Inhoud van het Tweede Deel.

VAN DE RESIDENTIE NAAR DE MAAS EN TEN NOORDEN DER LEK.

Pag.

I. DELFT EN OMSTREKEN 1

Van Hoornbrug naar Delft.—Hollandsche weiden.—Delftsche singels.—Een blik op Oud-Delft.—Kunstzin te Delft.—Grachten.—Bierbrouwerijen.—Mooie grachten.—De oude Delft.—Gemeenelandshuis van Delfland.—Het St. Aegtenklooster.—Het Prinsenhof.—De historische trap.—De historische zaal.—De Oude Kerk en toren.—Graftombes van Tromp en Piet Hein.—Elizabeth van Marnix.—Van Leeuwenhoek.—H. C. Poot.—Op de markt.—De Nieuwe Kerk.—De koninklijke grafkelders.—Het praalgraf van Prins Willem I.—Opschrift op het praalgraf.—Andere gedenkteekens.—Hugo de Groot.—Standbeeld van De Groot.—Rondblik van den toren.—Het Stadhuis van Delft.—Fundatie van Renswoude.—Delft als fabriekstad.—Plateelfabrikatie.—Het Agnetapark en de heer Van Marken.—Klooster Sion—Delfgauw en Pijnakker.—Abtswoude.—Een dichterlijk dorp.—Overschie.—De Schie en haar takken.—Hillegersberg.

II. DOOR HET WESTLAND 29

Ligging en karakter van het Westland.—Kasteelen en kloosters in het Westland.—Eik-en-Duinen.—Naar Loosduinen.—Het klooster.—Milde kinderzegen.—Ockenburg.—Ockenburg’s tuinen.—Bloemendaal.—Tuinderij in het Westland.—Westland in Mei.—Poeldijk.—Wateringen.—Hof te Wateringen.—Hondsholredijk.—Hondsholredijk in bloei en verval.—Naaldwijk.—Het dorpsplein.—’s-Gravenzande.—Buitens bij ’s-Gravenzande.—Monster.—Ter Heide.

III. LANGS DEN HOLLANDSCHEN IJSEL 42

Van den IJselmond naar Gouda.—Langs den IJsel.—Kapelle.—Nieuwerkerk.—Droogmakerijen.—Landvernieling in Zuid-Holland.—Polderland.—Moordrecht.—De Hollandsche IJsel.

Gouda.—Ontstaan van Gouda.—Ontwikkeling der stad.—Nijverheid en leven te Gouda.—Karakter van Gouda.—De St. Janskerk.—Beroemde personen.—Omstreken van Gouda.—Naar Waddingsveen en Boskoop.—De Gouwe en haar karakter.—Waddingsveen.—Boskoop.—Boskoop en zijn cultuur.—Boskoopers.—Naar Haastrecht Oudewater, Montfoort en IJselstein.—Haastrecht.—De Vlistboezem.—Goe-Jan-Verwellesluis.—Oudewater.—De Heksenwaag te Oudewater.—Het Stadhuis te Oudewater.—Montfoort.—Gesticht voor verbetering van meisjes.—IJselstein.—R. K. Kerk.—Kasteel van IJselstein.—Baerte van IJselstein.—De Hervormde Kerk.—Graftombe.

AAN DE GROOTE RIVIEREN VAN HOLLAND.

A. LANGS DE NIEUWE MAAS 65

Rotterdam.—Stadskarakter.—Ontstaan der stad.—Opkomst en eerste ontwikkeling.—Mededingers aan de Maas.—Het oude Rotterdam.—Rotterdam en de rivier.—Wedergeboorte der stad.—Handelsontwikkeling van Rotterdam.—Sombere oogenblikken.—De morgen van een nieuwen dag.—Uitbreiding der havens.—Bevolking.—Een nieuwe stad.—Oud-Germaansche herinneringen.—Natuurfeesten.—Schilderachtige plekjes.—De Groote Kerk.—Geschiedenis van den toren.—De Laurenskerk.—Standbeeld van Erasmus.—Geschiedenis der Beurs.—De Beurs en het Beursplein.—Museum Boymans.—De Remonstrantsche Kerk.—De Delftsche Poort.—Het Witte Huis.—De Maas.—De Boompjes.—Aan de Boompjes.—Op Feijenoord.—Het Park.—Tollens.—Delfshaven.—Piet Hein.—Kralingen.—De weg naar Kralingen.

Schiedam.—Schiedam een brandersstad.—Branderijen.—Stadhuis.—Kerk.—Katholieke Kerk.—De Plantage.—De Maas.—Typen.—Opkomst der stad.—Branderijen.

Vlaardingen.—Ligging.—Haringvangst.—Buizen en Buisjesdag.—Kerk te Vlaardingen.—Maassluis en de Hoek van Holland.—Ligging van Maassluis.—Groote Kerk.—De Hoek van Holland.

