VANDEN VOS REINAERDE. (continued 2)

1–9 Zie de Inleiding, § II.

2 Dicken, en zoo gewoonlijk, b.v. 70, 344, 1130, 1392, 1475, 1518, 1730, 1746, 1781, 2337, 3288.

10 hulpen jonnen

11 keert

14 Ofte

24 Daden si wel si soudens b. Mijne verandering rust op Mnl. Versbouw, bl. 120 en 138.

25 Dat en s.

28 hovescheden

29 keert

35 eren

36 L. Ende haer daer toe keren? Opdat even als het voorgaande vs. ook dit slechts drie verheffingen hebbe?

39 C. sinnen

41 C. tsinxen, Gr. pinxen

47 ten wel gr. l. Moet men dit en het volgende vers ook met drie arses lezen? aldus: Houden te groten love. Doe quam tes coninx hove?

52 ne invoegsel van mij

60 C. metten grisen b.; doch zie 3176, en verg. 940, 3745, 3771. Grijs daarentegen heet de wolf, 2266.

66 Dor u ed. ende dor u ere

67 Ende dor r. e. d. ghenaden

68 miere, dus CGr.; W. verandert: der groter; maar verg. 318.

74 W. minen kindren.

76 meer, invoegsel van Willems.

78 hoondi

79 CGr. sint, dat W. blootelijk wegwerpt.

80 enen

85 ontvoer ons in. Maar het Fr. heeft 9691: Il se retraist mout tost arière, Si se féri en sa taisnière.

93 Inne, dus C. bij GrW. Ine. Zoo ook 492, 560, 1609.

97 Onghebetert no onghewroken. CGrW. No onverswegen, no ongewr., hetgeen met den voorgaanden regel geen zin oplevert. De omwerking gaf de verbetering aan de hand. Bij het lezen moet no ongewr. samenvloeyen. Zoo vs. 404 no onse; doch zie mijne verbetering aldaar.

100 Moet men lezen: Ende claghede in Fr.?

101 arem

107 die wart gram

119 W. enen.

124 omberet C. Gr. omberecht; maar zie 127.

126 Pancer de bever sprac; mijne uitlating, door den versbouw gevorderd, steunt op de omwerking. Men leest intusschen vs. 107: Tibert die cater; 138: Cuwaerde den hase, en 177: Grimbert die das in het rijm; evenzoo vs. 247, 479, enz.

133 CGr. mochtire. CGrW. an.

135 Wat sechdi van omberen claghe; ik meen aldus den onzin van het hs. te moeten herstellen, waar men leest: Wat sechdi van eere lage. Tibert had immers van geene lage gesproken; wel van eene claghe, en bepaaldelijk van het omberen (achterlaten) der clage van Cortois. De verbetering van den omwerker (van eenre sagen) was niet gelukkig.

136 in W. aen.

138 An Cuwaerde den hase d. h. st.; doch zie op vs. 126.

139–140 Moet men ook lezen: ghederde: verde? Dan zou die slaan op overdaet en niet op Cuwaerde. Ook vs. 166 leest men verde voor vrede; maar wederom 266 vrede in 't rijm.

140 hi hem

141 des coninx

145–6 sine beene: over eene; doch been in 't meervoud is naar den regel.

146 begonsten si

149 te dien

153–4 vaerde: Reinaerde

155 lessen

158 kele

159 thooft af hebben genomen, in strijd met rhythmus en oud spraakgebruik.

160 te hulpen

161 aventuren

163 here

166 dus es; GrW. vrede

167 als uwe mannen

168 noch invoegsel van mij.

172 Here, waer R. doot; de vocativus is hier echter geheel ongepast, daar niemand in 't bijzonder wordt toegesproken; hij bederft slechts het vers.

175 binnen eere. De zin zoowel als de versmaat eischt de verbetering; binnen de, binnen deze maand is krachtiger en gepaster.

183 talen

185 als

187 angaen. Moet men naar de hedendaagsche vlaamsche uitspraak lezen: wilde anegaen?

191–194 Men konstruere aldus: Entie, van minen oom ende van u, meest andren heeft mesdaen, sal den andren in bate staen.

192 baten

194 ne invoegsel van mij.

198 En soude den coninc niet d. g.

199 bleves heden onb. Blijkbaar een inlapsel, dat zelfs de omwerker niet heeft. Gr. en W. veranderen blevets, maar hoewel duidelijker, is de invoeging der t onnoodig.

201 Moet Dicwile niet worden veranderd in Dicke, wegens den valschen klemtoon? Verg. 207.

207 wisen

210 volghedet, C. volghet; bij Gr. en W. volchdet—van verren.

211 die beste pladise; maar vs. 213 leert dat hij niet alleen de beste, maar alle visschen opslokte.

212 Daer ghi u ane h. vers.

214 een l. eens?

215 Dat ghi, doch 216 leest men dat ghine, bij Gr W. verandert in ghijt. In de taal van 't dagelijksch leven is in Holland grat (graat) echter nog onzijdig.

225 L. soe's so

228 sorghe

229 warpene

231 dor Isengrijm

232 meer dan ic u rijm. De omwerking wees de verbetering aan.

233 genoegh; maar ook 1625 leest CGr. ghenoech voor ghevoech, gelijk Gräter ontelbare malen de n en de v verwart.

234 C. Nochtan ō meer; GrW. Nochtan om meer.

236 Reinaerde

238 makedent

244 Reinaert

246 talen; bij W. tale, maar achter wat volgt meestal een genit. plur. Zie Walewein II D., bl. 239, en voeg er bij Ferg. 2036 wat saken; en hier 2884 wat claghen, 3129 wat ghiften.

247 maket here Cuwaert

249 C. Credo

252 W. in trouwen

256 CGr. Ende hoordi

258 qualike. C. heeft Onrecht: de verbetering is van Gr., die haar verklaart »jure, mit recht”. Reineke heeft ook 262 mit rechte.

260 verjonnen; ik kies hier de ouder vorm.

269 een hare.

272 danen; CGr. seidi

274 Sinen

279 Bleec es hi ende mager van pinen

280 carinen

281 sine

283 dese

286 ene

287 C. ende hiet Coppe

288 Dier: W. leest met C. Die; en Gr. Der

291 voor die bare; maar dat dit eene interpolatie is leert de versmaat en de omwerking.

293 Gr. ieweder siden; C. baren.

295 Die een hane hiet Cr.; doch verg. 298.

296 na ontbr. in C.; reeds door Gr. ingevoegd.

297 goeden

300 Die scoonste hane diemen v.

301 Tusschen Portaengen ende Polanen. Willems vertaalde: »tusschen Britanje en Polen.” De omwerker heeft: Tusschen Hollant ende Ordanen. Vs. 3023 Tusschen Pollanen ende Scouden; 599 Tusschen hier ende Portugale.

303 C. berrende De verandering is van Gr.

307 sustre

311 Van haerre suster

318 C. scaden

320 C. mine sustren

321 Ende sere hebben haren onwille.

324 CGr. men siet

332 te dien broede

334 scone

335 W. eenen, CGr. ene

337 honden

338 CGr. dierfel l. dier-vel?

342 ne ontbreekt.

344 om de mure l. ombe mure? verg. Velth, bl. 55, en zie hier vs. 393, 1710

345 om ons

347 Riepen si maar uit 349 blijkt dat er liepen moet staan. Herhaaldelijk is uit C. de kapitale L kwalijk als R gelezen: b.v. 721 ook Riept voor Liept, en verder 165, 424, 791, 793, 796, 815, 838, 863, 1299, 1367, 1387. Zie Grimms Kollatie.—si l. siere (Liepsiere)?

349 avonturen

353 baraten

354 Dattene God moete verwaten. De omwerking gaf de verbetering aan de hand.

357 Reinaert die m. d. Blijkbaar is de eigennaam een glosseem van een afschrijver, die terugdeinsde voor de betooning: Dié mordádège diéf, waarover zie Mnl. Vsb. bl. 76–78 en 69.

