis et oris honor; Que manibus plaudant, pede ludant, noctibus ignem Spirant, plectra gerant, astra decore premant: Non rigor armorum set lusus pugnet amorum, Non acuum ferrum, set muliebre forum: Sic species vincat acies, sic arma virorum Forma puellarum sub pede victa terat. Celestis sic ira dei consurget in illos, Sic victor populi leta trophea feres.’551890 Rex hoc consilium credens dedit esse, puellas Preparat insignes sidereasque genas: Prelia mira parat, arcu non arcet Hebreos, Non ferit hos ferro nec feriendo fugat:552 Pugnat non equitum loricis, set nec equorum Loris, immo liris femineisque choris. Hec canit, hec ludit, hec adiuuat arte decorem, Vt gemino vultu fallat in ore decor; Per faciem iacit ista facem, vomit hec per ocellos553 Sintillas, profert illa per ora fauos:900 Hee species animos predantur plebis Hebree; Peccant, peccantes opprimit ira dei. Rex tibi sume notam, quam te docet experimentum, Et vetus exemplum det tibi scire modum. Rex, et in exemplis regis concerne Saülis, Femina dum superest, qualia mira potest: Demonis arte potens Maga suscitat illa prophetam, Regis et ad nutum stare coegit eum. Corpora que poterat sibi subdere mortua, viuos Arte magis facili subderet illa viros.910 Qui premunitur non fallitur, ergo cauendum Est tibi, rex, corpus vt sine labe regas. Rex es, regina satis est tibi sufficit vna; Hanc tibi consocies, sic docet alma fides: Rex, ita si fugias viciorum pondera, mores Et teneas, poteris quicquid habere velis.

Cap^m. xiii. Est tibi, rex, aliud, quod sis defensor in armis Plebis; et vt iura de probitate tegas, Huius in exemplum reminiscere facta paterna, Cuius adhuc vigilans laus vbicumque sonat.920 Numquam de terra nomen delebitur eius, Precellunt armis Hectoris arma sua; Inque suam laudem que tuam mea scripta reuoluo, Vt probitate memor sit tibi patris honor. Iustus erat iustos, probus vnde probos sibi legit, Nec sinit vrticas commaculare rosam: Confluit in donis non parce dona merenti, De largo corde fit sibi larga manus: Extera depredat loca, set sua propria seruat, Et sibi commisse prospera plebis agit.930 Eius enim laudes si nos cantabimus omnes, Omnia sunt meritis ora minora suis: Nulla suum meritum poterit complectere fama, Vox minor est omnis laude ferenda sua. Vt breuitate loquar, tantus princeps fuit ille, Laudantum poterit quantus ab ore cani. Francia sentit eum, recolens Hispannia vires, Vnde subegit eam de probitate, timet. Turbans hostiles turmas mediosque per hostes Irruit, et rumpit more leonis iter:940 Vt lupus ipse fame strictus dispergit ouile, Hos premit, hos perimit, hos secat hosque necat. Sobrius in gestis semper fuit ille, set hostis Sanguine sepe suus ebrius ensis erat: Pugnat et impugnat expugnans acriter hostes,555 Vaginam siccus mucro subire negat: Fit satur hostilis hostili sanguine mucro, Armorum pascit sanguinis vnda sitim Intra vaginam mucro torpere recusat, Euomitur gladius eius ab ore foras.950 Sicut aper querulis siluis latratibus actus Letifero celeres conterit ore canes, Sic magis audaces prope se quos attigit hostes, Fulmineo gladii triuit in ore sui. Singula perdomuit fera prelia more leonis; Depopulans populos forcia castra ruit: Vt predas raperet, audax descendit in hostes, Hostica sunt eius colla subacta manu: Colla superborum premit eius dextra per orbem; Sic leopardus eo dicitur esse leo.960 Terra quieta fuit sub tali principe magno, Non terret gladius quos tegit illa manus: Sub ficu, sub vite sua, sub fronde, sub vmbra, Quisque manet tutus nobilis ense ducis: Sic robusta sua virtus plus surgit in altum, Plus viget hoste suo, plus probitatis habet. O rex, facta tui retine tibi patris, vt illa Laus, quam promeruit, sit tribuenda tibi. Audaces fortuna iuuans consummat in actum Que sibi vult animus, et pociora dabit.970 Pax super omne bonum scandit, set quando probata Bellum iura petunt, illud oportet agi: Est tempus belli, sic sunt et tempora pacis, Actibus in cunctis tu moderamen habe. Hector, Alexander, fuerant dum nobiliores, Sistere disparibus non potuere rotis: Acta patris vince, maiorque vocaberis illo, Totaque vox clamet laudis honore tue. Rebus in aduersis ne laxes frena timori,556 Si dolor in mente sit, sine teste dole:980 Si dolor incurrat animum, similacio vultum Erigat, et facies contegat inde metum: Vultus iocundus timor hostibus est et amicis Gloria, nam facies nuncia mentis erit.