B. LANGS DE LEK, DE NOORD EN DE MERWEDE 105

1. Naar Schoonhoven en Vreeswijk.—Van Rotterdam langs de Maas en naar Lekkerkerk.—Ammerstol.—De Lek en haar geschiedenis.—Lekdijken. Schoonhoven.—Stadhuis.—Olivier van Noort.—Veerpoort.—Opkomst der stad.—Zilversmeden.—Albrecht Beyling.—Polsbroek.—Vreeswijk.—Jutfaas. 2. Vianen.—Karakter der stad.—De Kerk.—Graftombe van Brederode.—Batenstein.—Vianen en Batenstein.—De heerlijkheid Vianen.—Vianen een vrijplaats.—3. Rondom en door de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden.—De Alblasserwaard.—Geschiedenis van de Waard.—Dreigende gevaren.—Dorpen.—Ameide.—Het stedeke Nieuwpoort.—Nieuwpoort tweeheerig.—Afwatering van de Waard.—De Nederwaard en De Noord.—De Kinderdijk.—Rivierschoonheden.—Nijverheid aan de Noord.—Opkomst der industrie.—Cosmopolitisme.—Alblasserdam.—De Graafstroom.—Langs den Graafstroom.—Oud-Alblas.—Papendrecht.—Langs de Merwede.—Volkstoestanden.—Papendrecht.—Sliedrecht.—Giese ndam.—Aan de Giesen.—Brederode.—Hardingsveld.—4. Gorinchem, Woudrichem en Loevestein.—Opkomst van Gorinchem.—De Nieuwe Hollandsche Waterlinie.—Stadskarakter.—Groote Kerk.—De toren.—Stadhuis.—Poortje van Daetselaar.—Woudrichem. Maas en Waal.—Loevestein.—Geschiedenis van Loevestein.—Staatsgevangenis.—Hugo de Groot.—Marie van Reigersbergen.—Hogerbeets.—Staatsgevangenen. 5. De Zuid-Hollandsche Lingeplaatsen.—Aan de Linge.—Arkel. De Burcht van Arkel.—Arkelsche-Dam.—Kedichem.—Oosterwijk.—De Linge.—Leerdam.—Het hofje.—Het Drostenhuis en poortje.—Geldersch en Hollandsch.—Asperen.—Historische herinneringen.—Van Asperen naar Heukelom.—Linge-doorbraken.—Volkseigenaardigheden.—Naar de Merwede.

OVER DE MERWEDE NAAR DORDRECHT 144

Watertochtje over de rivier.—Overstrooming van de Zuid-Hollandsche Waard.—De Biesbosch en het Eiland van Dordrecht.—Huis te Merwede.—Op de rivier voor Dordrecht.—Opkomst van Dordrecht.—Aristocratisch Dordrecht.—Kunstzin der bewoners.—Wetenschap en taalkennis te Dordrecht.—Volkseigenaardigheden.—Nieuwe tijden.—Rotterdam overvleugelt Dordrecht.—Vroegere gesteldheid van het Dordtsche Eiland.—Oude bouwstijl van Dordrecht.—Ontwikkeling van den bouwstijl.—Schilderachtige stadsgedeelten.—Mooie gevels.—De Synode.—Kloveniersdoelen.—De Munt.—De Groothoofdspoort.—Oudheidkundig Museum.—Merwedekade.—Schilderijen-museum.—Ary Scheffer.—Zuid-Afrikaansch Museum.—Lieve-Vrouwekerk.—Legende van de stichting der kerk.—Jaartallen van kerkenbouw.—Het inwendige der kerk.—Vandalisme.—Kunstwerken in de kerk.

HET ZUID-HOLLANDSCHE EN ZEEUWSCHE DELTA-LAND.

ALGEMEENE BLIK OP DE WORDINGSGESCHIEDENIS DES LANDS EN OP DE BEWONERS 165

Wordingsgeschiedenis van het Delta-land.—Oudste gesteldheid des lands.—Strijd met de wateren.—Hoog en laag land.—Vluchtheuvels en dijken.—Landaanwinst en landverlies.—Opvoedende invloed der zee.—Ingenieurs.—Algemeen karakter van het Delta-land.—Opvoedingsschool van het Delta-land.—De opvoeding der zeehelden.—Karaktertrekken der Delta-landers.—Sterke banden van vriendschap.—Zeeuwen en Friezen.—Hollandsche eilanden.

A. DE ZUID-HOLLANDSCHE EILANDEN 177

Voorne en Putten. Op Voorne.—Heenvliet.—Kasteelen.—Angelus Merula.—Geervliet.—De Kerk.—Zwartewaal.

