REIS DOOR NOORD AMERIKA. (continued 4)

Paarden.

De Paarden in Kanada, oorspronglyk uit Frankryk herwaards gebragt, zyn van een goed soort, sterk, vlug, en zo groot als goede Ruiterspaarden. Men hakt hun hier, gelyk als in Engeland, de staarten af, waardoor men de arme dieren van hunne wapenen tegens de menigvuldige vliegen en ander ongedierte berooft. Als de paarden trekken moeten spant men ze agter malkander, dog zelden meer dan drie. En dit zal misschien de reden wezen waarom men den paarden de staarten kort, op dat het voorste het agterste daar mede niet in de ogen slaan mogte. Men ziet zelden wagens met vier wielen, maar meest karren. De Gouverneur en enigen weinigen der voornaamste Heren gebruiken hier koetsen; de overigen vergenoegen zig met open chaises. Men klaagde in ’t algemeen dat de Boeren te veel paarden begonnen aan te fokken, waardoor des winters het voeder voor de koeyen te kort schoot.

Koeyen.

Schapen.

Ieder Boer houdt hier gemeenlyk enige Schapen, van de welken hy zo veel wol wint als hy tot zyne kleding van noden heeft. De beste lakens evenwel komen uit Frankryk. De wol der schapen uit Frankryk hier gebragt wordt, als het vee enigen tyd is hier geweest, grof en harder dan zy geweest is. En dit is nog erger by de voorttelingen. Men schreef dit aan ’t gebrek toe dat de schapen des winters lyden moeten.

Geiten.

Geiten heb ik nergens in Kanada gezien; ook zeide men dat ’er gene waren. In de Engelsche volkplantingen zag ik ’er ook maar enigen, en dat op maar ene plaats. Ook worden zy daar alleen maar gehouden om de melk in sommige ziektens te hebben.

Eggen.

De Eggen zyn hier driehoekig, met twee der zyden van zes, en de derde van vier voet breedte. De tanden en al het overige is van hout. De tanden zyn omtrent vyf duimen lang, en staan ook zo veel van malkander af.

Schoon uitzicht.

Het gezigt een vierde van ene myl ten noorden van Quebec is verrukkelyk. Het land gaat afhellende naar de Rivier toe, en hoe verder men van dezelve afkomt des te hoger wordt het. Op vele plaatsen was het door de natuur in terrassen verdeeld, die de ene boven de andere leggen. Van deze hoogtens ken men ver rondom heen zien. Quebec vertoonde zig zeer duidelyk naar het zuiden. Ten oosten zag men de schepen op de St. Laurence zeilen. Naar ’t westen lagen de hoge bergen in de welken zig deze hoogtens verliezen. Al het land was bebouwd of tot weiden gemaakt. Hier en daar zag men een klein boschje, dat ’er nog van de oude zware bosschen was overgebleven. De akkers waren merendeels met weit, dog ook tamelyk veel met witten haver, en op sommige plaatsen met erwten bezaid. Ander graan vond men hier niet. Men zag schone huizen en boerderyen, die egter allen van malkander afgescheiden lagen. De woonhuizen waren gemeenlyk van zwarte kalkleyen gebouwd en van buiten gewit. Verscheiden beken stroomden van de hoge bergen van het ene terras op het andere naar beneden. Deze hoogtens onder de bergen gelegen bestonden geheel en al uit zwarte kalklei, die in de opene lugt in schyven splyt. Boven op de zelve lag de aarde ter dikte van ene halve tot drie ellen toe, welke aarde met kleine stukken van de lei vol was. De beken hadden zig gemeenlyk een diep bed uitgehold, en hare kanten bestonden merendeels louter uit lei. Nu en dan vond men in de dikker lagen enen donker grauwen kalksteen, die, aan stukken gebroken zynde, gelyk als stinksteen rook.

Schepen getimmerd.

Men was thans bezig, voor ’s Konings rekening alhier verscheiden schepen te bouwen; dog voor myn vertrek van Quebec kwam ’er bevel gene nieuwen op stapel te brengen, en alleen die aftemaken welken men begonnen had. De reden hiervan was dat men ondervonden had dat de schepen van Amerikaansch eiken hout getimmerd in verre na zo lang niet goed blyven als die van Europisch hout gebouwd zyn. By Quebec wast weinig eiken hout, en de eikenbomen die daar vallen zyn gemeenlyk zo klein dat zy tot weinig deugen. Men laat om die reden het timmerhout uit die oorden van Kanada halen die aan Nieuw Engeland grenzen. Alle de eiken in Noord Amerika hebben die eigenschap, dat hoe meer noordelyk zy groeyen zy des te beter tegens de verrotting bestand zyn. Het hout wordt met vlotten langs de stromen, die van de grenzen van Nieuw Engeland komen, en die omstreeks van Lac St. Pierre in de St. Laurence vallen, naar Quebec gebragt. Ook komt ’er enig hout uit het land tusschen Montreal en Fort St. Frederic. Dog dit hout wierd niet voor zo goed gehouden als het vorige; ook moest het van verder komen.

Groene aarde.

Kreeften.

Door geheel Kanada vindt men Kreeften in de beken en stromen, van den zelven aard als de onzen. De Franschen houden ’er veel van. Ook zeide men dat zy door de menigte die ’er van gevangen wordt zeer verminderd waren.

Het gemene volk hier te lande scheen zeer arm te zyn. Zy hadden maar eventjes den kost. Weinig lieden van den lageren stand bezitten enige rykdommen. Zy waren meesten tyd te vreden als zy droog brood en water konden hebben. Het overige dat zy van levensmiddelen hadden, als vleesch, visch, eyeren, hoenders, boter, kaas en diergelyken, bragten zy in de Stad om te verkopen. Van dat geld koften zy klederen, brandewyn, en opschik voor de vrouwen. Maar hoe mager zy het ook hadden waren zy dog altyd wel vergenoegd en vrolyk.

Reis naar Baïe St. Paul.

Op verzoek van den Gouverneur Generaal en den Marquis de la Galissonière had ik met enige Fransche Heren party gemaakt om de zo genoemde zilver- of liever loodmyn by Baïe St. Paul te gaan bezigtigen. Ik aanvaarde deze gelegenheid om een groot deel van ’t Land te zien met vermaak. Wy gingen dan des morgens den 29. Aug. met ene schuit de St. Laurence af op reis.

De oogst was nu op handen, en ik zag overal het volk wakker op het land aan ’t werk. De Weit en den Haver had men reeds ene week geleden begonnen te mayen.

Het gezigt voor Quebec op de Rivier was zeer schoon. De Stad lag hoog, en men zag alle de gebouwen zeer wel. De schepen leverden ene fraye vertoning op. Het kruidmagazyn stak boven alle de gebouwen uit.

Het land dat wy voorby voeren streelde het oog niet minder. De St. Laurence liep hier byna geheel van ’t zuiden naar het noorden. Aan beide zyden vertoonde zig ruime bebouwde landeryen, dog meer aan de west- dan aan de oostzyde. De kanten der Rivier waren hoog en steil. Ene menigte van door dalen van malkander afgescheidene heuvels, uitgestrekte akkers, die nu van het koorn wit waren, en voortreffelyke bosschen, maakten het gezigt aan beide zyden zeer aangenaam. Hier en daar zag men ene kerk van steen staan. Ook smeet zig nu en dan een beekje van de hoogte in den stroom. Waar de beken enige kragt van water hadden waren ’er molens op gebouwd.

Isle d’Orleans.

Na anderhalve Fr. myl ver geroeid te zyn kwamen wy aan Isle d’Orleans, een eiland van omtrent zeven en ene halve Fr. mylen lang, en twee breed. Het legt midden in de St. Laurence. Het Eiland is hoog, de oevers zyn steil, en boschryk. Op sommige plaatsen waren zy egter vry van hout en digt aan den oever bebouwd. Het Eiland is zelf wel bebouwd, en men zag niet anders dan fraye stenen huizen, grote akkers, weilanden, bosschen van bomen die hun blad vallen laten, en enige stenen kerken.

Omtrent ten twee uur na den middag begon de vloed, ook hadden wy den wind sterk tegen, zo dat het ons onmogelyk was verder te komen, zo lang tot dat het weer begon te ebben. Wy namen dan onzen intrek op ene boerdery, toebehorende aan de Priesters van Quebec, nevens ene fraye kerk, St. Joachim toegewyd. Wy hadden dezen dag agt Fr. mylen afgelegd. Wy werden zeer vriendelyk ontvangen. Al het omleggende land is van den Koning aan het Seminarium te Quebec geschonken geworden, dat het den boeren verhuurd heeft. Hier bevonden zig nu twee Priesters, en verscheiden jongelingen, welken zy in ’t lezen en schryven en in ’t Latyn onderwezen. Dezen worden meest tot den geestelyken stand geschikt. Vlak over deze plaats lag de noordelykste hoek van de Isle d’Orleans.

De tuinen te Montreal en te Quebec zyn vol van rode Aalbessen. Zy zyn oorspronglyk uit Europa, dog tierden hier byzonder wel. De boompjes waren vol van bessen.

Wy kregen een zeer gevaarlyk stuk wegs, ter langte van vyf Fr. mylen, dewyl de gantsche westeroever der Rivier uit hoge en steile bergen bestaat, zo dat indien ons een storm overvallen had wy nergens voet aan land zouden hebben kunnen zetten, uitgenomen dat op twee of drie plaatsen smalle openingen in de bergen waren daar men des noods de schuit zou hebben kunnen bergen, dog dan moest men in den storm die nauwtens juist weten te treffen, anders moest men onfeilbaar op de klippen omkomen. Deze bergen waren of geheel kaal, of met zeer ondigt staande dennen bewassen. Op sommige plaatsen egter waren kloven, in de welken de bomen digt op een stonden en ook hoger opschoten. Dit vertoonde zig van verre als of ’er onder op de rots hagen geplant waren. Wat verder kwamen wy een kerkje voorby, om het welke heen enige boerderyen lagen. De plaats werd Petite Rivière genoemd, en de Ingezetenen hield men voor zeer arm, het welk ook niet onwaarschynlyk was. Zy hadden niet meer lands om te bebouwen dan het geen tusschen de Rivier en ’t gebergte lag, het welk op zyn breedst niet boven de drie snaphaanschoten bedroeg. Omtrent zeventien Fr. mylen van Quebec werd het water zo zout dat niemant het drinken kon. Om deze reden hadden onze roeyers zig van enen ketel met frisch bronwater voorzien. Eindelyk kwamen wy des avonds om vyf uur in Baïe St. Paul, waar wy ons verblyf by de Priesters namen, die daar een groot gebouw bezaten, en ons zeer verpligtend ontvingen.

