UNANG BAHAGI Pagbigkás ó Prosodia[3]

UNANG BAHAGI Pagbigkás ó Prosodia[3]

I KABANATA Ang Pagbigkás at ang kaniyáng sakláw

Gurò. ¿Anó ang kátuturán ng̃ Pagbigkás (ó Prosodia)?

Nag-aaral. Ang Pagbigkás ay isáng bahagi ng̃ Balarilà na nagtatatág ng̃ mg̃a panuto sa ikatutuwíd ng̃ pagbibigkás (ó pronunciación) at pagdidiín (ó acentuación) ng̃ mg̃a titik (ó letra), pantíg (ó sílaba), pang̃ung̃usap at kaisipán.

G. ¿Anó ang tinátawag na tinig (ó voz)?

N. Tinátawag na tinig ang tunóg na nilílikhâ ng̃ hang̃ing itinapon ng̃ bagà pagkálabás sa gulunggulung̃án.

G. ¿Anó ang pinamámagatáng titik?

N. Ang muntîng bahagi ng̃ tinig pag binigkás ang isáng tunóg na maiklî at malinaw.

TALABABÂAN

II KABANATA Abakadáng tagalog[4]

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na abakadáng tagalog?

Nag-aaral. Tinátawag na abakadáng tagalog ang kabuùan ng̃ mg̃a titik na ginágamit sa sariling wikà.

G. ¿Iláng titik mayroón ang ating abakadá?

N. May dalawangpû lamang lahát, at itóng mg̃a sumúsunód:

a, b, k, d, e, g, g̃, h, i, l,

m, n, o, p, r, s, t, u, w, y.

G. ¿Paano kung bigkasín ang bawà’t isá?

N. Ang pagbigkás ng̃ bawà’t isá ay ganitó:

a, ba, ka, da, e, ga, ng̃a, ha, i, la,

ma, na, o, pa, ra, sa, ta, u, wa, ya.

G. Ang mg̃a titik, ¿sa anó nabábahagi?

N. Nabábahagi ang mg̃a titik sa tinátawag na ting̃ig (ó vocal) at pangtinig (ó consonante).

G. ¿Anó ang tinátawag na ting̃ig (ó vocal)?

N. Tinátawag na ting̃ig (ó vocal) ang titik na maáarìng bigkasín sa kaniyáng sarili lamang at bumubuô ng̃ isáng pantíg (ó sílaba).

G. ¿May ilán ang ting̃ig sa tagalog?

N. Limá: a, e, i, o, u.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na pangtinig?

N. Tinátawag namáng pangtinig ang titik na dî máibibigkás sa kanyáng sarili, at itó’y nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃ isáng ting̃ig (ó vocal).

G. ¿May ilán namán ang pangtinig sa ating wikà?

N. Labinglimá: b, k, d, g, g̃, h, l, m, n, p, r, s, t, w, y.

TALABABÂAN

III KABANATA Pagbigkás ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal)

Gurò. ¿Paano ang pagbigkás ng̃ a sa wikàng tagalog?

Nag-aaral. Ang pagbigkás ng̃ a sa ating wikà ay kawangkîng kawangkî ng̃ pagbigkás sa wikàng kastilà, liban lamang kung nagtatagláy ng̃ mg̃a kudlít na mariín (ó agudo) at banayad (ó grave), palibhasà ang tunóg ng̃ mg̃a kudlít na itó’y lubhâng kaibá sa tunóg ng̃ kudlít ng̃ salitâng kastilà.

G. ¿Paano namán ang pagbigkás sa e?

N. Ang pagbigkás sa e ay katulad din ng̃ sa kastilà, liban kung may tagláy na kudlít paris nang sinabi sa a.

G. Ang i, ¿paano namán ang pagbigkás?

N. Ang i, sa una at kalagitnâan ng̃ pang̃ung̃usap ay walâng iniwan sa kastilà. Kung nasa sa hulíng pantíg (ó sílaba) ang tunóg ay bumubukás ng̃ kauntî, at may bahagyâng pagkakahawig sa mg̃a salitâng inglés na sorry, carry, atbp., na ang tinurang tunóg ay isáng pagduduób ng̃ e at i.[5]

Halimbawà ang salitâng lalaki: ang i dito ay dî ganitó binibigkás, kundî ie ó ang pagduduób ng̃ mg̃a tunóg ng̃ i at e.

