VII

Sa haráp din ng̃ sulatan ni Mauro, pagkatapos ng̃ mg̃a kailang̃ang batian ay nagkaibayo sila ng̃ upo.

Si Serafina, pagsunod sa isang anyaya ni Mauro, ay naupo rin sa piling nito.

—¿Anó, kumusta, mg̃a kasama...?—ang unang bati ni Mauro na nakang̃iti—¿Anó ang inyong layon...?

Nagkating̃inan muna ang dalawang panauhin at pagkatapos ay ibinaling ang mg̃a matá kay Serafina.

Ang gayon ay di naling̃id sa kaalaman ni Mauro, at nahulaan mandin ang pagaatubili ng̃ dalawa, kaya't muling sinabi:

—Sabihin ninyo, mg̃a kasama, ang sanhi ng̃ inyong ipinarito; huwag kayong magalinlang̃an at sa haráp ng̃ aking asawa ay makapagsasalitaan tayo; huwag kayong magalaala ... siya nama'y mapagkakatiwalaan ...

—¡Oh, hindi naman sa gayon!—ang sambót agad ni Gervasio.

—Kung gayon ay sabihin na ninyo.

At si Pablo ang nagpasimula.

—Kami ay naparito, kaibigang Mauro, upang kausapin ka sa isang mahalagang bagay.

—Siya ng̃a:—ang ayon ni Gervasio.

—Ipatuloy ninyo—ani Mauro naman.

—Ang sanhi,—ani Pablo—ay upang amukiin kang sumama na sa amin sa pagpasok.

—¿Saan?—ang nabiglang tanong ni Mauro na kumabakaba ang dibdib.

—Sa ating Pagawaan—ang tugon ni Gervasio.

—¿Sa Pagawaan natin?

—Oó,—ani Pablo naman.

Isang matunog mang "bomba" ang lumagpak sa harapan ni Mauro ay di pa marahil ikagugulat nito na gaya nang marinig ang katatapos na sabi ng̃ dalawa.

Napatindig sa kinauupán; at noo'y ibig na sanang daluhung̃in ang dalawang panauhin upang maipakilala sa kanila ang bigát ng̃ sinabi; subali't nakapagpigil din sanhi sa pagaalaala sa mg̃a pangyayaring di pamumung̃ahan ng̃ anomang buti at sa pagaalaala rin naman na siya'y nasa kanyang sariling tahanan, at di nararapat na gumawa ng̃ anomang malalabag sa magandang kaugalian; kaya't namayapa pa rin at ang wikang kasabay ng̃ pagupong muli.

—Mga kasama: ¿sa inyo bagang sinabi at iniaamuki sa akin ay nalalaman ninyong may isang mahalagang bagay na napapagitna?

—Oó, nalaláman namin—ani Pablo.

—¿Alin?

—Ang aklasan.

—Kung gayo't nalaláman ninyo, ay ¿anong mg̃a matwid ang mailalahad ninyo sa akin upang kayo'y ayunan ko?

—Ang sarili mo ring kagaling̃an—ang nakang̃iting tugón pa ni Pablo.

—Salamat, kasamang Pablo; pinasasalamatan ko ng̃ marami ang iyong mabuting hang̃ad; subali't ipahintulot mo, na sabihin kong hindi ko matatanggap kailan man ang anomang hang̃aring makapagpapabuti lamang sa aking sarili, ng̃uni't sa kapang̃anyayaan naman ng̃ marami.

—¿Bakit mo iisipin at aalalahanin ang kapakanan ng̃ iba? Sukat mong alamin, kasamang Mauro, na ang inyong aklasan ay di magtatagumpay. Walang pangyayarihan kundi ang pagkabigo at pagkasayang lamang ng̃ panahon; kaya't ¡bayaan mo na sila't harapin mo ang sarili mong kagaling̃an, yayamang isang pagkakataóng dapat mong samantalahin ang pang̃akong binitiwan ng̃ may Pagawaan!

—Siya ng̃a naman—ang paayon ni Gervasio.

—¿At ikaw ba, kasamang Gervasio, ay umáyon na?—ang tanong ni Mauro dito.

—Oó;—ang tugóng may kasiglahan ng̃ tinanong.—ako'y umayon na, sapagka't nakikita kong wala rin lamang pangyayarihan ang ating pagmamatigás; tayo, sa ating kahirapan, ay walang magagawa.

