VI

Sa haráp ng̃ kanyang susulatán, si Mauro ay payapang nakaupo kinagabihan din ng̃ araw ring yaong ipinaghiwahiwalay nilang magkakasama.

Nakapatong sa ibabaw ng̃ lamesa ang dalawang bisig at sa mg̃a palad ay nakakatang naman ang dalawang pisng̃i.

Malungkot ang kanyang anyo; at sa pagmumukha ay nababakás ang isang napakalaking damdaming kinakabaka ng̃ puso, damdaming nakapagpapapulás sa dibdib ng̃ malalalim na buntonghining̃a.

Sadyang nang mg̃a sandaling yaon, ay may isang malaking suliraning pinagaaralan ...

Kinukuro at dinuduklay sa isip ang sanhi at kung bakit may mg̃a manggagawang sa kilusang tung̃o sa pagtatanggol ng̃ karapatan na pinagsisikapang itaguyod ng̃ iba nilang kamanggagawa ay nagkakatápang na siyang sumira sa kilusán sa pamamagitan ng̃ pagtataksil.

Hindi niya lubos maisip ang sanhi ng̃ kung bakit samantalang ang ilang magigiting na kawal ng̃ pawis ay nagpapakasákit sa pagtataguyod ng̃ aping karapatan ng̃ mg̃a manggagawa upang pagkatapos ay kilalanin ng̃ mg̃a mapaniil na puhunan, ay marami rin naman sa mg̃a manggagawa ang walang sinasamantala kundi ang gayong mg̃a kilusan upang makasunod sa masamang nasa at kinamihasnan ng̃ puso na pagpapasasa sa mg̃a tungkulin at gawain ng̃ mg̃a nagsisiaklás, sa kapakinabang̃an at kagaling̃an nilang sarili.

Lumuluha ang kanyang puso. At nagdaramdam sampu ng̃ kanyang kaluluwa, sa mg̃a katiwaliang namamalas.

Hindi miminsan, at sa gayon niyang pagbubulaybulay, ay ikapit ang malaki at lalong mabibigat na pagsisi, doón sa mg̃a unang humawak ng̃ kapalaran ng̃ mg̃a manggagawang pilipino at sa ilang humahawak pa rin at nagsisipagtaguyod kunwa sa mga anák-pawis, bago'y ang kadalasang mangyari ay sila na rin ang unaunang nagbibili at kumakalakal sa mg̃a itó sa maraming kilusang nangyari.

At lalong malaki at napakalaking sala ang ibinibigay niya sa haráp ng̃ mg̃a napapariwarang kilusan ng̃ mg̃a anák-pawis, sa mg̃a nagbabansag na tagapagtanggol ng̃ malalayang karapatan ng̃ mg̃a manggagawa at sa mg̃a nagkukunwaring umaákay sa mg̃a ito, sa landas ng̃ pagkakaisá, sapagka't maliwanag na nakikita at nadadamá sa mg̃a pangyayari, na, marami pa ang panahong ginugugol nila sa pagpapalaganap ng̃ isang lihim na pagiimbót sa isang tungkuling inaadhika, kay sa panahong dapat gugulin sa pagiisip at paghanap ng̃ wastong paraan, upang ang marami at malalaking suliraning manggagawa sa Pilipinas ay malunasan.

Anopa't sa ganang kanya, sa ganang kay Maurong nagdaramdam sa namamalas na kaapihan ng̃ madlang kilusang manggagawa, ang mg̃a ito ay malimit lamang na gawing hagdanan ng̃ ilang mapagimbot at nagkukunwaring tagaakay nila at upang makaakyat sa tugatog ng̃ dang̃al at katungkulan, dang̃al at katungkulang gagamitin lamang sa sariling kapakanan at kagaling̃an.

Sa gayong malungkot na pagmumunimuni ni Mauro, ang asawa niyang si Serafina Halili, babaing puspos hinhin, marang̃al at matalino, na di lamang karapatdapat na iná ng̃ tatlo nilang maliliit na anák, kundi isá rin namang katulong at katuwang niya sa malaking pagbabaka sa buhay, na mula pa nang mg̃a unang sandali'y nagmamalasmalas na sa anyo at kilos ng̃ asawa, ay di na nakabatang di lumapit at magusisa:

—¿Bakit ka nalulungkot?—¿Ano ang nangyayari sa inyó? ¿May malubhang bagay bagang sinasapit ang inyong kilusan?—ang sunodsunod na tanong ni Serafina.

—Serafina ... Serafina ...—ang naitugon ni Mauro na hinawakan ang kamay ng̃ asawa—¡Sawing palad...! ¡Sawingsawi ang kapalarang sinasapit ng̃ mg̃a manggagawa!

—¿Bakit? ¿Hindi ba't ang kilusan ninyo ay nagkakaisá?

—¡Nagkakaisa! Oó; datapwa't ang mg̃a taksil, ang mg̃a Hudas, ay siyang nagwasak at magwawasak pa ng̃ nalalabing pagkakaisa ng̃ mg̃a nagsiaklas sa pamamagitan ng̃ ...—at si Mauro, sa laki mandin ng̃ pagdaramdam na sa puso niya'y tumitiim, ay napasuntok sa ibabaw ng̃ kanyang sulatán at tuloy na napayukayok.

Si Serafina, babaing kailan ma'y di pinagmamaliwan ng̃ pagmamahal sa kanyang asawa, at babaing nakakikilala at nakababatid ng̃ tungkulin niya, sa mg̃a sandaling yaón ay biglang napayakap kay Mauro at ito'y pinagbiyayaan ng̃ matatamis na halik.