G. ¿Paano ang pagbigkás sa o?

N. Sa gitnâ ng̃ pang̃ung̃usap ay paris din sa kastilà ng̃unì’t sa katapusán ang kanyáng tunóg ay nagigíng katumbás ng̃ ou.

G. At ang u, ¿paano kung bigkasín?

N. Ang pagbigkás sa u ay katulad din ng̃ sa kastilà kailan ma’t na sa gitnâ ng̃ pang̃ung̃usap.

G. ¿Ang o at u ay magkawang̃ís bagá?

N. Hindî pò, sapagkâ’t ang isá’t isá ay may sariling tunóg at may sariling kágamitán.

G. Kung may sariling tunóg ang bawà’t isá, ¿bakit ang o ay nagigíng katumbás ng̃ ou sa katapusán ng̃ pang̃ung̃usap?

N. Ang bagay na iyá’y isáng pagduduób ng̃ o at u, pagbigkás ó tunóg na katutubò sa mg̃a dilàng tagalog na siyáng sanhî ng̃ ipinaghihirap sa pagbigkás ng̃ mg̃a europeo.

Halimbawà ang salitâng utos: ang o dito ay dî ganyán dapat bigkasín paris bagá ng̃ pagkakásulat kundî ang paglalakip ng̃ tunóg na o at u ay siyáng nárarapat gawín.

G. Sa ganitóng pag-áalang̃aning pagbigkás na nangyayari magíng sa e at i at magíng sa o at u sa katapusán ng̃ salitâ, ¿ay paano ang tumpák na pagsulat na dapat sundín?

N. Ang pag-áalang̃ang pagsulat na ibinubung̃a ng̃ ganyáng pagduduób, gaya ng̃ lalaki ó lalake, utos ó utus, atbp., ay maliliwanagan sa bahagi ng̃ Pagsulat (ó Ortografía).

TALABABÂAN

IV KABANATA Pagbigkás ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante)

Gurò. ¿Anóng tunóg mayroón ang mg̃a pangtinig na b, l, m, n, p, s, t at y?

Nag-aaral. Ang tunóg ng̃ madlâng titik na itó ay kaparis din ng̃ sa kastilà, kailan ma’t may kasakasamang ting̃ig (ó vocal).

G. ¿Anó ang tunóg ng̃ k?

N. Ang tunóg ng̃ k ay katumbás ng̃ ca, co, cu, at qua, que, qui, quo, quu sa kastilà, hal.: cuadro, caballo, querubín, atbp., ay nagigíng kuadro, kabayo, kerubín.

G. ¿Anó ang kabutihang idinudulot ng̃ k sa tagalog?

N. Marami pò: unang una ay nagigíng madalî ang pag-áaral at pagtuturò, at ikalawá’y siyáng angkóp na angkóp sa mg̃a pang̃ung̃usap natin.

G. ¿Anóng tunóg mayroón ang d?

N. Ang tunóg ng̃ d ay kawang̃ís sa kastilà kailan ma’t na sa una at hulihán ng̃ salitâ; ng̃unì’t nagigíng r kailan ma’t pinagigitnâan ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal) at ang sinusundán niyá ay dî katapusán ng̃ pang̃ung̃usap. Halimbawà: mARAmi, mARIlág, kARAmdaman, mabutI RIto, masam RIyan, atbp. Dátapwâ’t kung sinusundán ng̃ pangtinig (ó consonante), ó dî kayâ’y pinakasimulâ ng̃ salitâ ay dî na dapat baguhin ó paltán. Halimbawà: buhaT Dito; sulonG Diyán; dumito ka katotO, Diyán ay mápapahamak ka. Dapat ding mabatíd na dî sa tuwîtuwî na’y dapat baguhin, hal.: madalî at dî maralî; madilím at dî marilím; madilat at dî marilat, atbp. At dapat ding matantô na, kapág ang mg̃a pangtinig (ó consonante) na w at y ang siyáng sinusundán ay nárarapat ding baguhin; hal.: buháY Rin siyá, sumigaW Rito, atbp.