Cap^m. xiiii. Alta petens aquila volat alite celsius omni, Et regem mundum corde figurat ea. Vt sacra testantur citharistea scripta prophete,557 In celum tales cor posuere suum. Pennatum Griphes animal pedibusque quaternis Invitos homines carpit et horret equos:990 Designatur in hoc facinus crudele potentum, Qui mortes hominum cum feritate vorant. Est igitur melius aquile tibi sumere formam,558 Rex, vt amore pio regna quieta regas, Griphis quam specie populum terrere pauore, Semper enim superat acta timoris amor. Non omnis qui timet amat, set amans timet omnis; Plebs in amore manens plectit vtrumque simul. Omnia vincit amor, amor est defensio regis, Gloria plebis amor, laus et in orbe deo:1000 Plebs est regis ager, rex cultor qui colit agrum;559 Si male, fert tribulos, si bene, grana parit. Qui bene regis agit regimen, rex est, set inique Qui regit in viciis, ipse tirannus erit. Si rex de predis viuat, malediccio plebis Murmurat, et regi mota fit ira dei. Lucratur populum que deum rex iustus vtrumque, Statque per hoc regni firma corona sui. Tange tuum pectus, pie rex, quo sumere possis Regis ad imperium que meliora parant:1010 Si te nobilitas generosaque nomina tangunt, In genus exemplum fer magis ipse tuum: Nomine perspicuo cum sis generosus auorum, Equipares stirpis moribus acta tuis. Hoc in honore dei communi voce precamur, Vt gemines animi nobilitate genus. Pars sit in aspectu tibi quem deus equiparauit Natura, precio, condicione pari: Disceque cunctorum quod sit communis origo, Ortus et occasus vnus, et vna caro.1020 Nobilis est mentis quisquis virtute refulget, Degener est solus cui mala vita placet; Mores namque bonos veneratur curia celi, Et celum iustus, non generosus, habet. Esto memor, quod fratris amor tibi cuncta ministrat, Datque tibi solus omnia fratris amor: Fratris amor transit terrena, superna resumptis Viribus ascendit, astra polumque petit: Noticiamque dei dum querit, ad astra volare Non timet, vt videat quis deus ipse Syon,1030 Quis rex inmensus et que sit visio pacis, Quis ve locus celi, gloria quanta dei. Ista decent regem meditari, sit quod in illis Apcior vt reddat debita iura deo. Noscere te studeas et amare deum, duo namque Hec sunt, que tibi, rex, scire necesse iubet. Hec est condicio sub qua tibi contulit esse Viuendique modum conditor ipse tuus.

Cap^m. xv. O pie rex iuuenis, iuuenili quid Salomoni Contigit intende, sis memor vnde tui:1040 Hic bis sex puer annorum cum sacra dedisset Dona deo, meruit nocte videre deum: Quem deus alloquitur, ‘Pete quod vis munus,’ et inquit Ille, ‘Peto sensum, quo mea regna regam.’ Regia diuino placuerunt verba fauori, Responsumque deus reddidit istud ei: ‘Non plures annos nec opes nec ab hoste triumphos Quesisti, dentur que petis ergo tibi: Non solum sapiens, set diues eris super omnes, Quos habuit mundus, quos vel habere potest.’1050 O bene si speculo, rex, te speculeris in isto, Quid magis expediens sit tibi scire potes. Hiis tamen exemplis patet vt sapiencia regis Ad regimen plebis est adhibenda prius. Annus et annus abit, semper sapiencia stabit; Stans super hanc petram non cadet vlla domus. Res est grata senem iuueniliter esse iocosum, Gracior est iuuenem moribus esse senem. Qui gressu morum sequitur quo vult deus, illum Precedit que suas firmat vbique vias.1060 Mane precare deum, quod leta dies tibi plaudat, Vespere, quod tutus tempora noctis agas: Nam rex qui summo se vult submittere regi, Optinet in regno cuncta petita suo. In manibus regum regalia ceptra tenentur, Vt quasi per virgam cuncta nociua fugat. O rex, ergo tue tua legi debita solue, Corporis ac anime quod sit honoris age: Sume bonos, depelle malos, sis iuris amator, Sis pius et populum dirige lege tuum:1070 Set lex vt prosit, accedat gracia legi Per Cristum, sine quo lex bona nulla datur: Sit tibi iuris honor, timor excicii, pudor almus,560 Simplicitas animi, proximitatis amor. Rex, ita si sapiens sapias sapienter ad omnes, Tunc sapis in Cristo regna sapore bono.

