IKALAWÁNG BAHAGI Pagkilala ó Analogía (continued 2)

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “IN”.

Ikalawáng hugis.

Ayos. Panahón. Pagbaybáy.

Pangbadyá Kasalukuyan Agawin.

Panghiwatig Kasalukuyan Ináagaw.

„ Nakaraán Inagaw.

„ Nakaraán na Inagaw na.

„ Kararaán Kaáagaw pa.

„ Haharapín Áagawin.

Pang-utos Kasalukuyan Agawin.

Pangsukob Kasalukuyan Kung ináagaw.

„ Nakaraán Kung inagaw.

„ Haharapín Kung áagawin.

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “IN”

G. ¿Malimit bagáng gamitin itóng anyông in sa ating mg̃a pangwatas?

N. Ang pangtiyák na anyông in ay totoóng makabuluhán at siyáng malimit gamitin sa ating mg̃a salitâ, sapagkâ’t siyá ang tumitiyák ng̃ anó mang binabanggít ng̃ pangwatas.

G. ¿Alínalín ang mg̃a tuntuning dapat mataluntón sa paggamit ng̃ náturang anyô?

N. Lubhâng mahirap pòng bigyán ng̃ mg̃a tuntuning tiyák na tiyák ng̃ sa kanyá’y paggamit, dahil sa karamihan ng̃ mg̃a anyông pangtiyák na ginágamit sa ating wikà. Gayón man, ay malálagyán ng̃ mg̃a tuntuning sukat mapagpátakarán ng̃ paggamit sa anyông in, at itóng mg̃a sumúsunód:

I.—Ginágamit ang anyông in sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagkuha ó pagdampót ng̃ anó man, hal.: sa samsám ay samsamín, sa gamit ay gamitin, sa dakót ay dakutín, sa dalá ay dalhín, sa bilí ay bilhín, sa dampót ay damputín, atbp.

II.—Ginágamit ang anyông in sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ paghing̃î ó paghirám ng̃ anó man, hal.: sa hing̃î ay hing̃ín, sa hirám ay hiramín, sa utang ay utang̃in, atbp.

III.—Ang mg̃a salitâng pangtayô sa pag-áarì (ó pronombre posesivo) ay magagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ in, na nagkakahulugán ng̃ pag-arì ng̃ anó man, hal.: sa akin ay akinin, sa iyó ay iyuhin, sa kanyá ay kanyahín, sa atin ay atinin, sa inyó ay inyuhin, atbp.

IV.—Ang mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagkain ó pag-inóm ng̃ anó man na ginaganáp ng̃ sarili, ay binabaybáy sa in, hal.: sa kain ay kainin ó kanin, sa lamon ay lamunin, sa inóm ay inumin, sa higop ay higupin, sa tunggâ ay tunggâin, sa hithít ay hithitín, sa tagáy ay tagayin, atbp.

V.—Ang mg̃a salitâng ugát na may kátuturán ng̃ pagtawag ó pagsundô sa sino man, ay binabaybáy rin sa in, hal.: sa tawag ay tawagin, sa sundô ay sundùín, sa kaon ay kaunin, atb. Kung minsan ang iláng ugát na sakláw nitóng pagtawag ó pagsundô ay binabaybáy sa an, gaya ng̃ kawáy ay kawayán, ng̃ sutsót ay sutsután, atbp.

VI.—Ang mg̃a salitâng ugát na may kahulugán ng̃ pag-akit ó pag-alók ng̃ isá sa isá ay binabaybáy rin sa in, hal.: sa pigíng ay piging̃ín, sa akit ay akitin, sa alók ay alukín, atbp.

VII.—Ang mg̃a ugát na nagtatagláy ng̃ kahulugán ng̃ paghanap ó pagsaliksík ng̃ anó man, ay binabaybáy rin sa in, hal.: sa hanap ay hanapin, sa halihaw ay halihawin, sa saliksík ay saliksikín, sa apuhap ay apuhapin, sa kapâ ay kapâin, sa salát ay salatín, atbp.

VIII.—Ginágamit ang in sa mg̃a salitâng ugát na ang kahulugá’y pagkibô ó paggaláw ng̃ anó man, hal.: sa kibô ay kibùin, sa galáw ay galawín, sa luglóg ay luglugín, sa alók ay alukín, sa kundáy ay kundayin, atbp.

IX.—Ginágamit ang in sa mg̃a salitâng ugát na ang kátuturá’y pagdadalá ó pagpapasán ng̃ anó man na ginaganáp ng̃ sarili, hal.: pasán, pasanín; dalá, dalhín; tagláy, taglayín; kilik, kilikin; kalong, kalung̃in; buhat, buhatin; atbp.

X.—Ginágamit ang in sa mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagtanggáp ng̃ anó man, hal.: tanggáp, tanggapín; sahod, sahurin; sambót, sambutin; salubong, salubung̃in; atbp.

XI.—Ginágamit ang in sa mg̃a salitâng ugát na ang kátuturá’y nagbabadyá ng̃ mg̃a paraán sa paghuli ng̃ anó mang hayop na gumagalà sa lupà at sa himpapawíd, hal.: sa batíng ay bating̃ín, sa sumpít ay sumpitín, sa silò ay silùin, sa baríl ay barilin, sa bató ay batuhín, atbp.

XII.—Ginágamit ang anyông in sa mg̃a ugát na ang kahulugá’y nagbabadyá ng̃ mg̃a kaparaanáng ginagawâ sa paghuli ng̃ mg̃a isdâ ó ng̃ mg̃a hayop na tumatahán sa tubig, hal.: sa lambát ay lambatín, sa dalá ay daláhin, sa bing̃uwít ay bing̃uwitín, sa lambóng ay lambung̃ín, sa siík ay siikin, sa salapáng ay salapang̃ín.

XIII.—Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa mg̃a gawî ng̃ damdamin ay maáarìng gamitin sa in kailan ma’t ang kahulugá’y pakabíg sa gumagawâ, hal.: tanáw, tanawín; panoód, panoorin; ling̃ón, ling̃unin; ding̃ig, ding̃igín ó dinggín; lasáp, lasapín; namnám, namnamín; amóy, amuyín; singhód, singhurin; hipò, hipùin; damá, damahín ó damhín; atbp. Marami rin ang ginágamit sa an ukol sa bagay na itó, gaya ng̃ ting̃ín ay tingnán; tikím, tikmán; pakinig, pakinggán; atbp.

XIV.—Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa pag-íisip, pag-alala at pag-ibig ay ginágamit din sa in, hal.: isipin, kurùin, buhayin, usisàin, alalahanin, gunítâín, panimdimín, ibigin, nasàin, irugin, sintahín, naisin, atbp.

XV.—Ang mg̃a salitâng ugát na nagkakahulugán ng̃ pagputol, pagtimbáng at pagsukat ay binabaybáy rin sa in, hal.: sa putol ay putulin, sa tagâ ay tagâin, sa tabas ay tabasin, sa palakól ay palakulín, sa lagarì ay lagarìin, sa timbáng ay timbang̃ín, sa taya ay tayahin, sa balak ay balakin, sa takal ay takalin, atbp.

XVI.—Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ pagsirà ó paggibâ ó paglupít ay binabaybáy rin sa in, hal.: sa sirà ay siràin, sa gibâ ay gibâin, sa sunog ay sunugin, sa guhô ay guhùin, sa patáy ay patayín, sa sundáng ay sundang̃in, sa gulok ay gulukin, atbp. May ilán ding binabaybáy sa an, gaya sa sugat ay sugatan, atbp.

XVII.—Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa mg̃a bagay na karaniwan ay nagagawâng pangwatas sa pamamagitan ng̃ in na nagkakahulugán ng̃ paggawâ sang-ayon sa kápakanán ng̃ isá’t isá; hal.: sa barò ay barùin, sa salawál ay salawalín, sa balabal ay balabalin, sa tungkód ay tungkurin, sa bahay ay bahayin, sa payong ay payung̃in, atbp.

XVIII.—Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa pagbilang ay maáarì ring gawíng pangwatas dito sa in, at kung magkaganitó’y nagkakahulugán ng̃ paggawâ ng̃ anó man sang-ayon sa kápakanán ng̃ isá’t isá, gaya sa isá ay isahín, sa dalawá ay dalawahín, sa limá ay limahín, sa sampuô ay sampùin, atbp.

XIX.—Ginágamit ang in sa pagtiyák ng̃ ibá’t ibáng sakít na dinaramdám, hal.: sa lagnát ay lagnatín, sa hikà ay hikàin, sa ng̃iki ay ng̃ikihin, sa ubó ay ubuhín, sa iti ay itihin, sa sikmurà ay sikmuràin, sa bulutong ay bulutung̃ín, sa kólera ay kolerahín atbp.

XX.—Nagsusulit ng̃ pagkakáwang̃ís ó pagkayarì, kailan ma’t tumutukoy sa panahóng nakaraán, hal.: sa saging ay sinaging, sa duhat ay dinuhat, sa santól ay sinantól, sa sampalok ay sinampalok, sa gulay ay ginulay, sa bataw ay binataw, atbp.

XXI.—Ang mg̃a salitâng pangturing ay nágagawâng pangwatas dito sa anyông in, hal.: mahál, mahalín; magandá, magandahín; masamâ, masamâin; mabuti, mabutihin; matamís, matamísin; atbp.

XI KABANATA Ang pangtiyák na anyông “I”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông i?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông i ang pangwatas na may pang-angkáp na i sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang káhalagaháng tagláy ng̃ anyông itó?

N. Kung ang in ay siyáng káunáunahan sa mg̃a anyông pangtiyák ng̃ mg̃a pangwatas tagalog, ang i namá’y hindî nagigíng hulí sa kanyá kung isusumag din lamang sa daládaláng káhalagahán, kung kayâ’t ang anyông itó ay siyáng nábibilang na pang̃alawáng urì sa mg̃a pangtiyák na anyô.

MG̃A PÁTAKARÁN SA PAGBABAYBÁY

G. Sa pagbabaybáy nitóng anyông i ¿alín namán ang mg̃a pátakaráng dapat taluntunín?

N. Ang mg̃a tuntuning sumúsunód sang-ayon sa pagkakabaibaitang na dapat gawín:

1.—Ang pangbadyá ay binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na i, gaya ng̃ ibilí, isulat.

2.—Ang panahóng kasalukuyan ng̃ panghiwatig ay binubuô ng̃ ugát na sinising̃itan ng̃ in sa unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg, sakâ inúulit ó dinadalawá ang unang pantíg ng̃ ugát, bukód pa ang pag-áangkáp ng̃ anyông i, gaya ng̃ ibiníbilí, isinusulat.

3.—Ang panahóng nakaraán ay binubuô lamang ng̃ ugát na may pangsing̃it na in at sakâ may pang-angkáp na anyông i, gaya ng̃ ibinilí, isinulat.

4.—Ang panahóng nakaraán na ay binubuô nitóng panahóng nakaraán at sakâ sinusundán ng̃ na, gaya ng̃ ibinilí na, isinulat na.

5.—Ang panahóng haharapín ay binubuô ng̃ salitâng ugát, sakâ inúulit ang unang pantíg nitó at bago ináangkapán ng̃ anyông i, gaya ng̃ ibíbilí, isusulat.

6.—Ang pang-utos ay ginágamit ang sa pangbadyá ó kayâ’y ang ugát na may pang-angkáp na i, gaya ng̃ ibilí, isulat, atbp.

7.—Ang panahóng kasalukuyan ng̃ pangsukob ay binubuô ng̃ kasalukuyan sa panghiwatig at sa una’y nilálagyán ng̃ kung, gaya ng̃ kung ibinibilí, kung isinusulat.

8.—Ang panahóng nakaraán ay binubuô ng̃ nakaraán sa panghiwatig at nilálagyán ng̃ kung sa una, gaya ng̃ kung ibinilí, kung isinulat.

9.—Ang panahóng haharapín ay binubuô rin ng̃ haharapín ng̃ panghiwatig at may kung sa una, ó gaya ng̃ kung ibíbilí, kung isusulat.

G. ¿Paano ng̃ayón ang hugis ng̃ pagbabaybáy sa anyông pangtiyák na i?

N. Sa pagbabaybáy nitó ay kuning halimbawà ang ugát na bilí at sakâ angkapán itó ng̃ anyông i na nagigíng pangwatas na ibilí na siyáng pangtiyák ng̃ bumilí at magbilí na binaybáy sa um at mag.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “I”.

Ayos. Panahón. Pagbaybáy.

Pangbadyá Ibilí.

Panghiwatig Kasalukuyan Ibiníbilí.

„ Nakaraán Ibinilí.

„ Nakaraán na Ibinilí na.

„ Haharapín Ibíbilí.

Pang-utos Ibilí.

Pangsukob Kasalukuyan Kung ibiníbilí.

„ Nakaraán Kung ibinilí.

„ Haharapín Kung ibíbilí.

G. ¿Walâ bagáng pásubalì (ó excepción) ang mg̃a pátakaráng itó sa pagbabaybáy?

N. Mayroón pò, at isáng pásubalìng lalòng mahalagá kay sa in, isáng pásubalìng dapat matantô at dapat sundín, sapagkâ’t natutung̃od sa ikagagandá at ikagagaán sa pagbigkás ng̃ ating mg̃a salitâ.

G. ¿Paano ang dapat itakdâng pásubalì?

N. Itóng sumúsunód: Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal), ó sa mg̃a pangtinig na h, l, w, at y, ay may ibáng hugis ng̃ pagbubuô kailan ma’t tumutukoy sa mg̃a panahóng kasalukuyan (ó presente) at nakaraán (ó pasado) at sa mg̃a sakláw nitó, ibáng hugis na ang in ay dapat gawíng ni sang-ayon sa kinagawìán at gayón sa ikagagaán ng̃ pagsambít at ikagagandá ng̃ mg̃a salitâ. Dapat matantô na ang anyông i ay hindî nátitinag sa talagáng kinalalagyán niyá. Dapat ding matantô na ang ibá’t ibá pang panahón ay dapat isunód sa talagáng tuntunin ng̃ anyông i.

Náitó sa kasunód ang isáng tálâán ng̃ mg̃a ugát na nátatakdâ sa pásubalì, at upáng lumiwanag ay marapat pag-agapayanin ang dalawáng tuntunin, gayón ang mg̃a ugát at mg̃a panahóng kinaúukulan ng̃ bawà’t isá.

Ugát. Panahón. Pangkalahatán. Pásubalì.

Alay Kasalukuyan. Iinaalay. Iniáalay.

„ Nakaraán. Iinalay. Inialay.

Ilag Kasalukuyan. Iiniilag. Iniíilag.

„ Nakaraán. Iinilag. Iniilag.

Utang Kasalukuyan. Iinuutang. Iniúutang.

„ Nakaraán. Iinutang. Iniutang.

Habol Kasalukuyan. Ihinahabol. Iniháhabol.

„ Nakaraán. Ihinabol. Inihabol.

Luhog Kasalukuyan. Ilinuluhog. Inilúluhog.

„ Nakaraán. Ilinuhog. Iniluhog.

Wakwák Kasalukuyan. Iwinawakwák. Iniwáwakwák.

„ Nakaraán. Iwinakwák. Iniwakwák.

Yapós Kasalukuyan. Iyinayapós. Iniyayapós.

„ Nakaraán. Iyinapós. Iniyapós.

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “I”

G. ¿Saánsaán ginágamit ang anyông i?

N. Itóng anyông i ay isá ring makabuluháng anyô sa mg̃a pangtiyák at isá rin sa madalás gamitin sa mg̃a pangwatas tagalog. Ang mg̃a tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit ay itóng mg̃a sumúsunód:

I.—Ginágamit itóng anyông i sa mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ pagtatapon ó paghahagis ng̃ anó man, hal.: sa tapon ay itapon, sa buhos ay ibuhos, sa hagis ay ihagis, sa hulog ay ihulog, sa bulíd ay ibulíd, sa pukól ay ipukól, sa bató ay ibató, sa suka ay isuka, sa luwâ ay iluwâ, sa uhô ay iuhô, sa bubô ay ibubô, atbp.

II.—Ginágamit ang anyông i sa mg̃a salitâng ugát na nagsusulit ng̃ pagpupunlâ ó pagtataním ng̃ anó man kailan ma’t ipinangtitiyák, hal.: sa taním ay itaním, sa punlâ ay ipunlâ, sa hasík ay ihasík, sa tubò ay itubò, sa baón ay ibaón, sa sabog ay isabog, atbp.

III.—Ginágamit din ang anyông i sa mg̃a salitâng ugát na nagpapahayag ng̃ pagkakalat ó pagpapálaganap ng̃ anó man kailan ma’t ipinangtitiyák, hal.: sa kalat ay ikalat, sa laganap ay ilaganap, sa sambulat ay isambulat, sa bulaksák ay ibulaksák, atbp.

IV.—Ginágamit din ang anyông i sa mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ paghahalò ó pagsasahók ng̃ anó man kailan ma’t pangwatas na ipinangtitiyák, hal.: sa halò ay ihalò, sa sama ay isama, sa sahók ay isahók, sa kanáw ay ikanáw, sa sawsáw ay isawsáw, sa lahók ay ilahók, atbp.

V.—Nagagawâng pangtiyák na pangwatas dito sa i ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ pagtutulad ó pagtitimbáng ng̃ isáng bagay sa kapuwà bagay, hal.: sa tulad ay itulad, sa paris ay iparis, sa gaya ay igaya, sa para ay ipara, sa wangkî ay iwangkî, sa mukhâ ay imukhâ, sa bagay ay ibagay, sa gagád ay igagád, sa timbáng ay itimbáng, sa pantáy ay ipantáy, sa tumbás ay itumbás, atbp.

VI.—Nagagawâ ring pangtiyák na pangwatas sa i ang mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pagsasalitâ ó pagsasaysáy at pagtuturò, hal.: sa saysáy ay isaysáy, sa tanóng ay itanóng, sa sagót ay isagót, sa bulóng ay ibulóng, sa sumbóng ay isumbóng, sa balità ay ibalità, sa anás ay ianás, sa turò ay iturò, sa aral ay iaral, atbp. Kung minsan ang mg̃a pangwatas na pangbalak na binaybáy sa mag ay ginagawâng pangtiyák sa pamamagitan ng̃ pangtiyák nitó, hal.: sa salitâ ay ipagsalitâ, sa wikà ay ipagwikà, atbp.