G. Ang g ¿paano namán ang tunóg?

N. Ang g sa wikàng tagalog ay malumanay kung bigkasín, dî gaya sa kastilàng malakás. Nakákatumbás niyá ang gua, gue, gui sa kastilà, bagamá’t walâng u sa gitnâ; hal.: gintô, gising, pigíng, lagì, atbp.

G. ¿Anó namán ang tunóg ng̃ g̃?

N. Ang tunóg nitó ay nagbubuhat sa ilóng at tumutulóy sa lálamunan. Ang lalòng magaling at angkóp na pagbigkás ay anyông pahumál.

G. ¿Anó ang káhalagaháng dapat idulot ng̃ g̃ sa ating wikà?

N. Ang g̃ na katumbás ng̃ ng̃ ay nápakamahalagá, pagkâ’t bukód sa siyáng tang̃ìng titik na makasusunód sa ating mahirap at magandáng pagbigkás na, ang tunóg ng̃â’y sa ilóng at lálamunan (nasal-gutural) at siyáng ikaiibá sa ibáng wikà, ay siyá pang madalî, malinaw at tugmâng tugmâ sa pahumál na pagbigkás, na lubhâng marami sa wikà natin[6].

G. ¿Paano kung bigkasín ang h?

N. Ang h sa tagalog ay may hang̃in kung bigkasín, at itó’y hindî náwawang̃ís sa h ng̃ kastilà: mana pa’y nálalapit ng̃ bahagyâ sa j bagamá’t marahan dito; hal.: halík, hawíg, luhà, buhò, at ibá pa.

G. Ang r, ¿paano kung bigkasín?

N. Ang pagbigkás sa r ay malumanay. Dapat matantô na ang titik na itó’y mahirap makita sa simulâ ng̃ salitâ, bagamá’t may mang̃ilánng̃ilán din, paris ng̃ rahuyo, rahá, atbp. Sa hulí ó katapusán ay lalò ng̃ walâ, bagamá’t noóng dakong una ay palasák na palasák ang paggamit, at sa lugál niyá’y d ang náhalili.[7] Sa gitnâ ng̃ pang̃ung̃usap ay malimit gamitin kailan ma’t napapagitnâan ng̃ dalawáng ting̃ig (ó vocal).

G. ¿Anó namán ang tunóg ng̃ w?

N. Ang w ay isáng bago at mahalagáng titik na náparagdág sa tagalog. Lubhâng nápabuti at nápatumpák ang maraming salitâ dahilán sa kanyá. Sa dating bigkás na kalabao, arao, sing̃ao, ilao, atbp., ay nagíng kalabáw, araw, sing̃áw, ilaw, na siyáng tumpák na tumpák. Siyá rin ang nagíng kahalili ng̃ ting̃ig u, hal.: wikà, walâ, káluluwá, tuwâ, atbp., sa dating uica, uala, kaloloua, toua.[8]

TALABABÂAN

V KABANATA Tungkól sa mg̃a pantíg (ó sílaba)

Gurò. ¿Anó ang kátuturán ng̃ pantíg (ó sílaba)?

Nag-aaral. Pantíg sa ting̃ig ng̃ Pagbigkás, ang tunóg ng̃ isá ó iláng titik na ibinibigkás na biglâ ng̃ tinig, (ó voz) at ang pakinig namá’y warìng tinatanggáp ng̃ minsanan.

G. ¿Maáarì bagáng magkaroón ng̃ pantíg kung walâng ting̃ig isá man?

N. Hindî pò: magkakároón ng̃ pantíg kailan ma’t may isáng ting̃ig (ó vocal) na kasama.

G. ¿Iláng titik maáarìng magtagláy ó bumuô ng̃ isáng pantíg?

N. Ang isáng pantíg ay maáarìng magtagláy ng̃ isá, dalawá, tatló ó apat na titik, hal.: ó, sa, din, kung.

G. ¿Anó ang tuntuning pangkahalatán (ó regla general) ukol sa pagbigkás ng̃ mg̃a pantíg sa mg̃a salitâng wagás na tagalog?