361–2 began lesen, Dochte mi daer an ghescreven wesen; doch wesen ontbr. in C. door Gr. aangevuld.

364 alle

365 C. Alle

367 hi mi ander. Men zou ook kunnen lezen: mi and'r niemáre, maar ook vs. 1577, 1603 is de betooning niémáre.

370 Ende hi hadde ghedaen vele sware, hetgeen met het volgende vers geen zin oplevert. De stoplap te waren vindt men ook 603.

371 sine

376 moogdi

381 sielen

385 C. priemen GrW. primen

387 te dien

392 Dat ic al met m. br.

393 Sonder s. ginc b.

397 hadde ons die p.

398 W. kindren

401 Mesval mi doe nakede. Het eerste woord is aan de omwerking ontleend, CGrW. Quade avonture mi d. n., hetgeen vijf voeten aan het vers geeft, dat er, om het volgende, maar drie duldt.

404 no onse hont; maar het voorgaande ons is de acc.; buitendien waren er meer honden, zie 346.

406 dat laet, doch zie vs. 318, 420.

413 vieren

417 hinne ontbreekt bij CGrW.

418 dese

421–2 Die c. spr. Grimbert die das (:was), hetgeen in voc. onmogelijk is. Dat dit echter de oude lezing is, leert de omwerking. Evenzoo heeft het Fr. 10445: »Où estes-vos, Tyber li chaz?”

425 hier, W. heer

428 sielen

430 moeter al gh.

432 wise, beter wine? Dit slaat dan niet op dochter (427), maar op lichame.

437 dese

439 C. jonghe

445 C. horen.

447 Neware, met C. en Gr., bij W. Ne mare; doch zie vs. 95, 174, 1749.

448 en 9 sielen

451 Coppen, dus C., maar Gr. en W. veranderen Coppe.

455 CGr. daer an sach; W. daer sach

456 CGr. Die saerc; W. An den s.

457 Dede an

463 Reinaert die vos

465 mouden.

466 te sinen dus GrW., C. heeft tsinen.

470 waren si

471 si daar den

472 hine dan soude

474–5 No dor scade ... ne liete. Zie over de elliptische spreekwijs de Vries, Brief over Karel den Gr., bl. 17. Voor liete heeft C. lette. Grimm gaf de aanvankelijke verbetering aan de hand, lezende lete, waarschijnlijk naar Reineke 454.

474 vromen

476 Brunen, CGrW. lezen Brune, maar zijn in het gebruik van dezen eigennaam zeer onregelmatig. Ik vind: N. Bruun, vs. 510, 525, 776, 850. G. Bruuns, vs. 2444. D. Brune, vs. 476, 645, 2257. A. Bruun, vs. 544, 911. Maar ook volgens Grimms paradigma, Gram. I, 772–773: N. Brune, vs. 497, 518, 574, 608, 809, 818, 839, 843, 863, 952, 961, 988, 3391. G. Brunen, vs. 2413. D. Brunen, vs. 657, 773, 807, 2439, 2450, 2820; Bruun, 479, 931. A. Brune, vs. 978, 983, 2256, 2309, 2816. Ik heb de zwakke vorm voorgetrokken.

478 was die coninc sc. b.

480 vor dit here. Ook het Fr. heeft 10450 En la presence de ma gent.

483 Gr. waecht

495 ende hi sal naken

501 Ende dat hem

503 in CGrW. dor

514 van ontbr.

516 sorghen

520 CGr. Daer hi

526 bi sinen goden, CGrW. gode

528 vor mi bringhe. Bij den eersten opslag zou men twijfelen of er ook moet gelezen worden: vor hem, n.l. den koning. De omwerking heeft: myt mi. De lezing schijnt echter echt, en te beteekenen: voor mij uit;

529 te nemen

530 vreden

546 eren

550 qualic

556 den buuc so gh.

557 Ende in so ut. w.

561 L. Ic bem so ute sat?

565 C. mooghdi, GrW. moogdi.

566 wie moeten

567 CGr. wie node

568 Goeder levert geen gezonden zin, daar uit het voorgaande blijkt, dat Reinaert met die versche honichraten niet veel ophad. Zie over den oorsprong dezer onoverdachte lezing de inleiding, § III.

569 Gr. en W. beiden lezen hier: Hebbic commer harde groot, dat W. trachtte te verklaren door: »Ik heb grooten kommer wegens goede versche honigraten”; hetgeen evenwel niet veel opheldert, daar R. blijkbaar geen kommer had, maar overvloed. Trouwens, commer, staat ook niet in C. Men leest daar, volgens de kollatie van Grimm, coiiiier, dat blijkbaar slecht gelezen is voor couuer. Nu drukt het hs. overal den tweeklank oe uit door ou. Zoo b.v. 233 ghenouch, 234 onghevouch, 324 bloumen, 459 bouc, 614 louch, 658 ghevouch, 662 prouft, 848 ouuer (oever), 1429 drouve. Blijkbaar is dus couuer het bekende coever, dat voorraad, overvloed, copia beteekent, en Flor. 1843, Limb. I, 2674 voorkomt. Verg. de Vries, Woordenlijst, op den Lsp. i. v. vercoeveren. Zoo wordt de zin zeer verstaanbaar.

574 De nieuwe alinea begint bij CGrW. eerst een vers later.

578 voor alle

579 Ende icse voor alle g. m.

585 W. Gewinne

587 spot met u, neen

590 trouwen

592 u so vele

593, 5 tienen

594 daer met l. daer an?

601 R. sp.: Bruun wat sechdi

605 soudic u g.

615 helt

618 Also; Zoo ook later dikwerf.

622 nemmee, dus C. bij GrW. nemmeer

624 es mine avonture g.

626 sult lachen

627 ghinc Reinaert; doch zie Mnl. Versbouw, bl. 153.

632 CGrW. voeren gaen

636 Gi sult noch heden hebben, s. w.

637 als ghi

640 Die keitijf Bruun n. w. n.; maar zie alweder Mnl. Vsb., bl. 152

641 Waer hem Reinaert die tale keerde

645 Brune

646 Tote, W. Tot

648 C. Dat waer was eist so. De omzetting is van Grimm.

654 Also, l. Alse?—temmermans, het gewone meervoud.

655 ontdaen

659 nemet

667 niet verdervet

670 Brune sprac: R. ne. s. niet

672 spele

675 crupet daer in

678 Dat hi th.

679 die twee voordere v.; maar verg. 695, en zie het Fransch 10293.

682–3 Die daer te voren ginc so smeken, Bruun bleef enz. Maar niet Bruun, wel Reinaert had den ander gesmeekt, d. i. gefleemd. Bruun heb ik wegens de maat in Hi veranderd; zie Mnl. Vsb., bl. 153.

685 brocht (GrW.), C. bracht

685 In boosheden brocht met sulker achte. De omwerking heeft: Gebrocht myt loosheit in sulker achten

693 dulen, door Snellaert in de tweede uitgave bl. 353 ten onrechte veranderd in hulen; het komt evenzoo voor Wal. 9714, waar ik verkeerdelijk schreef huulde. Zoo ook Lanc. 3, 3805.

694 ghegrepen bi sier mulen

699–700 Ende sach comen Lamfreide, Die up sinen hals brochte beide. Maar Lamfreide in acc. is niet te dulden, verg. 860; ook beide kan de ware lezing niet zijn, want in 701: Een scarpe haex ende ene baerde (CGrW.) is ende blijkbaar geïnterpoleerd, daar het woord baerde alleen de verklaring is van haex, waarvoor vs. 716 gelezen wordt bile. De timmerman droeg geen twee aexen, zoo als ook blijkt uit vs. 735.—Het onzochte, dat ik in den tekst bracht, vindt men ook 990 en 3320.

702 moogdi

703 sinen oom

705 Dit herinnert aan het Lodewijkslied, waar het heet: Her skancta ce hanton Sinan fianton Bitteres lides.

707 talen

713 Hi liep, maar verg. 1333.

725 quamen, lees quam, zie op vs. 48.