Baïe St. Paul.

Baïe St. Paul is een klein Kersspel, agttien Fr. mylen van Quebec, aan enen waterboezem, even weinig van de Rivier af, gelegen. De grond is ’er laag en vlak, van alle kanten door hoge bergen omringd, uitgenomen alleen op ene plaats aan den kant der Rivier. De boerderyen lagen ieder op zig zelve. De kerk is ene der eersten die hier te lande gebouwd werden, het geen ook genoeg uit hare slegte bouworde blykt. De muren bestonden uit balken, staande over einde omtrent ene el van malkander, en op de balken rustte het dak. Tusschen de balken had men de muren van zwarte kalklei opgetrokken. Het dak was plat. In de kerk was een klein koor, en ene houten sakristy. Zy had genen toren; maar daar was ene klok op het dak, hangende in de open lugt. Het gehele land behoort den Geestelyken. De Ingezetenen leven merendeels van den landbouw en het branden van Teer, die te Quebec verkoft wordt.

Dewyl het land laag en aan enen waterboezem gelegen is, zoude men ligtelyk vermoeden dat de grond eertyds water geweest, en door de slibben, welken kleine daar langs lopende beekjes, en by stormig weder de Rivier zelve, aangevoerd hebben, voortgebragt was. Een groot deel der gewassen die men hier vindt zyn ook zeeplanten, als de Salicornia, de Glaux, het Pisum maritimum, en anderen. Dog de Inwoonders verzekerden my allen dat zy onder ’t graven noit mossel- of andere schelpen gevonden hadden. Het zelve antwoord had ik ook reeds van anderen, die noordwaards van Quebec op de lage gronden woonden, gekregen, welken betuigden noit iets anders dan verscheidene soorten van zand en aarde gevonden te hebben.

Het is zonderling, dat ’er byna altyd een andere wind op de Bai dan op de Rivier wait. Dit wordt van de hoge bergen, waarmede de Bai rondom, uitgenomen aan den kant der Rivier, omgeven, is veroorzaakt. Als dan de wind van dien kant op de Bai komt, stuit hy tegens de bergen wederom, en moet dus ene andere streek krygen. Dus kan ’er op de Rivier of op het vlakke veld een noorden, en hier een zuiden wind wayen.

Zand.

Op den oever der Rivier zag ik drie soorten van zand leggen. Het ene was een helder grof zand, dat uit hoekige kwartskorrels bestond, en op de stranden gemeen is. Het andere was een zeer fyn zwart zand, gelyk ik voorheen in menigte op den oever van het Meer Champlain gevonden had, en door geheel Kanada tamelyk gemeen is. De zeilsteen trekt byna alle deze korrels aan. Het derde was een granaatkleurig insgelyks zeer fyn zand, ontstaande, naar alle gedagten, uit de granaatkleurige zandkorrels, welken men zeer overvloedig in alle de stenen en bergen hieromstreeks vindt; het zy dan dat dit zand ontstaan is uit stenen welken uit malkander gevallen of door het water afgeslepen zyn, of dat dit zand zelf aan deze stenen het bestaan gegeven heeft. Ik vond in ’t vervolg van deze Reis dikwyls op de oevers van dit zwarte en van dit granaatagtige zand; dog het meest van het zwarte.

Den 31. Aug. zag men des morgens als enen zwaren rook van de bergen om hoog ryzen; en de lugt was zo vol van Muggen dat men zig niet wist te bergen. Vooral was dit gedierte lastig in het hout. Zy waren wat kleinder als de Zweedsche Muggen. Dog by Fort St. Jean heb ik Muggen van het zelve soort als de onzen gezien, zelfs een weinig groter, byna gelyk onze Tipula hortorum. Dezen waren meer dan bloeddorstig. Ik troostte my met de gedagte dat haar tyd haast voorby zyn zoude.

Algonkinsche taal.

Terre d’Eboulement.

Des avonds laat kwamen wy te Terre d’Eboulement aan, dat tweeëntwintig Fr. mylen van Quebec af legt, en de laatste plaats aan de westzyde der St. Laurence is die bebouwd en van Franschen bewoond wordt. Verder is het land zo vol bergen, dat het onbewoonbaar is, dewyl ’er geen enkeld stuk lands gevonden wordt dat men zou kunnen bebouwen. Een klein kerkje staat onder aan den oever.

Hier wassen gene Walnootbomen meer, van wat soort ook. By Baie St. Paul vond men nog twee of drie van die Walnootbomen die de Engelschen Butter-nut-trees noemen; dog zy waren de enigen welken men in den gehelen omtrek ziet. Ook willen gene Eiken hier, of verder noordwaards, wassen.

Granen.

Weit werd hier veel gezaid. De aarde is hier tamelyk vrugtbaar, en geeft dikwyls vier- of zesentwintig voor een, dog gemeenlyk tien of twaalf. Het brood was hier witter dan ik nog in Kanada gezien had.

Men zait ook veel Haver, en hy neemt beter op dan de weit. Ook worden hier veel Erwten geteeld. Zy vermenigvuldigen zig het meest van alle granen. Daar zyn voorbeelden dat zy honderd voor een gegeven hebben.

Vogels.

Vogels zyn hier niet veel; en die hier des zomers zyn trekken in den herfst weg. Des winters ziet men hier niets dan Sneuwvogels, Patryzen, en Ravens. Zelfs de Krayen durven hier den winter niet aftewagten.

De Bulkikker is hier op vele plaatsen te vinden, gelyk ook de Vuurvliegen.

In plaats van kaarssen brandt men hier overal olie van Bruinvisschen in de lampen. By gebrek van deze olie gebruikt men traan van Robben.

Hier bevond zig ene vrouw die digt by haar negenenvyftigste jaar en egter zwanger was. Zy had sedert agttien jaar de stonden niet gehad. In ’t jaar 1748. kreeg zy de kinderziekte; en nu was zy zwanger en zeer dik. Zy was welvarende, en zeide dat zy het kind voelde bewegen. Men bragt haar om de vreemdheid der zaak by den Heer Gaulthier, die van ons gezelschap was.

Den 1. September des morgens om half agt uren vertrokken wy van hier, de Rivier nog verder afvarende. Het land by Terre d’Eboulement was hoog, en bestond uit heuvels van loutere aarde, welken als in drie of vier verdiepingen boven malkander lagen, en allen bebouwd waren.

Aardbeving van 1663.

Op de heuvels lagen hierendaar stukken van zwarte Kalklei. Wy hadden ter zyde gedurende agt of meer Fr. mylen zeer hoge grauwe bergen gehad, bestaande uit enen rotssteen, die uit enen purperen en waterkleurigen kwarts, enen ligtgrauwen kalksteen, en enen zwarten glimsteen, door malkander vermengd, bestonden. Zy kwamen met hunne voeten in de Rivier. Men konde op dezelven gene kalklei gewaar worden; dog nu begon die zig wederom te laten vinden.

Ter zyde der Rivier zag men twee Fr. mylen ver diergelyke verhogingen van heuvelen gelyk by Terre d’Eboulement. Dog wat verder kwamen ’er hoge en verdrietige bergen in de plaats.

Verscheiden’ groter en kleinder Beken stortten zig van de steile oevers, die somtyds enige vademen hoog, en nu uit rots, dan uit aarde bestonden, in de Rivier, met zulk een gedruisch, af, dat men het van verre horen konde.

Mineraal water.

In ene dezer beken, die over enen kalkstenigen berg liep, vond men een mineraal water. Het rook vry sterk naar zwavel, was zeer helder, en veranderde niet van kleur door de galappelen. Als men het in enen zuiveren zilveren beker giet, schynt de beker verguld te wezen, en ’er bleef ene karmozynagtige stof op den bodem. Stenen en hout in dit water leggende werden met een soort van slym overtrokken, die van boven ligt grauw en van onderen aan den steen of het hout gantsch zwart was. Deze slym beet niet sterk op de tong, dog smaakte byna als olie van tabak. De handen roken van deze slym, als men ze aantastte, den gantschen dag zo sterk naar zwavel, als waren zy ’er mede besmeerd.

Op de hoogte van de oppervlakte van het water vond men veel kalkleyen. Zy lagen in beddingen, niet horizontaal, maar naast malkander, een weinig naar ’t westzuidwesten hellende. Elke laag was omtrent tien of vyftien duim dik. Boven aan, daar de lugt ’er by kwam, waren zy in kleine blaadtjes geschilferd, dog van binnen digt gesloten. Sommigen helden wat naar ’t grauwe.

Cap aux oyes.

Om den middag kwamen wy by Cap aux Oyes aan, welke naam misschien oorspronglyk is van de wilde Ganzen, die de Franschen daar op hunne aankomst zullen hebben aangetroffen. Tegenswoordig zag men ’er niet enen vogel, behalven enen Raaf. Hier zouden wy de bewuste aderen van metaal onderzoeken. Dog het waren niet anders dan smalle strepen van enen fynen witten Spaath, waarin enige weinige korrels van looderts lagen. Cap aux Oyes werd van enigen twee- van anderen vyfentwintig Fr. mylen van Quebec gerekend. Ik zag met groot genoegen dat de meeste gewassen die men hier vond de zelven zyn die ook in Zweden voortkomen. Tot ene proeve zal ik ’er enigen aantekenen.

Het Zandriet, of de Arundo arenaria van Linnæus, wies hier veel in ’t zand, en deed het vast leggen.

Zweedsche planten.

De Arbutus uva ursi van Linnæus wast hier in overvloed. De Wilden, de Franschen, de Engelschen, en de Hollanders noemen het Sagakhomi. Men mengde de bladeren ’er van met de tabak.

De Myrica Gale, in Zweden Porss genaamd, was hier ook overvloedig. De Franschen noemen het Laurier, ook wel Poivrier. Men doet de bladeren in de soep, om ’er enen goeden smaak aan te geven.

De Bunias Cakile wierd ’er ook genoeg gevonden. By gebrek van brood vermengt men er den gestampten wortel van met meel.

De Borbus, de Jeneverboom, de Linnæa, en vele andere Zweedsche planten en bomen, wiessen hier in menigte.

Baie St. Paul.

Wy keerden nog dezen dag naar Baie St. Paul terug. Een grote Rob zwom de schuit enigen tyd na, dog was te ver om geschoten te kunnen worden.