—Mauro: husayin ang iyong loob; pumayapa ka, at mangyaring sabihin sa akin ang sanhi ng̃ iyong malaking pagdaramdam ... Titingnan ko, kung ano ang magagawa ko ... At kung, sakali mang ako sa aking pagkababai ay walang magagawang anomang tulong upang sa kasawian ng̃ mg̃a kamanggagawa mo'y makabawasbawas, ay matulung̃an man lamang kita sa paghahanap ng̃ lunas.

—¡Salamat, Serafina, salamat: at nalalaman mo na naman marahil, na ako'y walang lihim para sa iyo, kaya't makinig ka at aking isasalaysay ang lahat. Umupo ka.

Si Serafina ay umupo.

At si Mauro ay nagsimula.

—Kaninang hapon, samantalang ang lahat at bawa't isa sa mg̃a manggagawang nagsiaklás ay nagkakapulong at pinaguusapan namin ang mg̃a pangyayaring hinaharáp, at samantalang inaasahan namin ang tagumpay na di malalaon ng̃ mg̃a adhika namin, ay naririto, at sa pagawaan, ay nagsipasok ang ilán, sa ilalim ng̃ pang̃ung̃ulo naman ni Pablo, isang manggagawang may kinalalagyang pagawaan, na nahikayat mandin ng̃ Tagapamahala ng̃ pagawaán, at ito naman ang siyang humikayat sa iba. Sa ganitong pangyayari, kaming nagsiaklás ay wala nang nalalabing pag-asa munti man sa pagtatagumpay; sapagka't nakikinikinita ko, na sa likod ng̃ taksil na si Pablo at sa likod pa ng̃ ilan pang nahikayat niya, ay susunod naman ang ilan pa; at sa wakas ... sa wakas ng̃a, ay marahil ang lahat na ¡Sukatin mo, Serafina, kung sa lahat nang itó ay may puso akong itatagal!

—Huminahon ka, Mauro, at ikaw, sa mg̃a nangyayaring iyan, munti man ay walang sala; hindi ka masisisi ng̃ sinoman, pagka't ikaw sa iyong sarili ay walang magagawa.

—Kung sa bagay, Serafina; datapwa't di ko lubos na dinaramdam ang magiging palad ng̃ aklasan namin ng̃ayon kung matalo man, kundi ang magiging palad ng̃ mg̃a darating na kilusán.

—Iya'y katotohanan; subali't taglayin ng̃ mg̃a may sala ang parusa, subali't ikaw ay hindi; sapagka't napariwara man ang iyong magagandang layon at adhika ay paano't paano ma'y dadalhin mo sa harap ng̃ iyong sariling budhi ang kasiyahang loob, sa, pagkatupad mo sa inaakala mong tungkulin; at sa isang dako, ako namang asawa mo, ay lalasap ng̃ lalong malaking ligaya sanhi sa ang pang̃alang taglay ko na ipinagkaloob mo sa akin, ay malinis at hindi nalalahiran ng̃ bahagya mang pagtataksil; at ang mg̃a batang anák natin ay maiiwanan mo naman ng̃ isang karang̃alang di matutumbasan ng̃ pilak ni ng̃ anomang kayamanan. Magbalik na silang lahat sa pagawaan ng̃ di natatamo ang tagumpay kundi ang kahiyahiyang pagkatalo; datapwa't, ikaw na asawa ko, ay hindi ko inaasahang gagawa ng̃ gayon, alangalang man lamang sa malinis na karang̃alan na dapat mong ipamana sa ating mg̃a anák. Dumating na ang hirap; dumagsa na sa atin ang lahat ng̃ sákit at paghihikahós sa buhay kung wala ka mang pagkakitaan ay nakang̃iti kong tatanggapin at ituturong tanggaping maluwag sa puso ng̃ ating mg̃a anák. Sa gayon ay maipakikilala natin sa haráp ng̃ kahit sino, na kung sakali mang may mg̃a manggagawang pilipino na walang hinaharap ni sinisikap kundi ang kagaling̃an at kapakanang sarili, ay mayroon din namang hindi, at isinasailalim ang mg̃a kagaling̃ang sarili sa kagaling̃an na marami; kaya, Mauro, paghusayin ang iyong loob ...

—Salamat, Serafina ... at tantuin mo, na sa haráp ng̃ mg̃a kasawiang laging inaabot ng̃ maraming aklasan at ng̃ ano mang kilusang manggagawa, ang mg̃a hatol mo at pasyang binitiwan ay siya kong gagawing kalasag ...

Isang tinig ang mula sa lupa ay siyang pumutol sa gayong mahalagang paguusap ng̃ mag-asawa.

Dinung̃aw ni Serafina, at nang makita at makilalang si Gervasio at si Pablo ang tumawag ay agad na sinabi kay Mauro.

Natigilan si Mauro at hindi agad nakakibo. Inisip niyang huwag tanggapin ang pagdalaw ng̃ dalawa, pagka't mandi'y nasusuklam siyang makiharáp sa kasama ni Gervasio ...

Datapwa't madali siyang nagbago ng̃ akala. Nararapat niyang tanggapin ang pagdalaw ng̃ dalawa, upang huwag siyang mapintasan sa pakikipagkapwa, at upang mabatid tuloy ang sadya, at malaman kung ano't kung bakit si Gervasio ay kasama ni Pablo.

Sa pamamagitan ni Serafina, ang dalawa'y ipinatuloy.

At nagsipanhik.