I

Umaga ng̃ ika 29 ng̃ Hunio ng̃ 1914. Ang maluwang na daang Azcarraga, sa dakong Tundo sa panulukan ng̃ daang Ilaya, na kinatatayuan ng̃ isang malaking pagawaan ng̃ tabako, ay marami ang nagtayong mg̃a manggagawa; mg̃a babai't lalaki, matatanda't bata.

Pulúpulutóng ang pagkakaáyos. May kanikaniyang usapan at may kanikaniyang pinagtatalunan.

Sa anyo't pagmumukha ng̃ lahat at bawa't isá sa kanila ay nalalarawan ang isang malaking pagkainip, pagkainip na kinababadhaan ng̃ pananabik ng̃ kanilang mg̃a puso sa isang mahalagang bagay mandin na ibig malaman.

Doon, sa dako ng̃ dulaang Rizal, ay isang pulutong ang makikita; nang̃aguusap at nagtatatalong mainitan. Sa dako pa rito, sa tapat ng̃ Botika Morelos ay isá pang pulutóng; pulutóng na kinabibilang̃an ng̃ maraming kabai.

Saa't saan man, at ang lahat halos ng̃ dako ng̃ panulakán ng̃ mg̃a daang Azcarraga at Ilaya, ay kakikitaan ng̃ maraming mg̃a manggagawa na ang mg̃a mata ay pawang napapako sa iisang pook; sa maluwang na pinto ng̃ isang malaking bahay, ng̃ bahay pagawaan ng̃ tabako na kanilang pinapasukan.

—¡Kay tagal nila...!—ang pabulalas na wika ng̃ isa sa nagkakalipon.

—¿Anó kaya ang kasasapitan?—ang wari'y tanong na isinagot ng̃ isá pa.

At ang tanong na itó'y hindi napang̃ahasang sagutin ng̃ sino man sa mg̃a kaharáp, at sa mg̃a labi ng̃ bawa't nakarinig ay waring napabitin ang kasagutan.

Walang ginawa ang marami kundi sa pintuang pinagmamalas na lagi ay ipako ang mg̃a mata, at nang wala ring makitang anoman ay agad na binawi ang mg̃a paning̃in upang sa mg̃a kalipon ay ibaling.

¿Anó ang hinihintay ng̃ mg̃a manggagawang ito?

¿Anóng bagay ang kanilang kinasasabikang malaman?

¿Ano't sa mukha ng̃ lahat ay nababadha ang malaking pagkainip?

Alamin muna natin ang lahat nang ito, samantalang naghihintay sila upang mabatid natin.

Nang araw na sinundan, ang mg̃a manggagawang nasabi ay tumanggap ng̃ isang babalang buhat sa mg̃a may-ari ng̃ pagawaan, at doo'y ipinababatid sa kanila na sa kinabukasan ay ibababa ang upa sa lahat ng̃ mg̃a "vitola" na kanilang ginagawa.

Pagkatanggap nila ng̃ gayon babala, at sa pang̃ang̃asiwa ng̃ pangulo ng̃ Kapisanan nilang natatayo sa loob ng̃ pagawaan ay nagsipagpulong ang lahat, at doon ay pinagusapan ang nararapat nilang gawin.

Pagkatapos ng̃ isang mahaba at mainitáng pagtatalo ay pinagkaisahan ng̃ lahat, na magsugo ng̃ isang Lupon sa mg̃a mamumuhunan, upang maipabatid na sa dating mababang upa na kanilang itinatanggap sa bawa't "vitola" ay hindi na nila matatanggap pa ang pagbababang gagawin; at tuloy na ipinamanhik sa nahalal na Lupon na mangyaring gawin nila ang lahat nang magagawa, upang sa mapayapang pagmamatwid, ang mg̃a mamumuhunan ay magbagong pasyá.

Ang nang̃ahalal na Lupon ay ang pang̃ulo na rin ng̃ kanilang Kapisanan na nagng̃ang̃alang Gervasio Sarili at si Mauro Alvarez. Sa dalawang ito ay tatlo pa ang isinama na pawa namang mg̃a kasama nila sa pagawaan at sa Kapisanan.