Cap^m. xvi. O rex, quicquid habes dedit hoc deus, et nichil a te Est quod habes proprium, vel quod habere potes: Esse creaturam te nosce dei, nec ab eius Tu discede viis, si bene stare velis.1080 Nobile corpus habes et singula membra decora, Sit virtus animi sic magis illa tibi: Vt foris est forma tibi splendida, splendeat intra Mens tua, quod tibi, rex, sit decor ille duplex. Labile forma bonum, species inimica pudoris Vtile virtutum sepe retardat iter: Forma dei munus, forma pars multa superbit, Non tamen in sanctis stat viciata viris: Non tibi forma deum set mens sincera meretur, Iusticie soli vita beata datur.1090 Non decet in rege quod mens contraria forme Sit, set ab interius exteriora regas. Qui tibi regna tulit, alii quo te venerantur, Rex, in honore dei da tua vota deo. Qui pius est Cristo, regi nichil ingruit hostis, Subdita fortune sors magis immo fauet. Si cupis vt timeant hostes tua ceptra, superni Ceptra dei timeas, tuque timendus eris: Sit tibi celsithronus metuendus ab arce polorum, Cuius ad imperium flectitur omne genu.1100 Hic ruit, exaltat, infirmat, firmat et orbem, Singula fertque sua regia corda manu: Hic est rex in quo regnant per secula reges, Hic est rex sine quo regna subacta cadunt, Hic est rex per quem mors fine suo rapit omnes Reges, reddit eos actibus atque suis. Magnus erat Cesar totoque potencior orbe, Nunc quem nec mundus ceperat, vrna capit. Sic et Alexander fortissimus ille Macedo Clauditur angusto, puluis et ossa, loco:1110 Maior erat magno mundo, modo nobile corpus Exulis et victi vilis arena tegit. Ecce diu res nulla manet mortalibus, ecce Nullus honor prohibet, gloria nulla mori: Non prosunt quicquam preconia vana sepultis, Torquent famosos tartara sepe reos. O de preteritis, pie rex, memorare futura, Et reputa firmum quod sit in orbe nichil: Cumque tibi spacium vite conceditur huius, Semper ad omne bonum viue paratus opus.1120 Subditus esto deo, si tu vis vincere mundum: Qui Cristo seruit, optima regna regit.

Cap^m. xvii. Omnes de morte statuit natura timere, Sub cuius lege terminat omne genus: Doctus et indoctus, pauper que potens moriuntur, Omnes fine pari mors facit esse pares. Vnccio nil valet hic, nichil hic insignia rerum Regia, non sanant nec medicamen habent: Gloria nulla potest in mundi rebus haberi, Nec quo se mundus tunc tueatur habet.1130 Disce quod omnis honor oneri coniunctus adheret, Est onus in fine maius honore tamen: Cum magis excelsus fueris, magis adde timorem, Ardua nam preceps gloria vadit iter. Est hominis vita quasi milicies reputata, Bella super terram nam tria semper agit: Rex qui per medium belli transibit inermis, Sepius incaute stulcior ipse cadit. O rex, ergo tibi bene prouideas, quod iturus Es, set vbi nescis, alta vel yma petens.1140 Omnia leta vale tibi sunt dictura memento, Pauperis et regis exitus vnus erit;562 Nam nemo per se subsistere, nemo supremum Securo poterit claudere fine diem. Vt te de mundo moueas, bonus esse viator Incipias, Cristi te sacra scripta monent: Vt fugias hiemem scelerum, te floribus orna Morum, virtutum luce choruscus eas.563 Motus ab Egipto veluti tentoria tendis, Ad patriam vite dum properare studes.1150 Esto memor quod sis factus factoris ymago: Cur? vt ei similis iure sequaris eum. Expedit ergo tibi, totis vt viribus illum, Qui te formauit teque redemit, ames. Tanti regis opem, rex, ora, quod tibi vitam Supleat et mortem muniat ipse tuam.564 Fac ea que tibi vis, bona vel mala, sic et habebis, Te tamen in melius dirigat oro deus.