N. Ang tuntuning pangkalahatáng sinúsunód natin ay itó: “ang isáng pangtinig (ó consonante) ay hindî dapat mádikít sa kapwà pangtinig: kailang̃ang ang isá’t isá ay bigkasíng malinaw at magkahiwaláy”. Halimbawà: hindî dapat bigkasíng tu-dlíng, ku-dlít, ta-gláy, a-klát, ba-klád atbp., na ang dalawáng pangtinig (ó consonante) ay magkasiping ó magkadikít sa isáng pantíg, kundî ang nárarapat ay tud-líng, kud-lít, tag-láy, ak-lát, bak-lád.

VI KABANATA Hinggíl sa mg̃a diptongo

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na diptongo?

Nag-aaral. Tinátawag na diptongo, ang isáng pantíg (ó sílaba) na kinaroroonán ng̃ dalawáng ting̃ig (ó vocal) na magkasiping at ibinibigkás lamang ng̃ íisá.

G. ¿May diptongo bagá sa ating wikà?

N. Sa mg̃a salitâng wagás na tagalog ay walâ isá mang diptongo, kahì’t na magkasiping ang dalawáng ting̃ig (ó vocal); hal.: nais, pain, kain, tao, atbp.

G. Sa pag-ilag sa diptongo, ¿anó tulóy ang nákaugaliáng gawín sa mg̃a salitâng ang dalawáng ting̃ig ay magkasiping?

N. Nákaugalián na tulóy sing̃itan ng̃ y ó w sa mg̃a salitâng warìng may diptongo; hal.: buwán (buan), tuwâ (tuâ), biyák (biák), tiyáp (tiáp), atbp. na paraparang binibilang sa tigalawáng pantíg.

G. ¿Marapat ba tayong tumanggáp ng̃ diptongo?

N. Oo pò, nárarapat; at ang pagtanggáp na itó’y tang̃ìng manggagaling sa mg̃a salitâng hirám na may diptongo.

G. ¿Anó ang mápapalâng kabutihan sa ganitóng pagtanggáp?

N. Sa bagay na itó’y maiilagan ang pagkakáyuwis (ó confusión) sa pagkakásiping ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal) ng̃ mg̃a salitâ, paris ng̃ nais, pain, atbp., at sa pagduduób ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal) ng̃ mg̃a anyô (ó partícula), gaya ng̃ Iulat, MAinggitin, MAGSIambâ.

G. ¿Iláng diptongo lamang ang dapat tanggapín?

N. Pitó: ia, ie, io, iu, ua, ue at ui.

G. Tungkól sa ganitóng pagtanggáp, ¿may panuto rin bang dapat itatág?

N. Mayroón pò: ng̃unì’t dapat alamíng ang panutong itó’y isá lamang pásubalì (ó excepción) at hindî pangkalahatán (ó en general).

G. ¿Paano ang panutong dapat sundín?

N. Ganitó: “Ang mg̃a diptongong tagalog ay nanggagaling sa mg̃a salitâng hirám sa ibáng wikà na ináarì natin at nagpapásimulâ sa mahihinàng ting̃ig (ó vocales débiles), at ang mg̃a diptongong itó ay pitó: ia, ie, io, iu, ua, ue at ui.” Halimbawà: Prosodia, Nobiembre, silabario, siudád, kuaderno, kueba, huebes, hesuita, at ibá pa[9].

G. ¿Paano ang gagawín sa mg̃a salitâng hirám na nagdudulo ng̃ ía at ng̃ ibá pang magkakabít ang dalawáng ting̃ig na hindî namán diptongo?

N. Kung ating isusulat ang mg̃a salitâng gangganitó ay dî nárarapat baguhin, at dapat matantô na sa atin ma’y hindî rin diptongo, hal.: María, Heograpía, Ortograpía, atbp.

