III

Umaga ng̃ kinabukasan.

Sa malaking pagawaan ng̃ tabako sa daang Ilaya, bagama't nakabukas maluwang niyang pinto, ay wala namang makikitang isa mang manggagawa.

Tahimik, at ang datidating yabag ng̃ mg̃a paang lumalakad sa pagyayao't dito ng̃ mg̃a tabakero, sa pagkuha ng̃ mg̃a "material" na gagamitin, at ang pagpupukpukan sa mg̃a "tapadera" nila ng̃ mg̃a pangbuling gamit, saka ang mataginting na tunóg ng̃ mg̃a "chaveta" na ipinangdadapa ng̃ mg̃a nag-alimbutod na "butó" ng̃ dahon ng̃ tabako, at sampu na ng̃ malalakas na awitan ng̃ mg̃a tabakera, noon ay pawang di na naririnig.

Sa loob ng pagawaan, (at sapagka't sa Pilipinas ay di pa naghahari ang ganap na pagdadamayan ng̃ mg̃a manggagawa) ay tang̃ing makikita ang ilang manggagawa ng̃ kahong maliliit ng̃ tabako at saka ilang "embasador."

Ang mg̃a ito ng̃a ay siya lamang makikita, sapagka't sa ganang kanila, ang kilusan ng̃ mg̃a kapatid nilang tabakero ay di nila nararapat sundan at katigan, sanhi sa pangyayaring ang gawin nila ay naiibá sa gawain ng̃ mg̃a yuon.

Ang kawikaang: Ang sakit ng kalingkingan ay damdamin ng boong katawan sa kanila ay walang kakabukabuluhan, alangalang na ng̃a sa paniniwala nilang iba sila.

¡Anong laking pagkakaiba ng̃ ugali at kilos ng̃ mg̃a manggagawa sa ibang lupain, sa ating mg̃a manggagawa...!

Sapagka't, samantalang doón, sa boong kaeorupahan at sa iba pang dako ng̃ Sangdaigdig, ang kilusan at pagdadamayan ng̃ mg̃a anak-pawis ay hindi kumikilala ni pumipili ng̃ uri ng̃ mg̃a manggagawang dadamayan, kundi sukat na ang pangyayaring kumilos ang isang pangkat na manggagawa sa pagtatanggol ng̃ matwid, upang ang iba namang pangkat ay kumilos, umabuloy at dumamay at kumatig sa madlang gawain ng̃ mg̃a yaon, at kadalasan pa, lubha na kung nagaapóy na halos ang labanan ng̃ Puhunan at Paggawa, sampu na ng̃ lahat ng̃ mg̃a manggagawang may iba't ibang uri at kalagayan ay sumunód naman sa mg̃a ginawa ng̃ mg̃a dinadamayan; samantalang ang pagtutulung̃an at pagaabuluyan ng̃ mg̃a manggagawa roon ay ganáp na ganáp, dito naman sa atin ay hindi, kundi ang kadalasan pa'y hindi maabuluyan ng̃ anoman ang mg̃a nagsiaklás hanggang sa huli, sa pagtatanggol ng̃ matwid at karapatan.

At ... tayo'y magpatuloy....

Nang umaga ng̃ang yaon, samantalang ang karamihan ng̃ mg̃a nagsiaklás, ay nang̃awiwili sa paguusap sa "Cuartel General" nila, isang tao naman ang pumasok sa maluwang na pinto ng̃ Pagawaan.

Pagkapasok ay ang tanggapan ng̃ Tagapamahala ang tinung̃o.

Sa loob ng̃ nasabing tanggapan at sa haráp ng̃ isang lamesang marmol ay nang̃akaupo ang tatlo katao at kaukausap ng̃ nasabi nang Tagapamahala.

Ang tatlong yaon ay siyang mg̃a may-ari ng̃ pagawaan.

—Magtuloy ka, Pablo, magtuloy ka—ang anyaya ng̃ Tagapamahala sa taong pumasok, nang makita itong nakatayo sa may pintuan.

At si Pablo (tawagin na natin ng̃ ganitó yamang siyang itinawag sa kanya) ay nagtuloy at sa isang silya ay umupo.

—Ipinatatawag daw po ninyo akó—ang simulang wika ni Pablo nang maupo na.

—Oo;—anang Tagapamahala—ipinatawag kita, sapagka't may isang bagay na mahalaga akong sasabihin sa iyó.

—¿Ano po yaon?—ang may malaking pananabik na tugón ng̃ kinakausap.

—Isang mahalagang bagay na kapapalooban ng̃ iyong ikagiginhawa, at hindi lamang ikaw, kundi sampu pa ng̃ iyong "familia," kung aáyon ka sa aking sasabihin.

—Sabihin mo na po.