Cap^m. xviii. Regia maiestas veneracior est super omnes, Dum probus in regno rex regit acta suo.1160 Ipse deum primo placat, populique secundo Corda trahit, mundum sic habet ipse bonum: In terra pacem scrutatur et inuenit illam, Quo celi regnum possidet ante deum: Sic magnus mundo viuus, set maior olimpo Mortuus, in Cristo regnat vtroque loco. Ista bono regi bona de bonitate superni Adueniunt; aliter non ita stabit iter. Si rex sit vanus, sit auarus, sitque superbus, Quo regnum torquet, terra subacta dolet.1170 Omne quod est regi placitum non expedit illi, Que sibi iura volunt, absque rigore licent: Mira potest regis pro tempore ferre potestas, Vana tamen finis comprobat acta satis. Si positum lance sit onus cum regis honore, Non honor est tantus sicut habetur onus. Rex sibi commissas regni componere leges Debet, et a nullo tollere iura viro: Nunc tamen in plebe vox est, quod deficiente Lege dolus iura vendicat esse sua:1180 Sic bona iusticie fraus compta subintrat, et inde Inficit occultam lex hodierna fidem. Quo lex decessit, error sibi regna repressit, Vnde decet regem ponere iuris opem. O rex, ergo tui detergas crimina regni, Et rege discretus que tibi suadet opus: Perdita restaures communia iura, que leges Ad regnum reuoca, crimen et omne fuga. Si tibi subiectum cupias conuertere regnum,565 Te prius in Cristo fac revenire deo:5661190 Postque tuum populum stabilem tibi pacificatum Non vice terroris fac set amore magis. Corda tue plebis ita dum pacienter habebis, Nobilis in regno stabis vbique tuo: Dumque tuas leges mixtas pietate gubernes, Cuncta tue laudi gesta feruntur ibi. Si tamen econtra rigidus tua verteris acta, Vertet se populus qui solet esse tuus. Hec tibi, rex, scribo pro tempore nunc que futuro; Semper in ambiguo sors variatur humo.1200

Cap^m. xviii*. Rex celi deus et dominus, qui tempora solus Condidit, et solus condita cuncta regit; 1160* Qui rerum causas ex se produxit, et vnum In se principium rebus inesse dedit; Qui dedit vt stabili motu consisteret orbis Fixus ineternum mobilitate sua; Quique potens verbi produxit ad esse creata,567 Quique sue mentis lege ligauit ea; Ipse meum Iuuenem conseruet supplico Regem, Quem videant sanum prospera Regna senem; Ipse iuuentutem regat et producat in euum, Semper et in melius dirigat acta deus. 1170* Consilium nullum te tangere possit iniquum,568 Rex nec in hac terra proditor esse tua; Omne malum cedat, ne ledere possit, et omne Est quod in orbe bonum, det deus esse tuum. O tibi, Rex, euo detur, fortissime, nostro Semper honorata ceptra tenere manu; Assit et illa dies, qua tu, pulcherrime Regum, Quatuor in niueis aureus ibis equis.569 Qualis et Augusti nuper preconia Rome Extiterant laudis sint renouanda tibi.570 1180* Augeat imperium nostri ducis, augeat annos, Protegat et nostras aucta corona fores:571 Stes magis, o pie Rex, domito sublimis in orbe, Cunctaque sint humeris inferiora tuis. Que magis eterne sunt laudis summus ab alto Aurea det dextre fulgida ceptra tue: Qui tibi prima dedit, confirmet Regna futuri, Vt poteris magno magnus honore frui. Sic tua processus habeat fortuna perhennes,572 Vt recolant laudes secula cuncta tuas. 1190* Ad decus imperii, Rex, ista tui metra scripsi Seruus ego Regni promptus honore tibi. Hec tibi que, pie Rex, humili de corde paraui, Scripta tue laudi suscipe dona dei: Non est ista mea tantum doctrina, sed eius Qui docet, et dociles solus ab ore creat. O iuuenile decus, laus Regia, flos puerorum, Vt valor est in te, sic tibi dico vale.