Ang mg̃a ito ay siya nilang pinagkayarian sa pulong na idinaos sa kinahapunan ng̃ pagkatanggap nila ng̃ babala; kaya't nang umagang yaon ng̃ ika 29 ng̃ Hunio, at sa pook na naiulat na sa dakong una, ang mg̃a dukhang anák-pawis, ang mg̃a manggagawang tabakero na nagkakatipon sa iba't ibang súlok at hayág na pook ng̃ mg̃a daang Ilaya at Azcarraga, ay sabik na sabik at iníp na iníp na halos sa paghihintay sa kahahangganan ng̃ paguusap, na nang mg̃a sandaling yaon ay idinadaos ng̃ nahalal na Lupon ng̃ mg̃a manggagawa at ng̃ mg̃a mamumuhunan.

Ikasiyam na ng̃ umaga; subali't ang mg̃a hinihintay nila ay di pa dumarating.

Sa malaking pintuan ng̃ pagawaan, ang bawa't tao ó mg̃a taong makita nilang lumabás at lumalabas, akala nila'y siya nang hinihintay nila, siyang Lupong sinugo nila ... Ng̃uni't parating nabibigo, parating nawawalan ng̃ saysay ang kanilang mg̃a hinuha.

—¡Pagkatagaltagal...!—ang ulit-ulit na nawiwika ng̃ marami.

—Magsisilabás na sila ...—ang wika naman ng̃ ilan, na parang itinutugón at inilulunas sa pagkainíp ng̃ madla.

At parang itinaón sa huling tugon ng̃ ilán, sa pinto ng̃ pagawaan ay nagsilabas ang limá katao.

—¡Narito na! ¡Narito na!—ang sunodsunod at nagkapanapanabay na naibigkás ng̃ marami, nang makita ang mg̃a nagsilabás.

Ang bawa't pulutong ng̃ mg̃a manggagawang yaón, ang bawa't pangkat na nag-uúsap, ang lahatlahat na, ay nagsikilos, nagsilakad, at ang dumarating na Lupon ay sinalubong.

—Mg̃a kapatid:—ang wikang malakas ng̃ pang̃ulong Gervasio nang mapalapit sila sa mg̃a kasama—Mahaharap marahil tayo sa isang malaking paglalaban.

—¿Anó po ang nangyari?—¿Anó po ang kinasapitan?—ang sabáy-sabáy na tanung̃an ng̃ marami.

—Wala; ang mg̃a mamumuhunan ay ayaw na duminig sa daing nating lahat; sila ay nagpapakatigás ...—ang tugón din ng̃ pang̃ulo.

—Kung gayon, tayo'y magsiaklás.—ang sigaw ng̃ isang manggagawa.

—¡¡Magsiaklás...!! ¡¡Magsiaklás ...!!—ang ulit-ulit na sigawan ng̃ marami.

—Mg̃a kasama:—ang malakas na wika ni Mauro,—¡Tayo'y huminusay! Pumayapa tayo, at ang lahat ay pagusapan natin ng̃ boong kalamigang loob.

—¡¡Welga!! ¡¡Welga!!—ang ipinaghuhumiyaw din ng̃ marami.

—¡¡Tayo'y magsiaklás...!!—ang ulit ng̃ ilan.

—¡¡Magsiaklás!!—ang tugón ng̃ lahat.

—Ang lahat ay magagawa—ang tugóng malakas din ni Mauro—subali't, kailang̃an nating pagusapan muna ang mg̃a paraang gagawin. Tayo'y magpulong ng̃ayon din, at doon nating pagkaisahan ang lahat.

—¡Magpulong! ¡Magpulong!—ang sigawan ng̃ lahat.

—Tayo nang lahat sa dulaang Rizal—ang wika ng̃ pang̃ulo.

—¡Sa dulaang Rizal!—ani Mauro naman.

—¡Tayo na mg̃a kasama...!—ang ulit ng̃ madla.

At ang lahat ay nagsilakad; parang iisang katawan nang kumilos, at ang dulaang Rizal na di naman nalalayo ay siyang tinung̃o.

Sa mukha ng̃ bawa't isá, ang kagiting̃an ay nababakas; at nababadha sa pawisan nilang noo ang búhay, ang sigla at ang lakás.

Ang masiglang kilusang yaon ng̃ mg̃a manggawang tabakero, ay labis na mahihinuhang kung magpapatuloy ay siya nang babala ng̃ pagsikat ng̃ mabiyayang araw ng̃ Katúbusan.