VII.—Sa anyông i ay nagagawâ ring pangtiyák na pangwatas ang mg̃a nagbabadyá ng̃ pagbibilí ó paghahandóg ng̃ anó man, hal.: sa lakò ay ilakò, sa tindá ay itindá, sa handóg ay ihandóg, sa alay ay ialay, sa gawad ay igawad, atbp. Binabaybáy rin ang ilán sa pangtiyák na ipag na siyáng katugmâ ng̃ mag, hal.: sa bilí ay ipagbilí, sa amot ay ipag-amot, sa kaloób ay ipagkaloób, sa biyayà ay ipagbiyayà, atbp.

VIII.—Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ paglalagáy sa isáng poók ó dako ng̃ anó man ay nagagawâng pangtiyák dito sa anyông i, hal.: sa lagáy ay ilagáy, sa lantád ay ilantád, sa bunyág ay ibunyág, sa bilád ay ibilád, sa patong ay ipatong, sa sing̃it ay ising̃it, sa siksík ay isiksík, sa salong ay isalong, sa gatong ay igatong, sa tapal ay itapal, atbp.

XII KABANATA Ang pangtiyák na anyông “AN”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông an?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông an ang pangwatas na may sugpóng na an sa salitâng ugát.

G. ¿Mahalagá rin bagá ang pangtiyák na anyông itó gaya ng̃ mg̃a anyông in at i?

N. Sa mg̃a anyông pangtiyák, itóng an ay siyáng ikatló sa bilang na siyáng ginágamit sa mg̃a pangwatas tagalog. Itóng an ay malimit ding gamitin kaparis ng̃ dalawáng náuná sa kanyá, at isá rin sa maraming sakláw sa ating mg̃a salitâ.

G. ¿Paano ang paggamit dito sa anyông an?

N. Gaya rin ng̃ sa anyông in na may dalawáng kaparaanán: Una, kung ang salitâng ugát ay nagtatapós sa pangtinig (ó consonante) ó kayâ’y sa ting̃ig (ó vocal) na may kudlít na banayad (`) ó salakót (^) ay ginágamit ang an, gaya sa tapon ay tapunAN, sa susì ay susìAN, sa tapî ay tapîAN, atbp. Ikalawá, kung ang ugát ay nagtatapós sa ting̃ig (ó vocal) na walâng kudlít, ó kayâ’y sa ting̃ig na may kudlít na mariín (´), ang anyông an ay dapat gawíng han, gaya sa parusa ay parusaHAN, sa kasi ay kasiHAN, sa tindí ay tindíHAN, atbp.

G. ¿Mayroón din bang nangyayaring pagkakabago ukol sa pagsusugpóng ng̃ an sa salitâng ugát?

N. Mayroón pò, at ang mg̃a pagkakabagong itó’y katulad din ng̃ nangyayari sa in. Dapat din ditong itanghál ang mg̃a tuntunin nitóng an, upáng mákilala ang ganáng kabaguhan nitó.

Una.—Kung e ang katapusáng titik ng̃ ugát ay dapat gawíng i, gaya sa gabe ay gabihán, sa page ay pagihán, sa kapé ay kapihán, atbp.

Ikalawá.—Kung ang hulíng pantíg ng̃ ugát ay may e na pinagigitnâan ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), ang náturang e ay dapat gawíng i gaya sa kiskés ay kiskisán, sa tites ay titisan, atbp.

Ikatló.—Kung ó ang katapusáng titik ng̃ ugát ay dapat gawíng u, gaya sa dulo ay duluhan, sa asó ay asuhán, sa bató ay batuhán, sa tampó ay tampuhán, atbp.

Ikaapat.—Kung ang hulíng pantíg ng̃ ugát ay may o na pinagigitnâan ng̃ mg̃a pangtinig (ó consonante), ang násabing o ay dapat gawíng u, gaya sa amóy ay amuyán, sa utos ay utusan, sa kutós ay kutusán, sa subok ay subukan, atbp.

Ikalimá.—Kung ang hulíng pantíg ng̃ ugát ay nagtatapós sa ad, ed, id, od, ó ud, na maáarìng baybayín sa an, ang d ay dapat gawíng r sang-ayon sa pátakaráng sinúsunód ukol sa bagay na itó; gaya sa bayad ay bayaran, sa gilíd ay gilirán, sa tingkád ay tingkarán. Ang d ay hindî nagbabago kung minsan, at kung magkaganitó’y kailang̃an namáng mawalâ ang i ó ang o sa mg̃a salitâng nagtatapós sa id ó od, gaya sa masíd ay masdán, sa sunód ay sundán, atbp.

Dapat din namáng mabatíd na ang unang dalawáng tuntunin ay bihibihiràng mangyari, sapagkâ’t sa ating wikà ay kauntî ang mg̃a salitâng mayroóng e sa katapusáng pantíg ng̃ mg̃a salitâng ugát, gaya ng̃ matatantô sa ikaapat na bahagi ng̃ Balarilàng itó.

MG̃A PANUTO SA PAGBABAYBÁY

G. ¿Alín ang mg̃a panuto nitóng anyông an na dapat alituntunín sa kanyáng pagbabaybáy?

N. Itóng anyông an ay walâng maraming pagkakabagobagong nangyayari, at dahil dito ay dî na kailang̃ang isáisáhín ang tuntunin ng̃ kaniyakaniyáng panahón at gayón din ng̃ ayos.

Dapat lamang matantô, na ang an ay palagìng sinusugpóng sa salitâng ugát na ibig baybayín, at sa kasalukuyan (ó presente) at mg̃a nakaraán (ó pretérito) ay kailang̃ang isunód sa in kung pano ang pagkakabuô nitó, ulitin ó dalawahín ang unang pantíg ng̃ ugát sa panahóng haharapín (ó futuro), at káhulíhuliha’y dapat isugpóng sa ugát ang an ó han sa pangbadyá at pang-utos.

Baybayín natin itóng anyông an sang-ayon sa mg̃a tuntuning ipináalala, at ilagáy nating halimbawà ang ugát na sulat at sakâ itó sugpung̃án ng̃ an na nagigíng pangwatas na sulatan na siyáng pangtiyák ng̃ sumulat na binaybáy sa um.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “AN”

Ayos. Panahón. Pagbaybáy.

Pangbadyá Sulatan.

Panghiwatig Kasalukuyan Sinusulatan.

„ Nakaraán Sinulatan.

„ Nakaraán na Sinulatan na.

„ Haharapín Susulatan.

Pang-utos Sulatan.

Pangsukob Kasalukuyan Kung sinusulatan.

„ Nakaraán Kung sinulatan.

„ Haharapín Kung susulatan.

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG “AN”

G. ¿Alínalín ang mg̃a tuntunin sa paggamit nitóng anyông an?

N. Itóng an ay siyáng ikatló sa bilang ng̃ mg̃a anyông pangtiyák, at dahil dito’y hindî mapag-áalinlang̃anang sambitin na siyá’y isá rin sa mg̃a nagbibigáy ng̃ malakíng tulong sa mg̃a pangwatas na hindî tiyák sa ating sariling wikà. Itóng mg̃a sumúsunód ang mg̃a pátakarán ng̃ sa kanyá’y paggamit:

I.—Ginágamit ang an sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ dako ó poók na kinaroroonán ng̃ anó man, lalòng lalò na sa panahóng nakaraán, hal.: sa tapon ay tinapunan, sa lagáy ay nilagyán, sa silíd ay sinidlán, sa tayô ay tinayùán, sa sulót ay sinulután, sa pasak ay pinasakan, atbp.

II.—Ginágamit ang an sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pagbibigáy ó pagkuha ng̃ anó man kailan ma’t itó’y tiyák, hal.: sa bigáy ay bigyán, sa handóg ay handugán, sa alay ay alayan, sa bilí ay bilhán, sa dalá ay dalhán, sa bawas ay bawasan, sa kuha ay kunan, sa hing̃î ay hing̃án, atbp.

III.—Ginágamit din ang an sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ pang̃ang̃aral ó pagtawag sa sino man kailan ma’t tiyák itó, hal.: sa aral ay aralan, sa hatol ay hatulan, sa turò ay turùan, sa tawag ay tawagan, sa sigáw ay sigawán, sa kawáy ay kawayán, sa bulóng ay bulung̃án, sa anás ay anasán, atbp. Ang ilán sa mg̃a pangwatas na itó ay binabaybáy sa pangtiyák na pag-an na siyáng katugmâ ng̃ mag, hal.: sa sabi ay pagsabihan, sa usap ay pang̃usapan, atbp.

IV.—Ginágamit ang an sa mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ mg̃a gawíng likás ng̃ damdamin kailan ma’t tumutukoy sa sino man, hal.: sa ting̃ín ay tingnán, sa masíd ay masdán, sa amóy ay amuyán, sa hawak ay hawakan, sa dilà ay dilàan, atbp. May ilán sa bagay na itó ang ginágamit sa in gaya ng̃ lasáp ay lasapín, ng̃ diníg ay dinggín, ng̃ tanáw ay tanawín, atbp.

V.—Ang mg̃a salitâng pangdiwà na nagbabadyá ng̃ anó man at sugpung̃án ng̃ anyông an at ulitin ó dalawahín ang buông salitâng ugát na násabi ay nagkakahulugán ng̃ kaliitan ó kawalâng kabuluhán ng̃ isáng bagay, hal.: sa tao ay taútauhan, sa bahay ay baháybahayan, sa pusà ay pusàpusàan, sa lang̃it ay lang̃ítlang̃itan, sa santól ay santúlsantulan, at ibá pa. Kung ang ugát ay may tatló ó apat na pantíg ay sukat ng̃ ulitin ang unang dalawáng pantíg niyá, hal.: sa tinapay ay tinátinapayan, sa salawál ay salásalawalan, atbp.

VI.—Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ anó man sang-ayon sa kápakanán ng̃ bawà’t isá at másungpung̃an ng̃ an ay nagigíng salitâng ang kahulugá’y poók ng̃ karamihan, hal.: sa bahay ay bahayán, sa santól ay santulan, sa manggá ay manggahan, sa saging ay saging̃án, sa bayan ay bayanán, sa duhat ay duhatán, atbp.

XIII KABANATA Pangtiyák ng̃ anyông “UM”

Gurò. ¿Alín ang pangtiyák nitóng um?

Nag-aaral. Gaya ng̃ násabi, ang mg̃a anyông pangbalak na dî dumadalirì ó tumitiyák ng̃ anó mang bagay ó pang̃alan, ay may mg̃a katapát ó katugmâng mg̃a anyông pangtiyák na siyáng tumutukoy sa mg̃a bagay ó pang̃alang tiyák ó damá. Bawà’t anyông pangbalak ay may katugmâng anyông pangtiyák na hindî lamang íisá kundî dalawá ó tatló ang kadalasán. Ang katugmâ nitóng anyông um kung talagáng susurìin ay ang tatlóng pang̃ulong pangtiyák na sinundán na isáisáng pinag-ukulan ng̃ masusìng pag-áaral at matamáng pagsusurì, na dilì ibá’t ang in, ang i at ang an.

G. ¿Alín ang dapat kásaligán sa pagbabaybáy ng̃ mg̃a pangtiyák ng̃ um?

N. Ang pagbabaybáy sa in ay dapat másalig ng̃ sa anyông in, ang sa i ay dapat mabatay ng̃ sa anyông i at ang sa an ay dapat máayon ng̃ sa anyông an.

Baybayín nating isáisá ang tatlóng pangtiyák ng̃ um at pag-úkulan natin ng̃ dalawáng pangwatas: isá’y ang tumakbó na tumutukoy sa unang hugis ng̃ um at umutang na bumabanggít sa ikalawá.

IN.

Ayos. Panahón. Pagbabaybáy.

Pangbadyá Takbuhín. Utang̃in.

Panghiwatig Kasalukuyan Tinátakbó. Inúutang.

„ Nakaraán Tinakbó. Inutang.

„ Nakaraán na Tinakbó na. Inutang na.

„ Kararaán Katátakbó pa. Kaúutang pa.

„ Haharapín Tatakbuhín. Úutang̃in.

Pang-utos Takbuhín. Utang̃in.

Pangsukob Kasalukuyan Kung tinátakbó. Kung inúutang.

„ Nakaraán Kung tinakbó. Kung inutang.

„ Haharapín Kung tatakbuhín. Kung úutang̃in.

I.

Pangbadyá Itakbó. Iutang.

Panghiwatig Kasalukuyan Itinátakbó. Iniúutang.

„ Nakaraán Itinakbó. Iniutang.

„ Nakaraán na Itinakbó na. Iniutang na.

„ Haharapín. Itátakbó. Iúutang.

Pang-utos Itakbó. Iutang.

Pangsukob Kasalukuyan Kung itinátakbó. Kung iniúutang.

„ Nakaraán Kung itinakbó. Kung iniutang.

„ Haharapín Kung itátakbó. Kung iúutang.

AN.

Pangbadyá Takbuhan. Utang̃an.

Panghiwatig Kasalukuyan Tinátakbuhán. Inúutang̃an.

„ Nakaraán Tinakbuhán. Inutang̃an.

„ Nakaraán na Tinakbuhán na. Inutang̃an na.

„ Haharapín Tatakbuhán. Úutang̃an.

Pang-utos Takbuhan. Utang̃an.

Pangsukob Kasalukuyan Kung tinátakbuhán. Kung inúutang̃an.

„ Nakaraán Kung tinakbuhán. Kung inutang̃an.

„ Haharapín Kung tatakbuhán. Kung úutang̃an.

XIV KABANATA Pangtiyák ng̃ anyông “MAG”

Gurò. ¿Alín namán ang pangtiyák nitóng mag?

Nag-aaral. Lahát ng̃ mg̃a anyông pangbalak sa Wikàng Tagalog na dî miminsan nang násabi ay may katapát ó katugmâng anyông pangtiyák na hindî lamang íisá kundî marami. Karaniwang gawín upáng ang anyông pangbalak ay magíng pangtiyák ay ginagawâng p ang mg̃a unang titik niyaóng nagpapásimulâ sa m, maliban lamang ang ilán na hindî nangyayari ang ganitóng pagbabago.

Sang-ayon sa paraáng katutukoy, pag ang siyáng pangtiyák nitóng mag. Itó namáng pag ay nang̃áng̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyô sa pangtiyák na in, i at an, na susog sa bagay na itó ang pag ay nagigíng pag-in, ipag at pag-an. Bukód sa mg̃a pangtiyák na itó, ang mag ay mayroón pang tatlóng pangtiyák ding katugmâ, na, dilì ibá’t ang in, ang i at ang an na walâng pag. Dapat matantô na ang pag-in ay bihiràng gamitin, sapagkâ’t ang karamihang ugát na náuukol sa kanyá ay binabaybáy na sa in. Gayón man, ang pag-in ay kailang̃an din kung minsan, lalòng lalò na kung tumutukoy sa mg̃a salitâng nagbabadyá ng̃ pag-úutos ó panunuyò.

G. Yamang ang in, i at an ay napag-ukulan na ng̃ kaníkaniyáng pag-áaral, ¿anó namán ang tinátawag na anyông ipag?

N. Tinátawag na anyông ipag ang pangwatas na may pang-angkáp na ipag sa salitâng ugát, gaya ng̃ ipag-utos, ipagbilin, ipagsama na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ mag-utos, magbilin at magsama.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông pag-an?

N. Tinátawag na anyông pag-an ang pangwatas na may pang-angkáp na pag at may sugpóng na an sa ugát, gaya ng̃ pagsalitâan, pagkalooban, pagbintang̃án, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ magsalitâ, magkaloób at magbintáng.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông pag-in?

N. Tinátawag na anyông pag-in ang pangwatas na may pang-angkáp na pag at may sugpóng na in sa salitâng ugát, gaya ng̃ pag-awitin, pagdasalin, pagsayawin na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ mag-awit, magdasál at magsayáw.

G. ¿Alínalín ang mg̃a panutong dapat taluntunín sa pagbabaybáy ng̃ mg̃a pangtiyák ng̃ anyông mag?

N. Ang pagbabaybáy sa in, i at an ay dapat ibatay ng̃ sa mg̃a anyông in, i at an; ang sa ipag ay gaya rin ng̃ sa i na sining̃itan lamang ng̃ pag sa gitnâ ng̃ ugát at ng̃ násabing i; ang sa pag-an ay gaya ng̃ sa anyông an na inangkapán ng̃ pag sa ugát; at ang sa pag-in ay paris din ng̃ sa anyông in na inangkapán namán ng̃ pag sa salitâng ugát.

Isáisá nating baybayín ang mg̃a náturang pangtiyák ng̃ mag at kunin nating halimbawà ang mg̃a pangwatas na magsaing at magmana na ang una’y nagtatapós sa pangtinig at ang ikalawá’y sa ting̃ig (ó vocal).

PAGBABAYBÁY SA MG̃A PANGTIYÁK NG̃ “MAG”

IN.

Pangbadyá Saing̃in. Manahin.

Panghiwatig Kasalukuyan Sinasaing. Minamana.

„ Nakaraán Sinaing. Minana.

„ Nakaraán na Sinaing na. Minana na.

„ Kararaán Kasasaing pa. Kamamana pa.

„ Haharapín Sasaing̃in. Mamanahin.

Pang-utos Saing̃in. Manahin.

Pangsukob Kasalukuyan Kung sinasaing. Kung minamana.

„ Nakaraán Kung sinaing. Kung minana.

„ Haharapín Kung sasaing̃in. Kung mamanahin.

I.

Pangbadyá Isaing. Imana.

Panghiwatig Kasalukuyan Isinasaing. Iminamana.

„ Nakaraán Isinaing. Iminana.

„ Nakaraán na Isinaing na. Iminana na.

„ Haharapín Isasaing. Imamana.

Pang-utos Isaing. Imana.

Pangsukob Kasalukuyan Kung isinasaing. Kung iminamana.

„ Nakaraán Kung isinaing. Kung iminana.

„ Haharapín Kung isasaing. Kung imamana.

AN.

Pangbadyá Saing̃an. Manahan.

Panghiwatig Kasalukuyan Sinasaing̃an. Minamanahan.

„ Nakaraán Sinaing̃an. Minanahan.

„ Nakaraán na Sinaing̃an na. Minanahan na.