Cap^m. xix. Poma cadunt ramis, agitantur ab Ilice glandes, Marcescunt flores, defluit orta seges: Proles granifera desistit reddere grana, Irrita thura deo templa geruntque modo: Qui color albus erat, nunc est contrarius albo, Pallet et hec gemma que renitere solet. Nunc est quod Babilon super vrbes nobilitatur, Nec manus est fidei talis vt obstet ei;574 Ecclesieque nouis virtus iacet obruta sompnis, Et Synagoga quasi fit modo sponsa dei.5751210 Nunc iustos veteres constat nec habere sequaces, Omnes set morti preteriere boni: Sique mali fuerant tunc temporis, ecce reviuunt, Dummodo consimilis mos sit in orbe malis. Decidit in mortem Noë iustus, surgit et ille Nembrot in arce Babel, spernit et ipse deum:576 Mortuus estque Iaphet, operit patris ipse pudenda, Set modo deridens Cham patefecit ea. Mortuus est Abraham fidei primordia querens,577 Belus adest, que deos fabricat ipse nouos.5781220 Mortuus est Ysaac, oritur genus vnde beatum,579 Set modo degenerans Hismael obstat ei:580 Mortuus estque Ioseph, erat ille pudicus, et Oza581 Nunc sequitur carnem luxus amore suam. Mortuus est Moyses veteri de lege refulgens,582 Transgrediens Abiron viuit in orbe tamen.583 Quem deus elegit Aron mors morte subegit, Fomes et inuidie dat thimiama Chore. Mortuus est curru celum qui scandit Helias, Infera qui meruit viuit et ipse Dathan.5841230 Micheas moritur, viuit nec in orbe secundus, Qui modo veridicus audet obesse malis; Nam Sedechias super omnes esse prophetas Vendicat, et cuncti nunc famulantur ei. Est nec Heliseus, Naaman neque fit modo sanus, Vult tamen en Giesi sumere dona sibi. Euolat ex archa modo nec redit ipsa columba, Cuius enim coruus iam regit ipse vices. Sic capit exempla nullus de lege vetusta, Quo testamentum defluit ecce nouum.1240 Dic vbi sunt illi qui nuper in ordine Cristi Rebus et exemplis dogmata sancta dabant. Mortuus est Petrus, stat Liberius modo, cuius Custodit portas Simon in arte Magus. Nuper conuersum de Saulo sencio Paulum, Saulum de Paulo nuncque redire scio. Gregorii scripta verbis seruanda iubemus, Nostris set factis ipsa neganda damus. Martini legimus donum, set diuitis aures Nos surdas gerimus, quo bona nulla damus.1250 Dic vbi defunctis alter sit in orbe Thobias,585 Dic vbi vel pietas corda moderna mouet. Aduerso paciens, conuerso tempore mitis, Iob fuit, et stabili mente remansit idem: Nunc tamen econtra de prosperitate superbit Omnis, et aduerso tempore murmur agit. Ordinis instructor nunc mortuus est Benedictus, Set Iulianus adhuc viuit et obstat ei. Fallit sal terre, non est in quo salietur, Fetet ob hoc anima crimine carnis olens.1260 Non moritur granum, manet in se set modo solum, Occupat et terram cardo que vastat eam: Non manet in vite modo palmes, sic neque fructus Fert ea, set sterilis sicca cremanda iacet. Lux perit a Phebo stellarum lumine verso, Et sinit eclipsim subdita luna suam. Nunc nouus est Arius, nouus est quasi Iouinianus; Dum plantant heresim, dant dubitare fidem: Ecce diem noctem dicunt, tenebras quoque lucem, Iniustum rectum; sic perit omne bonum.1270

Cap^m. xx. Legis diuine si cultores abiere, Sic proceres mundi nunc abiere probi. Mortuus est iustus Troianus, et ecce tirannus Iusta statuta modo deprimit ipse Nero: Conditor et legum nunc Iustinianus abiuit, Set Dionisius has dampnat habere suas. Mortuus est castus probus atque Valentinianus, Tarquinus ceptri iam regit acta sui. Largus Alexander moritur rex nuper opimus, Et modo successit Cresus auarus ei.1280 Mortuus ille pius est Constantinus, et ecce Antonius solio iam sedet ipse suo. Ecclesie cultor Theodosius ipse recessit, Successitque Leo, soluere vult et eam: Insultor fidei Constancius acta prophanat, Tiberiique modo deperit alma fides. Mortuus est Iulius, qui regna subegit in armis, Et Romam statuit omnibus esse caput. Mortuus est Hanibal, per quem Cartago vigebat, Iam neque Cartago, set neque Roma viget.1290 Hector, in ense suo qui nuper erat metuendus, Nunc magis est Heleno bella timente pauens: Corruit Eacides, pro quo surrexit inermis Tersites, que suus indiget ensis ope. Mortuus est sapiens Salomon Roboasque reviuit, Quo superant iuuenes prouida dicta senum. Distat amor Ionathe que Dauid modo dissociatus, Ex odioque furit invidus ipse Saül: Consulit hic eciam modo Phitonem mulierem, Dumque dei vacuum gracia linquit eum.1300 Nunc induratum persistit cor Pharaonis; Sentit amara dei, nec timet inde deum: Sic redit in vulnus nullo medicante cicatrix, Que prius et tenuit sors mala, peior habet. Consilium prauum nunc creditur Achitofellis, Consulit et Cusay, quis neque credit ei: Inuidiaque Ioab inmunem iam necat Abner, Nec sibi cum rege quem sinit esse parem. Qui fuerat iudex Cato iustus ab vrbe recessit, Pilatusque loco iudicat ecce suo.1310 Nunc occisus Abel iustus fratris perit ense, Approbat hoc licitum lex tamen esse modum:586 Nunc Mardocheum suspensum cerno, set Aman587 Eripitur laqueo, lex sinit ista modo. Nunc iterum Cristus sine culpa fit crucifixus, Et Barabas latro liber abibit eo. Sic cadit et stratum ius nescit noscere iustum, Nec virtus animi iam regit acta viri.