Den 2. September gingen wy de zilver- of loodaderen bezigtigen. Zy leggen een weinig bezyden de molens van Baie St. Paul, die den Priesteren toebehoren. De berg bestond, gelyk de meeste anderen hieromstreeks, uit enen rotssteen, t’zamengesteld uit enen witten of ligt grauwen kalksteen, enen roodagtigen kwarts, en enen zwarten glimsteen. De kalksteen had de overhand, en was zo fyn dat men de korrels niet zien kon. Dog hy bruischt sterk op met sterk water. Daarop volgen in menigte de kwartsdelen, die ook uit kleine korrels bestaan, welken verspreid leggen, en vonken geven als men ze met staal slaat. Dan komen de zwarte glimsteendelen, en het minst in getal zyn de doorschynende deeltjes van kwarts. Ook vindt men ’er enige kleine spaatkorrels in. Alle deze soorten zyn wel door een vermengd, uitgenomen dat de glimsteen enige aders maakt. De steen is zeer hard, dog wordt in den zonneschyn en de opene lugt week, en kan dan gewreven worden, en dan zyn zyne delen niet te onderkennen. De berg was vol van loodregte spleten, waarin de loodaderen van ’t oostzuidoosten naar het west noordwesten liepen. Het was als of ’er scheuren in den berg gekomen waren, die vervolgens vol waren geraakt van een soort van steen, waarin het looderts werd voortgebragt. De steen waarin het looderts zit is een zagte, witte, dikwyls byna doorschynende spaath, die ligt kan bewerkt worden. Ook zyn ’er enige strepen in van enen sneuwwitten kalksteen, en meest altyd aderen van enen groenen steen gelyk als kwarts. In dezen spaath waren verscheiden’ spleten, en hy ging in zulke stukken als de kwarts van een, maar is veel weker, geeft geen vuur met het staal, bruischt niet op met zure zouten, en is niet glad. Hy scheen volkomen een soort te zyn van Wallerius’s Glasspaath. Somtyds zyn ’er kleine stukjes van enen grauwen kwarts in, die door ’t staal geslagen sterke vonken geven. In deze stenen legt het looderts, gemeenlyk in klompjes, ter grootte van ene erwt, dog somtyds in stukken van de grootte eens duims in ’t vierkant. Het erts is zeer helder, en maakt kleine teerlingen uit. Het was niet ryk, uitgenomen op enige plaatsen. De aderen van den weken spaath en andere stenen zyn zeer smal, en gemeenlyk van tien tot vyftien duimen; op ene plaats alleen tweeëntwintig en enen halven duim breed. Het beekje dat over den berg naar de molens liep sneed zo diep in den berg, dat van den top des bergs tot op den grond van ’t beekje toe het ene diepte maakte van zes vademen. Ik onderzogt hier de aderen, en vond dat zy altyd de zelve wydte hielden, zonder dat zy by den bodem van het beekje breder dan boven op den berg waren. Hieruit is ligt optemaken, dat het der moeite niet waard zyn zoude hier mynen aanteleggen. Daar zyn drie of vier van deze aderen hieromtrent op enigen afstand van malkander, dog allen van dezelve hoedanigheid. Zy lopen meest loodregt, somtyds alleen een weinig schuinsch. Als men van dezen gemelden groenen steen enige stukken in het water legt, wordt ’er een groot deel van den witten spaath en den kalksteen van verteerd, dog de groene steen blyft ongeschonden. Het gedeelte van de aderen dat naar de lugt toegekeerd is was altyd ruw, dewyl de lugt, de zon, en de regen den spaath zeer ontbonden hadden; dog de groene steen wist daar niets van. Somtyds vindt men in deze aderen grote diepe gaten vol van bergkristal. Het meeste zilver- of looderts is te vinden naast den rots of zelfs op de zyden der aderen. Hierendaar zyn in den spaath kleine korrels van Pyrites, die ene schone goudkleur hebben. Als men den groenen steen tot poeder stampt en op ene gloeyende schup goit, brandt hy met ene blauwe vlam. Sommigen meenden dan enen zwavelreuk te vernemen; dog dien konde ik noit ruiken, schoon ik mynen reuk zeer wel had. Als deze steen gloeyend wordt verliest hy zyne groene kleur, en word witagtig. Dog hy bruischt niet op met sterk water.

Zwavelbronnen.

De Zwavelbronnen, indien ik ze dus noemen mag, zyn aan den voet van den berg, waarin het lood- en zilvererts gevonden wordt. Hier voegen zig verscheiden’ bronnen t’zamen, en maken een klein beekje. Het water in het zelve was met een dun vlies bedekt, en liet overal ene witagtige melige stof zitten, welke sterk naar zwavel rook. Het hout waaraan deze stof zit geeft gedroogd, en in ’t vuur geworpen zynde, ene blauwe vlam en enen zwavelreuk. Het water verandert niet door de galappelen van kleur: ook verandert het de kleur niet van het blauwe papier dat men ’er in legt. Het schuimt niet sterk met de zeep. Het zilver wordt ’er zwart in. In den tyd van drie uren was ook een mes ’er zwart in geworden. Het rook onaangenaam, en, zo als men zeide, nog sterker by regenagtig weder. Thans lag ’er ene menigte van krekels in. De Ingezetenen gebruikten dit water als een middel tegens de schurft.

Des namiddags gingen wy enen anderen ader bezien, dien men als zilvererts bevattenden had opgegeven. Deze ligt omtrent een vierde van ene myl noordoost van Baie St. Paul, digt by een uitstek lands, genaamd Cap au Corbeau, vlak aan den oever der St. Laurence. De berg bestaat uit enen ligt roden spaath, enen zwarten glimmer, enen bleken kalksteen, purpere kwartskorrels, en wat doorschynenden kwarts. Somtyds is de rode spaath het voornaamste, en legt in lange strepen van kleine harde korrels. Somtyds heeft de fyne glimsteen de overhand. Deze twee steensoorten lopen in verwisselende strepen. De witte kalksteen, die uit byna onzigtbare deeltjes bestaat, is ’er onder vermengd. De kwartskorrels vertonen zig hierendaar, en maken somtyds gehele strepen. Zy zyn zo groot als een speldekop, rond, glinsterend, en geven vuur met het staal. Alle deze stenen zyn zeer hard, en de bergen by het water bestonden ’er geheel uit. Somtyds leggen zy in byna loodregte beddingen, van tien of vyftien duim dik. Deze bergen bevatten zeer smalle aders van enen witten, en somtyds groenagtigen, fynen, half doorschynenden, weken spaath, die ligt tot gruis valt. In dezen spaath vindt men dikwyls spikkels die ’er omtrent uitzien als het Zincum sterile. Nu en dan, dog zelden, is ’er een korreltje looderts. De bergen langs den oever bestaan somtyds uit enen zwarten fynen hoornsteen, en enen yzerkleurigen kalksteen. In dat geval is de hoornsteen altyd drie of viermaal meerder in hoeveelheid dan de kalksteen.

Hier in de nabuurschap is insgelyks ene Zwavelbron, van juist dezelve hoedanigheden als die ik reeds beschreven heb. De Typha latifolia wast in de bron zelve, en tiert zeer wel. Een Sorberboom stond ’er vlak by, welks bessen van ene bleke gele kleur waren; daar die van alle de andere bomen van dit soort donker rood zyn.

Teer.

Zand.

Het zand op den oever der St. Laurence bestond op sommige plaatsen uit een soort van parelzand. De korrels waren van kwarts, klein en half doorschynend. Sommigen waren rond, anderen langwerpig, ligtgrauw of geheel wit. Op andere plaatsen bestond het uit zwarte deeltjes van glimsteen. Ook waren ’er plaatsen waar streken van granaatzand lagen.

Bergen.

Den 4. September gaven de bergen wederom enen zwaren nevel als den rook ener koolbrandery van zig. Deze bergen waren zeer hoog. Ik vroeg verscheiden’ lieden die veel door Kanada gereisd hadden, of zy ergens in dat Land zo hoge bergen hadden ontmoet dat de sneuw op derzelver toppen nimmer smolt. Dog het antwoord was neen. Somtyds blyft wel de sneuw op de hoogtens, by voorbeeld op die welken tusschen Kanada en Nieuw Engeland zyn, tot diep in den zomer leggen; dog zy smelt altyd wanneer de warmte wat sterk wordt.

Vlas.

Elke landman had zo veel vlas gezaid als hy voor zyn gebruik nodig had. Men had het sedert enigen tyd te rotten gelegd, ten dele op de landen daar het gewassen was, en ten dele op de weiden. Het vlas was dit jaar overal tamelyk kort uitgevallen.

Yzererts.

Yzererts wordt in dezen oord op vele plaatsen gevonden. Omtrent ene Zweedsche myl van Baie St. Paul landwaards in is een gehele berg louter yzererts. Het gantsche land daaromheen, dat met zwaar hout bedekt was, en daar vele beken van verschillende grootte doorliepen, scheen voor het aanleggen van yzerwerken zeer bekwaam te zyn. Dog dewyl de Kroon zo veel verlies by het yzerwerk van Trois Rivières had geleden dorst niemant iets van dien aard te wagen.

Terugreis.

Den 5. September gingen wy ’s morgens vroeg weder op reis naar Quebec. Wy zetteden onze reis des middags voort en wierden ’er van ene zware donderbui overvallen. Wy waren toen juist over Petite Rivière, ook begon het te ebben, zo dat wy alles tegen hadden. Dit bewoog ons aan land te stappen om onder dak te komen.

Petite Riviere.

Petite Riviere is een klein vlek, dat aan den oever der St. Laurence legt. Het wordt zo genoemd om dat ’er een beekje voorbystroomt. De huizen waren van steen en stonden verstroid. ’Er was ene kleine stenen kerk. Ten westen vlak aan het vlek lagen zeer hoge bergen, welken maakten dat de zon hier een uur of drie vroeger dan op andere plaatsen onderging. Een ander ongemak heeft men hier, bestaande daarin dat de St. Laurence aan den oostkant alle jaren een stuk van het land wegneemt, zo dat te vrezen is dat zy allengskens al het land hier, dat niet veel meer dan enen musketschoot breed is, wegspoelen zal. Voor ’t overige zag men hier in alle de huizen ene menigte van kinderen.