—Gervasio, Gervasio ...—ang ulitulit na tawag na may kahalong pagiring ni Mauro.—Hindi ko akalain, na ikaw, ikaw na inaasahan pa naman ng̃ marami mong mg̃a kapatid at kamanggagawa sa pagtatanggol, ang siya ngayong unaunang magpapawalang kabuluhan sa lakas ng̃ pagiisá; ikaw na pinagkatiwalaan nila ng̃ lahat nilang pagasa ay siya ng̃ayong maglalagpak sa karang̃alang malinis na dapat sanang dalhin at tamuhin nating lahat sa aklasang ito. Hindi ko hinihintay, oó; hinding hindi ng̃a, na sa iyo'y mamugad ang isang pusong may tiwali at di wastong paniniwala. ¡Sayang! Oó; hindi ko inaasahan, na ikaw pala ay may isang puso at damdaming marupok, upang huwag kong sabihing imbi.

—Mauro; hindi rin naman lubos na gaya ng̃ paniniwala mo ...—ang nakang̃iti pa ring tugon ng̃ kinakausap.

—¿At ano ang maitatawag sa iyong inaasal?

—Pagliligtas sa isang bagay na di katatamuhan ng̃ tagumpay—ang salo naman ni Pablo.

—Mg̃a kasama; ipahintulot ninyo, na ako pa rin ay tumugon. Sa ganang akin, kailan man ay di ko magagawa ang magtaksil sa aking mg̃a pananalig. Pinanaligan kong ang kilusan namin ay nararapat kong katigan at ipagtanggol, kaya naririto ako't hangga ng̃ayon ay nananalig pa rin, kung hindi man sa tagumpay ay sa kadakilaan ng̃ layon at simulaing ipinakikipaglaban.

—Oó na ng̃a—ang putol pa ni Gervasio sa nagsasalita—datapwa't ang lahat nang iyan ay kailang̃ang ing̃atan kung nakikitang may tagumpay na inaasahan sa huli ...

—¿At paanong ibig ninyong makaasa sa tagumpay, kung may mg̃a taksil at walang kaluluwang nagbibili sa pamamagitan ng̃ isang pang̃ako ng̃ lalong dakila at mahalagang kilusan? ¿Paanong ibig ninyo, na ang alin mang aklasan ay magwagí, kung ang mg̃a nang̃ung̃ulo at nagsisipang̃asiwa sa kapalaran at buhay ng̃ libolibong mg̃a kapatid ay siyang unang nagsisipagtaksil sa dakilang pagiisa ng̃ mg̃a manggagawa? ¡Oh! hindi, makalilibong hindi.

—¡Mauro! ¡Mauro!—ang nagkapanabay ng̃ dalawa.

—Ipatawad ninyo—ani Mauro—ang kaunting kabigatan ng̃ aking sinabi; subali't ang puso ko ang siyang naguutos; kaya't ...

—Huwag kang magalaala ng̃ anoman—ang tugon ni Pablo.—Kung sa bagay ay dapat na sana naming ipagdamdam ang iyong mg̃a binitiwang pang̃ungusap; ng̃uni't ipinagpapaumanhin na namin, sa paniniwalang makukuha pa rin namin na ikaw ay maliwanagan, at sa huli ay makikilala mo ang kahalagahan ng̃ aming layon.

—¡Salamat! Subali't, huwag na kayong magpagod—ang matigas ding tugon ni Mauro.

—Alalahanin mo, na ang sarili mong kapakanan ang siyang dapat unahin.

—Lalong hindi ko matatanggap ang sinabi ninyong iyan; sapagka't nananalig pa rin ako, na samantalang ang pagmamahal sa sariling kapakanan at kagaling̃an ng̃ mg̃a manggagawa sa Pilipinas ay di isinasailalim ng̃ kapakanan at kagaling̃an ng̃ marami, ang kabusabusan ay di mawawala at ang liwayway ng̃ katubusan ay di mamamanaág ...

—¿At ikaw ba ang babago sa kapalakarang iyán?—ang nakatawang tugón agad ni Gervasio.

—Kung hindi man gayon ang mangyari ay maging pasimulang hakbang man lamang sa pagbabagong buhay ng̃ mg̃a manggagawa sa Pilipinas.

—¡Ha, ha, ha, ha,...!—ang halakhakang nagkapanabay ng̃ dalawa, at saka ang sabi ni Pablo:

—Alalahanin mong may asawa ka at mg̃a anák, na madadamay sa paghihikahos.