Cap^m. xxi. Mortuus est vicia Socrates virtute restringens, Dispensare quibus nunc Epicurus adest:1320 Vana relinquendo nunc mortuus est Dyogenes, Vanus et hunc mundum nunc Arisippus habet. Mortuus est corpus castigans virgo Phirinus, Mechus et Agladius viuit in vrbe nouus. Mortuus est Troilus constanter amore fidelis, Iamque Iasonis amor nescit habere fidem: Solo contenta moritur nunc fida Medea, Fictaque Crisaida gaudet amare duos. Estuat in lumbis incasta Semiramis, et nunc Vix si Cassandra casta manere queat:1330 Mortua Penolope, sic est Lucrecia Rome, Et regnant Circes atque Calipsa pares. Ammodo Iustina, luxus que spreuit iniquos, Transiit, et Thaisis fit resupina magis.589 Nunc amor est Paridis communis in orbe quietus, Vt sine nunc bello quisque fruatur eo. Non Hymeneus in hiis conseruat pacta diebus, Set Venus in thalamis reddit agenda suis: Aurum sponsatur, vultuque decora paratur Ad thalamum Veneris pluribus apta viris.1340 Mutua cura duos et amor socialis habebat Nuper, et vna tamen nunc sibi quinque trahit: Vt duo sint carne simul vna lex dedit olim, Ad minus inque tribus nunc manet ordo nouus. Nunc iubet ipsa Venus et habet sua castra Cupido, Castus et ad presens tempus abiuit amor. Ales habet quod amet; cum quo sua gaudia iungat, Invenit in media femina piscis aqua: Cerua parem sequitur, serpens serpente tenetur: Femina virque thoro sunt magis vna caro.1350 Heus, vbi pacta fides? vbi connubialia iura? Responsis careo, que ferat alter homo. Ferrea frons laus est, nescit que signa pudoris, Et pudor a vicio desinit esse pudor: Quam solet inque genis ornare rubor muliebris, Absque pudore malo plus furit ipsa viro. Graculus ipsa quasi tacet, et quasi casta columba Se gerit, et paciens est tibi spina rosans: Vt laticem cribro, sic in muliere recondo Consilium, set eo scire potes quod amo.1360 Dum Iesabel regnat blando sermone pervngens, Qui fuerat Iosue, vertitur hic in Achab. Dum caput inclinat viciis, sibi subdita membra Succumbunt ipsis vi vel amore malis: Comptaque sic viciis stat florigerata voluptas, Est quoque virtutis flos pede trita viris.

Cap^m. i. Quod solet antiquis nuper latitare figuris, Possumus ex nostris verificare malis: Quod veteres fusca sompni timuere sub vmbra, Iam monstrat casus peruigil ecce nouus. Nunc caput a statua Nabugod prescinditur auri, Fictilis et ferri stant duo iamque pedes: Nobilis a mundo nunc desinit aurea proles, Pauperies ferri nascitur atque sibi. Non modo magnanimi volat inclita fama per orbem,590 Cuius honor mundo congruit atque deo:10 Non modo pauperibus spergit sua munera largus, Nec fouet in mensa vix modo diues eos: Vix pietate modo nudos quis vestit egenos, Nec capit hospicio quos scit egere vagos. Non manet obtrusis qui carcere vult misereri, Sana nec infirmos que iuuat vlla manus: Inter discordes antiqum fedus amoris Non est ad presens qui reparare venit. Nunc tamen esse duas specialius estimo causas, Ex quibus hic mundus desinit esse bonus.20 Harum luxuria reperitur in ordine prima, Ex qua torpor hebes nascitur atque quies. Sic causatur ea miles modo tardus ad arma, Quem mulier thalamis mulcet amore suis; Et clauduntur ea cleri communiter ora, Quod nequit ipse modo psallere vota deo. Concilium Balaam nos vicit per mulieres,591 Vnde deo moto plebs sua quassa perit. Altera set causa nunc temporis astat auara, Que fouet invidiam semper in orbe nouam.30 Hec predat, pugnat, occidit iuraque falsat, Quod nequit a bello pax reuenire suo: Exterius domini tractant bona pacis auari, Set tamen interius stant sibi bella prius. Dum poterit guerra plus pace recondere lucra, Nescit auaricia pacis amare bona: Nec sinit invidia tua te michi ferre quieta, Lacrima namque mea ridet in aure tua. Nil tibi si populus plangat sua dampna subactus, Dum commune malum dat tibi ferre lucrum.40 Sic et auaricia procerum se subdere corda Dicit, et hii dicunt subdere iura volunt: Sic honor ingenuus descessit victus ab auro,592 Ad loca iusticie nec revenire studet: Sic patet ydropicus nummorum gustus auari; Dum bibit, inde sitis appetit ipsa magis: Sic census non diues habet, set habetur ab ipsis, Sic dominus seruo seruit et ipse suo: Sic viget ipse foris diues, tamen intus egenus; Sic habet ipse nichil, dum nichil omne putat.50 Saxea duricies mentisque liquescere nescit, Nec pietatis ope soluitur inde gelu: Pauperis in lacrimis deridet, vultque labore Pauperis oppressi ferre quieta sibi. Sic etenim nummis animus sepelitur auari; Hos habet ipse deos, nec scit habere deum.