„ Haharapín Sasaing̃an. Mamanahan.

Pang-utos Saing̃an. Manahan.

Pangsukob Kasalukuyan Kung sinasaing̃an. Kung minamanahan.

„ Nakaraán Kung sinaing̃an. Kung minanahan.

„ Haharapín Kung sasaing̃an. Kung mamanahan.

IPAG.

Pangbadyá Ipagsaing. Ipagmana.

Panghiwatig Kasalukuyan Ipinagsasaing. Ipinagmamana.

„ Nakaraán Ipinagsaing. Ipinagmana.

„ Nakaraán na Ipinagsaing na. Ipinagmana na.

„ Haharapín Ipagsasaing. Ipagmamana.

Pang-utos Ipagsaing. Ipagmana.

Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinagsasaing. Kung ipinagmamana.

„ Nakaraán Kung ipinagsaing. Kung ipinagmana.

„ Haharapín Kung ipagsasaing. Kung ipagmamana.

PAG-AN.

Pangbadyá Pagsaing̃an. Pagmanahan.

Panghiwatig Kasalukuyan Pinagsasaing̃an. Pinagmamanahan.

„ Nakaraán Pinagsaing̃an. Pinagmanahan.

„ Nakaraán na Pinagsaing̃an na. Pinagmanahan na.

„ Haharapín Pagsasaing̃an. Pagmamanahan.

Pang-utos Pagsaing̃an. Pagmanahan.

Pangsukob Kasalukuyan Kung pinagsasaing̃an. Kung pinagmamanahan.

„ Nakaraán Kung pinagsaing̃an. Kung pinagmanahan.

„ Haharapín Kung pagsasaing̃an. Kung pagmamanahan.

PAG-IN.[15]

Pangbadyá Pagsaing̃in. Pagmanahin.

Panghiwatig Kasalukuyan Pinagsasaing. Pinagmamana.

„ Nakaraán Pinagsaing. Pinagmana.

„ Nakaraán na Pinagsaing na. Pinagmana na.

„ Haharapín Pagsasaing̃in. Pagmamanahin.

Pang-utos Pagsaing̃in. Pagmanahin.

Pangsukob Kasalukuyan Kung pinagsasaing. Kung pinagmamana.

„ Nakaraán Kung pinagsaing. Kung pinagmana.

„ Haharapín Kung pagsasaing̃in. Kung pagmamanahin.

TALABABÂAN

XV KABANATA Ang pangbalak na anyông “MANG”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông mang?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông mang ang pangwatas na may pang-angkáp na mang sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang káhalagahán nitóng mang sa ating mg̃a pangwatas?

N. Kung may káhalagaháng tagláy ang um at mag sa mg̃a anyông pangbalak ng̃ pangwatas tagalog, ang mang namá’y isá rin sa nábibilang sa matataás na urì ng̃ mg̃a anyô at isá rin sa nagbibigáy ng̃ mahalagáng tulong sa ating mg̃a salitâ.

G. ¿Alín ang mg̃a pagbabagong karaniwang mangyari sa pag-áangkáp ng̃ mang sa salitâng ugát?

N. Sang-ayon sa simulâng titik nitóng ugát ay nabábagong madalás ang mg̃a titik ng̃ pangwatas kung iniáangkáp ang mang, at sa pagbabagong itó ay máitatakdâ ang mg̃a ganitóng tuntunin:

Una.—Ang mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa b ó p ay karaniwang magíng m at ang anyông mang ay náwawalâ ang hulíng dalawáng titik, sa makatwíd bagá’y nagigíng ma, gaya sa bulák ay mamulák, sa bayabas ay mamayabas, sa pukot ay mamukot, sa pulá ay mamulá.

Ikalawá.—Ang karamihan sa mg̃a salitâng ugát na nagpapásimulâ sa ting̃ig (ó vocal), ay nabábago ang pang-angkáp na mang sa mang̃, gaya sa isdâ ay mang̃isdâ, sa usá ay mang̃usá, sa ibig ay mang̃ibig, sa una ay mang̃una.

Ikatló.—Ang mg̃a salitâng ugát na ang unang titik ay k ay karaniwang náwawalâ ang titik na itó, at dahilán dito ang anyông mang ay dapat gawíng mang̃ gaya sa kahoy ay mang̃ahoy, sa kulam ay mang̃ulam, sa kutós ay mang̃utós, sa kitíl ay mang̃itíl.

Ikaapat.—Ang karamihan sa mg̃a salitâng ugát na ang pásimulâng titik ay s ó t at kung minsa’y d ay karaniwang magíng n at dahilán dito ang mang ay nagigíng ma, gaya sa sumbóng ay manumbóng, sa sisi ay manisi, sa tiklóp ay maniklóp, sa tiktík ay maniktík, sa dikít ay manikít, sa dalang̃in ay manalang̃in.

MG̃A TUNTUNIN SA PAGBABAYBÁY

G. ¿Alín ang mg̃a tuntuning dapat pagbatayán ukol sa pagbabaybáy nitóng anyông mang?

N. Kung ang pangwatas na babaybayín ay walâng pagkakabagong nangyayari ay dapat isalig ang pagbabaybáy sa mg̃a tuntunin ng̃ anyông mag na walâng pagkakáibá liban sa mang ang anyông iáangkáp. Ng̃unì’t kung pangwatas namáng may pagbabago, ang babaybayín ay gaya rin ng̃ mg̃a tuntunin ng̃ mang ang dapat sundín baga ma’t kailang̃ang ibatay sa apat sa panutong inilagdâ ukol sa mg̃a kabaguhang sukat mangyari.

Baybayín natin ang dalawáng bagay ó paraáng kasasambit at iukol sa una ang ugát na habol at sa ikalawá’y tiklóp na kung angkapán kapwà ng̃ mang ay nagigíng pangwatas na manghabol at maniklóp sang-ayon sa mg̃a pátakaráng náilagdâ.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “MANG”

Ayos. Panahón. Pagbaybáy.

Pangbadyá Manghabol. Maniklóp.

Panghiwatig Kasalukuyan Nangháhabol. Naníniklóp.

„ Nakaraán Nanghabol. Naniklóp.

„ Nakaraán na { Nakahabol na. { Nakatiklóp na.

{ Nanghabol na. { Naniklóp na.

„ Haharapín Mangháhabol. Maniniklóp.

Pang-utos Manghabol. Maniklóp.

Pangsukob Kasalukuyan Kung nangháhabol. Kung naníniklóp.

„ Nakaraán Kung nanghabol. Kung naniklóp.

„ Haharapín Kung mangháhabol. Kung maniniklóp.

PANGTIYÁK NG̃ ANYÔNG “MANG”

G. ¿Alín ang anyông pangtiyák nitóng mang?

N. Sang-ayon sa mg̃a paraáng sinambít na sa anyông mag ang pangtiyák nitóng mang ay pang. Itó namáng pang ay nang̃áng̃ailang̃ang tulung̃an ng̃ mg̃a pang̃ulong anyô sa pangtiyák na in, i at an upáng ang paggamit ay mápawastô, at sang-ayon din sa bagay na itó, ang pang ay nagigíng pang-in, ipang at pang-an.

G. ¿Anó kung gayón ang tinátawag na anyông pang-in?

N. Tinátawag na anyông pang-in ang pangwatas na may pang-angkáp na pang at may sugpóng na in, gaya ng̃ pang̃isdâín, pang̃unahin, pamukutin, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ mang̃isdâ, mang̃una, at mamukot.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông ipang?

N. Tinátawag na anyông ipang ang pangwatas na may pang-angkáp na ipang, gaya ng̃ ipanghuli, ipamintás, ipang̃usá, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ manghuli, mamintás at mang̃usá.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông pang-an?

N. Tinátawag na anyông pang-an ang pangwatas na may pang-angkáp na pang at may sugpóng na an, gaya ng̃ pang̃ahuyan, pamangkâan, pamayanan, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ mang̃ahoy, mamangkâ, at mamayan.

G. ¿Nabábago rin bagá itóng pangtiyák na pang?

N. Oo pò, at ang pagkakabagong itó’y nátutulad sa nangyayari sa mang, kayâ’t ang mg̃a tuntunin nitó’y siyá ring dapat pairalin sa pang.

G. ¿Alín namán ang mg̃a tuntunin sa pagbabaybáy nitóng pangtiyák na pang?

N. Ang pagbabaybáy sa pang-in ay násasalig ng̃ sa anyông in, na inangkapán ng̃ pang; ang sa ipang ay naáayon ng̃ sa anyông i, na sining̃itan lamang ng̃ pang sa gitnâ ng̃ ugát at ng̃ náturang i; at ang sa pang-an ay nabábatay namán ng̃ sa anyông an na inangkapán ng̃ pang.

Sa pagbabaybáy nitóng mg̃a pangtiyák ng̃ mang ay kunin natin ang dalawáng pangwatas na manghulà at manahî, na ang isá’y nabábago ang mg̃a titik ng̃ ugát at ang isá’y hindî.

PAGBABAYBÁY SA MG̃A PANGTIYÁK NG̃ ANYÔNG “MANG”.

PANG-IN.

Ayos. Panahón. Pagbaybáy.

Pangbadyá Panghulàin. Panahìin.

Panghiwatig Kasalukuyan Pinanghuhulà. Pinananahî.

„ Nakaraán Pinanghulà. Pinanahî.

„ Nakaraán na Pinanghulà na. Pinanahî na.

„ Kararaán Kapanghuhulà pa. Kapapanahî pa.

„ Haharapín Panghuhulàin. Pananahìin.

Pang-utos Panghulàin. Panahìin.

Pangsukob Kasalukuyan Kung pinanghuhulà. Kung pinananahî.

„ Nakaraán Kung pinanghulà. Kung pinanahî.

„ Haharapín Kung panghuhulàin. Kung pananahìin.

IPANG.

Pangbadyá Ipanghulà. Ipanahî.

Panghiwatig Kasalukuyan Ipinanghuhulà. Ipinananahî.

„ Nakaraán Ipinanghulà. Ipinanahî.

„ Nakaraán na Ipinanghulà na. Ipinanahî na.

„ Haharapín Ipanghuhulà. Ipananahî.

Pang-utos Ipanghulà. Ipanahî.

Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinanghuhulà. Kung ipinananahî.

„ Nakaraán Kung ipinanghulà. Kung ipinanahî.

„ Haharapín Kung ipanghuhulà. Kung ipananahî.

PANG-AN.

Pangbadyá Panghulàan. Panahìan.

Panghiwatig Kasalukuyan Pinanghuhulàan. Pinananahìan.

„ Nakaraán Pinanghulàan. Pinanahìan.

„ Nakaraán na Pinanghulàan na. Pinanahìan na.

„ Haharapín Panghuhulàan. Pananahìan.

Pang-utos Panghulàan. Panahìan.

Pangsukob Kasalukuyan Kung pinanghuhulàan. Kung pinananahìan.

„ Nakaraán Kung pinanghulàan. Kung pinanahìan.

„ Haharapín Kung panghuhulàan. Kung pananahìan.

KÁGAMITÁN NITÓNG ANYÔNG “MANG”

G. ¿Alín ang mg̃a pátakarán sa paggamit ng̃ anyông itó?

N. Sa mg̃a pangwatas natin na siyáng binubukalán ng̃ ating mg̃a salitâ, itóng mang ay isá sa mg̃a nagtatagláy ng̃ malakíng tulong, kayâ’t siyá ay nábibilang sa pang̃atló ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangbalak. Ang anyông mang ay ginágamit dito sa mg̃a tuntuning sumúsunód:

I.—Ginágamit ang mang sa pagbabadyá ng̃ mg̃a gawâ ó kilos na karamihan, na nanggaling sa mg̃a ugát na binaybáy sa um at mag na íisá ang kahulugán, hal.: sa kain ay mang̃ain, sa pitás ay mamitás, sa kuha ay mang̃uha, sa buhay ay mamuhay, sa lurâ ay manglurâ, sa amóy ay mang̃amóy, sa paos ay mamaos, sa malát ay mamalát, atbp.

II.—Ang karamihan sa salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ ibá’t ibáng bagay ó gawàin ay binabaybáy rin dito sa mang, at kung gayó’y nagkakahulugán ng̃ pagtupád sa hawak na tungkulin, hal.: sa sing̃íl ay maning̃íl, sa tahî ay manahî, sa aral ay mang̃aral, sa kahoy ay mang̃ahoy, atbp.

III.—Ang mg̃a kasangkapang patalím ay binabaybáy sa mang na ang kahulugá’y gumamit ó magtagláy ng̃ náturang patalím, hal.: sa baríl ay mamaríl, sa kanyón ay mang̃anyón, sa sandata ay manandata, sa sundáng ay manundáng, sa palakól ay mamalakól, sa iták ay mang̃iták, sa tabák ay manabák, atbp.

IV.—Nagagawâ ring pangwatas dito sa mang ang mg̃a ng̃alan ng̃ táhanan, bayan, bundók, bukid, atbp. na ang kahulugá’y manirahan ó mamuhay ó maglakbáy, hal.: sa bayan ay mamayan, sa bundók ay mamundók, sa bahay ay mamahay, sa bukid ay mamukid, sa parang ay mamarang, sa gubat ay manggubat, atbp.

V.—Dito sa mang ay nagagawâ ring pangwatas ang iláng ng̃alan ng̃ sasakyán na ang kátuturá’y maglakbáy sa pamamagitan ng̃ náturang sasakyán, hal.: sa bangkâ ay mamangkâ, sa kalesa ay mang̃alesa, sa kiles ay mang̃iles, sa kabayo ay mang̃abayo, sa karo ay mang̃aro, atbp.

VI.—Ang mg̃a ng̃alan ng̃ kasúutan ay nagagawâ ring pangwatas sa anyông mang na ang kahulugá’y magsuút ó gumamit ó magtagláy, hal.: sa barò ay mamarò, sa salawál ay manalawál, sa panyô ay mamanyô, sa tapis ay manapis, sa salamín ay manalamín, atbp.

VII.—Ang mg̃a ugát na tumutukoy sa mg̃a bagay na matatagpùán sa dagat, ilog, bundók, bukid, atbp. ay nagagawâ ring pangwatas dito sa anyông mang, na, ang kahulugá’y mang̃asó, mang̃isdâ, humanap ó kumuha sang-ayon sa kápakanán ng̃ isá’t isá, hal.: sa duhat ay mangduhat, sa ibon ay mang̃ibon, sa isdâ ay mang̃isdâ, sa palakâ ay mamalakâ, sa palós ay mamalós, sa usá ay mang̃usá, atbp.

VIII.—Ang mg̃a kasangkapan sa paghuli ng̃ anó man ay ipinangwawatas din dito sa mang na ang kahulugá’y manghuli sa pamamagitan ng̃ náturang kasangkapan, hal.: sa bing̃uwít ay maming̃uwít, sa pukot ay mamukot, sa lambát ay manglambát, sa dala ay mangdala, sa salapáng ay manalapáng, sa kitáng ay mang̃itáng, sa baklád ay mamaklád, atbp.

IX.—Ginágamit din ang mang sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ paglulupít ó pananaksíl ng̃ isá sa isá, magíng itó’y ginanáp sa pamamagitan ng̃ patalím at magíng pamalò ó kamáy ng̃ tao, hal.: sa saksák ay manaksák, sa sakál ay manakál, sa bugbóg ay mangbugbóg, sa palò ay mamalò, sa tampál ay manampál, sa sipà ay manipà, sa tadyák ay manadyák, sa sakít ay manakít, sa kurót ay mang̃urót, sa suntók ay manuntók, atbp.

XVI KABANATA Ang pangbalak na anyông “MA”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông ma?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông ma ang pangwatas na may pang-angkáp na ma sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang káhalagaháng tagláy nitóng ma?

N. Kung sa mg̃a anyông pangbalak ay lubhâng mahalagá ang um, mag at mang, itóng ma namá’y hindî magigíng hulí ni alang̃án sa kataasán ng̃ urì na kanyáng tagláy sa ating mg̃a pangwatas at sa ating mayamang salitâ, kayâ’t siyá’y nábibilang na isá sa mg̃a pang̃ulong anyông pangbalak.

MG̃A PÁTAKARÁN SA PAGBABAYBÁY

G. Dito sa anyông ma, ¿alín namán ang mg̃a pátakaráng dapat taluntunín sa kanyáng pagbabaybáy?

N. Itóng pagbabaybáy sa anyông ma ay walâng pinag-ibhán halos ng̃ sa anyông mag, na walâng g, kayâ’t ang mg̃a tuntunin nitó’y siyáng dapat kásaligán ng̃ mg̃a pátakarán niyón, baga ma’t ang kahulugán ng̃ isá’t isá ay lubhâng nagkakalayô. Dapat matantô na ang anyông itó ay nailalagáy sa bilang na dalawá ó marami, at sa ganitó’y dinaragdagán ng̃ ng̃a sa pag-itan ng̃ anyông ma at ng̃ ugát sa lahát ng̃ panahón.

Sa pagbabaybáy ay kuning halimbawà ang pangwatas na mahigâ na nagbuhat sa ugát na higâ na inangkapán ng̃ anyông ma, at pag-agapayanin ang mg̃a bilang na íisá at dalawá ó marami.

PAGBABAYBÁY SA ANYÔNG “MA”

Pangbadyá Mahigâ. Mang̃ahigâ.

Panghiwatig Kasalukuyan Náhihigâ. Nang̃ahíhigâ.

„ Nakaraán Nahigâ. Nang̃ahigâ.

Nang̃akahigâ.

„ Nakaraán na Nakahigâ na. Nang̃ahigâ na.

Nahigâ na.

„ Haharapín Mahihigâ. Mang̃ahihigâ.

Pang-utos Mahigâ. Mang̃ahigâ.

Pangsukob Kasalukuyan Kung nahihigâ. Kung nang̃ahíhigâ.

„ Nakaraán Kung nahigâ. Kung nang̃ahigâ.

„ Haharapín Kung mahihigâ. Kung mang̃ahihigâ.