726 kerke

734 Voor

738 al jeghen al, W. alle jegen al.

740 De nieuwe alinea heb ik een regel lager geplaatst.

741 al werpt W. uit

744 hi daer van den

750 alle

751 Ende sine twee h. b.

755 niet conste

757 ne is door mij ingevoegd.

758 no vlien.

765 lieden

766 Daer na quam

767 ouden

768 enen

773 arem

777 riviere

784 al te scarp, CGrW. alre scarpst. Het rijm eischt de verandering. Al te in de beteekenis van zeer, bijzonder, is bekend. Zoo b.v. Wal. 10711.

788 scerpe loghe, niet in één woord zoo als in de vorige uitgaven. Kausler heeft het eerst die plaats terecht gebracht in zijne Altniederl. Denkm. II, bl. XXII.

789 Ghinkene

790 ende mijn vrouwe Bave; maar mijn vrouwe is een jonger vorm: mijn ontbreekt ook in de omwerking.

791 onder die voete; wij kiezen de meest gebruikelijke vorm, zie GRIMMS D. Gramm., IV, 427 en 413.

792 ene cloete

795 ghinc met

797 hem alles te voren

800 Huge CGrW. Hugelin; maar ook de omwerking heeft Huge.—beene

801 dat weet men wale

803 W. vrouwen

804 Eens houtmakigge; maar blijkbaar is het teeken voor er over het hoofd gezien. Zoo leest men ook Ferg. 74 scepsterigge; Rose 6319 tavernierigghe.

808 sijn bloet

811–12 liet.... ghedichte gaen, C. l. ghestichte slaen; maar ghestichte heeft Gr. reeds verbeterd.

815 wilen

819 verspranc Gr. wil ten onrechte lezen ver spranc

820 riviere

822 viven

823 W. rivier

842 Die wile dat si... uuttraken; maar achter die wile kan dat ontbreken. Zie b.v. Gloss. Lsp. op Wile; Kar. Gr. I, 1055.

847 niet mochten

850 in die riviere

852 bat hi dat

853 verdoemen (Gr.), verdrouven (C.)

860 vander

861 Dat, CGrW. Dar (?)

864 een

873 Gheen dier

874 jamerlik

880 danen, C. dannen

887 (rumen GZ?)

890 nederwaert, CGrW. neder; maar verg. 910.

894 dat sweet

895 Neder liep

896 riviere

899 sijn herte

905 Die hebbic

909 in dese

912 CGr. Enten eersten; W. Ende ten eersten

915 Daer lach in (m̄?) toren

917 dijn

920 eren

930 straten

932 al een bloet, niet met den klemtoon op een, als thans.

934 bere, dus C. waarvoor GrW. beren.

939 so siettene

944 roden

945 So weder sidi abd

946 ore

947 dese crune

953 hem, C. const doe; GrW. conste doe. Moet men lezen: Dat hine conste niet ghespreken? Verg. de var. bij Willems, en het Fransch, 10416: L'ors estoit si asolez qu'il ne li pot respondre mot.

954 hem so d. sijn herte

957 nemmeer horen die tale

958 neder daer te d.

963 sine voete

971 sine

972 scamen

978 daer door mij ingevoegd.

982 die, W. dat

983 L. hadde bekent?

984 Ende seide dit es

988 Binnen desen

992 u selves.

997 als

1001 hoechste. Moet men ook lezen hoochste baroene? verg. 1005, 1333.

1004 Doe rieden si hoe d. d. schrijffout ontstaan uit verzien van vs. 1006.

1006 daer, invoegsel van mij; meesten.

1007 Dat menne (C. niene; W. men) twee werven

1011 Dat Tibert die cater van desen

1012 Tote R. bode soude wesen

1016 Gaet wech eer; maar blijkbaar moet wech hier worden verworpen, (verg. 1025, 1037) even als vs. 1360, waar het tegen de maat strijdt, en ook niet in de omwerking gevonden wordt.

1021 uwen

1023 Men salne drie werven dagen. Blijkbaar valsche lezing; want vooreerst kon het zijnen magen niet tot schande strekken (vs. 1024) als hij naar de wet driemaal werd ingedaagd. Bovendien had de Koning gezegd (1022): komt hij op deze tweede indaging niet, het zal niet goed met hem afloopen. De gemaakte verandering is nu ook in overeenstemming met 1070, en met het Fransch 10452.

1024 alle

1033 groot nochtan. De omwerking, die wats dan heeft, gaf de verbetering aan de hand. Wattan leest men ook vs. 245, 1296.

1038 helpe mi God;

1039 het nu moete

1042 CGr. nu af

1047 ende quam, dus C., bij GrW. die quam

1048 wart Tibert vro

1049 GrW. Ende riep al heil! wil God edel vogel. Deze en de volgende regel worden in C. vervangen door dezen eenen: Ende riep an sinte Martins voghel. Grimm herstelde den tekst naar den prozadruk. Ik heb niet geaarzeld de woorden wil God weg te werpen, die ook Reineke 943 niet heeft.

1051 C. Nu vliech, de verand. is van Gr.

1058 ter rechter

1059 C. waende hi

1062 als

1066 Reinaerde

1069 W. moet

1071 niet te hove

1075 Ik mistrouw dezen geheelen regel; maar in allen gevalle kan men niet lezen met CGrW.: Bi Gode dat jan ic u wale. Het ww. onnen regeert den GZ.

1077 coste

1079 die es

1082 Ten ende

1085 willen wi

1088 ooc onder alle mine mage

1097 C. Maerghin, zoo ook 1377, 1396.

1098 beteren raet.

1099 beter ghedaen

1104 noint door mij ingevoegd.

1105 beter

1107 bi daghe, verbetering van Willems; CGr. daer

1109 CGr. nemmermee; W. nemmermeer

1111 Gi moet herbergen tavont met mi, dat mij voor geene scansie vatbaar schijnt. Távont in taméer te veranderen scheen de klemtoon te eischen: het woord is goed vlaamsch, en komt b.v. in den Ferguut voor vs. 744 en 751, waar de uitgaaf leest te meer. Zie overigens mijn artikel in den K. en L.bode, 1845, no. 36.

1113 of ic hier bleve

1115 Hier es d. sp. quaden t.

1116 mocht

1118 utermaten, maar te mate is beter in de maat, en meer overeenkomstig met vs. 1115.

1119 moochdi

1121 el ontbreekt in 't hs., waar men leest: Reinaert hebdi mi i. h., hetgeen Gr. behield; maar W. wierp den eigennaam uit en laschte in anders; maar verg. vs. 571, 3225.

1123 lietic, zoo als Grimm met C. heeft. Willems veranderde het in lictic, dat wel geen drukfout is, zoo als men uit zijne verklaring van gewaerd mag afleiden.

1125 Soete Tibert

1130 hordic, C. hoere ic, GrW. hore ic

1137 alle

1143 al haddi minen vader doot; Epische uitdrukking, zie Wal. II, 281.

1145 Reinaert sprac: neve h. uwen spot

1146 Neenic, Reinaert a. h. m. G.

1153 enen

1157 nemmer meer

1160 gaen wi

1168 enen

1182 no lat

1187 beiden, W. leiden

1190 Tibert siet

1192 eren

1199 Wanen —— desen wanc

1202 een strec, maar er was vs. 1177 reeds van gesproken.

1209 wroeghede, C. wronghede, dat Willems verklaarde verwrong, en Grimm evenzoo; maar uit den voorgaanden en volgenden regel blijkt, dat er een woord moet staan, dat zich verraden, aanklagen, beteekent. Nu is het vreemd, dat Gr. noch W. hier de verbetering aanbrachten, die toch 113 was aangewend, waar men in het hs. had gelezen wronghene, voor wroughene, d.i. wroeghene. Evenzoo 1605 las Gr. terecht droeghene, waar zijne kollatie heeft dronghene, d.i. droughene. Over het gebruik van ou voor oe zie op 569.—In denzelfden zin wordt overigens wroeghen wel meer gebruikt.