Cap^m. ii. Heu! quid opes opibus cumulat qui propria querit, Cum se nemo queat appropriare sibi? Nil possessus habet, quia quisquis habetur habere Nulla potest; se non possidet, ergo nichil.60 Seruit habens habitis, nec habet set habetur, auarum Census habet, domino predominantur opes. Cum nequeas tuus esse, tuum nichil est; suus esse Nemo potest, igitur est nichil hoc quod habes. Si quis enim dominum rerum sibi subdit, et ipsa Res serui domini dicitur esse sui: Euicto seruo sequitur possessio seruum, Et cedunt domino seruus et eius opes: Adquirit domino, nil adquirit sibi seruus; Quicquid habet, dominum constat habere suum.70 Seruus auaricie sibi non dominatur, abutens Arbitrio proprio proprietate caret. Cum proprium nichil esse scias, est danda facultas, Queque retenta nocent, particulata iuuant. Nullus enim poterit veraciter esse beatus, Qui sua cum socio participare nequit. Qui dare nulla potest, satis ipsum constat egere; Cum desit cui det, diues egenus erit; Diues in hoc quod habet, set semper egenus in illo, Quod non sit cum quo participabit opes.80 Si tibi sit rerum possessio larga, nec vllus Sit tua cui dones, copia nulla tibi: Si tibi sit facies, sit honor, sit forma, sit alta Mens tibi, si tamen hoc nesciat alter, eges. Dispensa quod habes, vt consulit vsus, ad vsum, Non ad auaricie pabula confer opes: Da nudis, da pauperibus de pinguibus vti;593 Pingit amiciciam commoditatis amor. Cum bona cuncta regas, vel ad esum sunt vel ad vsum; Velle tuum rebus vtere sicut habes.90 Instat auaricia set tanta modo, quod ad aures Diuitis est nichilum quod mea scripta ferunt. Non modo magnates tantum fore constat auaros, Hos set vulgares nouimus esse reos. Vt gallina suum granis iecur implet habundum, De minimis magnum sumit et ipsa cibum, Striccius hic nummos imbursat et auget auarus, Nil sibi tam modicum, quin dat habere lucrum. Iniungit proprio talis ieiunia ventri, Vt pariat loculus fercula plura suus.100 Ferreus ille tenax sua seruat corde tenaci Propria, quod nullus participabit eis; Perdidit et cordis clauem, qua vult pietatis Officium claudi, ne deus intret ibi. Sic nequit ipse suis sibi sumere gaudia questis; Omnia dumque tenet, nec sibi quicquid habet. Pectora sic ferri gestant homines quasi cuncti, Dum caput a statua decidit ecce sua. Aurea que fuerant iam ferrea tempora constant; Ferrea condicio sic manet inque viro:110 Aureus atque modus probitatis, quem coluerunt Patres, nunc cupido deperit ecce modo. Plus cupiens miser est, non qui minus optinet; immo Qui sibi contentus est, habet ipse satis. Diuitis autem diuicias non dampno, set illas Approbo, si dentur quando requirit opus: Non quia diues habet nummos, culpabitur, immo Se quia nec fratres non iuuat inde suos. Si sibi larga manus foret, vnde pararet egenti Partem, tunc laude mammona digna foret:120 Se tamen vnde iuuet alios vel, diues in orbe Vix hodie viuit, qui sibi seruat opes. Sermo, ‘Tene quod habes,’ qui scribitur Apocalipsi, Iam sua completi iura vigoris habet: Iam noua sunt silicis circum precordia vene,594 Et rigidum ferri semina pectus habet. Pauperis ex clamore sonos non percipit, immo Diues in auditu fingitur esse lapis. Tempus erit quo tu, qui nunc excludis egentes, Ibis in extrema pauper egendo loca.130 Ad ferrum, secla, iam vos venistis ab auro, Et magis est vile, nobile quicquid erat: Posterior partes superatque cupido priores, Nec scit honor solium, quod solet esse suum.