PANGTIYÁK NG̃ ANYÔNG “MA”

G. ¿Alín ang pangtiyák na anyô nitóng ma?

N. Kung pakasusurìing maigi ang pangtiyák na anyô nitóng ma ay másasabing walâ, sapagkâ’t siyá gaya rin ng̃ um ay walâng katugmâ ó katapát na anyô na dî gaya ng̃ karamihan sa ating salitâ. Gayón man, ay mayroón siyáng pangtiyák, sapagkâ’t sa Wikàng Tagalog gaya na ng̃ násabi ang mg̃a pangbalak ay may katugmâng anyông pangtiyák. Ang katugmâ nitóng ma ay dalawá lamang: ang ika na tumutukoy sa dahilán ó panahón at ka-an na tumutukoy sa poók ó dako.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông ika?

N. Tinátawag na anyông ika ang pangwatas na may kaangkáp na ika sa salitâng ugát, gaya ng̃ ikasunog, ikabasag, ikahulog, na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ masunog, mabasag at mahulog.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông ka-an?

N. Tinátawag na anyông ka-an ang pangwatas na may pang-angkáp na ka at may sugpóng na an, gaya ng̃ kahulugan, kabalian, katisuran na mg̃a pangtiyák na pangwatas ng̃ mahulog, mabalì at matisod.

G. Sa pagbabaybáy nitóng mg̃a pangtiyák ng̃ ma, ¿alínalín ang mg̃a tuntuning sinúsunód?

N. Ang pagbabaybáy sa ika ay dapat isalig ng̃ sa anyông i na dinagdagán lamang itó ng̃ ka, at ang sa ka-an ay dapat iayon ng̃ sa anyông an na inangkapán ng̃ ka. Kunin nating halimbawà ang mg̃a pangwatas na matisod at mahulog.

PAGBABAYBÁY SA MG̃A PANGTIYÁK NG̃ ANYÔNG “MA”

IKA.

Ayos. Panahón. Pagbaybáy.

Pangbadyá Ikatisod. Ikahulog.

Panghiwatig Kasalukuyan Ikinatítisod. Ikinahuhulog.

„ Nakaraán Ikinatisod. Ikinahulog.

„ Nakaraán na Ikinatisod na. Ikinahulog na.

„ Kararaán Katitisod pa. Kahuhulog pa.

„ Haharapín Ikatítisod. Ikahuhulog.

Pang-utos Ikatisod. Ikahulog.

Pangsukob Kasalukuyan Kung ikinatítisod. Kung ikinahuhulog.

„ Nakaraán Kung ikinatisod. Kung ikinahulog.

„ Haharapín Kung ikatítisod. Kung ikahuhulog.

KA-AN.

Pangbadyá Katisuran. Kahulugan.

Panghiwatig Kasalukuyan Kinatítisuran. Kinahuhulugan.

„ Nakaraán Kinatisuran. Kinahulugan.

„ Nakaraán na Kinatisuran na. Kinahulugan na.

„ Haharapín Katitisuran. Kahuhulugan.

Pang-utos Katisuran. Kahulugan.

Pangsukob Kasalukuyan Kung kinatítisuran. Kung kinahuhulugan.

„ Nakaraán Kung kinatisuran. Kung kinahulugan.

„ Haharapín Kung katitisuran. Kung kahuhulugan.

KÁGAMITÁN NITÓNG ANYÔNG “MA”

G. ¿Saánsaán ginágamit itóng anyông ma?

N. Ang talagáng kágamitán ng̃ anyông itó ay tumutukoy sa kilos ó galáw ng̃ sino man sa kanyáng sarili lamang na hindî maáarìng bumanggít ng̃ sa ibá. Ng̃unì’t nang ang pag-áaral ay lalòng lumiwanag, ay náritó ang mg̃a tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit.

I.—Ginágamit ang ma sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ mg̃a kasakunâang hindî sinasadyâ na nangyayari sa katawán ng̃ sino man, hal.: mahulog, matisod, mamatáy, madulás, malunod, marapâ, matumbá, mabunggô, masanggî, masaláng, masagasà, mabulag, mapilay, maulól, mabung̃ì atbp.

II.—Ginágamit ang ma sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ mg̃a pangyayaring katutubò sa damdamin na hindî kinukusà ó ginagawâ ng̃ pinangyayarihan, hal.: matakot, magitlá, mang̃iníg, magulat, masawan, masindák, malumbáy, malugód, magalit, mahiyâ, magulumihanan, magulantáng, atbp.

III.—Ginágamit din ang ma sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ kalagayan ng̃ sikmurà; hal.: mabusóg, magutom, mauhaw, masirà, atbp.

IV.—Sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ mg̃a kilos ó galáw ng̃ katawán na kusàng ginagawâ ng̃ sino man sa kanyáng sarili, hal.: maupô, mahigâ, matulog, magisíng, atbp. Ang ilán sa mg̃a itó’y ginágamitan ng̃ um at mag, gaya ng̃ lumakad, tumakbó, tumayô, magpasyál, atbp.

V.—Ang ma ay ginágamit din sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ mg̃a kasiràáng nangyayaring kusà sa mg̃a kasangkapang gamit ng̃ mg̃a tao, hal.: masunog, magibâ, maguhô, mabasag, madurog, mabalì, masirà, mawalat, mapunit, masirà, atbp.

VI.—Sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ mg̃a likás na kalagayan ng̃ mg̃a halaman ay ginágamit din ang ma, hal.: malantá, matuyô, maunsiyamî, mabulas, malagô, malusóg, mamatáy, masirà, malagót, mapatíd, atbp.

VII.—Ginágamit din ang ma sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man na siyáng nagigíng salitâng pangturing (ó adjetivo), hal.: sa samâ ay masamâ, sa buti ay mabuti, sa lakí ay malakí, sa liít ay maliít, sa taás ay mataás, sa babà ay mababà, sa layò ay malayò, sa lapit ay malapit, sa pulá ay mapulá, sa putî ay maputî, atbp.

VIII.—Ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man at sakâ angkapán ng̃ ma ay nagigíng pangdiwà na nagkakahulugán ng̃ karamihan, hal.: sa lang̃aw ay malang̃aw, sa lamók ay malamók, sa palay ay mapalay, sa bigás ay mabigás, atbp.

XVII KABANATA Pagbabaybáy sa mg̃a anyông pangbalak

Gurò. ¿Dapat bagáng baybayíng isáisá at italâng buông buô ang mg̃a pang̃ulong anyông pangbalak?

Nag-aaral. Oo pò, lubhâng kinakailang̃ang baybayíng isáisá at buông itakdâ ang mg̃a pang̃ulong anyông pangbalak na um, mag, mang at ma, sapagkâ’t lalòng líliwanag at lalòng dadalî ang pag-áaral ng̃ sino man sa Wikàng Tagalog, lubhâ pa’t kung isasagunitâng ang pag-áaral ng̃ wikàng itó ay bagong bago pa sa mg̃a damdamin natin. Sinabi kong ang pagtatalâ rito ng̃ mg̃a pagbabaybáy ay isáng paraáng ikalíliwanag at ikadadalî sa pag-áaral ng̃ sariling wikà, sapagkâ’t sa biglâng ting̃ín ng̃ isáng nag-aaral ay maliwanag na mamamasdán at malilirip ang ibá’t ibáng sangkáp ng̃ pangwatas gaya ng̃ mg̃a ayos (ó modo), mg̃a panahón (ó tiempo), mg̃a bilang (ó número) at mg̃a katawán (ó persona), gayón ang ibá’t ibáng hugis ng̃ mg̃a anyô gaya ng̃ um, mag, mang at ma na kung dî paggugugulan ng̃ pagwawarìwarì ay malapit mahulog sa pagkakámalî ó kayâ’y sa pagkakálahóklahók ó pagkakásamasama.

Náritó ng̃â ang mg̃a pagbabaybáy sa um, mag, mang at ma na dapat pamagatáng una, ikalawá, ikatló at ikaapat na pagbabaybáy na náuukol sa bawà’t isá.

HUWARAN NG̃ UNANG PAGBABAYBÁY

ANYÔNG “UM”

(UNANG HUGIS)

Ayos Pangbadyá Sumulat.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Sumusulat akó[16] Sumusulat tayo

Sumusulat ka Sumusulat kayó

Sumusulat siyá Sumusulat silá

Panahóng nakaraán

Sumulat akó Sumulat tayo

Sumulat ka Sumulat kayó

Sumulat siyá Sumulat silá

Panahóng nakaraán na

UNANG HUGIS

Nakasulat na akó Nakasulat na tayo

Nakasulat ka na[17] Nakasulat na kayó

Nakasulat na siyá Nakasulat na silá

IKALAWÁNG HUGIS

Sumulat na akó Sumulat na tayo

Sumulat ka na Sumulat na kayó

Sumulat na siyá Sumulat na silá

Panahóng haharapín

Susulat akó Susulat tayo

Susulat ka Susulat kayó

Susulat siyá Susulat silá

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Sumulat tayo

Sumulat ka[18] Sumulat kayó

Sumulat siyá Sumulat silá

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung sumusulat akó[19] Kung sumusulat tayo

Kung sumusulat ka Kung sumusulat kayó

Kung sumusulat siyá Kung sumusulat silá

Panahóng nakaraán

Kung sumulat akó[20] Kung sumulat tayo

Kung sumulat ka Kung sumulat kayó

Kung sumulat siyá Kung sumulat silá

Panahóng haharapín

Kung susulat akó Kung susulat tayo

Kung susulat ka Kung susulat kayó

Kung susulat siyá Kung susulat silá

ANYÔNG “UM”

(IKALAWÁNG HUGIS)

Ayos Pangbadyá Umibig.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Umíibig akó Umíibig tayo

Umíibig ka Umíibig kayó

Umíibig siyá Umíibig silá

Panahóng nakaraán

Umibig akó Umibig tayo

Umibig ka Umibig kayó

Umibig siyá Umibig silá

Panahóng nakaraán na

UNANG HUGIS

Nakaibig na akó Nakaibig na tayo

Nakaibig ka na Nakaibig na kayó

Nakaibig na siyá Nakaibig na silá

IKALAWÁNG HUGIS

Umibig na akó Umibig na tayo

Umibig ka na Umibig na kayó

Umibig na siyá Umibig na silá

Panahóng haharapín

Íibig akó Íibig tayo

Íibig ka Íibig kayó

Íibig siyá Íibig silá

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Umibig tayo

Umibig ka Umibig kayó

Umibig siyá Umibig silá

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung umíibig akó Kung umíibig tayo

Kung umíibig ka Kung umíibig kayó

Kung umíibig siyá Kung umíibig silá

Panahóng nakaraán

Kung umibig akó Kung umibig tayo

Kung umibig ka Kung umibig kayó

Kung umibig siyá Kung umibig silá

Panahóng haharapín

Kung íibig akó Kung íibig tayo

Kung íibig ka Kung íibig kayó

Kung íibig siyá Kung íibig silá

HUWARAN NG̃ IKALAWÁNG PAGBABAYBÁY

ANYÔNG “MAG”

Ayos Pangbadyá Maglarô.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Naglalarô akó Naglalarô tayo

Naglalarô ka Naglalarô kayó

Naglalarô siyá Naglalarô silá

Panahóng nakaraán

Naglarô akó Naglarô tayo

Naglarô ka Naglarô kayó

Naglarô siyá Naglarô silá

Panahóng nakaraán na

UNANG HUGIS

Nakapaglarô na akó Nakapaglarô na tayo

Nakapaglarô ka na Nakapaglarô na kayó

Nakapaglarô na siyá Nakapaglarô na silá

IKALAWÁNG HUGIS

Naglarô na akó Naglarô na tayo

Naglarô ka na Naglarô na kayó

Naglarô na siyá Naglarô na silá

Panahóng haharapín

Maglalarô akó Maglalarô tayo

Maglalarô ka Maglalarô kayó

Maglalarô siyá Maglalarô silá

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Maglarô tayo

Maglarô ka Maglarô kayó

Maglarô siyá Maglarô silá

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung naglalarô akó Kung naglalarô tayo

Kung naglalarô ka Kung naglalarô kayó

Kung naglalarô siyá Kung naglalarô silá

Panahóng nakaraán

Kung naglarô akó Kung naglarô tayo

Kung naglarô ka Kung naglarô kayó

Kung naglarô siyá Kung naglarô silá

Panahóng haharapín

Kung maglalarô akó Kung maglalarô tayo

Kung maglalarô ka Kung maglalarô kayó

Kung maglalarô siyá Kung maglalarô silá

HUWARAN NG̃ IKATLÓNG PAGBABAYBÁY

ANYÔNG “MANG”

Ayos Pangbadyá Mang̃isdâ.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Nang̃ing̃isdâ akó Nang̃ing̃isdâ tayo

Nang̃ing̃isdâ ka Nang̃ing̃isdâ kayó

Nang̃ing̃isdâ siyá Nang̃ing̃isdâ silá

Panahóng nakaraán

Nang̃isdâ akó Nang̃isdâ tayo

Nang̃isdâ ka Nang̃isdâ kayó

Nang̃isdâ siyá Nang̃isdâ silá

Panahóng nakaraán na

UNANG HUGIS

Nakapang̃isdâ na akó Nakapang̃isdâ na tayo

Nakapang̃isdâ ka na Nakapang̃isdâ na kayó

Nakapang̃isdâ na siyá Nakapang̃isdâ na silá

IKALAWÁNG HUGIS

Nang̃isdâ na akó Nang̃isdâ na tayo

Nang̃isdâ ka na Nang̃isdâ na kayó

Nang̃isdâ na siyá Nang̃isdâ na silá

Panahóng haharapín

Mang̃ing̃isdâ akó Mang̃ing̃isdâ tayo

Mang̃ing̃isdâ ka Mang̃ing̃isdâ kayó

Mang̃ing̃isdâ siyá Mang̃ing̃isdâ silá

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Mang̃isdâ tayo

Mang̃isdâ ka Mang̃isdâ kayó

Mang̃isdâ siyá Mang̃isdâ silá

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung nang̃ing̃isdâ akó Kung nang̃ing̃isdâ tayo

Kung nang̃ing̃isdâ ka Kung nang̃ing̃isdâ kayó

Kung nang̃ing̃isdâ siyá Kung nang̃ing̃isdâ silá

Panahóng nakaraán

Kung nang̃isdâ akó Kung nang̃isdâ tayo

Kung nang̃isdâ ka Kung nang̃isdâ kayó

Kung nang̃isdâ siyá Kung nang̃isdâ silá

Panahóng haharapín

Kung mang̃ing̃isdâ akó Kung mang̃ing̃isdâ tayo

Kung mang̃ing̃isdâ ka Kung mang̃ing̃isdâ kayó

Kung mang̃ing̃isdâ siyá Kung mang̃ing̃isdâ silá

HUWARAN NG̃ IKAPAT NA PAGBABAYBÁY

ANYÔNG “MA”

Ayos Pangbadyá Matulog.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Natutulog akó Nang̃atutulog tayo

Natutulog ka Nang̃atutulog kayó

Natutulog siyá Nang̃atutulog silá

Panahóng nakaraán

Natulog akó Nang̃atulog tayo

Natulog ka Nang̃atulog kayó

Natulog siyá Nang̃atulog silá

Panahóng nakaraán na

UNANG HUGIS

Nakatulog na akó Nang̃akatulog na tayo

Nakatulog ka na Nang̃akatulog na kayó

Nakatulog na siyá Nang̃akatulog na silá

IKALAWÁNG HUGIS

Natulog na akó Nang̃atulog na tayo

Natulog ka na Nang̃atulog na kayó

Natulog na siyá Nang̃atulog na silá

Panahóng haharapín

Matutulog akó Mang̃atutulog tayo

Matutulog ka Mang̃atutulog kayó

Matutulog siyá Mang̃atutulog silá

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Mang̃atulog tayo

Matulog ka Mang̃atulog kayó

Matulog siyá Mang̃atulog silá

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung natutulog akó Kung nang̃atutulog tayo

Kung natutulog ka Kung nang̃atutulog kayó

Kung natutulog siyá Kung nang̃atutulog silá

Panahóng nakaraán

Kung natulog akó Kung nang̃atulog tayo

Kung natulog ka Kung nang̃atulog kayó

Kung natulog siyá Kung nang̃atulog silá

Panahóng haharapín

Kung matutulog akó Kung mang̃atutulog tayo

Kung matutulog ka Kung mang̃atutulog kayó

Kung matutulog siyá Kung mang̃atutulog silá

TALABABÂAN

XVIII KABANATA Pagbabaybáy sa mg̃a anyông pangtiyák

Gurò. ¿Kailang̃an din kayâng baybayín buông buô ang mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák?

Nag-aaral. Kailang̃an din pò, at hindî lamang ang mg̃a pangtiyák na in, i at an kundî patí ang mg̃a katugmâ ng̃ mg̃a anyông um, mag, mang at ma, ay dapat ding baybayíng isáisá, upáng ganáp na mákilala ang mg̃a galáw ó pagkakabagobago ng̃ ating mg̃a pangwatas, sapagkâ’t ang pagbabaybáy sa mg̃a anyông pangtiyák ay isáng paraán ng̃ maliwanag na pagsásalaysáy at madalîng pag-áaral, bukód pa ang mg̃a kagaling̃ang mátatamó kung isasagunitâng ang mg̃a pangtiyák na pangwatas ay siyáng malimit gamitin sa Wikàng Tagalog kay sa mg̃a pangwatas na dî dumadalirì ó tumitiyák ng̃ anó mang bagay ó pang̃alan.

Marapat ng̃âng italatag na buông buô ang pagbabaybáy sa mg̃a anyông pangtiyák gaya ng̃ ginagawâ sa mg̃a pangbalak, at unahin nating baybayín ang tatlóng pang̃ulong anyông in, i at an na náuukol sa um at mag at isunód natin dito ang ipag, pag-an at pag-in, (kung itó’y dapat baybayín) na náuukol din sa mag, sakâ ang pag-in, ipang at pang-an na náuukol sa mang at káhulíhuliha’y ang ika at ka-an na nahihinggíl namán sa ma.