Ang sandaling yaon, para kay Serafinang nakikinig at malaon na ring ibig na sumagót sa paguusap ng̃ tatlo; ang sandali ng̃ang yaon ay inakala niyang isa nang pagkakataóng dapat samantalahin upang maipakilala sa dalawa ang kaniyang linoloob; kaya't pagkatapos na matingnan si Mauro ay boong siglang sinabi:

—Mg̃a ginoo: Dumating ang sandali, na sa kapahintulutan ninyo at ni Mauro ay kinakailang̃an kong magsalita, yayamang nabanggit na rin lamang ninyo sa inyong mg̃a pang̃ang̃atwiran ang kanyang asawa't mg̃a anak. Dinaramdam ko nang labis, na sabihin sa inyo ng̃ayon, na sa pang̃alan din ng̃ inyong mg̃a nabanggit na asawa't anák ni Mauro, ay siya'y hindi maaaring magtaksil sa kanyang mg̃a pananalig. Makalilibong nanasain kong dumating ang hinuhulaan ninyong paghihikahós, huwag lamang ang sandaling siya'y matawag na taksil at mamamátay sa mg̃a dakilang kilusan ng̃ mg̃a manggagawa. Hindi namin kinakailang̃an ang anomang ginhawa, kung ang ginhawang iyan ay magiging kapalit ng̃ karang̃alang malinis na dapat ipamana sa aming mg̃a anák. Si Mauro ay hindi makagagawa ng̃ gayon. Ang karang̃alan muna, bago ang lahat, mg̃a ginoo. At ang lalaki ó amáng hindi marunong magtanggol sa karang̃alang naaapi, magpakailan ma'y busabos, alipin at apiapihan.

Ang mg̃a huling pang̃ung̃usap na ito ni Serafina ay parang mg̃a palasong tumímo sa puso ng̃ dalawa; hindi nang̃akakibo at mandin ay nang̃atubigan sa pagkakaupo.

Hindi nila inaantabayanang marinig sa asawa ni Mauro ang gayong mg̃a pang̃ung̃usap; mg̃a pangungusap na labis ng̃ sakláp at paít.

Sa pagkabanggit nila sa asawa't mg̃a anák ni Mauro ay inaasahan nilang sila'y matutulung̃an ng̃ babai sa paglalahad ng̃ mg̃a katwirang sukat makapagpabago ng̃ loob sa hinihikayat at kailan ma'y hindi nila inakala, na si Serafina ay magkaroón ng̃ tápang at sigla ng̃ puso sa paghahayag ng̃ mg̃a damdaming pangbihira sa mg̃a babaing pilipina.

—Kayo po ang bahala ...—ang naitugón na lamang ni Pablo, pagkatapos ng̃ pagsasalita ng̃ babai.

—Ginagawa po lamang namin ang lahat nang magagawa, upang kayo'y mailigtas sa paghihikahós—ang naisagót naman ni Gervasio.

—Salamat sa inyong nasa, mg̃a kasama:—ang tugon ni Mauro.—Datapwa't narinig na ninyo ang mg̃a katwirang pinanghahawakan ni Serafina; at mg̃a pang̃ang̃atwirang lubos kong sinasangayunan sapagka't nasasalig sa aking mg̃a paniwala at sa mg̃a simulaing pinanghahawakan; kaya't ipatawad ninyong tapusin ko na ang paguusap na itó.

—Kami'y sadyang magpapaalam na naman—ang nagkapanabay na tugón ng̃ dalawa sabay ng̃ pagtitindigan.

Nagkamayan at parang walang anomang nangyari sa kanila, ay malugod ding inihandog ni Mauro at ni Serafina ang kanilang tulong sa bawa't bagay na makakaya.

Liban sa mg̃a pusong walang anomang karang̃alan, na gaya ng̃ taglay na ng̃a ng̃ dalawang magkakasama, ay wala ni sinomang makalalasap sa mg̃a pananalitang binitiwan ni Serafina sa pagtatanggol sa napapang̃anib na karang̃alan ni Mauro, na di tatablán ng̃ isang malaking kahihiyán.

Pagkaalis na pagkaalis ng̃ dalawa, si Serafina ay lumapit sa asawa; inaloalo ng̃ matatamis na pang̃ung̃usap na sukat bagang makapagpatibay sa loob ni Mauro sa mg̃a nangyayari, at sabay sa mg̃a pagsasalita niya'y pinagbibiyayaan ng̃ matutunog na halik, halik na ginaganti naman ng̃ lalaki ng̃ gayon ding tanda ng̃ walang maliw na pagiibigan.

¡Mapalad na lalaki ang magkaasawa ng̃ ganitong mg̃a babai!

At mg̃a babaing gaya ni Serafina, ay bihira nating makikita.