G. ¿Paano ang pagkakasunódsunód sa pagbigkás ng̃ limáng ting̃ig (ó vocal), sang-ayon sa kanyáng baitang na sinúsunód?

N. Ganitó: a, e, i, o, u.

G. ¿Paano namán ang pagkakaayawayaw na sinúsunód hinggíl sa tunóg at lakás ng̃ mg̃a ting̃ig (ó vocal)?

N. Ganitó: a, o, e, i, u.

G. ¿Alín sa kanilá ang tinátawag na malalakás na ting̃ig (ó vocales fuertes)?

N. Ang tatlóng náuuná ó kayâ’y ang a, o at e.

G. ¿Alín namán ang mahihinàng ting̃ig (ó vocales débiles)?

N. Ang dalawáng náhuhulí ó kayâ’y ang i at u.

TALABABÂAN

Sa ganitóng pangyayari ay mápapawì namáng dî sásala ang ginagawâng pagsising̃it ng̃ y sa mg̃a pang̃ung̃usap na hirám, paris sa halimbawà ng̃ Diyós, Munisipiyo, Huliyo, atbp. ay dapat gawíng ganitó: Dios, Munisipio, Hulio. Gayón din ang dapat másabi hinggíl sa mg̃a salitâng sinising̃itan ng̃ w, gaya sa halimbawà ng̃ huwebes, hesuwita, kuwento, kuwaderno, ay dapat gawíng huebes, hesuita, kuento, kuaderno.

VII KABANATA Sa mg̃a pang̃ung̃usap ó salitâ

Gurò. ¿Anó ang pang̃ung̃usap ó salitâ?

Nag-aaral. Alín mang tunóg, magíng isá itó at magíng marami man na ibinibigkás ang isáng pagkukurò (ó idea) ay tinátawag na pang̃ung̃usap ó salitâ.

G. ¿Iláng pantíg (ó sílaba) ang kailang̃an upáng bumuô ng̃ isáng pang̃ung̃usap?

N. Mangyayaring magíng isá, dalawá ó ilán mang pantíg; hal.: ó, alíw, salapî, pagsisisi.

G. ¿Anóanóng pamagát ang ikinakapit sa mg̃a salitâ sang-ayon sa ginagawâng pagdidiín?

N. Ang mg̃a tinátawag na pabiglâ (ó aguda), pábanayad (ó grave), pabagsák (ó esdrújula) at pásagitsít (ó sobresdrújula).

G. ¿Anó ang kahulugán ng̃ salitâng tinátawag na pabiglâ (ó aguda)?

N. Tinátawag na salitâng pabiglâ, yaóng idinidiín ang pagsasalitâ sa hulíng pantíg; hal.: badyá, bagsák, bulíd, tamís, alíw, taksíl, atbp.

G. Ang salitâng pábanayad (ó grave), ¿anó ang kátuturán?

N. Tinátawag na salitâng pábanayad yaóng idinidiín ang pagbigkás sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg; hal.: nayon, sabi, bayan, tao, sulat, basa, atbp.

G. Ang salitâng pabagsák (ó esdrújula), ¿anó namán?

N. Yaóng pang̃ung̃usap na idinidiín ang pagsasalitâ sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg; hal.: úlirán, líbing̃an, típanan, atbp.

G. ¿At ang salitâng pásagitsít (ó sobresdrújula)?

N. Yaóng pang̃ung̃usap na idinidiín ang pagbigkás sa ikaapat, ikalimá, ó ikailán mang hulí ng̃ pantíg; hal.: pátakarán, páhayagán, mánanagalóg, mánanalaysáy.

VIII KABANATA Ukol sa diín (ó acento prosódico)

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na diín (ó acento prosódico)?

Nag-aaral. Ang biglâng pagbigkás ó kayâ’y ang pagdidiíng ginagawâ sa gayó’t ganitóng ting̃ig ng̃ pantíg kung binibigkás ang isáng salitâ ó pang̃ung̃usap.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na kudlít (ó acento ortográfico)?

N. Tinátawag na kudlít ang tandâ na malimit gamitin sa pagsulat na siyáng pinakasagisag ó larawan ng̃ gayóng pagdidiíng ginagawâ.

G. ¿Anó ang kaibahán ng̃ diín sa kudlít?

N. Na, ang diín ay siyáng ginágamit sa pagbigkás, at ang kudlít ay sa pagsulat. Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng nagtatagláy ng̃ kudlít ay nagtatagláy rin namán ng̃ diín, hal.: sibád, tugtóg, tamís. Ng̃unì’t ang salitâng may tagláy na diín, kadalasá’y walâng kudlít; hal.: bahay, nayon, tao.