HUWARAN SA UNANG PANGTIYÁK NG̃ “UM”

ANYÔNG “IN”

Ayos Pangbadyá Sulatin.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Sinusulat ko itó[21] Sinusulat namin ó natin itó

Sinusulat mo itó Sinusulat ninyó itó

Sinusulat niyá itó Sinusulat nilá itó

Panahóng nakaraán

Sinulat ko itó Sinulat namin ó natin itó

Sinulat mo itó Sinulat ninyó itó

Sinulat niyá itó Sinulat nilá itó

Panahóng nakaraán na

Sinulat ko na itó Sinulat na namin ó natin itó

Sinulat mo na itó Sinulat na ninyó itó

Sinulat na niyá itó Sinulat na nilá itó

Panahóng kararaán

Kásusulat ko pa itó Kásusulat pa namin ó natin itó

Kásusulat mo pa itó Kásusulat pa ninyó itó

Kásusulat pa niyá itó Kásusulat pa nilá itó

Panahóng haharapín

Susulatin ko itó Susulatin namin ó natin itó

Susulatin mo itó Susulatin ninyó itó

Susulatin niyá itó Susulatin nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Sulatin namin ó natin itó

Sulatin mo itó Sulatin ninyó itó

Sulatin niyá itó Sulatin nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung sinusulat ko itó Kung sinusulat namin ó natin itó

Kung sinusulat mo itó Kung sinusulat ninyó itó

Kung sinusulat niyá itó Kung sinusulat nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung sinulat ko itó Kung sinulat namin ó natin itó

Kung sinulat mo itó Kung sinulat ninyó itó

Kung sinulat niyá itó Kung sinulat nilá itó

Panahóng haharapín

Kung susulatin ko itó Kung susulatin namin ó natin itó

Kung susulatin mo itó Kung susulatin ninyó itó

Kung susulatin niyá itó Kung susulatin nilá itó[22]

HUWARAN SA IKALAWÁNG PANGTIYÁK NG̃ “UM”

ANYÔNG “I”

Ayos Pangbadyá Isulat.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Isinusulat ko itó Isinusulat namin ó natin itó

Isinusulat mo itó Isinusulat ninyó itó

Isinusulat niyá itó Isinusulat nilá itó

Panahóng nakaraán

Isinulat ko itó Isinulat namin ó natin itó

Isinulat mo itó Isinulat ninyó itó

Isinulat niyá itó Isinulat nilá itó

Panahóng nakaraán na

Isinulat ko na itó Isinulat na namin ó natin itó

Isinulat mo na itó Isinulat na ninyó itó

Isinulat na niyá itó Isinulat na nilá itó

Panahóng haharapín[23]

Isusulat ko itó Isusulat namin ó natin itó

Isusulat mo itó Isusulat ninyó itó

Isusulat niyá itó Isusulat nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Isulat namin ó natin itó

Isulat mo itó Isulat ninyó itó

Isulat niyá itó Isulat nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung isinusulat ko itó Kung isinusulat namin ó natin itó

Kung isinusulat mo itó Kung isinusulat ninyó itó

Kung isinusulat niyá itó Kung isinusulat nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung isinulat ko itó Kung isinulat namin ó natin itó

Kung isinulat mo itó Kung isinulat ninyó itó

Kung isinulat niyá itó Kung isinulat nilá itó

Panahóng haharapín

Kung isusulat ko itó Kung isusulat namin ó natin itó

Kung isusulat mo itó Kung isusulat ninyó itó

Kung isusulat niyá itó Kung isusulat nilá itó

HUWARAN SA IKATLÓNG PANGTIYÁK NG̃ “UM”

ANYÔNG “AN”

Ayos Pangbadyá Sulatan.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Sinusulatan ko itó Sinusulatan namin ó natin itó

Sinusulatan mo itó Sinusulatan ninyó itó

Sinusulatan niyá itó Sinusulatan nilá itó

Panahóng nakaraán

Sinulatan ko itó Sinulatan namin ó natin itó

Sinulatan mo itó Sinulatan ninyó itó

Sinulatan niyá itó Sinulatan nilá itó

Panahóng nakaraán na

Sinulatan ko na itó Sinulatan na namin ó natin itó

Sinulatan mo na itó Sinulatan na ninyó itó

Sinulatan na niyá itó Sinulatan na nilá itó

Panahóng haharapín

Susulatan ko itó Susulatan namin ó natin itó

Susulatan mo itó Susulatan ninyó itó

Susulatan niyá itó Susulatan nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Sulatan namin ó natin itó

Sulatan mo itó Sulatan ninyó itó

Sulatan niyá itó Sulatan nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung sinusulatan ko itó Kung sinusulatan namin ó natin itó

Kung sinusulatan mo itó Kung sinusulatan ninyó itó

Kung sinusulatan niyá itó Kung sinusulatan nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung sinulatan ko itó Kung sinulatan namin ó natin itó

Kung sinulatan mo itó Kung sinulatan ninyó itó

Kung sinulatan niyá itó Kung sinulatan nilá itó

Panahóng haharapín

Kung susulatan ko itó Kung susulatan namin ó natin itó

Kung susulatan mo itó Kung susulatan ninyó itó

Kung susulatan niyá itó Kung susulatan nilá itó

HUWARAN SA UNANG PANGTIYÁK NG̃ “MAG”[24]

ANYÔNG “IPAG”

Ayos Pangbadyá Ipaglarô.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Ipinaglalarô ko itó Ipinaglalarô namin ó natin itó

Ipinaglalarô mo itó Ipinaglalarô ninyó itó

Ipinaglalarô niyá itó Ipinaglalarô nilá itó

Panahóng nakaraán

Ipinaglarô ko itó Ipinaglarô namin ó natin itó

Ipinaglarô mo itó Ipinaglarô ninyó itó

Ipinaglarô niyá itó Ipinaglarô nilá itó

Panahóng nakaraán na

Ipinaglarô ko na itó Ipinaglarô na namin ó natin itó

Ipinaglarô mo na itó Ipinaglarô na ninyó itó

Ipinaglarô na niyá itó Ipinaglarô na nilá itó

Panahóng haharapín

Ipaglalarô ko itó Ipaglalarô namin ó natin itó

Ipaglalarô mo itó Ipaglalarô ninyó itó

Ipaglalarô niyá itó Ipaglalarô nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Ipaglarô namin ó natin itó

Ipaglarô mo itó Ipaglarô ninyó itó

Ipaglarô niyá itó Ipaglarô nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung ipinaglalarô ko itó Kung ipinaglalarô namin ó natin itó

Kung ipinaglalarô mo itó Kung ipinaglalarô ninyó itó

Kung ipinaglalarô niyá itó Kung ipinaglalarô nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung ipinaglarô ko itó Kung ipinaglarô namin ó natin itó

Kung ipinaglarô mo itó Kung ipinaglarô ninyó itó

Kung ipinaglarô niyá itó Kung ipinaglarô nilá itó

Panahóng haharapín

Kung ipaglalarô ko itó Kung ipaglalarô namin ó natin itó

Kung ipaglalarô mo itó Kung ipaglalarô ninyó itó

Kung ipaglalarô niyá itó Kung ipaglalarô nilá itó

HUWARAN SA IKALAWÁNG PANGTIYÁK NG̃ “MAG”

ANYÔNG “PAG-AN”

Ayos Pangbadyá Paglarùan.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Pinaglalarùan ko itó Pinaglalarùan namin ó natin itó

Pinaglalarùan mo itó Pinaglalarùan ninyó itó

Pinaglalarùan niyá itó Pinaglalarùan nilá itó

Panahóng nakaraán

Pinaglarùan ko itó Pinaglarùan namin ó natin itó

Pinaglarùan mo itó Pinaglarùan ninyó itó

Pinaglarùan niyá itó Pinaglarùan nilá itó

Panahóng nakaraán na

Pinaglarùan ko na itó Pinaglarùan na namin ó natin itó

Pinaglarùan mo na itó Pinaglarùan na ninyó itó

Pinaglarùan na niyá itó Pinaglarùan na nilá itó

Panahóng haharapín

Paglalarùan ko itó Paglalarùan namin ó natin itó

Paglalarùan mo itó Paglalarùan ninyó itó

Paglalarùan niyá itó Paglalarùan nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Paglarùan namin ó natin itó

Paglarùan mo itó Paglarùan ninyó itó

Paglarùan niyá itó Paglarùan nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung pinaglalarùan ko itó Kung pinaglalarùan namin ó natin itó

Kung pinaglalarùan mo itó Kung pinaglalarùan ninyó itó

Kung pinaglalarùan niyá itó Kung pinaglalarùan nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung pinaglarùan ko itó Kung pinaglarùan namin ó natin itó

Kung pinaglarùan mo itó Kung pinaglarùan ninyó itó

Kung pinaglarùan niyá itó Kung pinaglarùan nilá itó

Panahóng haharapín

Kung paglalarùan ko itó Kung paglalarùan namin ó natin itó

Kung paglalarùan mo itó Kung paglalarùan ninyó itó

Kung paglalarùan niyá itó Kung paglalarùan nilá itó

HUWARAN SA IKATLÓNG PANGTIYÁK NG̃ “MAG”

ANYÔNG “PAG-IN”

Ayos Pangbadyá Paglarùin.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Pinaglalarô ko itó Pinaglalarô namin ó natin itó

Pinaglalarô mo itó Pinaglalarô ninyó itó

Pinaglalarô niyá itó Pinaglalarô nilá itó

Panahóng nakaraán

Pinaglarô ko itó Pinaglarô namin ó natin itó

Pinaglarô mo itó Pinaglarô ninyó itó

Pinaglarô niyá itó Pinaglarô nilá itó

Panahóng nakaraán na

Pinaglarô ko na itó Pinaglarô na namin ó natin itó

Pinaglarô mo na itó Pinaglarô na ninyó itó

Pinaglarô na niyá itó Pinaglarô na nilá itó

Panahóng kararaán

Kapaglalarô ko pa itó Kapaglalarô pa natin ó namin itó

Kapaglalarô mo pa itó Kapaglalarô pa ninyó itó

Kapaglalarô pa niyá itó Kapaglalarô pa nilá itó

Panahóng haharapín

Paglalarùin ko itó Paglalarùin namin ó natin itó

Paglalarùin mo itó Paglalarùin ninyó itó

Paglalarùin niyá itó Paglalarùin nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Paglarùin namin ó natin itó

Paglarùin mo itó Paglarùin ninyó itó

Paglarùin niyá itó Paglarùin nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung pinaglalarô ko itó Kung pinaglalarô natin ó namin itó

Kung pinaglalarô mo itó Kung pinaglalarô ninyó itó

Kung pinaglalarô niyá itó Kung pinaglalarô nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung pinaglarô ko itó Kung pinaglarô namin ó natin itó

Kung pinaglarô mo itó Kung pinaglarô ninyó itó

Kung pinaglarô niyá itó Kung pinaglarô nilá itó

Panahóng haharapín

Kung paglalarùin ko itó Kung paglalarùin namin ó natin itó

Kung paglalarùin mo itó Kung paglalarùin ninyó itó

Kung paglalarùin niyá itó Kung paglalarùin nilá itó

HUWARAN SA UNANG PANGTIYÁK NG̃ “MANG”

ANYÔNG “PANG-IN”

Ayos Pangbadyá Pang̃isdâín.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Pinang̃ing̃isdâ ko itó Pinang̃ing̃isdâ namin ó natin itó

Pinang̃ing̃isdâ mo itó Pinang̃ing̃isdâ ninyó itó

Pinang̃ing̃isdâ niyá itó Pinang̃ing̃isdâ nilá itó

Panahóng nakaraán

Pinang̃isdâ ko itó Pinang̃isdâ namin ó natin itó

Pinang̃isdâ mo itó Pinang̃isdâ ninyó itó

Pinang̃isdâ niyá itó Pinang̃isdâ nilá itó

Panahóng nakaraán na

Pinang̃isdâ ko na itó Pinang̃isdâ na namin ó natin itó

Pinang̃isdâ mo na itó Pinang̃isdâ na ninyó itó

Pinang̃isdâ na niyá itó Pinang̃isdâ na nilá itó

Panahóng kararaán

Kapapang̃isdâ ko pa itó Kapapang̃isdâ pa natin ó namin itó

Kapapang̃isdâ mo pa itó Kapapang̃isdâ pa ninyó itó

Kapapang̃isdâ pa niyá itó Kapapang̃isdâ pa nilá itó

Panahóng haharapín

Pang̃ing̃isdâín ko itó Pang̃ing̃isdâín namin ó natin itó

Pang̃ing̃isdâín mo itó Pang̃ing̃isdâín ninyó itó

Pang̃ing̃isdâín niyá itó Pang̃ing̃isdâín nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Pang̃isdâín namin ó natin itó

Pang̃isdâín mo itó Pang̃isdâín ninyó itó

Pang̃isdâín niyá itó Pang̃isdâín nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung pinang̃ing̃isdâ ko itó Kung pinang̃ing̃isdâ namin ó natin itó

Kung pinang̃ing̃isdâ mo itó Kung pinang̃ing̃isdâ ninyó itó

Kung pinang̃ing̃isdâ niyá itó Kung pinang̃ing̃isdâ nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung pinang̃isdâ ko itó Kung pinang̃isdâ namin ó natin itó

Kung pinang̃isdâ mo itó Kung pinang̃isdâ ninyó itó

Kung pinang̃isdâ niyá itó Kung pinang̃isdâ nilá itó

Panahóng haharapín

Kung pang̃ing̃isdâín ko itó Kung pang̃ing̃isdâín namin ó natin itó

Kung pang̃ing̃isdâín mo itó Kung pang̃ing̃isdâín ninyó itó

Kung pang̃ing̃isdâín niyá itó Kung pang̃ing̃isdâín nilá itó

HUWARAN SA IKALAWÁNG PANGTIYÁK NG̃ “MANG”

ANYÔNG “IPANG”

Ayos Pangbadyá Ipang̃isdâ.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Ipinang̃ing̃isdâ ko itó Ipinang̃ing̃isdâ namin ó natin itó

Ipinang̃ing̃isdâ mo itó Ipinang̃ing̃isdâ ninyó itó

Ipinang̃ing̃isdâ niyá itó Ipinang̃ing̃isdâ nilá itó

Panahóng nakaraán

Ipinang̃isdâ ko itó Ipinang̃isdâ namin ó natin itó

Ipinang̃isdâ mo itó Ipinang̃isdâ ninyó itó

Ipinang̃isdâ niyá itó Ipinang̃isdâ nilá itó

Panahóng nakaraán na

Ipinang̃isdâ ko na itó Ipinang̃isdâ na namin ó natin itó

Ipinang̃isdâ mo na itó Ipinang̃isdâ na ninyó itó

Ipinang̃isdâ na niyá itó Ipinang̃isdâ na nilá itó

Panahóng haharapín

Ipang̃ing̃isdâ ko itó Ipang̃ing̃isdâ namin ó natin itó

Ipang̃ing̃isdâ mo itó Ipang̃ing̃isdâ ninyó itó

Ipang̃ing̃isdâ niyá itó Ipang̃ing̃isdâ nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Ipang̃isdâ namin ó natin itó

Ipang̃isdâ mo itó Ipang̃isdâ ninyó itó

Ipang̃isdâ niyá itó Ipang̃isdâ nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung ipinang̃ing̃isdâ ko itó Kung ipinang̃ing̃isdâ namin ó natin itó

Kung ipinang̃ing̃isdâ mo itó Kung ipinang̃ing̃isdâ ninyó itó

Kung ipinang̃ing̃isdâ niyá itó Kung ipinang̃ing̃isdâ nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung ipinang̃isdâ ko itó Kung ipinang̃isdâ namin ó natin itó

Kung ipinang̃isdâ mo itó Kung ipinang̃isdâ ninyó itó

Kung ipinang̃isdâ niyá itó Kung ipinang̃isdâ nilá itó

Panahóng haharapín

Kung ipang̃ing̃isdâ ko itó Kung ipang̃ing̃isdâ namin ó natin itó

Kung ipang̃ing̃isdâ mo itó Kung ipang̃ing̃isdâ ninyó itó

Kung ipang̃ing̃isdâ niyá itó Kung ipang̃ing̃isdâ nilá itó

HUWARAN SA IKATLÓNG PANGTIYÁK NG̃ “MANG”

ANYÔNG “PANG-AN”

Ayos Pangbadyá Pang̃isdâan.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Pinang̃ing̃isdâan ko itó Pinang̃ing̃isdâan namin ó natin itó

Pinang̃ing̃isdâan mo itó Pinang̃ing̃isdâan ninyó itó

Pinang̃ing̃isdâan niyá itó Pinang̃ing̃isdâan nilá itó

Panahóng nakaraán

Pinang̃isdâan ko itó Pinang̃isdâan namin ó natin itó

Pinang̃isdâan mo itó Pinang̃isdâan ninyó itó

Pinang̃isdâan niyá itó Pinang̃isdâan nilá itó

Panahóng nakaraán na

Pinang̃isdâan ko na itó Pinang̃isdâan na namin ó natin itó

Pinang̃isdâan mo na itó Pinang̃isdâan na ninyó itó

Pinang̃isdâan na niyá itó Pinang̃isdâan na nilá itó

Panahóng haharapín

Pang̃ing̃isdâan ko itó Pang̃ing̃isdâan natin ó namin itó

Pang̃ing̃isdâan mo itó Pang̃ing̃isdâan ninyó itó

Pang̃ing̃isdâan niyá itó Pang̃ing̃isdâan nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Pang̃isdâan namin ó natin itó

Pang̃isdâan mo itó Pang̃isdâan ninyó itó

Pang̃isdâan niyá itó Pang̃isdâan nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung pinang̃ing̃isdâan ko itó Kung pinang̃ing̃isdâan namin ó natin itó

Kung pinang̃ing̃isdâan mo itó Kung pinang̃ing̃isdâan ninyó itó

Kung pinang̃ing̃isdâan niyá itó Kung pinang̃ing̃isdâan nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung pinang̃isdâan ko itó Kung pinang̃isdâan namin ó natin itó

Kung pinang̃isdâan mo itó Kung pinang̃isdâan ninyó itó

Kung pinang̃isdâan niyá itó Kung pinang̃isdâan nilá itó

Panahóng haharapín

Kung pang̃ing̃isdâan ko itó Kung pang̃ing̃isdâan namin ó natin itó

Kung pang̃ing̃isdâan mo itó Kung pang̃ing̃isdâan ninyó itó

Kung pang̃ing̃isdâan niyá itó Kung pang̃ing̃isdâan nilá itó

HUWARAN SA UNANG PANGTIYÁK NG̃ “MA”

ANYÔNG “IKA”

Ayos Pangbadyá Ikatisod.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Ikinatítisod ko itó Ikinatítisod namin ó natin itó

Ikinatítisod mo itó Ikinatítisod ninyó itó

Ikinatítisod niyá itó Ikinatítisod nilá itó

Panahóng nakaraán

Ikinatisod ko itó Ikinatisod namin ó natin itó

Ikinatisod mo itó Ikinatisod ninyó itó

Ikinatisod niyá itó Ikinatisod nilá itó

Panahóng nakaraán na

Ikinatisod ko na itó Ikinatisod na namin ó natin itó

Ikinatisod mo na itó Ikinatisod na ninyó itó

Ikinatisod na niyá itó Ikinatisod na nilá itó

Panahóng haharapín

Ikatítisod ko itó Ikatítisod namin ó natin itó

Ikatítisod mo itó Ikatítisod ninyó itó

Ikatítisod niyá itó Ikatítisod nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Ikatisod namin ó natin itó

Ikatisod mo itó Ikatisod ninyó itó

Ikatisod niyá itó Ikatisod nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung ikinatítisod ko itó Kung ikinatítisod namin ó natin itó

Kung ikinatítisod mo itó Kung ikinatítisod ninyó itó

Kung ikinatítisod niyá itó Kung ikinatítisod nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung ikinatisod ko itó Kung ikinatisod namin ó natin itó

Kung ikinatisod mo itó Kung ikinatisod ninyó itó

Kung ikinatisod nilá itó Kung ikinatisod nilá itó

Panahóng haharapín

Kung ikatítisod ko itó Kung ikatítisod namin ó natin itó

Kung ikatítisod mo itó Kung ikatítisod ninyó itó

Kung ikatítisod niyá itó Kung ikatítisod nilá itó

HUWARAN SA IKALAWÁNG PANGTIYÁK NG̃ “MA”

ANYÔNG “KA-AN”

Ayos Pangbadyá Katisuran.