De kalkleyen op de hoogtens waren hier van tweeërlei soorten. Het ene was van de zwarte leyen, gelyk als die waarop Quebec staat. Het andere was meest zwart, en somtyds ligt grauw, schynende maar ene verscheidenheid van het eerste soort te wezen. Men noemde het hier Kalksteen. Het grootste onderscheid tusschen die beiden was dat het laatste soort ligt kon doorgesneden worden, gebrand zynde enen goeden kalk gaf, en in de lugt niet zo ligt in schyven viel. De muren der huizen waren geheel en al van deze leyen gebouwd, en met den kalk uit dezelven gemetseld. Zo was het ook met de schoorstenen; waar men alleen den haard van andere stenen gemaakt had. De bergen by Petite Rivière bestonden geheel en al uit denzelven grauwen rots dien ik van de loodertsen sprekende beschreven heb. Dog de voeten der bergen waren van een dezer soorten van leyen. Ook staat ’er een groot deel van de grauwe rotsen in Kanada op enen grond van een dezer soorten van kalkleyen, gelyk ook de grauwe rotsen in West Gothland in Zweden doen.

Aal en Bruinvisschen.

Nevens den oever der Rivier lag ene grauwe klei, vol van roestkleurige spleten en wormgaten. Deze gaten waren klein, liepen regt naar beneden, en konden ene middelmatige speld doorlaten. De kanten derzelven waren ook van die zelve kleur en half versteend; zo dat als de klei door het water weggespoeld was die gaten ’er uitzagen als kokeragtige pypstelen.

Des middags van den 6. September verlieten wy Petite Rivière, en gingen op weg naar St. Joachim, tusschen welke twee plaatsen de oever uit bergen bestaat die vooruitsteken, waar tusschen enige kleine inhammen zyn. Men heeft opgemerkt dat, al is het te Petite Rivière nog zo stil, het altyd op deze bergen wait. En als het te Petite Rivière enigsins wait, zo is het niet raadzaam met ene schuit naar Quebec te gaan, omdat dan by deze bergen de wind zo sterk en de golven zo zwaar zyn, dat men daar niet buiten groot gevaar is. Wy hadden thans gelegenheid dit zelven te ondervinden, want tusschen de bergen in de inhammen was het water stil, dog zo dra wy omtrent een der uitstekken kwamen, die de bergen maken, zo werden de baren zo geweldig, en de wind kreeg zo veel kragt, dat twee mannen het roer vasthouden moesten, en de mast verscheiden malen brak. Ook deed de stroom by deze uitstekken de golven nog te sterker gaan.

Den 7. September zetteden wy onze reis van St. Joachim voort. Men gebruikt hier in plaats van tintel zeer veel den zwam van bomen. Die van den Suikerahorn wordt het best gehouden, dan die van den Roden Ahorn, en op dezen volgt die van den Suikerberk. By gebrek van dezen gebruikt men ook dien van den Populierboom.

Buiten de Thuya, den Taxus, en verscheiden’ soorten van Dennen, vindt men hier geen geboomte dat ’s winters zyn blad behoudt. De Thuya wordt geoordeeld het slegts tegens de verrotting te bestaan, daarop volgt de Pynboom, dien men hier Perusse noemt.

Kaas.

Kaas wordt hier op verscheiden’ plaatsen gemaakt. Die van Isle d’Orleans komt wordt voor de beste gehouden. Zy waren klein, dun en rond. De vier wegen een pond. Twaalf ’er van kon men voor dertig Sols kopen. Een pond gezoute boter kostte te Quebec tien Sols, en de varsche boter vyftien Sols. Voorheen kon men hier een pond boter voor vier Sols kopen.

De akkers gingen afhellende naar de Rivier. Zy werden by beurten bezaid en braak gelaten. De bezaide akkers waren geel van het koorn, en de anderen groen van het onkruid, het welk men den zomer over gerust wassen liet, zonder het land omteploegen, en het diende tot voeder voor het vee.

De beste hoepels om tonnen maakte men hier van den Esschenboom, en by gebrek van dien van de Thuya, de jonge Berken, den Kerssenboom, en anderen.

Gesteldheid der hoogtens.

De heuvels nevens de Rivier aan de westzyde over Isle d’Orleans waren zeer hoog en tamelyk steil. Zy bestonden op de meeste plaatsen uit zwarte kalklei. Hierendaar egter was ’er een die uit rots bestond, die op ’t eerste gezigt ’er als een zandsteen uitzag, en uit enen grauwen kwarts, enen roodagtigen kalksteen, een weinig grauwen kalksteen, en enige weinige ligtgrauwe zandkorrels t’zamengesteld was. De deeltjes waren in dezen steen klein en sterk vermengd. De steen was helder rood met grauw vermengd en zeer hard. Hy legt in beddingen boven malkander, welken omtrent een vierde el dik waren. Aanmerkelyk is het dat ’er verheven’ en holle deuken op zyn van Pectinites; en men vindt zelfs de versteende schalen der Pectinites op de oppervlakte van den steen, dog binnen in is ’er geen zweemsel van verstening te bespeuren. Alle deze deuken en versteende schalen zyn niet meer dan enen duim in de lengte en in de breedte. De kwartsdeeltjes die in den steen zyn geven vuur tegens het staal, en de kalksteendeeltjes bruischen zeer op in ’t sterk water. De bovenste en de onderste oppervlakte der beddingen bestaan uit kalksteen, en het binnenste uit kwarts. Men houwt veel van deze stenen om ’er mede te bouwen, te bestraten, en trappen van te maken. Veel wordt ’er van naar Quebec gezonden. Het is zonderling dat ’er in dezen steen versteningen gevonden worden, en niet in de zwarte kalkleyen.

De vrouwen verwden hier het wollen garen geel met het zaad van de Myrica gale, welke hier Poivrier genaamd wordt, en overvloedig op natte plaatsen wast.

Des avonds gingen de Heer Gaulthier en ik om den hogen waterval by Montmorenci te bezigtigen. Vlak aan de Rivier was het land hoog, gelyk, en tot weiden gemaakt. Wat verder wordt het heuvelagtig; de grond is daar bedekt met ene mulle aarde, en met koorn bebouwd. Dog hierendaar op steile plaatsen, of waar een beekje liep, bestonden de heuvels alleen uit zwarte kalklei, die op vele plaatsen zo tot gruis geraakt was dat men ze voor aarde zou hebben aangezien. Als men enigen van de grootste stukken doorbrak roken zy gelyk stinksteen. Op meer verheven’ plaatsen was de aarde van ene bleek rode verw, en dit was ook de kleur der leyen.

Waterval by Montmorenci.

De waterval by Montmorenci is een van de hoogsten die ik oit zag. De stroom waarin hy legt is niet zeer breed, en valt van den steilen kant eens bergs af, die uit zwarte kalklei bestaat. De val is digt by enen kleinen inham in de Rivier. Beide de zyden van den inham bestaan alleenlyk uit zwarte kalklei, die egter zeer afgemolmd is, zo dat de zyden niet steil zyn. By den val zelven is de leiberg geheel steil, en men kan ’er nauwlyks zonder verbaasdheid het water van zien af storten. De regen van de vorige dagen had het water op de Rivier vermeerderd, het welk den waterval een nog te grootscher aanschyn gaf. De breedte van den val is niet boven de vyf of zes vadem. Zyne hoogte werd van ons by gissing op tusschen honderdentien en honderdentwintig voet geschat: en op onze wederkomst te Quebec vonden wy onze gissing door verscheiden Heren bekragtigd, die den val nauwkeurig gemeten, en zyne hoogte byna juist zo gevonden hadden als wy ze gisten te zyn. Het volk hieromstreeks woonagtig maakte zyne hoogte veel te groot, hem driehonderd voet gevende. Vader Charlevoix is integendeel al te karig als hy den waterval maar veertig voet geeft. Onder aan den val is altyd een digte nevel, die zig meer dan een snaphaanschoot over het water van den inham uitbreidt. Digt op het water was hy het sterkst. Men was hier als in enen gestadigen regen, die sterker of minder sterk is naar dat men den val nadert. Wy wilden met den man die ons den weg wees digt by het afstortend water komen om alles des te nauwer te onderzoeken, en te zien hoe de steen agter het water ’er uitzag, dog een onverwagte wind joeg ons schielyk zulken nevel op het lyf dat wy in een ogenblik zo doornat waren als of wy een half uur in ene stortvlaag geweest waren. Dus zagen wy ons genoodzaakt hals over kop terug te lopen, en waren blyde ’er uit te zyn. Het geraas van den Waterval wordt somtyds te Quebec gehoord, dat ’er twee Fr. mylen zuidwaards van daan legt; en dit is dan een teken van enen noordoosten wind. Op andere tyden hoort men het in de dorpen die een goed stuk wegs meer naar het noorden leggen; en dat wordt voor een teken gehouden van enen zuidwesten wind of van regen. De zwarte kalklei die de zyden van den val uitmaakt legt in byna loodregt aflopende beddingen. In deze kalklei vonden wy de volgende soorten van steen.

Het Gypsum amiantiforme. Dit legt met dunne schyven in de spleten van de kalklei. De kleur was sneuwwit. Ik heb het in verscheiden’ delen van Kanada in die zelve kalkleyen gevonden.

Steenkolen.

Steenkolen waren hier om heen niet te vinden. In een naburig dorp wierd my ’er een stuk van vertoond, dat men zeide op de heuvels digt by den waterval gevonden te zyn.

Koortsen.

Des nagts kwamen wy te Quebec aan. De Heer Gaulthier zeide my dat allerlei afgaande Koortsen in die plaats zeer ongemeen waren; dog omtrent Fort St. Frederic en Fort Detroit, ene Fransche volkplanting tusschen het Meer Erie en het Meer Hudson, op 43. gr. N. gaan zy sterk in zwang. Het gene ik boven aangaande de Engelschen heb aangemerkt, dat zy zo oud hier te lande niet worden als in Europa, wierd van allen toegestemd ook omtrent de Franschen in Kanada plaats te hebben. Men schreef dit toe aan de zware ongemakken welken men hier door het reizen moest uitstaan. In Kanada is het iets meer dan zeldzaams een mensch van honderd jaren te zien; dog nu en dan vond men ’er nog wel een van tagtig jaar.

Yskelders.

Sommigen van de voornaamste lieden bedienen zig van yskelders om hunne dranken des zomers koel, en het vleesch goed te houden. Deze yskelders zyn gemeenlyk van steen onder het huis gebouwd. De muren zyn met hout bekleed, dewyl het ys by steen zo goed niet blyft. Des winters vult men den kelder met sneuw, die men plat trapt, en ’er vervolgens water overheen giet. Dan zet men de deur en alles open om de koude binnen te laten. Men heeft de gewoonte van des zomers een stuk ys in den drank te leggen om hem te verkoelen.