1218 dus atet

1222 inlanc so bet. Zoo leest C., waarvoor bij Gr. ni lanc, waarmede hij natuurlijk geen weg wist. W. verbeterde je lanc, maar inlanc is de oorspronkelijke vorm

1225–6 De lezing is van W. die dus het blijkbaar bedorven hs. herstelde, dat heeft: Dat, Tibert, daer m. u ware, Isengrijn die m.

1232 Martinet riep

1243 W. in huus

1245 ute sinen bedde

1253 W. rocken

1259 spaerdene; maar sparen beteekent hier niet parcere, maar morari. Zoo vs. 1244. Verg. verder Car. en Eleg. gloss.

1260 enen. Zoo ook 1263.

1267 scanden

1275 sielen

1276 sine wilde

1280 Int sleets

1282 sone, dus W.; bij CGr. neve.

1284 mijn scande

1285 Emmermeer voort in a. st.

1286 wonden

1287 ten C. den, reeds verbeterd door Gr.

1288 noch doe

1292 sinen scerne

1298 te mere, CGrW. te min

1304 ne ontbr.

1306 GrW. Doe hiefsene; maar C. heeft duidelijk hieffene: Doe is blijkbaar bedorven uit Soe.

1311, 12 sorghen

1316 C. sine

1319 ute ten

1324 wisen

1331 Den coninc dreigen; maar twee verzen achter elkander met hetzelfde appellatief te laten aanvangen, ging niet; blijkbaar staat men in vs. 1330 voor menne. Of dreigen wel het echte woord is?

1337 Hoe men Reinaert ter redenen brochte

1344 waerven

1345 enen

1348 Daer hi af

1350 dattene

1355 niemene en es

1356 So helpe

1360 gaet wech ende sijt

1362 Grimbert sprac

1368 ten eersten. Doch zie hier vs. 1435, 2058, en verg. Wal. 1533 eerst; 8875 van eerst.

1369 sinen. Groeten met DP.? Verg. Gram. IV, 606. Of ellipt. genit.?

1376 waerven

1377 vermerrendi

1380 inden derden

1381 Uwen casteel

1386 C. haer l. hare?

1390 W. ten hove

1393 avonturen

1396 Maerghin (W. Morgen) sciet; doch verg. Reineke 1308.

1400 binnen den

1411 Hoort, seit hi

1414 alle dandre

1417 sine muulkine

1420 harde lief; doch verg. Reineke 1362.

1421 Ja als

1422 van hier moet

1427 de sine

1428 ruumde

1434 hoort

1436 met Grimberte

1436 seide, dus C.; GrW. seiden

1438 sorghen

1441 te biechten

1444 sijn vergaen; doch zie Reineke 1382.

1447 te biechten

1449 W. Alle de diefte en a. r.

1454 te ghenaden

1455 algader, C. allegader minen mesdaden, de twee laatste woorden reeds door Gr. verbeterd.

1459 CGr. alle diere

1462 Of gi iet wilt

1465 alle diere die leven

1466 mi moete vergheven

1467 Brune

1471 Tes papen huus, daer hi spranc int net. De uitlating van huus behoeft geene verdediging. Dat net door strec moet worden vervangen, bewijst zoowel het rijmwoord, als de vergelijking met vs. 1177, 1202, 1234, 1281.

1472 ongherec. Zoo ook 1201. Bij Willems ongeret, en in de verklarende aant. ongerect. In C. werd kwalijk gelezen ongeret, dat Gr. verbeterde.

1473 sine kindre

1477 mi ooc niet. Het middelste woord schijnt hier uit den volgenden regel ingeslopen.

1479 GrW. coninghinnen

1480 C. verwinne

1481 eren

1483 C. mee liede; GrW. meer liede

1487 maectene—Elmaren

1488 Daer wi b.

1489 al te sere te pinen

1490 die (l. der clocke-line?)

1494 GrW. toneren, C. tonneeren

1496 straten

1497 binnen der

1503 die is een invoegsel van mij; verg. 947.

1506 af bernen

1510 CGr. Daer hi nu [mi] conste; W. hi niet conste

1512 leeddickene.

1513 Ik volg de lezing van Grimm, waarvoor W. Vianois stelt, dat hij voor een »uitgedachte naem” houdt. Ik weet niet met zekerheid waarop die verandering steunt; waarschijnlijk op de omwerking, maar in de variant is die plaats niet opgenomen.

1515 Sone woonde. Gr. Son en woonde. W. Son woonde

1521 Daer dedic I. in crupen; doch daer is overtollig, wegens het voorgaande in dat. Voor incrupen wellicht beter doe crupen.

1523 l. hanghen vele?

1524 Des vleesch dedi. Het vers eischt slechts drie verheffingen. Misschien kon men ook lezen: Des dedi, hoewel ik de voorkeur geef aan daer.

1528 dien leden b.

1531 sat, invoegsel van Willems; niet C. met.

1537 enen

1540 W. wast

1544 CGr. nu vant slach, blijkbaar min juist gelezen, want de verklaring vant = va ende, (bl. 276) gaat niet op. W. wilde lezen: vanc ende slach.—Of zou men mogen verstaan: nu vant slach = slaghen? Volgens Mnl. Vsb. p. 129

1547 selves ontbr. in C.

1565 roof hier laten

1566 Hi riep, ende ic ginc m. straten. Maar het vorige vers heeft ook maar drie verheffingen.

1570 De nieuwe alinea begint eerst hij den volgenden regel.

1572 volchden

1582 gevreesscheden

1587 Grote — grote

1588 Dus quamen. Hoe licht men d⁹ voor d' las is bekend.

1595 lietene

1596 C. diene

1599 ghelove, door Willems ten onrechte veranderd in gelovet. Verg. Wal. II, D. bl. 333 vlgg.

1604 Si namene ende leidene

1607 Buten den; maar dit wordt samengetrokken tot buten

1609 GrW. Ine

1610 C. verwervic

1612 dedi

1614 leiddickene

1616 Dat twee h. ende enen hane; maar nergens is sprake van slechts twee hennen.

1617 stralen

1619 teere, maar te wordt door bi uitgesloten. Wellicht stond in 't oorspronkelijk: Rechte ere

1625 W. vette; CGr. ghenoech, door W. verbeterd.

1628 C. taste; W. begon

1631 Te sorgen; maar het is geen ww., en het zstnw. is stvr.

1632 wats u ghesciet

1634 om

1639 hoondene

1640 W. van daer boven; CGr. von dat boven

1643 daer is een invoegsel van mij.

1644 lagen moet eensylbig gelezen worden, tenzij men si zou willen delgen.

1646 C. vijvergat. De verandering is van Gr. Zoo heeft ook het mhd. viwerstat, b.v. Nib. 884,4, 885,2.

1647 worden. Lees int metrum Si wort up

1652 nie met C., bij GrW. ie

1655 Harswenden. Maar de nom. luidt 242 Harsint, en 2877 Hersunt. De acc. 3399 Hersinde. De zwakke vormen in dat. 1983, 2129, 2846, 2898 en hier ter plaatse zijn fouten.

1656 liever hadde dan

1657 God die moet mi

1658 liever ware bleven

1659 Te doene dan

1661 te biechten

1676 dat biddic u

1680 hem invoegsel van W.

1681 C. mesdaden

1682 C. raden

1684 en 1685 Ende te wakene (vastene); maar het vers eischt hier drie arses zonder voorslag.

1687 Alle die hi, maar Alle is blijkbaar te ontberen.

1688 Ende dat hi voort

1689 Behendelike soude generen. Behendicheit gold niet slechts voor sagacitas, ars, sollertia, maar ook voor fraus, dolus, machinatio; men zie Clignetts Bijdrage, bl. 311–312. Dat men Reinaerts behendigheid natuurlijk in geen goeden zin opvatte, leert de 13 fabel uit den Esopet, vs. 16–17. Onmogelijk kon daarom hier in den tekst behendelike geduld worden, hoewel dit zeer duidelijk in het handschrift staat. Behendelike kon licht uit Bescedelike gelezen worden. Dat dit het juiste woord moet zijn, leert de vergelijking met Flor. 187; zie vooral ook de woordenlijst op den Lsp.