AYOS PANGHIWATIG

Panahóng kasalukuyan

Bilang na íisá Bilang na dalawá ó marami

Kinatítisuran ko itó Kinatítisuran namin ó natin itó

Kinatítisuran mo itó Kinatítisuran ninyó itó

Kinatítisuran niyá itó Kinatítisuran nilá itó

Panahóng nakaraán

Kinatisuran ko itó Kinatisuran namin ó natin itó

Kinatisuran mo itó Kinatisuran ninyó itó

Kinatisuran niyá itó Kinatisuran nilá itó

Panahóng nakaraán na

Kinatisuran ko na itó Kinatisuran na namin ó natin itó

Kinatisuran mo na itó Kinatisuran na ninyó itó

Kinatisuran na niyá itó Kinatisuran na nilá itó

Panahóng haharapín

Katitisuran ko itó Katitisuran namin ó natin itó

Katitisuran mo itó Katitisuran ninyó itó

Katitisuran niyá itó Katitisuran nilá itó

AYOS PANG-UTOS

Panahóng kasalukuyan

Katisuran namin ó natin itó

Katisuran mo itó Katisuran ninyó itó

Katisuran niyá itó Katisuran nilá itó

AYOS PANGSUKOB

Panahóng kasalukuyan

Kung kinatítisuran ko itó Kung kinatítisuran namin ó natin itó

Kung kinatítisuran mo itó Kung kinatítisuran ninyó itó

Kung kinatítisuran niyá itó Kung kinatítisuran nilá itó

Panahóng nakaraán

Kung kinatisuran ko itó Kung kinatisuran namin ó natin itó

Kung kinatisuran mo itó Kung kinatisuran ninyó itó

Kung kinatisuran niyá itó Kung kinatisuran nilá itó

Panahóng haharapín

Kung katitisuran ko itó Kung katitisuran namin ó natin itó

Kung katitisuran mo itó Kung katitisuran ninyó itó

Kung katitisuran niyá itó Kung katitisuran nilá itó

TALABABÂAN

XIX KABANATA Sa mg̃a pangtulong na anyô ng̃ pangwatas

Gurò. ¿Alínalín namán ang mg̃a anyông pangtulong ng̃ ating pangwatas?

Nag-aaral. Nápakarami pò at nang mákilala ay náitó ang mg̃a anyông pangtulong sa pangbalak: maká, magpa, pa, magpaka, makí, magká, magíng, magsí, magpatí, manghí, magkáng at magsa.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông maká?

N. Tinátawag na anyông maká ang pangwatas na may pang-angkáp na maká sa salitâng ugát, gaya ng̃ makalakad, makautang, makakain.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magpa?

N. Tinátawag na anyông magpa ang pangwatas na may pang-angkáp na magpa sa salitâng ugát, gaya ng̃ magpaturò, magpalamíg, magpagandá.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông pa?

N. Tinátawag na anyông pa ang pangwatas na kinaáangkapán nitó, gaya ng̃ patulong, pahilot, patampál.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magpaka?

N. Tinátawag na anyông magpaka ang pangwatas na kinaáangkapán ng̃ anyông itó, gaya ng̃ magpakababà, magpakabaít, magpakarunong.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông makí?

N. Tinátawag na anyông makí ang pangwatas na binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na makí, gaya ng̃ makipanayám, makíkastilà, makíapóy.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magká?

N. Tinátawag na anyông magká ang pangwatas na binubuô ng̃ ugát at ng̃ pang-angkáp na magká, gaya ng̃ magkáutang, magkásakít, magkásunog.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông magíng?

N. Tinátawag na anyông magíng ang pangwatas na kinaáangkapán nitó, gaya ng̃ magíng tao, magíng hayop, magíng talà.

G. ¿Anó namán ang tinátawag na anyông magsí?

N. Tinátawag na anyông magsí ang pangwatas na kinaáangkapán nitó, gaya ng̃ magsípasok, magsitakbó, magsidalang̃in.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magpatí?

N. Ang pangwatas na binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na magpatí, gaya ng̃ magpatiluhód, magpatirapá, magpatihigâ.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông manghí?

N. Ang pangwatas na binubuô ng̃ salitâng ugát at ng̃ pang-angkáp na manghí, gaya ng̃ manghíng̃ukó, manghíning̃á, manghíng̃uto.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magkáng?

N. Tinátawag na anyông magkáng ang pangwatas na may kaangkáp ng̃ anyông itó, gaya ng̃ magkanghihirap, magkangpuputot, magkangíihì.

G. ¿Anó ang tinátawag na anyông magsa?

N. Tinátawag na anyông magsa ang pangwatas na may kaangkáp nitó, gaya ng̃ magsakastilà, magsailokano, magsahaponés.

G. ¿Alín namán ang mg̃a anyông pangtulong sa pangtiyák na katugmâ ng̃ mg̃a anyông pangbalak na tinalikdán?

N. Marami rin pò, at bawà’t isáng anyông pangbalak ay may katugmâng pangtiyák na ang kadalasá’y dalawá, tatló at kung minsan pa’y humigít sa bilang na itó. Sapagkâ’t lubhâng malawig na isáisáhín ay hindî na dapat banggitín dito kundî sa kinaúukulan ng̃ bawà’t isá.

XX KABANATA Ukol sa anyông “MAKÁ”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông maká?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông maká ang pangwatas na may pang-angkáp na maká sa salitâng ugát.

G. ¿Anó ang kahulugán nitóng anyông maká?

N. Náuuwî itó sa dalawáng kahulugán: ang una’y kapangyarihan (ó potencial) gaya ng̃ makalakad, makatakbó, at ang ikalawá’y kadahilanan (ó causal) gaya ng̃ makabuti, makaginhawa.

G. ¿Paano ang pagbabaybáy nitóng anyông maká?

N. Gaya rin ng̃ sa mg̃a anyông mag, mang at ma na inúulit ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Baybayín natin ang mg̃a pangwatas na makatakbó at makagalíng na ang una’y náuukol sa kapangyarihan at ang hulí’y sa kadahilanan.

Ayos Panahón Kapangyarihan Kadahilanan

Pangbadyá Makatakbó Makagalíng

Panghiwatig Kasalukuyan Nakatatakbó Nakagagalíng

„ Nakaraán Nakatakbó Nakagalíng

„ Nakaraán na Nakatakbó na Nakagalíng na

„ Haharapín Makatatakbó Makagagalíng

Pang-utos Makatakbó Makagalíng

Pangsukob Kasalukuyan Kung nakatatakbó Kung nakagagalíng

„ Nakaraán Kung nakatakbó Kung nakagalíng

„ Haharapín Kung makatatakbó Kung makagagalíng

G. ¿Anó ang dapat matantô ukol sa pagbabaybáy nitóng maká?

N. Dapat matantô na kung ang pangwatas na binabaybáy ay nagbuhat sa anyông “um” ay dapat isunód sa ginawâng pagbabaybáy sa mg̃a pangwatas na makatakbó at makagalíng, ng̃unì’t kung sa “mag” ay dapat ding ibatay sa náturang pagbabaybáy, na ang kaibhán lamang nitó ay dinaragdagán pa ng̃ pag[25] sa gitnâ ng̃ maká at ng̃ ugát. Dapat ding matantô na ang bagay na itó’y tang̃ìng nangyayari sa kapangyarihan at hindî sa kadahilanan. Baybayín namán natin ang mg̃a pangwatas na makapag-aral at makapagturò na nagbuhat sa mag-aral at magturò.

Ayos Panahón Kapangyarihan

Pangbadyá Makapag-aral Makapagturò

Panghiwatig Kasalukuyan Nakapag-áaral Nakapagtuturò

„ Nakaraán Nakapag-aral Nakapagturò

„ Nakaraán na Nakapag-aral na Nakapagturò na

„ Haharapín Makapag-áaral Makapagtuturò

Pang-utos Makapag-aral Makapagturò

Pangsukob Kasalukuyan Kung nakapag-áaral Kung nakapagtuturò

„ Nakaraán Kung nakapag-aral Kung nakapagturò

„ Haharapín Kung makapag-áaral Kung makapagtuturò

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ maká kung náuukol sa kapangyarihan?

N. Kung náuukol sa kapangyarihan, ang pangtiyák ng̃ maká ay ma-in, mai at ma-an, kailan ma’t ang pangwatas ay nagbuhat sa “um”. Ng̃unì’t dapat mabatíd, na, ang in ay ináalís sa ma-in at nagigíng ma lamang at sa mai at ma-an ay ináalís din ang náturang in. Kung ang pangwatas ay nagbuhat sa mag, ang ma, mai at ma-an ay dapat gawíng mapag, maipag at mapag-an. Náritó ang dalawáng halimbawà na náuukol sa bawà’t isá.

NÁUUKOL SA “UM”

Ma. Mai. Ma-an.

Pangbadyá Masulat Maisulat Masulatan

Kasalukuyan Nasusulat Naisusulat Nasusulatan

Nakaraán Nasulat Naisulat Nasulatan

Nakaraán na Nasulat na Naisulat na Nasulatan na

Haharapín Masusulat Maisusulat Masusulatan

Pang-utos Masulat Maisulat Masulatan

Kasalukuyan Kung nasusulat Kung naisusulat Kung nasusulatan

Nakaraán Kung nasulat Kung naisulat Kung nasulatan

Haharapín Kung masusulat Kung maisusulat Kung masusulatan

NÁUUKOL SA “MAG”

Mapag. Maipag. Mapag-an.

Pangbadyá Mapag-aral Maipag-aral Mapag-aralan

Kasalukuyan Napag-áaral Naipag-áaral Napag-áaralan

Nakaraán Napag-aral Naipag-aral Napag-aralan

Nakaraán na Napag-aral na Naipag-aral na Napag-aralan na

Haharapín Mapag-áaral Maipag-áaral Mapag-áaralan

Pang-utos Mapag-aral Maipag-aral Mapag-aralan

Kasalukuyan Kung napag-áaral Kung naipag-áaral Kung napag-áaralan

Nakaraán Kung napag-aral Kung naipag-aral Kung napag-aralan

Haharapín Kung mapag-áaral Kung maipag-áaral Kung mapag-áaralan

G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ maká kung náuukol sa kadahilanan?

N. Kung náuukol sa kadahilanan, ang pangtiyák ng̃ maká ay ika kung tumutukoy sa pangwatas na nagbuhat sa um, at ikapag kung tumutukoy namán sa pangwatas na nanggaling sa mag. Dapat mabatíd na, magíng ang ika at magíng ang ikapag ay dapat sing̃itan ng̃ in sa gitnâ ng̃ k at a sa mg̃a panahóng kasalukuyan at mg̃a nakaraán. Náritó ang halimbawà ng̃ isá’t isá.

Ayos. Panahón. Ika. Ikapag.

Pangbadyá Ikagalíng Ikapagsaing

Panghiwatig Kasalukuyan Ikinagagalíng Ikinapagsasaing

„ Nakaraán Ikinagalíng Ikinapagsaing

„ Nakaraán na Ikinagalíng na Ikinapagsaing na

„ Haharapín Ikagagalíng Ikapagsasaing

Pang-utos Ikagalíng Ikapagsaing

Pangsukob Kasalukuyan Kung ikinagagalíng Kung ikinapagsasaing

„ Nakaraán Kung ikinagalíng Kung ikinapagsaing

„ Haharapín Kung ikagagalíng Kung ikapagsasaing

KÁGAMITÁN NG̃ NÁTURANG ANYÔ

G. ¿Alín ang kágamitán ng̃ anyông maká?

N. Itóng maká baga ma’t nábibilang sa mg̃a anyông pangtulong ay isá rin sa malimit gamitin sa ating mayamang salitâ. Náitó ang mg̃a sinúsunód na tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit:

I.—Ginágamit ang maká sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ kalayàang makagawâ ng̃ anó mang kilos sa sariling katawán, hal.: makabasa, makasulat, makakain, makaihì, makatakbó, makalakad, makapasok, makalabás, makaligò, makalang̃óy, makagawâ, makadipá, makatulog, atbp.

II.—Ang mg̃a salitâng ugát na tumutukoy sa kaisipán at sa damdamin ng̃ tao ay nagagawâ ring pangwatas dito sa maká at kung magkaganitó’y nagbabadyá ng̃ mg̃a kilos ó gawàing pagkakátaón ó hindî ináasahang mangyari, hal.: sa alala ay makaalala, sa gunitâ ay makagunitâ, sa isip ay makaisip, sa damdám ay makaramdám, sa damá ay makadamá, sa hipò ay makahipò, sa kita ay makakita, sa masíd ay makamasíd, sa ting̃ín ay makating̃ín, sa diníg ay makariníg, sa amóy ay makaamóy, atbp.

III.—Kung ang isáng pangwatas ay nagkakahulugán ng̃ anó mang bagay na binabalak gawín, ang ugát na yaó’y magagawâ ring pangwatas dito sa maká na ang kahulugá’y kung makakayang ganapín ang náturang balak, hal.: Mang̃ing̃isdâ akó kung makakapang̃isdâ, susulat siyá kung makasusulat, papasok akó kung makapapasok, atbp.

IV.—Ginágamit din ang maká sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ kasiràáng hindî sinasadyâ na ibinung̃a ng̃ mg̃a katutubòng pangyayari. Dapat matantô na itó’y malimit gamitin sa mg̃a panahóng nakaraán, hal.: ang hang̃in ay siyáng nakagibâ ng̃ mg̃a bahay, ang apóy ay siyáng nakatupok ng̃ táhanan, ang lindól ay siyáng nakaguhô ng̃ simbahan, ang bahâ ay siyáng nakasirà ng̃ mg̃a halaman, atbp.

V.—Nagagawâ ring pangwatas dito sa maká ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ lumbáy ó sayá ng̃ sino man, at ang mg̃a pangwatas na itó’y nagkakahulugán ng̃ anó mang pangyayari na siyáng lumilikhâ ng̃ gayóng kalumbayan ó kasayahan, hal.: sa iyák ay makaiyák, sa lumbáy ay makalumbáy, sa lungkót ay makalungkót, sa luhà ay makaluhà, sa sayá ay makasayá, sa alíw ay makaalíw, sa tawa ay makatawa, atbp. Dapat lamang mabatíd, na, ang mg̃a pangwatas na itó’y napakalimit gamitin sa panahóng nakaraán.

VI.—Ang mg̃a salitâng ugát na nagbabadyá ng̃ kagaling̃an ó kasamâan ng̃ anó mang bagay ay nagagawâ ring pangwatas dito sa maká na nagkakahulugán ng̃ isáng bagay na siyáng lumilikhâ ng̃ násabing kagaling̃an ó kasamâan, hal.: sa buti ay makabuti, sa galíng ay makagalíng, sa buhay ay makabuhay, sa ginhawa ay makaginhawa, sa samâ ay makasamâ, sa lalâ ay makalalâ, sa sakít ay makasakít, atbp.

VII.—Ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man at náangkapán ng̃ maká ay nagigíng salitâng pangdiwà (ó sustantivo) na ang kahulugá’y pagkampí ó pagsapì sa gayó’t ganitóng pangkát, panig, lapìán, atbp., hal.: sa bago ay makabago, sa lumà ay makalumà, sa bayan ay makabayan, sa parì ay makaparì, sa tao ay makatao, sa hayop ay makahayop, sa kastilà ay makakastilà, sa intsík ay makaintsík, atbp.

VIII.—Ang mg̃a ugát na tumutukoy sa ibá’t ibáng anyô ó kilos ng̃ katawán ng̃ tao ay naipangwawatas din sa maká na ang kahulugá’y ang kalabisán ó kasagwâan ng̃ náturang anyô ó kilos, hal.: sa dilat ay makadilat, sa ng̃isi ay makang̃isi, sa ng̃ang̃á ay makang̃ang̃á, sa ting̃ín ay makating̃ín, atbp.

TALABABÂAN

XXI KABANATA Hinggíl sa anyông “MAGPA”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông magpa?

Nag-aaral. Tinátawag na magpa ang pangwatas na may pang-angkáp na magpa sa salitâng ugát.

G. ¿Paano ang pagbabaybáy sa anyông itó?

N. Madalî pò: sukat nang maalaman na sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín ay kailang̃ang ulitin ó dalawahín ang unang dalawáng titik ng̃ hulíng pantíg ng̃ anyông magpa. Baybayín natin ang mg̃a pangwatas na magpabasa at magpataním na nagbuhat sa bumasa at magtaním[26].