Zout.

Al het Zout dat hier gebruikt wordt komt uit Frankryk. Men heeft hier wel zout uit het zeewater gemaakt, dog, om dat Frankryk alleen den handel in het zout voor zig behouden wil, heeft men hier van afgezien.

Eskimaus.

De Eskimaus zyn een soort van wilde Amerikanen, die in Labrador tusschen de Hudsonbai en den uitersten mond der St. Laurence wonen, dog alleen aan de kust en niet ver binnen ’s lands. Ik heb noit gelegenheid gehad ’er enen van te zien; dog ik heb verscheiden Franschen gesproken, die deze menschen dikwyls gezien, en ze met hunne vaartuigen aan boord gehad hadden. Volgens het eenparig verhaal van dezen, wil ik kortelyk het een en ander van dit volk aantekenen.

Hunne schoenen, koussen, broeken en vesten zyn van robbenvellen gemaakt, die wel toebereid, en met zenuwen van walvisschen, welken zig als garen laten drayen, genaid worden, en dat wel zo dat zy met hunne klederen, de welken zy de hairige zyde buiten dragen, in ’t water kunnen gaan zonder dat hunne onderklederen nat worden. Onder deze bovenklederen hebben zy hembden, vesten en andere klederen, die ook van zeehondenvellen gemaakt, dog egter zo wel bereid zyn dat zy volmaakt zagt en week zyn. Ik heb een vrouwenkleed van dit volk gezien, zynde een muts, jak en rok alles uit een stuk, insgelyks een robbenvel, en zo wel bereid dat het geheel zagt en buigzaam was. De hairen waren buitenwaards gekeerd. De rok had van agteren enen langen sleep omtrent een vierde van el breed. Van voren kwam de rok niet eens ter helfte van het been. Daaronder dragen zy broeken en koussen aan malkander genaid. Het hembd was van een zeer buigzaam robbenvel. De vrouwen der Eskimaus worden gezegd ’er veel beter uittezien dan die der Amerikanen. Dog de mans zyn ’er zeer yverzugtig omtrent.

Men heeft my ook ene van hune schuiten vertoond. Zy was van buiten geheel van vellen gemaakt, waar men het hair afgedaan, en de zyde daar het hair gezeten had naar buiten gekeerd had. Het vel was zo glad als perkament. De schuit was byna agt ellen lang; dog zeer smal en spits aan de beide stevens. Van binnen lagen dunne planken, die de schuit hare gedaante geven moesten. Van boven was zy geheel en al met vellen bedekt, uitgenomen dat op enigen afstand van het ene steven een gat gesneden is, zo dat ’er een volwassen mensch in zitten en roeyen kan, houdende de benen onder het vel in ’t schuitje. Het gat had de gedaante van enen afgesnedenen halven cirkel, welks middellyn naar het grootste stuk van de schuit gekeerd was. De kanten van het gat waren met hout beslagen, en daar een buigzaam in een gerold vel aan vast, waarin boven banden door staken. Als de Eskimau met zulk een schuitje varen zal, steekt hy de benen en de dyen onder het vel, gaat op den grond der schuit zitten, trekt het vel wel om zyn lyf t’zamen, en bindt de banden zorgvuldig om zyn middel vast. Dan mogen de golven by stormig weder over het schuitje heen slaan, geen droppel kan ’er in komen. Ook is de man door zyne klederen van vellen voor het nat beveiligd. Hy heeft een riem in de hand, die aan beide de einden een blad heeft, waarmede hy en roeit en by storm het vaartuig in evenwigt houdt. De bladen van de riem zyn vry smal. Daar kan maar een mensch in zulk een schuitje zitten. Men heeft dikwyls gezien dat een enkelde Eskimau met zulk een vaartuigje by den geweldigsten storm zonder het minste gevaar ver in zee ging, daar de grote schepen werks genoeg hadden zig zelven te redden. Die schuitjes dryven op het water als blazen. Zy weten ’er schielyk mede te roeyen. Men zeide my dat deze schuiten niet altyd de zelve gedaante hadden. Zy hebben ook groter schuiten van hout, met vellen bedekt, waarin enige personen zitten kunnen, en in de welken de vrouwen gemeenlyk op zee varen.

Hunne wapenen zyn boog en pylen, spiessen en harpoenen. Met de laatsten doden zy walvisschen en andere grote zeedieren. De punten der pylen en harpoenen zyn somtyds van yzer, somtyds van benen of tanden van walrussen. De pylkokers waren van robbenvel. De naalden, daar zy hunne klederen mede nayen, zyn ook somtyds van yzer, somtyds van allerlei benen. Al het yzer ’t welk zy gebruiken krygen zy op de ene of de andere wys van de Europeanen.

Somtyds komen zy op de schepen der Europers, om messen en ander yzertuig interuilen. Dog voor de Europeanen, ten zy zy sterk zyn, is het niet raadzaam in hun land te komen, dewyl zy een argdenkend en verraderlyk volk zyn, dat gene vreemdelingen by zig dulden wil. Als zy zig te zwak oordelen vlugten zy op de aannadering der Europeanen weg, dog als zy sterker zyn slaan zy alles dood, zonder iemant te sparen. Om deze reden laat men niet meer van dit volk aan boord komen dan men denkt over te kunnen. Op hunne kusten schipbreuk te lyden en levendig den wal te bereiken, is al zo goed als in ’t midden van de zee te zinken. Dit heeft menige Europeaan ondervonden. De schepen en boten der Europers, die hun in handen vallen, hakken zy in stukken, halen ’er de spykers en al het yzer uit, en maken ’er messen, naalden, punten van pylen en spiessen, en diergelyke dingen van. Zelden gebruiken zy vuur als om te smeden en vellen te bereiden, want het meest eten zy hunne spyzen rauw. Aan boord van een schip zullen zy het niet wagen van iets te proeven dat hun wordt aangeboden, ten zy ze zien dat het scheepsvolk ’er van eet. Noit hadden de Franschen enen Eskimau kunnen bewegen enen slok brandewyn te nemen, schoon de andere Wilden op niets zo zeer gesteld zyn. Waarschynlyk komt dit van hun mistrouwen op anderen voort, denkende zy dat het een vergift is. Ook hebben zy dat misschien zo geheel niet mis. Zy dragen gene oorringen, nog beschilderen zig het aangezigt, gelyk de andere Amerikanen doen. Zy hebben van overoude tyden af honden met spitse opstaande oren gehad. Dezen gebruiken zy niet alleen om te jagen, maar ook in plaats van paarden, om ’s winters hun goed op sleden over het ys te trekken. Ander tam vee hebben zy niet. Rendieren zyn ’er wel in hun land; dog men weet niet dat zy oit van de Eskimaus of van andere Wilden getemd zyn geworden. De Franschen in Kanada, die enigermate naburen van dit volk zyn, hebben gene moeite gespaard om enen handel met hun te vestigen, en ze tot enen wat vriendelykeren omgang met andere volken te brengen. Ten dien einde ligteden de Franschen enige kinderen van hun, leerden ze lezen, en bragten ze zorgvuldig op. Hun inzigt was ze naar de Eskimaus terug te zenden, op dat deze kinderen hun vertellen mogten hoe vriendelyk en gevallig men met hun had omgegaan, ten einde dus dit volk wat betere gedagten van de Franschen te geven. Dog ongelukkiglyk stierven de kinderen aan de kinderziekte, en de gehele aanslag liep te niet. Ook twyffelden velen of men, zo de kinderen al in ’t leven gebleven waren, ’er veel by zoude gewonnen hebben. Voorheen had men al eens enen Eskimau opgeligt, en hem alle mogelyke beleefdheden en vermaken aangedaan. Hy had ook het Fransch tamelyk wel geleerd, en een groot genoegen in de levenswys der Franschen getoond. Dog naderhand by de zynen wedergekomen zynde, is hy zo weinig in staat geweest hun een gunstig gevoelen voor de Franschen inteboezemen, dat kort na zyne wederkomst zyne eigene nabestaanden hem, als enen halven Franschman en vreemdeling, doodsloegen. Dit wreed gedrag der Eskimaus omtrent andere volken maakt dat de andere Wilden, wanneer zy hen in handen krygen, hun noit kwartier geven, en altyd zonder mededogen ombrengen, schoon zy anders nog wel hunne vyanden sparen, en de gemaakte gevangenen onder de hunnen inlyven.

Taal der Eskimaus.

Pruimenbomen.

De Pruimenbomen, die men uit Frankryk te Quebec overgebragt heeft, slagen daar zeer wel. Dit jaar begonnen zy eerst in September te bloeyen. Men zeide dat zy weinig van de koude leden.

Lof van den Marquis de la Galissonière.