Brielle.—Catharina-Kerk.—Opkomst van Brielle.—Het Weeshuis.—De Watergeuzen.—De Heilige Martelaren van Gorkum.—Oost-Voorne.—Rokanje.—Nieuw-Hellevoetsluis.—De haven.

IJselmonde en Beierland.—IJselmonde.—Pernis.—Landschap.—Veeteelt. —De Oude Waal.—Rijsoord.—Beierland.—Oud-Beierland.—Numansdorp.

Goedereede en Overflakkee.—Goedereede.—Wording van het eiland.—Middelharnis.—Sommelsdijk.—Dirksland.—Stellendam .—Ouddorp.—De plaats Goedereede.—Paus Adriaan.

B. ZEELAND 191

Ontwikkeling der provincie en enkele opmerkingen.—Oudste toestand.—Opkomst van Zeeland.—Zeeuwsche helden.—Zeeland en Oranje.—Oudste handel.—Landbouw.—Meekrap.—Veeteelt.

VAN STEENBERGEN OVER TOLEN EN ST. FILIPSLAND NAAR DUIVELAND EN SCHOUWEN 195

Aanwassen van land.—Steenbergen.—Nieuwe polders.—Landschapskarakter.—Nieuw Vosmeer.—Oud Vosmeer—Tolen.—Poortvliet.—Scherpenisse.—St. Maartensdijk.—Geschiedenis van Keeten, Mastgat en Zijpe.—Overtocht bij eb over het Keeten.—De Slaakdam.—St. Filipsland.—Bruinisse.—Naar Zieriksee.

Zieriksee.—Poorten der stad.—Stadskarakter.—’s-Gravenstein.—St. Lievens Monstertoren.—Geschiedenis van Zieriksee.—Over Brouwershaven naar Westenschouwen.—Schuddebeurs.—Klooster Zion.—Water en land.—Brouwershaven.—Jacob Cats.—De Kerk.—Licht en donker van Brouwershaven.—Het kasteel Moermont.—Haamstede.—Het slot Haamstede.—Burg.—Stra-rijden.—Beteekenis van het feest.—Wijding der zee.—Bloei en ondergang.—Landverlies.

ZUID-BEVELAND 216

Blik op het eiland.—Gorzen en slikken.—Verdronken land van Zuid-Beveland.—Reimerswaal.—Rampen der stad.—Worsteling en ondergang van Reimerswaal.—Tegenwoordig Reimerswaal.—Terugwinning van land.—Dappere Spanjaarden.—Mondragon.—Dappere daden.—Waarde.—Kruiningen.—Ierseke.—Oestercultuur en oesterhandel.—Geschiedenis der oesterteelt.—In het Land-van-ter-Goes.

Goes.—Ontstaan van Goes.—Het slot Ostende.—Jacoba van Beieren.—Haven van Goes.—Naerebout.—Markt te Goes.—Stadhuis.—Groote Kerk.—Goes.—Kloetinge.—Kapelle.—Kerk en toren.—Graftombe.—Maalstede.—Wemeldinge.—Biezelinge.—Wilhelminapolder.—Het Land-van-ter-Goes.—Landschapskarakter van Zuid-Beveland.—Land en volk.—Zeeuwsche meisjes.—Napoleon I in Zeeland.—Costuum van Goes.—Vrouwen-costuum in het Land-van-Goes.—Kleederdracht en karakter.—Oude gewoonten.—De jongelingsvereenigingen.

WALCHEREN 245

Landschapskarakter van Walcheren.—Vluchtheuvels—Karakter der bewoners van Walcheren.—Kleeding op Walcheren.—Oude gewoonten en spelen.—Liedjesdag—Zaaddorschen.—Dorschdagen.

Middelburg. Geschiedenis van den bodem.—Opkomst en ontwikkeling der stad.—Bloei der stad.—Havens.—Achteruitgang en stadskarakter.—De Markt te Middelburg.—Het stadhuis.—Oudheden.—Luifelhuizen.—De Abdij te Middelburg.—Gebouwen der Abdij.—Gobelins.—Muntplein.—Nieuwe Kerk.—Geschiedenis der Nieuwe Kerk.—Gedenkteeken in de Nieuwe Kerk.—Adrianus Junius.—Zacharias Janse.—Munt.—Lange Jan.—St. Jorisdoelen.—Balansplein.—Antieke gebouwen.—Het Zeeuwsch Genootschap.—Buitenkant van Middelburg.—Naar Veere. Een doode stad.—Het oude Veere.—Maria van Reigersbergen.—Groote Kerk.—Stadhuis.—Kampeersche toren.—Oude gebouwen.—Arnemuiden. De plaats en de Arnemuidenaars.—Vrouwen van Arnemuiden.—Leuren.—Zeekraal zoeken.