1692 C. Nu moet hi siere stelen pleghen, bij WGr. Nu moet hi plegen siere selen. De ware lezing gaf 381 aan de hand. Vs. 428 leest men pleghen, dat den afschrijver in de war bracht.

1695 daer is een invoegsel van mijne hand.

1713 begonden

1717 plumen

1718 Gr. sp. Oom gi d. m. d.

1720 een

1722 te biechten

1724 trouwen

1734 Al hadde men, dat onzin is; verg. Reineke 1663.

1741 verdoort, C. versmaet

1742 verstoort, C. verstorbeert. De verbetering is van Gr.

1743 II pater

1745 ghenaden

1748 af hebbe

1750 sine ogen

1752

–

4

C. leest:

Grimm zegt, p. 276: »Die sichtbar vom nachhelfenden schreiber her rührende verwirrung der hs. ist nach der prosa und nach Reinke beseitigt worden.” Hij leest namelijk, en met hem W.:

Er is blijkbaar in het hs. geknoeid, maar minder dan Gr. vermoedde. Vs. 1752 is stellig echt: ghelaten in dien zin is geheel overeenkomstig met gelaet toonen, enz. dat men hier herhaaldelijk aantreft, b.v. 1737, 1768, 1802, 2119, 2185. En de verandering van Grimm is lam.—Dat ik midden tusschen twee rijmen eene nieuwe periode laat aanvangen, is geheel overeenkomstig met de manier des dichters. Zie b.v. 107, 263, 998, 1288 (waar de afschrijver echter de nieuwe afdeeling eerst met 1289 begon, evenzoo 1850, 2048, zoo als hij die ook 777 een regel te laat begonnen was), 1692, 2048, 2067, 2498, 2518, 3396.

1759 Grimberde

1760 niemene ne was

1764 die onvervaerde

1766 Ende hi sprac

1770 Gelijc of hi

1772 boudeliken

1777 CGr. hebbe; W. veranderde naar de omwerk.

1783 CGr. mi nochtan gherne; W. mi gerne

1784 hulden wilde gi

1785

–

6

lonen: crone. Men zou kunnen vragen of crone niet eene te moderne figuur is; te meer, daar C. verder leest dat si..... gheloven, welk laatste woord Grimm veranderde in ghelove, Willems in ghelovet. Wellicht zou men wenschen te verbeteren: hoeden, vroeden, gedachtig aan Reineke, 1711: »Juwe rât is vrôt.... gy loven nicht draden.... wat ju dessen valschen alle vorelesen.” Ook hier 1899 wordt de koning vroet genoemd.

Maar het Fransch heeft, 10956:

Het zal dus het zekerst zijn de lezing van C. te behouden, en 1787 si in soe, 1788 gheloven in ghelove te veranderen, tenzij men voor der crone zou willen stellen den cronen.—Moet het ook zijn den conen (coenen)?

1787 Dat si

1788 C. gheloven; W. ghelovet

1792 Die niet te rechter h. h. g. De omwerking gaf de verbetering aan.

1793 rike hove

1796 Den goeden lieden doen t. Ik heb de lezing van den omwerker voorgetrokken.

1802 condi l. toondi?

1803 niet ghehelpen

1807 saken

1808 qualic in. Dus C. door GrW. veranderd in qualiken.

1809

C. leest: Die eede die ic hadde gesworen. Gr. veranderde eede in vrede, waarschijnlijk volgens Reineke, 1720, die de omwerking volgt, welke ironisch den koning veel beter de volgende woorden in den mond legt:

1818 laten aenscinen

1820 es sijn crune, doch verg. 1827.

1821 vele is een invoegsel van Willems.

1828 CGr. hi ware gewroken, dat W. veranderde in: haddet gew.; doch verg. 1931.

1830 C. Rander side, door GrW. veranderd in Tander side

1840 groot mine saken

1848 sloechdi

1850

Recht in dese selve sprake. In C. vangt het volgende vers met eene kapitale letter aan, intusschen laten Grimm en W., die overigens de lezing van C. behouden, de nieuwe alinea met 1850 beginnen. In de aant. p. 276 zegt Grimm: »Wenn dieser vers noch von Reinaert gesprochen wird (vgl. Reineke 1762,63), wozu der grosse buchstabe der hs. bei 1851 stimmen konnte; so fehlen zwei verse vorher. die prosa ist für die gewahlte abteilung.”

De zin schijnt intusschen gewrongen, als men wil lezen:

1850 moet wel degelijk tot de vorige periode behooren. Dat er in geknoeid is valt terstond in 't oog; maar is het zoo noodzakelijk met Grimm aan te nemen, dat er twee verzen zijn uitgevallen? Het Fransch geeft hier licht. Er is de grootste overeenstemming tusschen onze verzen 1837–1850 en Br. 20 11014–20, waar men leest:

Het woord sprake in C. 1850 wijst duidelijk aan, dat er iets moet gestaan hebben overeenkomende met de twee laatste Fransche verzen. Recht ontstond uit de verwisseling van de kapitale L en R (zie op 347), en in kan eene vergissing zijn voor m̄, verg. 915.

1862 Dit vers is door Willems uit de omwerking aldus ingevuld: Die gans, dat tijtsel ende tlampreel

1867 CGr. Makeden

1872 Reinaerde

1874 man dus CGr., Willems las men

1875 W. werpt es uit, dat CGr. hebben.

1877 CGr. Vort bringen die men brochte daer. Willems heeft die in dan veranderd. Dat hij met die plaats geen weg wist, blijkt uit de zonderlinge interpunctie. Ook Grimm was er meê verlegen. Zie zijne aant. p. 277.

1880 besten redenen g. daer voort

1881 C. dieren

1882 met goeden orconden

1885 saken

1886 wijstsi voor wijsden si, dat men in C. leest. GrW. veranderden: wijsten si

1888 Reinaerde

1893 naeste

1896 Reinaerde

1905 andren

1906 CGr. Reinaerde

1908 W. vond »verkieslijker” te lezen: Tibert sprac; maar de woorden zijn blijkbaar den koning in den mond gelegd.

1914 Sinen l. die es

1916 Gr. en W. stellen tjaer meer, terwijl C. heeft tsiaer meer. Doch zie mijn artikel over saermeer in den K. en L.bode, van 1845, no. 35.

1925 wancans, verbetering van Gr. voor wanconst, dat C. heeft.

1926 Nochtan eist R. diet al b. zoo lezen GrW., maar eist vindt men niet in C. Eenvoudiger verandere men die in di; in allen gevalle had men niet mogen stellen eist, maar dan ten minste wast.

1928 uwe

1929 C. Rumen ende wijde lancken. Verg. Grimms aant. p. 277.

1932 noch niet

1936 W. Langeleden

1942 W. vernois om hadde

1943 W. papen

1946 CGr. Ende sidi nu daer toe, l. En sidi mi?

1948 fellen voden, doch verg. 3745 en 3771 der uitg. van Willems. Grimm haalt p. 278 uit Maerl. 3, 318 een vuden aan, dat echter blijkbaar bedorven is uit ruden. Dezelfde letters worden daar meer verwisseld, b.v. bl. 138, vs. 80, waar rasten moet gelezen worden voor vasten.—Ook de woorden uwen neve komen mij verdacht voor; maar ik heb ze behouden, omdat ook de omwerking u neve heeft.

1949 Doe so sprac die coninc saen; maar de verbetering volgt uit vs. 1958–9. Door Grimms aant. p. 278, wordt de lezing van C. kwalijk verdedigd of verklaard.

1950 Tiberte

1953 gaet voren

1961 Nu gaen wi voren ende b. h.

1963 du selt

1964 die salt, W. sal

1965 CGr. dine W. en dine

1970 Hine dede

1973 Dat was de wulf ende T.

1975 te sinen scaden, dat blijkbaar alleen om 't zuivere rijm scaden dus staat.