—Nalalaman mo na marahil, na mula pa kahapon, ang mg̃a "orgulloso" kong manggagawa ay nagsipagaklas. Ayaw na tanggapin ang pagbababa ng̃ kaunti sa kaupahan sa bawa't "vitola." Sila'y nagsiaklas at ang akala marahil ng̃ mg̃a walang utang na loob na iyan ay susuko kaming mg̃a mamumuhunan. Susubukan namin kung hanggang saan aabot ang kanilang pagmamatigás; magpatuloy sila sa kanilang aklasan at tingnan ko lamang kung di sila mamatay sa gutom. Dahil sa bagay na iyan ay ipinatawag kita, at ang ibig ko, sampu rin naman nila, na pawang mg̃a mamumuhunan sa pagawaang ito—at sabay na itinuro ang mg̃a kaharap—ay gumawa ka rito, at tuloy humanap ka ng̃ ibang magiging kasama.

—Ako po'y ...

—Nalalaman ko—ang putol agad ng̃ Namamahala—na ikaw ay may pinapasukan; datapwa't nalalaman ko rin, na ang iyong kinikita roon ay hindi makasasapát sa iyo at sa iyong asawa't mg̃a anák. Dito, kung papayag kang gumawa, at mang̃ang̃ako pang hahanap ng̃ ibang magsisigawa rin ay bíbigyan kita ng̃ katang̃iang makagawa ng̃ hanggang ibig mo; alalaong baga'y hindi ka tatasahan sa mg̃a "material" na gagamitin, at sa gayo'y kikita ka ng̃ higit sa lahat, higit sa dating kaupahang ibinibigay dito at higit pa rin sa kinikita mo sa kasalukuyang ginagawán mo. ¿Anó, nanayag ka ba?

Si Pablo ay hindi magkantututo ng̃ isa-sagot; napipigilan siyang umayon, hindi sapagka't ang "conciencia" niya ang tumututol, kundi sa takot sa mg̃a nagsiaklás.

Hindi naman niya matanggihan ang gayong pagaalók, sapagka't naiisip niya na yaon ay isang magandang pagkakataon na dapat niyang samantalahin upang ikita ng̃ malaki.

Uulik-ulik ang kanyang isip at walang malamang isagót; kaya't nang mamalas ng̃ mg̃a kaharap ang gayon niyang pagaatubili ay nagkindatan muna at pagkatapos na sumung̃aw sa kanilang mg̃a labi ang isang ng̃iti ay winika ng̃ Tagapamahala.

—Anó ang iyong sagót?

At si Pablo, sa tanóng na itó ay parang nabuhayan ng̃ loob; kaya't ang tugón:

—Ako po'y pumapayag; ng̃uni't nag-aalaala po ako na baka ...

—Huwag kang matakot ... Ikaw ay hindi maaano ... Tatangkilikin ka ng̃ Pagawaan sa pamamagitan ng̃ mg̃a batás ... Upang matangkilik ka at gayon din ang ibang kasamahan mong dadalhin dito ay magpapadala kami rito ng̃ ilang pulis na tatanod.

—Kung gayon po'y ...

—Asahan mo—ang hadlang ng̃ kausap. Huwag kang matakot; gawin mo ang lahat nang magagawa upang sa loob ng̃ linggong ito ay makapagpasimula na kayo.

—Ang naiisip ko po ay si Gervasio ang unang hikayatin, yayamang siya po ang nang̃ung̃ulo sa kilusán; at inaasahan ko po, na kung ito ang makukuha natin ay lalong madadali ang pagsunod ng̃ iba.

—Ikaw ang masusunod; at lalong mabuti, kung mahimok mo siya ... Ipang̃ako mo rin ang mg̃a bagay na ipinang̃ako namin sa iyo.

—Ako na po ang bahala—at sabay na nagtindig sa kinauupán at pagkatapos ay ang patuloy:—Ako po'y aalis na.

—Oó—ang tugon ng̃ Tagapamahala, at pagkatapos na makadukot sa bulsá, ay ang patuloy:—Tanggapin mo ito, upang may magugol ka man lamang sa mg̃a pagyayao't dito—at sa kamay ni Pablo ay iniyabót ang dalawang tiglilimang pisong papel.

—Salamat po—ang nakatawang tugon ng̃ pinagbigyan at sabay na isinabulsa ang sampung piso.—Ako po'y aalis na,—ang dugtong pa.

—¡Adyos!—ang tugon sa kanya ng̃ kausap.

Isang malakás na halakhakan ang isinunod ng̃ mg̃a naiwan nang makalabas sa pinto si Pablo.

—¡Nakabili na tayo! ¡nakabili na tayo...!—ang sunodsunod na wika pa ng̃ mg̃a mamumuhunan na lalong pinakalakás ang pagtawa.

Samantala naman, si Pablo, ang bagong Hudas, ang walang puso at kaluluwang manggagawa, ay nagpatuloy sa kanyang paglakad, at binabalangkas sa mahina niyang pag-iisip ang kung ano at paano ang mabuting paraang dapat niyang gawin upang si Gervasio ay mahimok, at sa pamamamagitan naman nitó, ay makaipon ng̃ mg̃a taong dapat na ipasok sa Pagawaang inaklasan.

Mg̃a manggagawang gaya ni Pablo ay marami pa at di hamak na malilipol sa Pilipinas.