G. Ang pagdidiín sa mg̃a salitâ, ¿sa anó nabábahagi?

N. Gaya na ng̃ sinabi, ang mg̃a salitâ ay nabábahagi sa tinátawag na pabiglâ ó pagbigkás na mariín sa hulíng pantíg, pábanayad ó pagbigkás na mariín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg, pabagsák ó pagdidiín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg, at pásagitsít ó pagdidiín sa ikaapat ó ikalimáng hulí ng̃ pantíg.

G. ¿Mayroón bagáng mg̃a tuntuning sinúsunód ukol sa mg̃a salitâng pabiglâ (ó aguda)?

N. Marami pò, at itóng mg̃a sumúsunód:

Una.—Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ bulíd, sigíd, bayáw, sabík, baníg, apí, bibíg, sapúl, tamís, mahál, tunóg, amá, isá, gabí, iná, kapatíd, dalawá, halagá, at ibá’t ibá pang gangganitó ay binibigkás na mariín sa hulíng pantíg.

Ikalawá.—Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng wagás na tagalog na ang katapusáng ting̃ig (ó vocal) ay pinang̃ung̃unahan ng̃ dalawáng pangtinig (ó consonante), ay binibigkás na mariín sa hulíng pantíg; hal.: biNLíd, biGKís, suBSób, buGTóng, yuPYóp, haGDán, siKSík, aKYát, paTLáng, tuKLóng, tuDYó, tuKSó, linGGó, baGSák, tuKTók, atbp.

Ikatló.—Ang mg̃a salitâng nátatapos sa iya, iyo, uwa, uwi, may kasunód ó walâng pangtinig (ó consonante) ay dapat bigkasíng mariín sa hulíng pantíg, hal.: tiyáp, liyó, buwán, buwíg, atbp.

Ikaapat.—Lahát ng̃ mg̃a salitâng nagtatapós sa tambál na ting̃ig (ó vocal) may kasunód ó walâng pangtinig (ó consonante) ay binibigkás din ng̃ mariín; hal.: paá, tiím, diín, doón, loób, noó, totoó, alapaáp, atbp.

Ikalimá.—Lahát ng̃ mg̃a salitâng gaya ng̃ ag-ág, ig-íg, iw-íw, is-ís, al-ál, ang-áng, at ibá pang gangganitó, ay binibigkás ding mariín ang hulíng pantíg; hal.: anag-ág, paig-íg, aliw-íw, alis-ís, buhalhál, paang-áng.

Ikaanim.—Ang mg̃a salitâng nagtatapós sa ab ay binibigkás na mariín sa hulíng pantíg, hal.: sukáb, salakáb, sabsáb, lagabláb.[10]

G. ¿Alín namán ang mg̃a panutong sinúsunód ukol sa mg̃a salitâng pábanayad (ó grave)?

N. Ang mg̃a sumúsunód:

Una.—Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ simoy, sabi, basa, sulat, tao, sisi, nayon, bayan, sulit, bahay, kasama, karayom, at ibá pang gangganitó ay binibigkás na mariín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg.

Ikalawá.—Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawá ó tatlóng pantíg, at ang mg̃a salitâng itó’y nagtatagláy sa katapusán ng̃ kudlít na banayad (ó acento grave) ay binibigkás na mariín sa ikalawáng hulí ng̃ pantíg; hal.: wikà, nasà, batì, lahì, pusò, pakò, sariwà, timawà, lagarì, bighanì, pintuhò, pang̃akò, atbp.

G. ¿Alín ang mg̃a tuntunin ukol sa mg̃a salitâng pabagsák (ó esdrújula)?

N. Ang mg̃a tuntuning sumúsunód:

Una.—Ang mg̃a salitâng paris ng̃ bíhirà, dálitâ, káhimán, kápitan, at ibá pang paris nitó ay binibigkás na mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg.

Ikalawá.—Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawáng pantíg gaya ng̃ anás, bulóng, libíng, atbp. na mg̃a salitâng pabiglâ ó mariín kung bigkasín sa hulíng pantíg at sa hulí’y dinagdagán ng̃ an ó han ay binibigkás na mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg, hal.: ánasan, búlung̃an, líbing̃an, áliwan, búgtung̃an, sígiran, lúksuhan, atbp.