1980 binnen den

1982 Reinaerde

1989 dor niede, C. dor met, dat blijkbaar slecht gelezen is voor niet, zoo als ook 1531 het geval was. Gr. en W. stellen daarvoor nijt; maar de wolf had geen reden te veronderstellen, dat nijt (haat) Hersinde jegens Reinaert bezielde, verg. 243, terwijl buitendien nijt geen reden kon zijn om hem te doen ontsnappen, maar juist het tegendeel. Niet, in dat. niede is een bekend woord, dat hier juist aan zijne plaats is: Ohd. niot, door Graff, II, 1048, terecht door desiderium vertaald. Verg. vooral de woordenlijst op den Lsp.

1995 brincdi

1996 mijn moie; doch verg. 1504, 1675.

1998 nemmermeer

1999 Maer her

2002, 2009 onneert, dus C.; Gr. en W. oneert.

2006 wie die mi

2012 dat herte

2015 alle

2016 galge of gi

2019 W. Met uwe v. De geheele plaats 2015–19 komt mij verdacht voor.

2021 Amen, sprac Brune, ende h.; het inlapsel vloeide voort uit het niet verstaan der herhaling Amen, Amen! Dit blijkt ook uit de omwerking.

2023 haesten wi

2024 woorde

2026 ten stride; maar te stride beteekent om strijd.

2029 volchde

2031 GrW. line

2036 strec, GrW. strop, maar C. heeft stroc, dat slecht gelezen is.

2038 CGr. scauwet

2039 Ende si spr. CGr. heeft buitendien: ende si keren, dat W. stilzwijgend veranderde.

2042 W. sullen

2051 sorghen

2055 Gr. Ic ware, drukf.

2057 Reinaerde

2062 verlanessen

2068 De nieuwe alinea begint bij CGrW. reeds bij het voorgaande vers.

2070 W. Dan so; CGr. Daer so; C. heeft waarschijnlijk d' voor d⁹ gelezen.

2073 Nu en es

2076 u ontbr. in C., de invoeging is van Gr.

2080 noch doe

2081 C. mannen

2091 hoekine; dus C.; bij Gr. bockine; doch zie Meijers Aanteek. op het Leven van Jesus, p. 356.

2092 derdes, dus C.; bij GrW. des derdes.

2094 C. heeft haenden, waarvoor Gr. gaf hanen, dat W. weder verving door vogel. Dat C. de ware lezing geeft blijkt uit de Nat. Bloeme, aangeh. Gesch. der Mnl. Dk., III, 17.

2100 ende dat ic vermochte. Bij dit vers teekent Gr. aan: »lücke.” Er schijnt echter in den zamenhang niets te ontbreken.

2101 ende, dus C., en ook beter dan de verandering (met) door Gr. in den tekst gebracht; want zij kwamen niet samen, maar ontmoetten elkander. Hij zelf gaf p. 278 de ware lezing aan, maar verkoos met omdat C. heeft Isengrine (: rime).

2103 Besele, zoo C. en Grimm; Willems verbeterde Basele (»by Dendermonde”). Moet men ook lezen Belsele? Zie het Charter van 1139, uit het Corpus Chron. Flandriae aangehaald in mijne Gesch. der Mnl. Dk. I, 193, noot 2. Doch verg. Grimm p. CLVII.

2104 dat hi ware

2108 trouwen

2110 C. wandelen

2114 vroe

2117 Of enen w. of enen r.

2119 mi een g.

2120 ende so qu.

2121 mi daer met van hem

2124 warven

2127 CGrW. ene bake

2128 Doe ginc

2130 W. kinden

2133

Die sine k. en wouden cnaghen, omdat zij de »alreminste” was. CGrW.: Die sine k. hadden gecnaget; maar in den volgenden regel, die in het hs. luidt: Dus nauwe hebbic mi bejaget, moet het laatste woord blijkbaar veranderd worden in bedraghen (verg. 2654, 2694), en ik durfde daarop niet laten rijmen het part. gecnagen, zoo als de omwerking doet, die leest:

Buitendien komt onze lezing beter overeen met het voorgaande vers.

2139 gewonnen wel

2146 Gaf hi R. felle antw.; maar waartoe dat felle, bij de bloote nieuwsgierige vraag?

2147 wanen.... die sc.

2149 also

2152 dien scat

2155 An.... trouwen

2156 alle uwe

2158 owi lieve R.

2162 C. ghi mi ons s.; GrW. ghi mi s.

2165 brinct

2173 ende sine hulde

2176 W. groote

2177 W. Ende die in v.

2179 Die heren

2182 trouwen

2184 sullen drinken met scanden

2185 gelate met droeven sinne

2189 mijn

2191 de helle

2192 Daer die t. es entie p.

2193 Indien dat. Ik zou wenschen te lezen: Ocht hier

2195 ghenaden

2201 daet, dus C.; bij Gr. doet; W. deedt

2205 W. dat herte, doch zie 1079, 1741, 2306; en verg. Gram. I, 693.

2204 bringhene

2207 vraechdi mi des

2208 gi wel hoet

2213 up mine

2214 trouwen

2215 coninghinnen

2218 daer niemen

2220 Tote dien

2229 CGr. verraderen; doch zie 2243. Moet men ook lezen verranesse (verg. 2243), en in het volgende vs. niemen spare, beiden met drie toonverheffingen?

2235 Met verradenessen sal bedrieghen; doch verg. 2200, 2503.

2236 enen.... maghen lieghen

2237 C. Grimberte den d.

2242 W. Van s. v. waer af hi woude

2243 Die

2245 Reinaert sprac wilen teer st.

2246 m. h. mijn vader v.

2247 Hermelinx, C. heymeliken; doch zie vs. 2544–5

2248 C. eene; CGrW. verholnen; doch verg. 2271.

2249 C. Die mijn v.

2254 Tiberte

2255 C. arttinen, Gr. Aertinen

2256 C. Brunen

2257 Brune grote Gods h.

2258 W. Ende dat hi in Vl.; CGr. Ende hi in. Maar verg. over den ellips. de Vries, Brief over Kar. Gr., bl. 17–18, waar op vs. 2268 wordt gewezen, waar hetzelfde is waar te nemen.

2260 CGrW. Bruun

2262 Doe, CGrW. Daer

2266 Isingrijn

2273 sduvels

2276 alle gr. voor arde gr.

2277

De vier tusschen teksthaken geplaatste regels vindt men niet in C., waar men leest:

Grimm, die deze lezing behield, en daarin door Willems gevolgd werd, merkt echter op, dat er achter den tweeden dezer regels iets ontbreekt (p. 280), gelijk hem de vergelijking met den ouden prozadruk leerde. Blijkbaar is tot den samenhang noodig, dat Reinaert niet alleen zegt dat de saamgezworenen den koning wilden vermoorden; maar ook, dat zij Bruin in zijne plaats wilden kroonen. Van 's konings magen toch behoefde men niet te vreezen dat zij zich zouden verzetten tegen Nobels dood, die wel zonder hunne voorkennis zou plaats grijpen; maar zij konden »wedersegghen” dat hij door den beer werd opgevolgd. Ik heb daarom die vier regels uit de omwerking overgenomen, waar dan deze regel volgt:

waarvoor ik heb in de plaats gesteld:

waaruit denkelijk in C. de regel verbasterd is:

Dat deze verzen werkelijk in den ouden tekst behoorden, mag men ook opmaken uit de vergelijking van 2327.