De Marquis de la Galissonière is een van de drie Heren die boven alle anderen by de Fransche Zeemagt in den laatsten oorlog groot aanzien verworven hebben. Die drie Heren zyn de genoemde Marquis, de Marquis de la Jonquière en de l’Etendure. De eerste was nu boven de vyftig jaar oud, klein van gestalte, een weinig geboccheld, dog voor ’t overige een bevallig man. Hy was hier enigen tyd als Gouverneur Generaal geweest, en vertrok naar Frankryk nog deze maand. Ik heb alreeds iets van dezen Heer gezegd; dog als ik aan zyne verdienste denk, kan ik hem noit zynen verdienden lof geven. Hy was tot verwondering toe in alle wetenschappen, dog byzonderlyk in de Natuurlyke Historie ervaren, in de welke hy zo ver gevorderd was, dat als hy over dezelve sprak het was als of onze grote Linnæus onder ene andere gedaante het woord voerde. Als hy van het gebruik redeneerde dat men van de Natuurlyke Historie ten voordele der maatschappy maken kon, stond ik verbaasd hoe hy alle zyne redenen uit de Staat- de Wis- en de Natuurkunde wist te ontlenen. Ik moet bekennen dat myn omgang met dien Heer my zeer veel ligt in vele stukken heeft gegeven. Hy gaf my verscheiden manieren aan de hand op welken men de Natuurlyke Historie ten nutte der Zamenleving, en om een volk met opzigt op zyne afgunstige naburen magtig te maken, kan aanwenden. Noit heeft de Natuurlyke Historie in dit land enen zo groten bevorderaar gehad; en het is twyffelagtig of zy hier oit zyns gelyken hebben zal. Zo dra hy Gouverneur Generaal geworden was nam hy die maatregels, die ik boven heb opgegeven, ter bevordering der Natuurlyke Historie. Als hy menschen ontmoette die enigen tyd op ene zekere plaats gevestigd waren geweest, of gereisd hadden, vooral als het geweest was in ver afgelegen’ oorden, verzuimde hy noit hen nauwkeurig aangaande bomen, planten, dieren en andere zaken te ondervragen. Hy onderzogt dan ook wat gebruik de Inlanders van de voortbrengsels der natuur maakten; hoe het ging met den landbouw en de huishouding; wat meren, rivieren en wegen ’er waren, en vele andere zaken van die natuur. Zulken die hem duidelyker begrippen van zaken dan de overigen schenen te hebben moesten hem breedvoerige berigten aangaande dezelven geven. Hy schreef zelf alle de berigten op die hy kreeg. En door deze oplettendheid, zo ongemeen onder lieden van dien rang, kreeg hy kennis zelfs van de afgelegenste gewesten van Amerika. De Priesters en de Kommandanten der Forten waren dikwyls versteld over de vragen die hy hun deed, wanneer zy hem hunne opwagting kwamen maken; want dan zeide hy hun dikwyls dat digt by zulken berg, by zulk een meer, waar zy dikwyls op de jagt waren, deze en gene zeldzame bomen, gewassen, aardens, ertsen, en diergelyken gevonden werden. Dit maakte dat sommigen zig verbeeldden dat hy ene meer dan menschelyke kennis bezat, dewyl hy alle de zeldzaamheden van plaatsen wist te melden, die somtyds twee honderd Zweedsche mylen van Quebec lagen, en daar hy noit geweest was. Noit werd ’er een beter staatsman gevonden dan hy was; en geen mensch kan oit beter maatregels nemen om de welvaart van een land te vergroten dan hy deed. Kanada kende nauwlyks den schat dien het in den persoon van dien Heer bezat, toen het hem verloor; de Koning had te zeer zynen dienst t’huis van noden, en konde hem zo ver van de hand niet laten. Hy vertrok naar Frankryk met ene verzameling van natuurlyke zeldzaamheden, en vele laden met aarde, waarin allerhande nuttige planten en boompjes lagen.

Zwarte Kalkleyen.

Verscheiden’ malen heb ik gewag gemaakt van Zwarte Kalkleyen hier wil ik ze nauwkeuriger beschryven. Niet alleen de berg waarop Quebec staat, maar ook de heuvels langs de St. Laurence, ter lengte van vele mylen boven en beneden Quebec, bestaan ’er uit. Omtrent ene el beneden den grond is deze steen vry digt en zonder spleet, zo dat niemant hem voor ene lei zou aanzien. Hy legt in beddingen, van drie en vier, tot twintig duimen en meer dik. In den berg waarop Quebec staat leggen de beddingen niet horizontaal maar schuinsch en zelfs byna loodregt, de bovenste kanten naar het noordwesten en de ondersten naar het zuidoosten gekeerd. Dit maakt dat de kanten dezer beddingen altyd boven den grond uitsteken, en de schoenen aan stukken snyden. Ik heb ook enige lagen gezien die noordwaards afhelden, schoon byna loodregt gelyk de anderen. Ook heb ik horizontale beddingen ontmoet. De beddingen zyn van malkander door kleine tusschenwydtens afgescheiden, de welken gemeenlyk opgevuld zyn met het Gypsum amiantiforme, dat men somtyds met een mes los kan maken, als de boven leggende bedding van lei is weggenomen, en dan ziet het ’er uit als een dun wit blad. De groter tusschenwydtens zyn meest opgevuld met doorschynend kwartskrystal van onderscheiden’ grootte. Op sommige plaatsen vond men in den berg ongelooflyk veel van dit krystal, waarom de zuidoosterpunt van den berg Pointe de Diamant genoemd wordt. De smalle reten die door dezen steen gaan, lopen gemeenlyk met regte hoeken; de tusschenwydtens tusschen deze reten waren niet altyd de zelven. Die kant van de bedding die tegens de andere bedding gekeerd is is dikwyls met een fyn, zwart, glinsterend vlies bedekt, dat veel naar zeker soort van hoornsteen gelykt. Men vindt ’er veeltyds gele pyrites in, dog altyd in kleine korrels. Ik vond ’er noit versteningen, deuken, of andere stenen in, behalven die ik reeds zo even genoemd heb. De berg waarop Quebec legt bestaat louter van den top af tot beneden toe uit kalklei. Deze steen gebroken of geschraapt wordende geeft enen reuk even gelyk de stinksteen. Dat voor de lugt bloot legt valt in kleine stukken, verliest zyne zwartheid, en wordt bleek rood. Byna alle de openbare en andere gebouwen in Quebec zyn van dezen steen, gelyk ook de muren rondom de stad, de kloosters, en de tuinen. Men kan hem ligt de gedaante geven die men wil. Dog hy heeft de eigenschap van in dunne blaadtjes te splyten, evenwydig met de bedding waaruit de steen genomen is, indien hy een jaar of meer in de open lugt leggen blyft. Egter doet dit geen nadeel aan de muren, want men legt met voordagt de stenen zo dat de spleten altyd horizontaal lopen, en de bovenste stenen op de onderste drukken, zo dat zy niet dan aan den buitenkant wat afschilferen kunnen. Hoe ouder de huizen worden des te dunner worden de schilfers.

Lugtsgesteldheid te Quebec.

Om mynen Lezer enigermate een denkbeeld van de lugtsgesteldheid te doen krygen, ten einde hy over het verschil van warmte en koude in de verschillende jaargetyen oordelen konne, zal ik hier kortelyk voor een jaar een uittreksel geven uit de waarnemingen van den Heer Gaulthier. Hy heeft my een afschrift van die waarnemingen ter hand gesteld, die hy van het begin der maand October in het jaar 1744. tot het einde van September 1746. gemaakt had. De waarnemingen met den Thermometer gedaan zal ik agter laten, ter oorzake ik van de zelven niet voldaan ben. Hy had zig van den Thermometer van De la Hire bediend, op welken men by ene sterke vorst, wanneer het kwikzilver tot in den bol zakt, de graden der koude niet waarnemen kan. De waarnemingen wierden het gehele jaar niet vroeger gemaakt dan des morgens tusschen zeven en agt uur. Des middags waren zy tusschen twee en drie uur gemaakt. Op de meeste dagen waren die van namiddags weggelaten. Behalven dat, hing de Thermometer in een half open staand venster, en kon dus de juiste gesteldheid der lugt niet aanwyzen. Men volgt hier in de waarnemingen den nieuwen styl.

Het Jaar 1745.

Januari. Den 29. geraakte de St. Laurence voor Quebec toe met ys. In de waarnemingen der vorige jaren was aangetekend dat zy dikwyls in ’t begin van Januari en zelfs van December toegelegen heeft.

Februari. In deze maand is niets merkwaardigs voorgevallen.

Maart. Deze winter wierd gezegd een van de allerzagtsten te wezen. De aller oudste menschen konden zig genen diergelyken herinneren. De sneuw had maar anderhalven of twee voet dik gelegen. Het ys op de St. Laurence voor Quebec was maar twee voet dik. Den 21. had men een onweer, waarby een soldaat van den blixem getroffen wierd. Den 19. en 20. begon men insnydingen in den Suikerahorn te maken, om het sap ’er aftetappen, waaruit men suiker maakt.

April. Op de eerste dagen dezer maand, en naderhand vervolgens nu en dan gedurende de gehele maand door, was men bezig met het sap uit de Suikerahornen te tappen. Den 7. begonnen de tuinlieden hunne groentebedden klaar te maken. Den 20. brak het ys voor Quebec en dreef weg. De waarnemingen van het volgende jaar wyzen aan dat dat anders zelden gebeurt, want dikwyls legt de Rivier voor Quebec tot den 10. Mai toe. Den 22. en 23. viel ’er veel sneuw. Den 25. maakte men by St. Joachim een begin met zayen. Dien dag vernam men ook enige Zwaluwen. Den 29. was men overal aan ’t zayen. Sedert den 23. was de scheepvaart vry op de Rivier.

Mai. Den 3. was het ’s morgens zo koud dat de Thermometer van Celsius vier graden onder het vriespunt stond. Het graan leed ’er egter geen nadeel van. Den 16. had men overal gedaan met het voorjaarszaad in den grond te brengen. Den 5. stonden de Sanguinaria, de Narcissus, en de violet in bloei. Den 17. begonnen de bladen aan de kerssen-, appel- en lindebomen uittekomen. De aardbessen bloeiden reeds. Den 29. stonden de wilde kerssenbomen in bloei. Den 26. was de bloeisem van de Fransche appel-, kerssen- en pruimenbomen al uit.

Juni. Den 5. waren alle de bomen groen. De appelbomen waren in vollen bloei. Den 22. at men rype aardbessen. Men had aangetekend dat het weder toen volmaakt goed voor de vrugten was.

Juli. Het koorn begon den 12. zyne airen te laten zien, en den 21. had het reeds overal airen. Men moet hier zig herinneren dat ’er hier te lande niets als zomerkoorn wast. Het koorn was kort daarop in bloei. De hoibouw begon den 22. De gantsche maand was het weder zeer schoon.

Augustus. Den 12. had men te Montreal rype peren en meloenen. Den 20. was het graan rondom die Stad ryp, en men maakte toestel tot den oogst. Den 22. begon men te Quebec de weit te mayen. Den 30. en 31. was des morgens de grond berypt.

October. Deze gehele maand beploegde men de braaklanden. Het weder was zeer schoon. Des nagts vroor het verscheiden reizen. Het sneuwde den 28. Tegen het einde der maand begonnen de bladeren van het geboomte te vallen.

November. Tot den 10. hield men aan met ploegen. Dien dag waren reeds alle de bomen kaal. Tot den 18. liep het vee buiten, dog moest nu en dan enen dag van wegen het slegt weder te huis blyven. Den 16. had men donder en blixem. Den 24. vernam men nog geen ys op de St. Laurence.

December. Hier wierd aangetekend dat deze herfst veel zagter was geweest dan de voorgaanden. Den 1. ging ’er nog een schip naar Frankryk onder zeil. Den 15. begon de Rivier vol met ys te raken; dog in het midden bleef zy nog open. Dog op de Charles was het ys zo dik dat men ’er met geladen wagens en paarden overreed. Den 26. raakte het ys op de St. Laurence door den zwaren regen weg. Den 28. wierd wederom een gedeelte van de Rivier met ys bedekt.