Cap^m. iii. Vltima per terras superest modo fictilis etas, Vnde pedes statue dant michi signa fore. Non cicius figuli fragilis nam fictilis olla Rupta fit in testas, dum lapis angit eas, Quin plus condicio fragilis temptata virorum Rupta iacet vicii de grauitate sui.140 Fictilis est laicus, set fictilior modo clerus Eius in exemplis causat agenda malis: Sic sacra scripta caro conscribitur vndique mundo, Littera quod Cristi nulla videtur ibi. Qui iubet vt carnem vincamus, cernere victum Possumus, et doctum spernere dogma suum. Clerus habet voce sibi nomen spirituale, Spiritus in carnem vertitur ipse tamen: Carnis enim vicia sunt sic communiter acta, Quod de continuis vix pudet vsus eis.150 Fit quasi nunc mulier hominis dominus que magister, Vir fit et ancilla subdita, prona, pia: Debilis in fortem ruit et vecordia vincit, Qui foret et sapiens, fictilis ipse cadit. Preuia dum clerus Veneris vexilla subibit, Iam Venus a tota gente tributa petit. Gallica peccata, nuper quibus hii ceciderunt, Clamant iam nostras intitulare domos: Nunc licet alterius sponsam quod quisque frequentet Est status ingenui, dicitur illud amor.595160 Non erit hoc laicis vicium set gracia magna, Dum sit adulterio magnificatus homo, Dummodo sponsa stuprum perquirit adultera donis: Soluet ob hoc sponsus, qui luet illud opus. Sic se nunc homines vendunt, quasi sint meretrices, Prospera dum Veneris larga sit illa manus: Sic sub mendaci specie grossantur amoris,596 Perque nephas tale lucra pudenda petunt. Set qui de clero sponsam promotus adoptat, Plura dabit Veneri, sit quod adulter ibi:170 Pauper enim frater capit hic quod ibi dabit, et sic Aut dans aut capiens proficit ille magis. In causa fragili sic causat fictilis etas, Quo nunc de facili frangitur omnis homo. Ficta set ypocrisis fraudes celare latentes Temptat, et occulto turpia plura facit: Sic viget in facie ficti palloris honore, Macrior vt vultus sordida facta tegat: Set neque iusticia maxillas mentis adornat, Immo placens mundo fert maledicta deo.180 Sic vrtica rose faciem furatur, et auri Sub specie plumbum dat latitare dolum:597 Sic latet iniustum sub iusto, sic maledictum Sub sancto, que scelus sub recolente fidem:598 Virtutum clamidem foris induit, interiorem Contegat vt culpam, ne quis abhorret eam. Sic foris apparet rutilans albedo, set intus599 Omnis spurcicie tecta nigredo latet: Sic quasi vox pacis odium blanditur ad aures,600 Os dat amicicias mensque timenda minas;190 Sicque columbinis stat pennis coruus amictus, Turturis et falco fingit habere modum:601 Sic animus Sathane gerit aspectum Gabrielis, Est caput ancille, cauda set anguis erit: Sic mellita bona visu tibi monstrat aperta, Que si gustabis, sunt tibi mirra magis. Disce quod ypocrisis est demonis archa, reclusum Sub qua peccati continet omne nephas. Non acus abscondi valet in sacco, set ad extra Feruidus ex stimulo quod videatur agit;200 Nec latet ypocrisis ita quod non se manifestat, Et sua quod virtus non viciata patet; Hocque sui vicium vicii vult pandere glosam, Dum furit impaciens, ira reuelat eum: Mendacisque diu pietatis fallitur vmbra, Tam cito, cum grauius quid sibi ferre velis. Sic lupus agnelli tectus sub vellere dentes Nudat, et infecta pandit operta mala: Sub vicii taxa sic virtus victa laborat, Liber et a seruo nil modo iuris habet.210 Ad placitum viciis laxantur frena pudoris, Vt tollant gratam moribus ire viam. Sic ego concludo breuiter, virtus quod vbique Subiacet, et vicium scanna priora tenet: Omnis et econtra fallit modo regula versa, Sunt et in orbe nouo cuncta referta dolo.