2282 sconinx

2284 ende met sinen goude

2291

–

3

W. las alleen den laatsten regel: Die hijt al v. p. Dat die verzen gebrekkig zijn springt in het oog, en zoo als Grimm zegt (p. 280), »auch hier verrathen ungefüge worte und mangelhafter sinn den zusammenziehenden abschreiber.” Hij neemt aan, dat hier, even als in de omwerking, de das het verhaal eerst aan zijne eigene vrouw deed, die het wederom aan de vossin verried; hij stelt daarom als waarschijnlijk, dat die tirade aldus begon:

Daar intusschen vrouw Slupecade nergens in het oudere gedicht terugkeert, is het niet onmogelijk dat zij hier eerst door den omwerker zij ingevoegd, gelijk men ook uit vs. 2296 mag opmaken. Ik heb mij daarom bepaald tot die veranderingen die een verstaanbaren zin opleveren. Het enjambement minen.... wive kan geene zwarigheid maken, zie de inleiding § I. Misschien moet men ook lezen:

Wegens die konstruktie zie men 412, 1297, 1316, 1866, 2655, 2729, 3186. De vergelijking van 2325 schijnt mede onze lezing te bevestigen.

2302 Ooc s. soet bi sulken l. Doch verg. Reineke 2397. Moet men ook lezen: Ooc proefde soet bi lyctekinen?

2303 al, invoegsel van mij.

2305 stonden, l. stoet?

2308

Achter dit vers volgen in C. 30 regels die blijkbaar een inlapsel zijn. Het is de fabel die ook elders afzonderlijk voorkomt, b.v. Esopet, fab. XXV, bij Clignett bl. 146. Het inlasschen van fabelen is geheel en al in strijd met den geest van het oude gedicht, en de gerekte vergelijking is in de omstandigheden waarin Reinaert zich bevindt geheel en al te onpas aangebracht. Deze wil ook in 't geheel niet werken op de »heren arme ende rike,” zoo als op het slot der interpolatie, maar alleen op het vorstelijk echtpaar. Dit reeds is genoegsaam om de inlassching uit te monsteren. Overigens loopt de zin veel geleidelijker door, als men die 30 verzen wegwerpt, gelijk ik heb gewaagd te doen. Dat de interpolatie intusschen oud is, leert de vergelijking met de lezing in den Esopet, terwijl ook de omwerker haar in zijn voorbeeld vond. Ik geef het uit den tekst weggeworpene hier naar de uitgave van Grimm (GrW. 2305):

Men lette nog op de herhaling in vs. 19, die geheel van de schrijfwijze van onzen dichter afwijkt, zoo ook vs. 2 beclaechden hem si, dat niet overeenstemt met merkedi vs. 2363 (2387).

2309 Ic kenne; C. Brunen

2312 W. Dan

2314 C. Ic kennen so w. g. Grimm verbeterde: Ic kenne den coninc; maar ook hier wordt het imperf. geëischt.

2320 Noch theeren noch te vromen

2321 doghede, bij Gr. gedoghede, C. ende ghedoghede. Dit en het volg. vers in verkeerde volgorde.

2322 pijndic door W. uit de omwerking opgenomen. CGr. peinsdic

2324 Datso gescoort worde. De uitwerping van Datso gebood de samenhang. In gescoort is blijkbaar eene c kwalijk gelezen voor t, zoo als meermalen. De invulling van ic gaf de omwerking aan de hand.

2326 enen dorper

2331 wel

2336 ghepeinse

2337 hoe ic dat

2339 die mijn vader hadde

2341 C. leide laghen; GrW. leide lage

2342 C. meneghe haghen; GrW. meneghe haghe

2351 W. enen st.

2355 C. yewer

2357 l. gheslopen?

2358 te sc., doch verg. 2472.

2359 als ic hem

2360 W. Driven dat ic

2361 doe ingevoegd door W.

2363 CGrW. sach ende merkedi

2371 mede gaen; Reineke 2265 heeft: lêt overgân

2373 mouden

2374 GrW. vroeden bouden, maar blijkbaar moet het hs. hebben houden. Verg. 2344.

2375 meesterlike

2383 CGr. gheraecte doe; bij W. genaecte doe

2386 Aldaer vandic

2389 nie, dus C.; bij GrW. ie

2391 Ic en

2392 het tweede sonder, invoegsel van W.

2400 enen

2416 hem so quite

2424 m. coenen s.

2426 hulpen

2427 quame, dus C.; bij GrW. quam. Gr. veranderde hier, omdat in C. met dat vers eene nieuwe afdeeling begint, die echter blijkbaar met 2421 moet aanvangen, verg. Reineke vs. 2305.

2431 menechfoudeghe, doch verg. 505, 542, 898.

2434 na hem reden uit de omwerking, in plaats van: hadden geleden

2435 daghen

2436 meneghen stonden

2441 C. Sheere, GrW. Sheren. Zie over de apocope Huyd. op Stoke, 2 D., bl. 150.

2443 catte

2452 danct

2454 hi soude

2473 leedden Reinaerde. Willems werpt te weg; doch verg. 2673.

2475 wijsde met C., GrW. wijste

2477 soudic u wisen

2479 uut

2481 C. Mine

2483 Allegader

2485 ghetrouwe, dus CGr. W. las willekeurig gehouwe.

2488 voor

2489 C. ghi mi

2490 C. Ende Bruun alle mine onsculde. GrW. lezen met Reineke: Ende alle mine broke ende sculde; maar uit 2493 blijkt dat Bruun hier op zijne plaats is.

2506 C. argentieren; GrW. argertieren

2512 W. Ende dese v.

2517 belanct, doch zie de voorbeelden bijgebracht Heim. bl. 369.

2521 Ne gh. u niet

2524 wancost bij W. is drukfout.

2527 Dat en d.

2532 die ere

2533 mijn

2535 eren

2536 groot

2538 wale jonne; maar dan behoorde het te zijn anne. Blijkbaar heeft de afschrijver den infinitivus verworpen om een schijnbaar zuiverder rijm te verkrijgen; doch zie Mnl. Vsb. bl. 113 en 168–9.

2539 trouwen

2540 vrouwen

2550 W. Hoe die coninc

2552 Reinaert spr.

2561 de waerheit

2567 no wijf

2573 GrW. die avonture. Die bracht Gr. in den tekst omdat men in C. gelezen had hi avonture, waar echter wel bi zal staan, dat den natuurlijksten zin geeft.

2574 C. ghehidelt

2575 W. tes, CGr. es

2577 mijn

2578 weset, W. wetic, Gr. wetet, zoo als men meende in C. te lezen. Merkwaardig is de uitdrukking getrouwe wesen, voor het gewone ww. ghetrouwen, dat b.v. 3365 staat. Moet men ook lezen: Ne wilt ooc niemen so ghetrouwen? als Wal. 8584? Verg. dan aldaar 2 D. bl. 207.

2579 W. sout laten

2589 in dene side; maar de beteek. zal toch wel zijn: aan kant, wegdoen. Zie daarover Wal. 2 D. bl. 205.

2592 ooc door mij ingevoegd uit Reineke 2468.

2598 Hoe dicken suldi

2608 CGr. wanen

2617 ja, ja

2621 die

2633 Dies maent hi u bi der trouwen (:vrouwen)

2635 De vijf tusschen teksthaken geplaatste verzen, gedeeltelijk uit de omwerking genomen, vervangen dit enkele, dat C. heeft: Ende die ic den coninc sculdich bem. Dat er hier iets ontbrak was duidelijk, en ook reeds door Grimm aangewezen, bl. 283.

2647 ende menich coude

2652 die ries, doch zie Grimm, pag. CLX.

2656 was te voren eer

2658 last, dus W. naar de omwerking; CGr. past

2660 scone

2662 C. wee desen

2663 sone (Willems: tone), Rijn, waers te d.

2665 saken

2671 Ghene

2672 enen

2680 berke, C. burne, Gr. borne. De verbetering is van Willems.

2683 ine

2687 ghi here waert

2688 het es also

2689 Willems wilde lezen: al eist mijn scame

2693 hem de provende niet ghenoegen

2695 Hi cl. van hongere ende k.; maar het rhythmus van het volgende vers leert dat van hongere hier niets dan een glosseem is.

2697 Doe hi kermede ende wart traech. Ik heb de voorkeur gegeven aan de lezing van de omwerking.

2707 eren.... vromen

2712 verwatenen; doch zie Mnl. Vsb., bl. 132–3

2718 en 20 GrW. te banne

2719 sp. Reinaert nadat g. s.