In ’t vervolg van deze Waarnemingen wierd aangetekend dat de winter ook van de zagtsten geweest is.

Vertrek van Quebec.

Den 11. September ging ik van Quebec met enen goeden wind op reis. De Gouverneur Generaal, Marquis de la Jonquière, die my ook met velerhande gunstbewyzen overladen had, had enen van ’s Konings boten met zeven man geschikt om my naar Montreal te brengen. In ’t midden van den boot was een groot blauw kleed, waaronder wy vry voor den regen waren. De gehele reis geschiedde op kosten van den Koning van Frankryk. Wy lagen dien dag drie Fr. mylen af.

Den 12. vervolgden wy onzen togt den gehelen dag. De Mais van het kleinder soort, dat binnen drie maanden ryp wordt, was nu ryp. Men trok ze uit den grond en hing ze in de lugt te drogen.

Het weder was thans omtrent zo gesteld als in Zweden in ’t begin van Augustus, zo dat de herfst in het noorden van Kanada ene maand later dan in het midden van Zweden schynt intevallen.

By elke boerdery vond men enen moestuin, waarin zeer veel uyens wiessen, welken de Fransche Boeren op de vastendagen veel gebruikten. Egter kan ik niet zeggen, dat de Franschen zo buitenmate stipt waren in het onderhouden der vasten, want verscheiden’ van myn roeyers aten gerust dezen dag, schoon enen vrydag, vleesch. En dit heb ik in ’t vervolg dikwyls meer gezien. Het gemene volk in Kanada eet zo veel uyen dat zy ’er geweldig van stinken. Men vond ook veel kawoerden in die tuinen, die op meer dan ene wys gegeten werden. Het meest sneed men ze naar de langte midden door, en hield het binnenste voor het vuur om te braden. Het buitenste werd weggesmeten. De ryken deden ’er wat suiker over. Peen, salade, bonen, komkommers, en rode aalbessen waren ook in die tuinen te vinden.

Tabak.

Modes.

Schoon de meeste volken van Europa de modes der Franschen gewoon zyn natevolgen, zag ik dog integendeel dat de Franschen in Kanada zig in vele stukken naar de gebruiken der Wilden, met welken zy dagelyks omgaan, schikten. Zy gebruikten de zelve tabakspypen, schoenen, koussebanden, en gordels als de Amerikanen. Zy volgden hen na in ’t voeren van den oorlog. Zy gebruikten hunne basten schuiten, en roeiden die op de zelve wys. In plaats van koussen wonden zy een stuk doeks om de benen. En zo ging het met veel andere dingen. Als men in het huis van enen Boer intreedt, staat hy op, neemt den hoed of de muts af om te groeten, verzoekt dat men ga zitten, en dekt zig weder. Boeren. Monsieur en Madame zyn titels die men zo wel enen Boer en zyn wyf als den eersten luiden geeft. De Boeren, en vooral de vrouwlieden, gingen in huis met schoenen, die uit een stuk uitgehold hout bestonden, hebbende de gedaante van muilen. De Boerenjongens, en zelfs de ouden, hadden meest enen staart in ’t hair. Byna allen hadden zy in huis, en somtyds ook op reis, rode wollen mutsen op het hoofd.

Het voornaamste eten der Boeren was melk. Boter zag men zelden, en die men ’er vindt is van zuren room gemaakt. Dus was zy niet zo goed als de Engelsche, en smaakte dikwyls naar talk. De Franschen hielden veel van melk, die zy des vrydags en zaterdags in plaats van vleesch gebruikten. Dog zy wisten ze niet op zo velerhande manieren als wy gereed te maken. Op andere dan vastendagen at men hier niet minder vleesch dan by de Engelschen, want buiten de soepen en het nageregt komt ’er byna niets dan vleesch op tafel, dat op velerlei wyzen toebereid wordt.

Wy bragten den nagt in een boerenhuis door digt by een Riviertje, Petite Rivière genaamd, dat zig hier in de St. Laurence werpt. Men rekende van hier zestien Fr. mylen tot Quebec, en tien tot Trois Rivières. De ebbe en vloed waren hier tamelyk sterk. Deze was de laatste plaats aan dezen kant, waar ik de hoogtens naast de Rivier ten dele uit de meermaal gemelde kalklei zag bestaan. Verder op begonnen zy louter van aarde te zyn. De ligtgevende vliegen vlogen des avonds in de bosschen, dog niet zeer talryk. De Franschen noemden ze Mouches à feu.

Huizen.

De Huizen waren hier omstreeks van hout. De vertrekken waren tamelyk groot. Het dak van binnen rustte op twee, drie of vier dikke sparren, naar de grootte van ’t gebouw. De reten waren met klei besmeerd. De vensters waren van papier. De schoorsteen was in ’t midden der kamer gemetseld. Het geen voor den schoorsteen was diende voor de keuken. Agter den schoorsteen sliep en ontving men bezoek. Somtyds stond ’er een yzeren kacchel agter den schoorsteen.

Den 13. reisden wy voort. By Champlain, vyf Fr. mylen van Trois Rivières, bestonden de steile hoogtens langs de Rivier uit ene gele en somtyds okeragtige zandige stofaarde, uit de welke ene menigte van kleine stroompjes uitliepen. Het water in dezelven was meest vol van geel oker, ten bewyze dat hier wel van ’t zelve soort van yzererts, als men by Trois Rivières heeft, ligt. Het was zonderling dat men hier zulke menigte van kleine stroompjes vond, dewyl het land geheel vlak en de zomer een van de droogsten was. Langs de Rivier was het land ter breedte van ene Eng. myl bebouwd; dog daar agter volgden zware bosschen en lage landen. Het bosch, de vogtigheid vergaderende en het water belettende uittewaassemen, dwingt het onder den grond door enen uitloop te zoeken. Op den oever lag veel zwart yzerzand.

Tegens den avond kwamen wy te Trois Rivières, daar wy ons niet langer ophielden dan tot dat wy de brieven, die wy van Quebec medegebragt hadden, hadden overgegeven. Wy voeren nog ene Fr. myl verder eer wy ons nagtverblyf namen.

Oude lieden.

Wy zagen dezen dag drie zeer oude lieden. De een was een Jesuiet, genaamd Joseph Aubery, die als Zendeling by de bekeerde Wilden te St. François was, Hy had dezen zomer het vyftigste jaar zyner bediening vervuld. Hy ging derhalven naar Quebec om zyne gelofte als Jesuiet te vernieuwen, en scheen nog frisch en levendig te zyn. De anderen waren de menschen by welken wy overnagtten. De man was over de tagtig jaar en de vrouw niet veel jonger. Zy hadden reeds eenenvyftig jaar t’zamengeleefd. Zy waren nog geheel vergenoegd, gezond en vriendelyk. De oude man zeide dat hy onder anderen in ’t jaar 1690. in Quebec was, toen het door de Engelschen belegerd werd. De Bisschop had by die gelegenheid in zyn bisschoppelyk gewaad met den sabel in de hand de soldaten aangemoedigd.

Hette en koude.

Hy oordeelde dat de winters in zyne kindschheid veel gestrenger waren dan nu, en dat ’er toen veel meer sneuw viel. Het heugde hem nog dat op St. Jan de kawoerden en de komkommers bevroren waren. Ook waren de zomers tegenswoordig veel warmer. Dertig jaren geleden was ’er een zo gestrenge winter in Kanada geweest dat ’er vele vogels dood gevroren waren; dog het jaargetal kon hy zig niet te binnen brengen. In ’t algemeen wierd gezegd dat de zomers van 1748. en 1749. warmer waren dan in vele jaren te voren.

Grond.

De grond werd hier voor tamelyk vrugtbaar gehouden. De Weit gaf negen of tien voor een. Dog in de jeugd van dezen man, toen men de vetste gronden kiezen kon, gaf zy dikwyls meer dan twintig voor een. Rogge werd weinig gezaid, ook weinig Garst, en maar alleen voor het vee. Zy klaagden evenwel dat zy by elken slegten oogst dikwyls genoodzaakt waren garstenbrood te eten.

Den 14. gingen wy vroeg op reis. Na twee Fr. mylen gezeild te hebben kwamen wy op Lac St. Pierre, dat wy overstaken. Verscheiden waterplanten, die in de Zweedsche meren gemeen zyn, lagen hier in ’t water. Dit meer zegt men vriest ’s winters zo sterk toe dat ’er honderd geladen wagens te gelyk over ryden kunnen.

Wy vonden somtyds op de waterplanten een soort van Kreeft, gelykende veel naar ene krabbe, en niet groter dan twee meetkundige lynen in de langte en ene in de dikte. Hy was bleek van kleur trekkende wat naar het groene.

De Pontederia cordata wies overvloedig aan de kanten van een lang smal water, op de zelve plaatsen als by ons de Nymphææ of waterlelies. Een hoop varkens waadde diep in ’t water, en dook dikwyls met het grootste deel van ’t lyf onder, om de wortelen op te wroeten en te eten.

Zodra wy Lac St. Pierre over waren veranderde het land geheel van aanzien. Het wierd de schoonste oord dien men zien kon. De eilanden en het land aan weerskanten zagen ’er als nette lustplaatsen uit; en dit duurde tot by Montreal.

Langs de Rivier hadden alle de Boeren schuiten, die uit stammen waren uitgehold, dog evenwel zeer frai en net gemaakt, zo dat zy volkomen naar schuiten geleken. Ik zag maar een enige bastenschuit.

Den 15. zetteden wy onze reis reeds in den vroegen morgen voort. De stroom was ons tegen en zo sterk, dat wy op sommige plaatsen de Roeyers moesten doen aan land gaan en ons voorttrekken.

Montreal.

Om vier uur na den middag kwamen wy te Montreal aan. Men rekende dat onze reis zeer gelukkig geweest was, dewyl men dikwyls, wegens den stroom en de veranderlykheid van den wind, twee weken tusschen Quebec en Montreal onder weg is.

Wyngaarden.

Verscheiden’ menschen te Montreal hadden wyngaarden, die uit Frankryk gekomen waren, in hunne tuinen geplant. Men vond ’er twee soorten van; het ene met bleek groene of byna witte, het ander met donker rode druiven. Uit de witten, zeide men, werd de witte, uit de roden de rode wyn gemaakt. Des winters moet men hier de wyngaarden met mist toedekken. De druiven begonnen nu ryp te worden. De witten waren het meest gevorderd. Men maakte ’er hier genen wyn van. Zy worden zo groot niet als in Frankryk.