Ayos Panahón Bumasa Magtaním

Pangbadyá Magpabasa Magpataním

Panghiwatig Kasalukuyan Nagpapabasa Nagpapataním

„ Nakaraán Nagpabasa Nagpataním

„ Nakaraán na Nagpabasa na Nagpataním na

„ Haharapín Magpapabasa Magpapataním

Pang-utos Magpabasa Magpataním

Pangsukob Kasalukuyan Kung nagpapabasa Kung nagpapataním

„ Nakaraán Kung nagpabasa Kung nagpataním

„ Haharapín Kung magpapabasa Kung magpapataním

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák nitóng anyông magpa?

N. Ang pangtiyák ng̃ magpa ay pa lamang. Itóng pa kung tulung̃an ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák ay nagigíng pa-in, ipa at pa-an na siyáng mg̃a pangtiyák ng̃ magpa kung ang pangwatas na ibig baybayín ay nagbuhat sa um. Kung nagbuhat namán sa mag, ang pangtiyák ng̃ magpa ay papag-in, ipapag at papag-an. Sa pagbabaybáy sa mg̃a pangtiyák ng̃ náturang magpa ay kunin din nating halimbawà ang dalawáng pangwatas na bumasa at magtaním na babaybayíng isáisá ó hiwáhiwaláy.

NÁUUKOL SA “UM”

PA-IN IPA PA-AN

Pangbadyá Pabasahin Ipabasa Pabasahan

Kasalukuyan Pinababasa Ipinababasa Pinababasahan

Nakaraán Pinabasa Ipinabasa Pinabasahan

Nakaraán na Pinabasa na Ipinabasa na Pinabasahan na

Haharapín Pababasahin Ipababasa Pababasahan

Pang-utos Pabasahin Ipabasa Pabasahan

Kasalukuyan Kung pinababasa Kung ipinababasa Kung pinababasahan

Nakaraán Kung pinabasa Kung ipinabasa Kung pinabasahan

Haharapín Kung pababasahin Kung ipababasa Kung pababasahan

NÁUUKOL SA “MAG”

PAPAG-IN IPAPAG PAPAG-AN

Pangbadyá Papagtanimín Ipapagtaním Papagtanimán

Kasalukuyan Pinapagtataním Ipinapagtataním Pinapagtatanimán

Nakaraán Pinapagtaním Ipinapagtaním Pinapagtanimán

Nakaraán na Pinapagtaním na Ipinapagtaním na Pinapagtanimán na

Haharapín Papagtatanimín Ipapagtaním Papagtatanimán

Pang-utos Papagtanimín Ipapagtaním Papagtanimán

Kasalukuyan Kung pinapagtataním Kung ipinapagtataním Kung pinapagtatanimán

Nakaraán Kung pinapagtaním Kung ipinapagtaním Kung pinapagtanimán

Haharapín Kung papagtatanimín Kung ipapagtaním Kung papagtatanimán

G. ¿Maáarì bagáng baybayín sa ibá itóng anyông magpa?

N. Ang magpa ay nababaybáy sa ibáng paraán kailan ma’t inangkapán ng̃ maká na náuukol sa kapangyarihan, at kung magkaganitó ang magpa ay magigíng pagpa. Ihalimbawà natin ang ugát na ginhawa at panhik na sang-ayon dito ay nagigíng makapagpaginhawa at makapagpapanhik.

Ayos. Panahón. Ginhawa. Panhik.

Pangbadyá Makapagpaginhawa Makapagpapanhik

Panghiwatig Kasalukuyan Nakapagpapaginhawa Nakapagpapapanhik

„ Nakaraán Nakapagpaginhawa Nakapagpapanhik

„ Nakaraán na Nakapagpaginhawa na Nakapagpapanhik na

„ Haharapín Makapagpapaginhawa Makapagpapapanhik

Pang-utos Makapagpaginhawa Makapagpapanhik

Pangsukob Kasalukuyan Kung nakapagpapaginhawa Kung nakapagpapapanhik

„ Nakaraán Kung nakapagpaginhawa Kung nakapagpapanhik

„ Haharapín Kung makapagpapaginhawa Kung makapagpapapanhik

KÁGAMITÁN NG̃ NÁSABING ANYÔ

G. ¿Saánsaán ginágamit ang anyông magpa?

N. Ang talagáng kátuturán nitóng magpa kung naáangkáp sa salitâng ugát ay ang mag-utos ó magtulot ó mamanhík sa kanino man na gawín ang anó mang bagay sang-ayon sa kátuturáng tagláy ng̃ ugát. Gayón man, upáng matalastás ang ibá’t ibáng kágamitán na kanyáng sinásakláw ay náitó ang mg̃a tuntunin ng̃ sa kanyá’y paggamit.

I.—Ginágamit ang magpa sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pag-úutos ng̃ isáng tao sa sino man na gawín ang iniúutos sang-ayon sa kahulugán ng̃ ugát, hal.: sa gawâ ay magpagawâ, sa tahî ay magpatahî, sa tindá ay magpatindá, sa lutò ay magpalutò, sa lakad ay magpalakad, sa ligò ay magpaligò, sa basa ay magpabasa, sa sulat ay magpasulat, sa taním ay magpataním, sa lang̃óy ay magpalang̃óy, atbp.

II.—Tungkól sa mg̃a ugát na nagpapahayag ng̃ anó man at magawâng pangwatas dito sa anyông magpa ay nagbabadyá ng̃ pagkakawang gawâ ng̃ isá sa sino man sang-ayon sa kátuturán ng̃ ugát, hal.: sa buhay ay magpabuhay, sa kain ay magpakain, sa inóm ay magpainóm, sa tirá ay magpatirá, sa damít ay magparamít, atbp.

III.—Hinggíl namán sa mg̃a ugát na nagsusulit ng̃ mg̃a likás na pangyayari ay nagagawâ ring pangwatas sa magpa, na ang kátuturá’y lumikhâ ng̃ anó man sang-ayon sa ugát, na, tang̃ìng magagawâ ng̃ Dios ó ng̃ katalagahán, hal.: sa kulóg ay magpakulóg, sa kidlát ay magpakidlát, sa araw ay magpaaraw, sa ulán ay magpaulán, sa bagyó ay magpabagyó, sa lindól ay magpalindól, sa bahâ ay magpabahâ, atbp. Ang gayóng paglikhâ ay magagawâ rin kung minsan ng̃ sino mang tao, hal.: sa alon ay magpaalon, sa hang̃in ay magpahang̃in, sa tunóg ay magpatunóg, sa ugong ay magpaugong, atbp.

IV.—Kung naáangkapán ng̃ magpa ang mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ panahón ay nagtatagláy ng̃ kahulugáng pag-úutos sa ibá ó dilì kayâ’y kusà sa kanyáng sarili na magpatirá ó magpabayàng abutin ng̃ anó man sang-ayon sa ugát, hal.: sa gabí ay magpagabí, sa tanghalì ay magpatanghalì, sa umaga ay magpaumaga, sa hapon ay magpahapon, sa hating-gabí ay magpahating-gabí, atbp.

V.—Ukol sa ibá’t ibáng ugát na nagbabadyá ng̃ anó man ay naipangwawatas din sa magpa, at ang mg̃a itó’y nagkakahulugán ng̃ tikís ó kusàng paggawâ ng̃ sino man sa kanyáng sarili sang-ayon sa isinasaysáy ng̃ ugát, hal.: sa gandá ay magpagandá, sa buti ay magpabuti, sa araw ay magpaaraw, sa ulán ay magpaulán, sa lamíg ay magpalamíg, sa hang̃in ay magpahang̃in, sa anod ay magpaanod, atbp.

VI.—Nagtatagláy ng̃ kahulugán ang mg̃a pangwatas na binaybáy sa magpa ng̃ paghing̃î ó pagbibigáy ng̃ anó man sang-ayon sa kátuturán ng̃ ugát, hal.: sa limós ay magpalimós, sa buwís ay magpabuwís, sa utang ay magpautang, sa sanglâ ay magpasanglâ, sa tubò ay magpatubò, sa hirám ay magpahirám, atbp.

VII.—Kung ang anyông magpa ay alisán ng̃ g at ang natirá’y iangkáp sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ anó man ay nagtatagláy ng̃ kahulugáng maparoón sa isáng dako ó poók ó kayâ’y maparoón sa kanino man ó saán man ó kailan man, hal.: sa ibabâ ay mapaibabâ, sa itaás ay mapaitaás, sa sulok ay mapasulok, sa siksík ay mapasiksík, sa iyó ay mapaiyó, sa akin ay mapaakin, sa silang̃anan ay mapasilang̃anan, sa kalunuran ay mapakalunuran, sa araw ay mapaaraw, sa gabí ay mapagabí, sa hapon ay mapahapon, atbp.

TALABABÂAN

XXII KABANATA Tungkól sa anyông “PA”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông pa?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông pa ang pangwatas na may pang-angkáp na pa sa salitâng ugát.

G. ¿Paano namán ang pagbabaybáy sa anyông itó?

N. Gaya rin ng̃ mg̃a ibá, at ang tang̃ìng dapat matantô ay sa mg̃a panahóng kasalukuyan at mg̃a nakaraán ay dapat iangkáp ang na, at kailang̃ang ulitin ó dalawahín sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín ang unang dalawáng titik ng̃ unang pantíg ng̃ ugát, ó kayâ’y isinising̃it ang sa sa ugát at sa anyô sa madlâng panahón ng̃ pangwatas gaya ng̃ ginagawâng maminsanminsan. Ihalimbawà natin ang dalawáng ugát na diyán at bundók na kung iayon sa mg̃a kaparaanáng binanggít ay nagigíng pangwatas na pariyán at pasabundók.

Ayos Panahón Pariyán Pasabundók

Pangbadyá Pariyán Pasabundók

Panghiwatig Kasalukuyan Napaririyán[27] Napasasabundók

„ Nakaraán Napariyán Napasabundók

„ Nakaraán na Napariyán na Napasabundók na

„ Haharapín Paririyán Pasasabundók

Pang-utos Pariyán Pasabundók

Pangsukob Kasalukuyan Kung napaririyán Kung napasasabundók

„ Nakaraán Kung napariyán Kung napasabundók

„ Haharapín Kung paririyán Kung pasasabundók

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín namán ang pangtiyák nitóng pa?

N. Ang anyông pa ay siyáng anyông pangbalak at siyá ring anyông pangtiyák. Ng̃unì’t sa bagay na itó ang pa ay nagigíng pa-in, ipa at pa-an, sapagkâ’t kailang̃ang tulung̃an ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák gaya na ng̃ ginawâ sa mg̃a anyông nakaraán. Dapat namáng matalastás na ang ikalawáng paraáng ginamit sa pangbalak ay hindî maáarìng ilagáy sa pangtiyák. Kunin nating halimbawà ang pangwatas na pahalík na binubuô ng̃ anyông pa at ng̃ ugát na halík.

PA-IN IPA PA-AN

Pangbadyá Pahalikín Ipahalík Pahalikán

Kasalukuyan Pinahahalík Ipinahahalík Pinahahalikán

Nakaraán Pinahalík Ipinahalík Pinahalikán

Nakaraán na Pinahalík na Ipinahalík na Pinahalikán na

Haharapín Pahahalikín Ipahahalík Pahahalikán

Pang-utos Pahalikín Ipahalík Pahalikán

Kasalukuyan Kung pinahahalík Kung ipinahahalík Kung pinahahalikán

Nakaraán Kung pinahalík Kung ipinahalík Kung pinahalikán

Haharapín Kung pahahalikín Kung ipahahalík Kung pahahalikán

G. ¿Mayroón pa bang ibáng pangtiyák ukol sa anyông pa?

N. Mayroón pò, ng̃unì’t itó’y tang̃ìng maáarì sa mg̃a pangwatas na pumarito, pumariyán at pumaroón. Ang mg̃a pangtiyák na itó’y ang ika na tumutukoy sa kadahilanan (ó causal) at pa-an na bumabanggít sa poók (ó local). Ang ka-in ay hindî maáarì, sapagkâ’t nagtatagláy ng̃ ibáng kátuturán. Ihalimbawà natin sa pagbabaybáy ang pangwatas na parito sang-ayon sa anyông pinag-áaralan.

Ayos Panahón IKA PA-AN

Pangbadyá Ikaparito Parituhan

Panghiwatig Kasalukuyan Ikinaparirito Pinarirituhan

„ Nakaraán Ikinaparito Pinarituhan

„ Nakaraán na Ikinaparito na Pinarituhan na

„ Haharapín Ikaparirito Parirituhan

Pang-utos Ikaparito Parituhan

Pangsukob Kasalukuyan Kung ikinaparirito Kung pinarirituhan

„ Nakaraán Kung ikinaparito Kung pinarituhan

„ Haharapín Kung ikaparirito Kung parirituhan

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG NÁBANGGÍT

G. ¿Saánsaán namán ginágamit itóng anyông pa?

N. Itóng pa ay isáng anyông malimit gamitin sa Wikàng Tagalog. Ang talagáng kátuturán niyá’y ang pag-úutos, panunuyò, pagpapabayà ó pagpapahintulot sa kanino man na náuukol sa kanyáng sarili sang-ayon sa lamán ng̃ ugát. Nang lalòng lumiwanag ay náritó ang kanyáng mg̃a kágamitán.

I.—Ginágamit ang anyông pa sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pag-úutos na huming̃î ng̃ anó man na náuukol sa sarili ng̃ sino mang tao, hal.: sa limós ay palimós, sa kupkóp ay pakupkóp, sa ampón ay paampón, sa kain ay pakain, sa awà ay paawà, sa kandilì ay pakandilì, sa tanggól ay patanggól, sa sanggaláng ay pasanggaláng, sa saklolo ay pasaklolo, atbp.

II.—Ginágamit din ang pa sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ pagpapabayà ó pagpapahintulot na gawín sa kanino man ang bagay na sinasabi ng̃ ugát, hal.: sa kurót ay pakurót, sa halík ay pahalík, sa sundót ay pasundót, sa hipò ay pahipò, sa kagát ay pakagát, sa tampál ay patampál, sa sikad ay pasikad, sa hampás ay pahampás, atbp.

III.—Ukol sa mg̃a ugát na nagsusulit ng̃ ibá’t ibáng kilos ó galáw ay nagagawâ ring pangwatas dito sa pa, at ang kátuturá’y ang anyô ó hugis ng̃ anó man sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa labás ay palabás, sa pasok ay papasok, sa untî ay pauntî, sa lakí ay palakí, sa lakás ay palakás, sa hinà ay pahinâ, sa lalâ ay palalâ, sa taás ay pataás, sa babà ay pababâ, sa init ay painít, sa lamíg ay palamíg, sa hilís ay pahilís, sa likô ay palikô, atbp.

IV.—Tungkól sa mg̃a ugát na nagsasaysáy ng̃ dako ó poók at angkapán ng̃ pa ay nagigíng pangwatas din, hal.: dini, parini; dito, parito; diyán, pariyán; doón, paroón; atbp.

V.—Kung ang anyông pa ay sugpung̃án ng̃ sa, gaya na ng̃ násabi, at sundán ng̃ ibá’t ibáng ugát na nagsasaád ng̃ poók ó dako ay nagkakahulugán ng̃ pagparoón sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa ilog ay pasailog, sa dagat ay pasadagat, sa bukid ay pasabukid, sa gubat ay pasagubat, sa lálawigan ay pasalalawigan, sa Amérika ay pasa Amérika, sa Hapón ay pasa Hapón, atbp.

VI.—Ang anyông pa ay nagkakahulugán ng̃ magsabi ó magsaysáy ng̃ anó man sang-ayon sa kinaáangkapáng ugát, hal.: sa oo ay paoo, sa ayaw ay paayaw, sa hindî ay pahindî, sa iná ay painá, atbp.

VII.—Hinggíl sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ sarìsarìng kilos ó anyô ng̃ katawán na inangkapán ng̃ pa ay nagpapakilala ng̃ gayóng anyô ó hugis sang-ayon sa kátuturán ng̃ ugát, hal.: sa lakad ay palakad, sa takbó ay patakbó, sa upô ay paupô, sa hilíg ay pahilíg, sa tayô ay patayô, sa taób ay pataób, sa higâ ay pahigâ, sa lawít ay palawít, sa yukô ay payukô, sa kubà ay pakubâ, atbp.

TALABABÂAN

XXIII KABANATA Ukol sa anyông “MAGPAKA”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông magpaka?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông magpaka ang pangwatas na may pang-angkáp na magpaka sa salitâng ugát.

G. ¿Paano ang paraán ng̃ kanyáng pagbabaybáy?

N. Gaya rin ng̃ mg̃a kaparaanáng pinairal sa mg̃a anyông tinalikdán, at ang dapat lamang matantô sa anyông itó ay ang pag-úulit ng̃ pa sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Sa pagbabaybáy ay kuning halimbawà ang mg̃a ugát na busóg at hirap na kung máangkapán ng̃ magpaka ay nagigíng pangwatas na magpakabusóg at magpakahirap.

Ayos Panahón Busóg Hirap

Pangbadyá Magpakabusóg Magpakahirap

Panghiwatig Kasalukuyan Nagpapakabusóg Nagpapakahirap

„ Nakaraán Nagpakabusóg Nagpakahirap

„ Nakaraán na Nagpakabusóg na Nagpakahirap na

„ Haharapín Magpapakabusóg Magpapakahirap

Pang-utos Magpakabusóg Magpakahirap

Pangsukob Kasalukuyan Kung nagpapakabusóg Kung nagpapakahirap

„ Nakaraán Kung nagpakabusóg Kung nagpakahirap

„ Haharapín Kung magpapakabusóg Kung magpapakahirap

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák ng̃ magpaka?

N. Gaya rin ng̃ anyông magpa na may dalawáng kaparaanán: isá’y kung ang pangwatas ay magbuhat sa um at ang ikalawá’y kung magbuhat sa mag. Ang pangtiyák ng̃ magpaka sa unang paraán ay paka na nagigíng paka-in, ipaka at paka-an dahilán sa tulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák; sa ikalawá ay pakapag na nagigíng pakapag-in, ipakapag at pakapag-an sang-ayon sa dahiláng nábanggít. Kailang̃ang pag-úkulan ng̃ tig-isáng halimbawà ang magpakarahan at ang magpakasisi na nagbuhat sa dumahan at magsisi.