Vlissingen. Opkomst van Vlissingen.—Haven van Vlissingen.—Stadsbeeld.—M. A. de Ruyter.—Herinneringen. Elizabeth Wolff.—Bellamy.—De Ruyter.—Badhuis.—Aan zee.—Uitzichten.—Over het eiland Walcheren. West-Souburg.—Marnix van St. Aldegonde.—Naar Koudekerke.—Huis ter Hooge.—Biggerskerke.—Zoutelande.—Boudewijnskerke.—Westka pelle.—Bewoners.—De dijk bij Westkapelle.—Duinweg.—Grijpskerke.—Vroegere buitens.—Serooskerke.—Naar Oostkapelle.—Overduin.—Kasteel Westhoven.—Herinneringen.—De Manteling.—Domburg.—Geschiedenis van Domburg.—Badplaats.—Duin en zee.—Smeltvisschen.—In zee dragen.—Spelen aan zee.—Afscheid van Walcheren.

DOOR ZEEUWSCH-VLAANDEREN 301

Op de Wester-Schelde.—Karakter van Zeeuwsch-Vlaanderen.—De volkstaal in Zeeuwsch-Vlaanderen.—Geschiedenis van den bodem.—Oude toestand en geschiedenis van den bodem.—Landaanwinst in Vlaanderen.—Het graafschap Vlaanderen.—Staats-Vlaanderen.—Staats-Vlaanderen bij het Noorden.—Handel en bedrijf in Oud-Vlaanderen.—Brugge.—Scheiding van Vlaanderen.—Vreemdelingen in het land.—Salzburgers in Vlaanderen.—Breskens.—Groede.—Land-van-Kadzand.—Retranchement.—Sluis.—Kasteel van Sluis.—Het stadhuis van Sluis.—Achteruitgang der stad.—St. Anna-ter-Muiden.—Aardenburg.—Elias Beekman.—Reinaert de Vos.—Oostburg.—IJzendijke.—Schoondijke.—Biervliet.—Kleeding in het Land-van-Kadzand.—Philippine.—Land-van-Axel.—Kleeding in het Land-van-Axel.—Het Hulsterland.—Sas-van-Gent.—Ter-Neuzen.—Hulst.

NOORD-BRABANT.

ALGEMEEN BEELD 329

Verhouding van Noord-Brabant tot Holland.—Het Brabantsche landschap en zijn bewoners.—Bodemgesteldheid.—Geschiedenis van den bodem.—De riviertjes en nederzettingen.—Brabantsch landschapsschoon.—Eenvoudige landhuishoudkunde.—Boerenwoningen.—Grondbezit.—Economische toestanden.—Van huisindustrie tot fabrieksnijverheid.—Ontstaan en karakter der nederzettingen.—Het land van kloosters en kasteelen.—Het oude Brabant.—Ontwikkeling der provincie.—Bevolking.—Dialecten.—Volkskarakter.—De Brabantsche kar.—Trouw aan den Staat.—Gehechtheid aan Oranje.

DOOR NOORD-BRABANT 345

Bergen-Op-Zoom. Eerste nederzetting.—St. Geertruidsbron.—Opkomst van Bergen-op-Zoom.—De vesting.—Stadskarakter.—Schouw.—Hervormde kerk.—Markiezenhof.—Gevangenpoort.

Door het westen van Noord-Brabant en naar Breda. In het westen van Noord-Brabant.—Willemsstad.—Zevenbergschenhoek.—Wouw.—Ka steel van Wouw.—Wouwsche Plantage.—Rosendaal.—Ligging en opkomst.—Oudenbosch.—Rozenkweekerij.—Instituut St. Louis.—Hoeven.—Etten.—Leur.—Het Liesbosch.

BREDA EN OMSTREKEN 359

Het Liesbosch en Prinsenhage. Het Liesbosch.—Prinsenhage.

De Stad Breda. Karakter van Breda.—Geschiedenis van Het Valkenberg.—Het kasteel.—Verrassing van Breda met het turfschip.—De Groote kerk.—Muurschilderingen.—Graftombe in de kerk.—Ontdekt grafmonument.—De toren der kerk.—Groote markt.—Stadskarakter.—Karnaval.—Generaal Van Ham.

Naar Oosterhout. Het speelhuis.—Naar Oosterhout.—Oosterhout.—Het Brabantsche meisje.—Achter de Slotjes.—Het klooster St. Catharinadal.—Ruïne van Strijen.

Naar Ginneken en het Mastbosch.—Naar Ginneken.—Ginneken.—Kerk.—Legende van de Duivelsbrug.—Bouvigne.—De Duivelsbrug.—Het Mastbosch.—In het Mastbosch.

(Dit deel werd afgesloten in april 1904.)