Ikatló.—Ang ilán sa mg̃a salitâng ugát na may dalawáng pantíg gaya ng̃ ibig, nais, sabi, bulíd, hiláw, mahál, atbp. na pinang̃ung̃unahan ng̃ anyô (ó partícula) ma ó na ay binibigkás ding mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg, hal.: máibig, mánais, másabi, máhiláw, mámahál, mábulíd, másabi, máibig, náturan, nábulong, nábasa, nákain, atbp.

Ikaapat.—Ang karamihan ng̃ mg̃a salitâng nagpapásimulâ sa ka at nagtatapós sa an ó han gaya ng̃ katíbayan, kagáling̃an, katípunan, kabánalan, kagándahan, kamáhalan, at ibá pang gangganitó ay binibigkás ding mariín sa ikatlóng hulí ng̃ pantíg.

G. ¿Alín ang mg̃a panutong dapat sundín ukol sa mg̃a salitâng pásagitsít (ó sobresdrújula)?

N. Ang mg̃a panutong sumúsunód:

Una.—Ang mg̃a salitâng gaya ng̃ súliranín, pátakarán, mánunulát, paláisipán, palátuntunán, mánanagalóg, mámamahayág, mánanalaysáy, atbp., ay binibigkás na mariín sa ikaapat at ikalimáng hulí ng̃ pantíg.

Ikalawá.—Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may tatlóng pantíg gaya ng̃ himagsík, sigalót, himutók, halakhák, atbp. na mariín ang pagbigkás sa katapusáng pantíg at dinaragdagán sa hulí ng̃ an ay dapat bigkasíng mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg; hal.: hímagsikan, sígalutan, hímutukan, hálakhakan, atbp.

Ikatló.—Lahát halos ng̃ mg̃a salitâng ugát na may dalawáng pantíg, gaya ng̃ lagpás, alíw, bigkís, bulóng, utos, payo, atbp. na pinang̃ung̃unahan ng̃ pa at dinuduluhan ng̃ an ó han ay binibigkás na mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg; hal.: pálagpasán, páaliwán, pábigkisán, pábulung̃án, páutusan, pápayuhan, atbp.

Ikaapat.—Ang mg̃a salitâng ugát na may tatlóng pantíg, gaya ng̃ lagarì, dalirì, sariwà, atbp., na pinang̃ung̃unahan ng̃ ma ay binibigkás na mariín sa ikaapat na hulí ng̃ pantíg, hal.: malagarì, madalirì, masariwà, atbp.

Ikalimá.—Ang mg̃a salitâng may dalawáng pantíg, gaya ng̃ hulí, samâ, buti, wakás, linaw, at ibá pang pawàng gangganitó, na may ka sa una at an ó han sa hulí at sakâ inúulit ang buông pantíg ng̃ ugát, ay binibigkás ding mariín sa ikaanim na hulí ng̃ pantíg, hal.: káhulíhulihan, kásamâsamâán, kábutibutihan, káwakáswakasan, kálinawlinawan, atbp.

TALABABÂAN

IX KABANATA Tungkól sa paglilihim (ó sinalefa)

Gurò. ¿Anó ang paglilihim (ó sinalefa)?

Nag-aaral. Ang pag-áalís ng̃ isá ó iláng titik sa mg̃a pang̃ung̃usap kailan ma’t naglalakip ang mg̃a itó.

G. ¿Kailán nangyayari ang paglilihim?

N. Ang paglilihim ay nangyayari sa mg̃a salitâng nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) at sa mg̃a pangtinig (ó consonante) n at w, kailan ma’t ang sumúsunód dito’y ang pangbigkís (ó conjunción) at at ang pang-anib (ó ligazón) ay.

G. ¿Sa iláng tuntunin (ó regla) nábubuô ang paglilihim?

N. Sa dalawá, at itóng mg̃a sumúsunód:

Una.—Pagkâ ang isáng pang̃ung̃usap ay nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) ó kayâ’y sa pangtinig na w at ang sumúsunód dito’y ang pangbigkís at ó ng̃ pang-anib ay, ay maáarìng alisín ang a sa at ó ay, pag-áalís na kailang̃ang pagitnâan ng̃ isáng panandâ (ó apóstrofo) upáng mákilala ang paglilihim.