NÁUUKOL SA “UM”

PAKA-IN IPAKA PAKA-AN

Pangbadyá Pakarahanin Ipakarahan Pakarahanan

Kasalukuyan Pinakararahan Ipinakararahan Pinakararahanan

Nakaraán Pinakarahan Ipinakarahan Pinakarahanan

Nakaraán na Pinakarahan na Ipinakarahan na Pinakarahanan na

Haharapín Pakararahanin Ipakararahan Pakararahanan

Pang-utos Pakarahanin Ipakarahan Pakarahanan

Kasalukuyan Kung pinakararahan Kung ipinakararahan Kung pinakararahanan

Nakaraán Kung pinakarahan Kung ipinakarahan Kung pinakarahanan

Haharapín Kung pakararahanin Kung ipakararahan Kung pakararahanan

NÁUUKOL SA “MAG”

PAKAPAG-IN IPAKAPAG PAKAPAG-AN

Pangbadyá Pakapagsisihin Ipakapagsisi Pakapagsisihan

Kasalukuyan Pinakapagsisisi Ipinakapagsisisi Pinakapagsisisihan

Nakaraán Pinakapagsisi Ipinakapagsisi Pinakapagsisihan

Nakaraán na Pinakapagsisi na Ipinakapagsisi na Pinakapagsisihan na

Haharapín Pakapagsisisihin Ipakapagsisisi Pakapagsisisihan

Pang-utos Pakapagsisihin Ipakapagsisi Pakapagsisihan

Kasalukuyan Kung pinakapagsisisi Kung ipinakapagsisisi Kung pinakapagsisisihan

Nakaraán Kung pinakapagsisi Kung ipinakapagsisi Kung pinakapagsisihan

Haharapín Kung pakapagsisisihin Kung ipakapagsisisi Kung pakapagsisisihan

G. ¿Mayroón pa bang ibáng pangtiyák itóng magpaka?

N. Mayroón pa pò, ng̃unì’t bihiràng gamitin sapagkâ’t kauntî ang mg̃a ugát na náuukol sa kanyá. Ang násabing pangtiyák ay pagpaka na maáarìng tulung̃an lamang ng̃ i at ng̃ an, sa makatuwíd ay nagigíng ipagpaka at pagpaka-an. Baybayín natin ang ugát na busóg na siyáng angkóp sa mg̃a pangtiyák na itó.

Ayos Panahón IPAGPAKA PAGKAPA-AN

Pangbadyá Ipagpakabusóg Pagpakabusugán

Panghiwatig Kasalukuyan Ipinagpapakabusóg Pinagpapakabusugán

„ Nakaraán Ipinagpakabusóg Pinagpakabusugán

„ Nakaraán na Ipinagpakabusóg na Pinagpakabusugán na

„ Haharapín Ipagpapakabusóg Pagpapakabusugán

Pang-utos Ipagpakabusóg Pagpakabusugán

Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinagpapakabusóg Kung pinagpapakabusugán

„ Nakaraán Kung ipinagpakabusóg Kung pinagpakabusugán

„ Haharapín Kung ipagpapakabusóg Kung pagpapakabusugán

KÁGAMITÁN NG̃ NÁTURANG ANYÔ

G. ¿Alínalín ang mg̃a kágamitáng sakláw nitóng magpaka?

N. Ang kanyáng sakláw sa paggamit ay itóng mg̃a sumúsunód:

I.—Ang anyông magpaka ay nagagawâng pangwatas na ang kahulugá’y ang paggawâ ó pagtitiís na kusà sa sariling kalooban ng̃ sino man sang-ayon sa kátuturáng tagláy ng̃ ugát, hal.: magpakabusóg, magpakagutom, magpakauhaw, magpakabuti, magpakagalíng, magpakatapang, magpakalakás, magpakababà, magpakataás, magpakayaman, magpakahirap, magpakarukhâ, magpakabuti, magpakamatáy, magpakatiís, atbp. Dapat matantô na sa mg̃a pangwatas na itó’y náuukol ang mg̃a pangtiyák na ipagpaka at pagpaka-an.

II.—Ginágamit itóng magpaka upáng magbigáy ng̃ matindíng kahulugán sa anó mang bagay, kilos ó galáw sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: magpakaing̃at, magpakarahan, magpakabaít, magpakaisip, magpakahusay, magpakatuwíd, magpakatandâ, atbp. Dapat ding matantô, na, dito náuukol ang mg̃a pangtiyák na paka-in, ipaka at paka-an kung sa um at pakapag-in, ipakapag at pakapag-an kung sa mag.

III.—Kung ulitin ó dalawahín ang ugát ng̃ mg̃a pangwatas na náuukol sa una at ikalawáng tuntunin ay lalòng nagbibigáy ng̃ matindíng kahulugán, hal.: magpakababàbabà, magpakabutibuti, magpakahiraphirap, magpakabusógbusóg, magpakaisipisip, magpakabaítbaít, magpakarahandahan, magpakaing̃at-ing̃at, atbp. Dapat matantông kung ang ugát ay may tatlóng pantíg ay inúulit lamang ang dalawáng una, hal.: sa dálitâ ay magpakadalidálitâ, atbp.

XXIV KABANATA Hinggíl sa anyông “MAKÍ”

Gurò. ¿Anó ang pinamámagatáng anyông makí?

Nag-aaral. Pinamámagatáng anyông makí ang pangwatas na may pang-angkáp na makí sa salitâng ugát.

G. ¿Paano namán ang kanyáng pagbabaybáy?

N. Hindî rin naglalayô sa mg̃a kaparaanáng ginamit sa mg̃a náuná, at ang dapat matantô rito’y ang pag-úulit sa ikalawáng pantíg ng̃ anyông makí sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín. Gaya na ng̃ mg̃a násabi, ang pag ay dapat alalahanin kailan ma’t ang pangwatas ay nagbuhat sa mag. Sa pagbabaybáy ay kuning halimbawà ang mg̃a ugát na tulog at usap na sang-ayon sa anyông itó ay nagigíng pangwatas na makitulog at makipag-usap.

Ayos Panahón Tulog Usap

Pangbadyá Makitulog Makipag-usap

Panghiwatig Kasalukuyan Nakikitulog Nakikipag-usap

„ Nakaraán Nakitulog Nakipag-usap

„ Nakaraán na Nakitulog na Nakipag-usap na

„ Haharapín Makikitulog Makikipag-usap

Pang-utos Makitulog Makipag-usap

Pangsukob Kasalukuyan Kung nakikitulog Kung nakikipag-usap

„ Nakaraán Kung nakitulog Kung nakipag-usap

„ Haharapín Kung makikitulog Kung makikipag-usap

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang pangtiyák na nátutugmâ sa makí?

N. Ang katugmâng pangtiyák ng̃ anyông itó ay pakí. Sa pagtulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák ay tinatanggáp lamang ang i at ang an at ang in ay hindî, kayâ’t nagigíng ipakí at paki-an. Náritó ang mg̃a halimbawàng ang isá’y náuukol sa um at ang ikalawá’y sa mag.

NÁUUKOL SA “UM”

Ayos Panahón IPAKÍ PAKI-AN

Pangbadyá Ipakitulong Pakitulung̃an

Panghiwatig Kasalukuyan Ipinakikitulong Pinakikitulung̃an

„ Nakaraán Ipinakitulong Pinakitulung̃an

„ Nakaraán na Ipinakitulong na Pinakitulung̃an na

„ Haharapín Ipakikitulong Pakikitulung̃an

Pang-utos Ipakitulong Pakitulung̃an

Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinakikitulong Kung pinakikitulung̃an

„ Nakaraán Kung ipinakitulong Kung pinakitulung̃an

„ Haharapín Kung ipakikitulong Kung pakikitulung̃an

NÁUUKOL SA “MAG”

Ayos Panahón IPAKIPAG PAKIPAG-AN

Pangbadyá Ipakipag-usap Pakipag-usapan

Panghiwatig Kasalukuyan Ipinakikipag-usap Pinakikipag-usapan

„ Nakaraán Ipinakipag-usap Pinakipag-usapan

„ Nakaraán na Ipinakipag-usap na Pinakipag-usapan na

„ Haharapín Ipakikipag-usap Pakikipag-usapan

Pang-utos Ipakipag-usap Pakipag-usapan

Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinakikipag-usap Kung pinakikipag-usapan

„ Nakaraán Kung ipinakipag-usap Kung pinakipag-usapan

„ Haharapín Kung ipakikipag-usap Kung pakikipag-usapan

KÁGAMITÁN NG̃ NÁSABING ANYÔ

G. ¿Alínalín ang mg̃a kágamitán ng̃ anyông makí?

N. Ang mg̃a tuntunin niyá sa paggamit ay itóng mg̃a sumúsunód:

I.—Sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pakikisama ng̃ isá sa isá, hal.: sa sama ay makisama, sa sakáy ay makisakáy, sa sunò ay makisunò, sa salo ay makisalo, sa sabáy ay makisabáy.

II.—Sa mg̃a pangwatas na nagbabadyá ng̃ pakikiramay ng̃ isá sa ibá, sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa tuwâ ay makituwâ, sa lungkót ay makilungkót, sa damay ay makiramay, sa pighatî ay makipagpighatî, sa tang̃is ay makitang̃is, sa luhà ay makiluhà, atbp.

III.—Sa mg̃a pangwatas na nagsusulit ng̃ mg̃a kilos ó galáw ng̃ kamáy ó ng̃ bibíg ng̃ isá sa isá alinsunod sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa larô ay makipaglarô, sa away ay makipag-away, sa bunô ay makipagbunô, sa usap ay makiusap ó makipag-usap, sa kamáy ay makikamáy ó makipagkamáy, sa yakap ay makiyakap ó makipagyakap, sa talo ay makipagtalo, sa panayám ay makipanayám, atbp.

IV.—Naipangwawatas din ang makí na sinugpung̃án ng̃ an ó han at nagkakahulugán ng̃ mg̃a gawâng kinusà sa sarili sang-ayon sa ugát, hal.: sa birò ay makipagbirùan, sa sagót ay makipagsagutan, sa salitâ ay makipagsalitâan, sa taním ay makipagtaniman, atbp.

V.—Kung iáangkáp ang anyông makí sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ bayan, lahì, ugalì, hilig, lagáy, urì, atbp. ay nagkakáhulugan ng̃ pakikitulad ó pakikiayos, hal.: makíamerikano, makikastilà, makíintsík, makitao, makihayop, makílalaki, makibabae, makipusà, makiunggóy, makiahas, atbp.

VI.—Kung iáangkáp ang makí sa mg̃a ugát na nagbabadyá ng̃ mg̃a karaniwang gamitin sa pamumuhay ng̃ tao ay nagkakahulugán ng̃ paghing̃î ng̃ kauntî ng̃ anó man sang-ayon sa ugát na tagláy, hal.: sa apóy ay makiapóy (makisindí), sa asín ay makiasín, sa alak ay makialak, sa higop ay makihigop, sa hing̃î ay makihing̃î, sa sawsáw ay makisawsáw, sa ng̃ang̃à ay making̃ang̃à, atbp.

XXV KABANATA Tungkól sa anyông “MAGKÁ”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông magká?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông magká ang pangwatas na may pang-angkáp na magká sa salitâng ugát.

G. ¿Alín ang dapat kásaligán sa kanyáng pagbabaybáy?

N. Dapat niyáng kásaligán ang hugis ó paraán sa pagbabaybáy na ginawâ sa anyông maká, na, ang ikinaíibá nitó’y walâng g at yaó’y mayroón. Baybayín natin ang mg̃a ugát na sala at utang na nagigíng pangwatas kung máangkapán ng̃ magká.

Ayos Panahón Sala Utang

Pangbadyá Magkasala Magkautang

Panghiwatig Kasalukuyan Nagkakasala Nagkakautang

„ Nakaraán Nagkasala Nagkautang

„ Nakaraán na Nagkasala na Nagkautang na

„ Haharapín Magkakasala Magkakautang

Pang-utos Magkasala Magkautang

Pangsukob Kasalukuyan Kung nagkakasala Kung nagkakautang

„ Nakaraán Kung nagkasala Kung nagkautang

„ Haharapín Kung magkakasala Kung magkakautang

ANG KANYÁNG PANGTIYÁK

G. ¿Alín ang katugmâng pangtiyák ng̃ magká?

N. Ang katugmâ nitó, gaya ng̃ mg̃a anyông pangbalak na nagpapásimulâ sa m ay pagká. Sa tulong ng̃ mg̃a pang̃ulong anyông pangtiyák, itóng pagká ay nagigíng pagka-in, ipagka at pagka-an. Ng̃unì’t hindî tinatanggáp itóng pagka-in kundî ang dalawáng náhuhulí: ang ipagka at pagka-an. Ilagáy natin sa pangtiyák ang pangwatas na magkasala na binaybáy sa pangbalak.

Ayos Panahón IPAGKA PAGKA-AN

Pangbadyá Ipagkasala Pagkasalahan

Panghiwatig Kasalukuyan Ipinagkakasala Pinagkakasalahan

„ Nakaraán Ipinagkasala Pinagkasalahan

„ Nakaraán na Ipinagkasala na Pinagkasalahan na

„ Haharapín Ipagkakasala Pagkakasalahan

Pang-utos Ipagkasala Pagkasalahan

Pangsukob Kasalukuyan Kung ipinagkakasala Kung pinagkakasalahan

„ Nakaraán Kung ipinagkasala Kung pinagkasalahan

„ Haharapín Kung ipagkakasala Kung pagkakasalahan

KÁGAMITÁN NG̃ ANYÔNG NÁBANGGÍT

G. ¿Saánsaán ginágamit ang anyông magká?

N. Ang talagáng kahulugán ng̃ magká kung máangkáp sa ugát ay magkaroón ng̃ anó man sang-ayon sa ugát na tagláy. Nang lalòng maliwanagan ang bagay na itó ay kailang̃ang ilagdâ ang mg̃a ganitóng tuntunin:

I.—Ang mg̃a ugát na náuukol sa mg̃a sakít ng̃ katawán ng̃ tao na máangkapán ng̃ magká ay nagkakahulugán ng̃ pagkakaroón ng̃ anó man na dati’y walâ alinsunod sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa sakít ay magkasakít, sa sipón ay magkasipón, sa mutà ay magkamutà, sa galís ay magkagalís, sa lagnát ay magkalagnát, sa pigsá ay magkapigsá, atbp.

II.—Nagkakahulugán din ng̃ pagkakaroón na dati’y walâ kung siyá’y iangkáp sa mg̃a ugát na tumutukoy sa mg̃a kapalaran ng̃ tao, hal.: sa palad ay magkapalad, sa anák ay magkaanák, sa pilak ay magkapilak, sa lupà ay magkalupà, sa gintô ay magkagintô, sa bahay ay magkabahay, sa tungkól ay magkatungkól, atbp.

III.—Gayón ding kahulugán ang mátatamó kung angkáp sa mg̃a ugát na bumabanggít sa sarìsarìng sangkáp ó pag-áarì ng̃ tao ó sa anó mang bagay, hal.: sa tubig ay magkatubig, sa apóy ay magkaapóy, sa kahoy ay magkakahoy, sa lang̃ís ay magkalang̃ís, sa tabò ay magkatabò, sa bung̃a ay magkabung̃a, sa hayop ay magkahayop, atbp.

IV.—Ang mg̃a ugát na náuukol sa ibá’t ibáng kasakunâang nangyayari sa bayan ó sa mg̃a tao ay magagawâ ring pangwatas sa magká, na, ang kahulugá’y ang pagkakaroón ng̃ anó man na dati’y walâ sang-ayon sa lamán ng̃ ugát, hal.: sa gutom ay magkagutom, sa guló ay magkaguló, sa bagyó ay magkabagyó, sa salot ay magkasalot, sa digmâ ay magkadigmâ, sa lindól ay magkalindól, atbp.

V.—Ang mg̃a ugát namáng nagbabadyá ng̃ mg̃a kasiràán ng̃ anó man na inúulit ang násabing ugát at angkapán ng̃ magká ay nagtatagláy ng̃ matindíng kahulugán, hal.: magkagibâgibâ, magkabuwálbuwál, magkaguhôguhò, magkabutásbutás, magkapunítpunít, magkasirâsirâ, magkawindángwindáng, magkalanságlanság, atbp.

VI.—Sa mg̃a pagkakátaóng pangyayari ay binabaybáy rin sa anyông magká, hal.: magkatipon, magkasalubong, magkapanayám, magkatamà, magkasama, magkaaway, magkaguló.

VII.—Kung angkapán ng̃ magká ang ugát at sugpung̃án ng̃ an ó han ay nagkakahulugán din ng̃ mg̃a pangyayaring hindî kinukusà, hal.: magkatakbuhan, magkasuntukan, magkasikarán, magkahagarán, magkamatayán, magkadaganán, atbp.

XXVI KABANATA Ukol sa anyông “MAGÍNG”

Gurò. ¿Anó ang tinátawag na anyông magíng?

Nag-aaral. Tinátawag na anyông magíng ang pangwatas na may pang-angkáp na magíng sa salitâng ugát.

G. ¿Paano ang mg̃a paraán ng̃ kanyáng pagbabaybáy?

N. Ang mg̃a kaparaanán ng̃ pagbabaybáy sa magíng ay katulad din ng̃ sa mg̃a ibáng anyô. Dapat maalalang sa mg̃a panahóng kasalukuyan at haharapín ay kailang̃ang ulitin ang unang dalawáng titik ng̃ hulíng pantíg ng̃ náturang anyô. Ihalimbawà natin ang mg̃a ugát na sukà at alak na kung angkapán kapwà ng̃ magíng ay nagigíng mg̃a pangwatas.

Ayos Panahón Sukà Alak

Pangbadyá Magíng sukà[28] Magíng alak

Panghiwatig Kasalukuyan Nagigíng sukà Nagigíng alak

„ Nakaraán Nagíng sukà Nagíng alak

„ Nakaraán na Nagíng sukà na Nagíng alak na

„ Haharapín Magigíng sukà Magigíng alak

Pang-utos Magíng sukà Magíng alak

Pangsukob Kasalukuyan Kung nagigíng sukà Kung nagigíng alak

„ Nakaraán Kung nagíng sukà Kung nagíng alak