2721 Reinaert lietic u

2722 Cuwaerde.... enen, dus CGr. bij W. een

2726 W. Daer gi

2732 jonne

2733 C. hi ende mi

2735 rede

2739 in sijn hof

2743 alleen bij W. coninghinnen

2744 Deze regel ontbreekt in het hs. en is van mijne vinding. Willems laschte in: Die hi te recht wel mochte minnen, en in het volgende vers, achter mi de woorden: sprac hi.

2746 L. met live?

2755 sinnen

2757 vele ghebeden vor hem

2764 waerven

2770 ghene

2777 W. Ende dan wille hi; CGr. Ende v. R. danen wille hi

2780 W. sonderliker, drukfout.

2789 alle

2792 Te Tic.

2797 tes coninx waert

2798 Tib. bleef sere

2799 Ende hi bleef

2801 sorgen so groot

2803 sine

2804 Die hi

2809 Reinaerde ie

2810 met groten gheninde

2811 voor

2817 Worden si

2818 verwoede

2819 dan men hem dede

2821 voerese, dus C. bij GrW. voerdese. CGrW. als

2823 binnen ere nacht

2826 De alinea begint eerst bij het volg. vers.

2833 Hadd. IIII v. sc.

2835 sal IIII scoen

2836 coninghinnen

2839 IIII

2840 CGr. Helpt nu

2843 sine

2848 eren

2852 moetet

2853 des Gods

2856 Dinen

2857 Hets dijn n.

2858 wilre gherne mijn m.

2859 u wel ghem.

2861 Isengrijn dr.

2863 gheven twee soen

2864 u vaert mede

2866 dher

2868 beide sine

2871 W. hielt; C. leden

2881 Bachten van beide haren voeten

2882 wel soeten; doch verg. 621, 3413

2885 lieve, invoegsel van W. uit de omw.

2895 al dat

2900 moete mi wr.

2903 neware, dus C.; bij GrW. te ware

2911 helpt.... ic

2912 vor de sonne

2913 sijn

2917 voeten

2922 vrouwen

2923 wel is een invoegsel van mijne hand.

2924 Nu doet Reinaert g. u. cn.

2926 W. naesten, dat ik nimmer aantrof.

2936 wats dan

2941 daer af, invoegsel van mij.

2942 pen. daer af ontfaen

2944 hem wel

2947 W. geesterliker

2949 Jeghen bisscop ende jeghen den deken—CGr. dat ic u

2954 also

2957 beefde

2958 sine autare

2964 Reinaerts, CGr. sine

2971 tranen

2973 jammerlike in sine herte; doch verg. Reineke 2753.

2974 Van rouwe hadde grote sm.

2979 Haddet m. g.

2982 C. hi woude

2984 hem, C. hi

2991 ghene

2992 Uwen, W. Geeft mi

2994 gheboot die coninc; doch zie de omwerking.

2995 uut CGrW. uutwaert

3005 W. Wat rouwe hem; CGr. Die rauwe die hem

3006 Reinaerde

3011 sine

3016 sameninghen

3026 dese

3027 sine II achterste voeten

3028 maende die diere cl. ende gr.

3030 alle; in C. ontbr. van

3033 ghebede

3040 ghi CGrW. God

3044 wandelinghen

3045 onberoepen ende goedertieren. Verg. wegens onberocht v. d. Houte, Gloss. op berocht, en de Vries, Brief over Kar. Gr., bl. 6.

3048 W. tide

3050 W. loveren

3053 sonderlinghe

3058 W. Aen dat casteel van M.

3060 Doe sprac hi

3072 manieren; W. menegen

3077 vonden si

3079 sorghen

3081 als is een invoegsel van mij.

3084 W. wonder

3091 Cuwaerde

3093 C. lyende

3096 trouwen

3098 ene gr. p.

3105 mordadelike

3106 W. C. riep doe g.

3107 W. Help

3109 was sciere

3112 gaen wi

3114 GrW. ten brase, van welk woord ik geen tweede voorbeeld weet. C. heet te lezen base, maar er zal wel staan hase, d.i. zonder de Vlaamsche adspiratie, die in dat hs. voorkomt, ase, van aes. Dat h en b te verwisselen zijn, blijkt, daar b.v. 2577 (2597) door Graeter hi voor bi gelezen werd.

3116 Haren

3120 dancte, waarvoor ik bat uit de omwerking nam; CGr. goets

3124 jans

3132 sal

3133 daghen

3134 sijn daghen mee

3139 hede

3140 Ende die

3146 daer wonen VII

3147 l. wand. sonder sc.?

3148 hebben daer gr.

3150 C. en loghe

3154 Nu hebdi

3156 van, invoegsel van mij.

3157 Ende hebt p.

3160 W. seidet

3161 dat hi mi

3162 diedet niet

3169–70 staan in C. in omgekeerde orde.

3175 Alse dit

3181–2 in omgekeerde volgorde.

3189 lates

3190 u daer R. h.

3191 W. comdi niet

3198 di des; CGr. hi dus; W. hi di

3208 Here

3214 CGr. wi doe daden

3220 also

3222 helpt

3223 Miere moien

3224 CGr. Doe riep

3230 liever, C. leet; CGrW. hem iet

3231 W. Dattet minen k.

3235 hoghe

3239 Het es

3240 CGr. ende ic ne w.

3242 C. waret

3243 CGr. Ghebidden; W. ic; CGrW. den c.

3246 Reinaert sprac. W. werpt ne uit.

3247 hier bleven

3256 loofde

3260 CGrW. hooft; zoo ook 3359.

3261 haddijt, invoegsel van mij.

3263 Belijn

3271 Ende sinen here die coninc h. l.

3272 desen

3277 stede daer hi up stoet

3280 W. Dat hem

3281 Reinaert Belijn, doch zie de omwerking. Uit 3287 blijkt duidelijk dat Belijn spreekt

3283 U selven

3284 CGr. sals hu sp.

3285 CGr. dat ghi cont d.

3288 dicke hets

3289 jonste

3294 sal u saen

3295 desen selven

3300 W. bevolen

3301 Sprac Belijn ende dede h.

3304 groot ontbr.

3309 pinen wi

3310 CGr. daer doe gheen

3321 W. om

3322 Belijn

3323 wanen

3327 alse, invoegsel van mij

3329 GrW. ten casteel comen; C. den casteel cumen, welk laatste woord stellig slecht gelezen is, zoo als ook blijkt uit de omwerking, die heeft: Ende hi henen sceiden soude

3337 W. brieven

3338 W. De sc.

3344 letteren dichte ic bi m. r.

3348 C. ant werc

3353–4 Belijns (: sijns)

3356 Dat hi sn.

3360 CGr. B. ende sach dat [hi sprac (W.)]

3365 CGr. ghetrauwet

3366 sien, invoegsel van Grimm

3367 Die coninc

3370 hief

3371 Up ende

3374 GrW. Alle dieren

3376 lubaert

3377 W. mochtet

3382 ende met C., bij GrW. een

3384 Here

3391 Die st. here Br. ende here I. Doch verg. Reineke 3157

3397 Es ghedaen mesdaet, gewijzigd naar Reineke 3171

3398 CW. wulf enten bere doen comen, Gr. doen coenen. Reineke 3173 gaf de verbetering aan de hand

3400 Ende betren hem h. m. s.

3401 Ende over h. t. ende over h. p.

3408 CGr. Ende sullen sine k. W. Ende bi sine kele.

3413 den rouwe

3415 gaen maken

3417 ghevanghene, doch verg. 2996.

3418 teerst

3419 sprac hi

3420 vast ontbr. en is door mij uit Reineke 3207 ontleend.

3421 C. Mine

3427 CGr. shere, W. sheren

3431 ghewilleclike

3433–4 Dat gi sonder eneghe mesdaet R. moghet t. ende q.

3435 alle

3436 belaghen l. bejaghen? met omw.

3437 Dese twee gr. vreden. Ik volg de omw.

3441 sweert

3443 Nemmermeer

3445 ghenaden

3449 Brune sprac ic