MG̃A HALIMBAWÀ

Amá’t iná Amá at iná.

Lalaki’t babae Lalaki at babae.

Sampagita’t kampupot Sampagita at kampupot.

Akó’y tao Akó ay tao.

Siyá’y marang̃ál Siyá ay marang̃ál.

Itó’y magandá Itó ay magandá.

Ikáw’t akó Ikáw at akó.

Araw’t gabí Araw at gabí.

Ikáw’y marunong Ikáw ay marunong.

Ang ilaw’y maning̃as Ang ilaw ay maning̃as.

Ikalawá.—Lahát ng̃ pang̃ung̃usap na nagtatapós sa n, at itó’y sumúsunód sa at ó ay ay maáarìng alisín ang násabing n, sakâ ang a sa ay ó at, na, kailang̃ang pagitnâan lamang ng̃ isáng panandâ (ó apóstrofo).

MG̃A HALIMBAWÀ

Baya’t Pámahalàán Bayan at Pámahalàán.

Silang̃a’t Kanluran Silang̃an at Kanluran.

Pang̃inoó’t Alipin Pang̃inoón at Alipin.

Ang baya’y harì Ang bayan ay harì.

Itóng halama’y malusóg Itóng halaman ay malusóg.

Ang katwira’y likô Ang katwiran ay likô.

G. ¿Sinúsunód bagá ang paglilihim sa tuwîtuwî na?

N. Hindî pò: ang paglilihim ay lubhâng malayà: maáarìng sundín ng̃ isáng sumusulat at maáarì namáng huwág sang-ayon sa kanyáng káibigán.

X KABANATA Hinggíl sa mg̃a pang-anib (ó ligazón)

Gurò. ¿Anó ang pang-anib (ó ligazón)?

Nag-aaral. Tinátawag na pang-anib, ang iláng titik ó anyô (partícula) na siyáng naglalakip sa mg̃a pang̃ung̃usap na magkahiwaláy.

G. ¿Bakit ginagawâ ang ganitóng paglalakip?

N. Nang magkaroón ng̃ magandáng tunóg, lambíng at tamís ang mg̃a salitâ natin.

G. ¿Ilán ang mg̃a pang-anib sa tagalog?

N. Apat, at ganitó ang pagkakasunódsunód: g, ng, na, ay.

G. ¿Kailán dapat gamitin ang g?

N. Dapat gamitin ang g kailan ma’t ibig paglakipin ang salitâng nagtatapós sa n sa pang̃ung̃usap na sumúsunód.

MG̃A HALIMBAWÀ

Bayan dakilà Bayang dakilà

Kundiman marikít Kundimang marikít

Samahán Taga-ilog Samaháng Taga-ilog

G. ¿Saán ginágamit ang ng?

N. Sa salitâng nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) na ibig ilakip sa pang̃ung̃usap na sumúsunód.

MG̃A HALIMBAWÀ

Magandá babae Magandáng babae.

Dakilà Mithî Dakilàng Mithî.

Noó maaliwalas Noóng maaliwalas.

Paá malakí Paáng malakí.

G. ¿Saáng gamit ang na?

N. Ang na ay siyáng gamit kung ibig paglakipin ang salitâng nagtatapós sa pangtinig (ó consonante) na hindî n sa kapwà salitâng sumúsunód.

MG̃A HALIMBAWÀ

Lang̃it mataás Lang̃it na mataás.

Ilog mababaw Ilog na mababaw.

Bundók matarík Bundók na matarík.

G. ¿Saáng gamit namán ang ay?

N. Ang ay ay siyáng naglalakip sa ng̃alang pangtukoy (ó nominativo de persona) sa salitâng sa kanyá’y sumúsunód na nagbabadyá ng̃ kalagayan.

MG̃A HALIMBAWÀ

Si Bathalà marunong Si Bathalà ay marunong.

Ang tao tao Ang tao ay tao.

Si Kikò dukhâ Si Kikò ay dukhâ.