Watermeloenen.

Men teelde hier ook veel Watermeloenen. Geen Boer was ’er byna die ’er genen had. In de steden en daaromstreeks worden zy vooral sterk aangekweekt. Egter waren zy zeldzaam in het noordelyk gedeelte van Kanada. De Wilden planten ze ook veel. Dog of zy dit in oude tyden ook gedaan hebben is onzeker. Een oude Iroquois te Oneida heeft my gezeid dat zy ze van de Europeanen gekregen hadden. Integendeel verzekerden my vele Franschen dat de Illinoizen reeds ’er veel van hadden toen zy in hun land kwamen, en dat zy daar van onheuglyke tyden geplant geworden waren. Dog ik kan my niet te binnen brengen dat de eerste Europeanen, die in Noord Amerika kwamen, van watermeloenen gewagen wanneer zy van de spyzen der Wilden spreken. Hoe heet de zomers in die delen van Noord Amerika die ik doorreisd heb zyn, kan men daaruit opmaken, dat men daar de watermeloenen in ’t voorjaar maar op het open veld zait, zonder ze oit te dekken, en dat zy egter vroeg genoeg ryp worden. Men vindt ’er hier twee verscheidenheden van, de ene rood en de andere wit van binnen. De eerste is gemeender meer naar ’t zuiden by de Illinoizen en by de Engelschen, de twede vindt men meer in Kanada. Men zait ze in het voorjaar, als ’er gene koude meer te verwagten is, in ene goede vette aarde, dog ver van malkander, uit hoofde dat zy haar loof ver uit schieten, en derhalven ene grote ruimte vorderen, zullen zy wel vrugtbaar zyn. Te Montreal waren zy nu meest ryp; maar in de Engelsche Volkplantingen zyn zy het al in Juli en Augustus. Gemeenlyk vorderen zy minder tyd om ryp te worden als de gemene meloenen. De Kanadaschen zyn zelden zo zoet als die meer naar ’t zuiden vallen. Misschien komt dat van de sterkere hette. Die van New York werden voor de lekkersten gehouden.

De watermeloenen zyn zeer sappig, en het sap is met het vleesch vermengd. Daarenboven is het zeer verkoelend, het welk in de hette zeer verkwikkend is. Men wist niet dat ’er iemant in Kanada, te Albany en in New York, zig kwalyk van bevonden had, al had men ’er wat veel van gegeten. Zelfs bragt men voorbeelden by dat zieken ’er zonder nadeel van gegeten hadden. Maar verder naar het zuiden agt men dat zy afgaande koortsen veroorzaken, vooral by menschen die ’er niet aan gewend zyn. De Franschen zeggen dat als menschen, die in Kanada geboren zyn, in ’t Land der Illinoizen komen, en daar enige malen van de watermeloenen eten, ten eersten de koorts van krygen; dat derhalven de Illinoizen hen waarschuwen van niet te eten van ene zo ongezonde vrugt. De Illinoizen zelven zyn aan koortsen onderworpen, als zy hunne magen te veel met deze spys verkouden. In Kanada bewaart men ze op plaatsen die matig warm gehouden worden; en op deze wys kunnen ze twee maanden na dat zy ryp geworden zyn goed blyven, maar men moet voor de vorst zorgen. De Engelschen bewaren ze een gedeelte van den winter over in droge kelders. Zy bleven, zeide men, langer goed als men de plaats daar zy van den steel afgebroken waren met een gloeyend yzer brandde. Op die wys kan men ze nog op kersmis en later hebben. In Pensylvanie, waar de grond droog en zandig is, maakt men een gat in den grond, en legt ze met hunne stelen daarin, met aarde ’er over heen; en dan blyven ze zo een tamelyk stuk van den winter over goed. Egter nemen weinig menschen die moeite ’er mede, om dat het niet ene zeer geschikte vrugt is om in de koude te eten. Men verbeeldt zig hier dat komkommers meer verkoelen dan watermeloenen. De watermeloenen dryven het water sterk af. De Iroquoizen noemen ze Onoheserakahtie.

Kawoerden.

Kawoerden van allerlei soorten, langwerpige, ronde, platte, kromhalzige, zeer kleine, en andere, worden door de Engelschen en de Franschen overal geplant. In Kanada maakten zy met de uyens by de Boeren het voornaamste van hunne moeskruiden uit. Onder de Engelschen was ’er niet een Boer die niet een groot stuk lands met kawoerden bepoot had. De Zweden, Duitschers en Hollanders teelden ’er ook zeer veel. De Wilden leefden ’er gedeeltelyk van. Dog dezen plantten meer Squashes dan eigenlyke kawoerden. Zy zeiden zelfs dat zy ’er reeds voor de aankomst der Europers al gehad hadden. Ook gewagen de eerste Europische Reisbeschryvers van de kawoerden als ene gewoonlyke spys der Wilden. De Franschen noemden ze Citrouilles en de Engelschen Pumpkins. In ’t voorjaar, als ’er gene vorst meer te wagten is, worden zy op den kouden grond in de open lugt gezet. Ook zet men ze wel op oude mistbedden. In Kanada worden zy in ’t begin van September ryp; dog in de Engelsche Volkplantingen en meer zuidwaards heb ik ’er al op ’t einde van Juli ryp gezien. Zodra zy beginnen ryp te worden, plukt men ’er enigen af om te gebruiken. De overigen laat men op ’t veld tot dat men voor de koude begint te vrezen. Dan brengt men ze in huis. Dit geschiedde nu te Montreal in het midden van September N. S. Dog in Pensylvanie heb ik ze nog den 19. October op ’t land zien staan. Somtyds zyn zy nog niet volkomen ryp als men ze plukt, dog zy worden in huis wel ryp als men ze maar van malkander leggen laat. In droge en warme kelders blyven zy wel enen gehelen winter goed, en nog beter in kamers daar gestookt wordt.

Men bereidt hier de kawoerden op velerlei wyzen. De Wilden koken ze zo heel als zy zyn, of braden ze in de asch, en brengen ze dan te koop. Dus toegemaakt smaken zy zeer wel. De Franschen en Engelschen snyden ze in stukken, en braden ze. Ook snydt men ze in ’t midden door, doet ’er het zaad uit, en braadt ze dan. Als ze gaar zyn doet men ’er nog warm zynde van binnen boter op, die ’er dan in trekt. Dit smaakt zeer wel. Ook eet men ze gekookt, alleen of met vleesch. Sommigen maken ’er ene dunne pap van, door ze eerst te koken en dan fyn te maken. Deze pap wordt dan met een weinig van het sap en zoete melk vermengd en dan wel door een geroerd. Ook worden zy gekookt, tot moes gemaakt, met meel vermengd en gekneed, en dus tot koeken gebakken. Daar zyn ’er ook die ’er taarten en pudding van maken. Om ze doen te duren gaan ’er de Wilden dus mede om. Als zy ryp zyn worden zy in lange riemen gesneden, welken men door malkander vlegt, en in de zon of by het vuur te drogen hangt. Als zy regt droog zyn kunnen zy jaren lang goed blyven. Men kookt ze alleen of met ander eten. De Wilden eten ze op die wys toebereid, zo wel te huis als op reis; en dit hebben de Europeanen van hun geleerd. Somtyds eet men ze dan maar droog by pekelvleesch of andere spyzen; en ik moet bekennen dat zy dan ene hongerige maag niet kwalyk bevallen. In Montreal wierden zy ook wel dus ingemaakt. Men snydt ze in vier stukken, doet ’er het zaad uit, en goit de schillen weg. Het weke vleesch legt men in enen pot, en laat het een minuut of zes koken. Dan neemt men ’t met enen lepel, waarin gaten zyn, ’er uit, en laat het op ene tafel enen dag leggen dat ’er het water uitlope. Daarop maakt men het met anjelieren, cinnamomum, wat citroenschillen en syroop van suiker in. De syroop moet in even zo grote hoeveelheid als die der kawoerden genomen worden. Men kookt het dan zo lang tot dat de kawoerden van de syroop doortrokken zyn.

Graan.

Het graan dat dit jaar in Kanada gewassen was wierd doorgaans voor het beste gehouden dat men hier oit gehad had. Integendeel viel het in New York slegt uit. Voor ’t overige was de herfst in Kanada zeer schoon.

Handel met de Wilden.

Kanada dryft enen sterken handel met de Wilden; en deze was voorheen de enige handel dien dit grote Land dreef, en die den Ingezetenen aanzienlyke voordelen toebragt. Dog tegenswoordig vallen ’er verscheiden’ andere waren, behalven die men van de Amerikanen bekomt, die van daar verzonden worden. De Wilden, die hier het naast rondom wonen, en zo wel als alle de overigen den gantschen winter op de jagt zyn, brengen gemeenlyk hunne pelteryen in de naburige steden te koop. Dog dit bedraagt niet veel. Die genen die verder af wonen komen hier zelden. En dewyl men vreest dat zy hunne waren den Engelschen verkopen zullen, zo moet men hen voorkomen, ten welken einde de Franschen zelven naar hen toe reizen. Montreal in zonderheid dryft dezen handel sterk. Alle jaren gaan van hier velerlei lieden van allerhanden ouderdom op reis naar de Wilden. Zy vertrekken vroeg in ’t voorjaar, en komen in Augustus of September terug. Om dezen handel te dryven nemen zy alleen zulke waren met zig die zy weten dat onder de Wilden gewild zyn. Geld nemen zy weinig mede, want dit wordt by de Amerikanen niet geagt. Zy houden verscheidene soorten van waren, die men hun brengt, voor veel kostbaarder. Ook geloof ik dat nauwlyks een van de Franschen die op deze reizen gaan enen penning aan geld medeneemt.

De volgende waren zyn het voornamelyk die onder de Wilden enen goeden aftrek vinden.

Snaphanen, buskruid, lood, kogels en hagel. Alle de Wilden, die het voordeel der vuurwapenen boven den boog van de Europers geleerd hebben, en vuurwapenen bekomen kunnen, hebben voor dezelven het gebruik van boog en pylen afgeschaft. Indien men nu hun vuurwapenen wilde weigeren toetevoeren, zouden zy van honger moeten vergaan, dewyl hun voornaamste bestaan gelegen is in het vleesch van wilde dieren; en dit zou hen zo verwoed maken, dat zy in staat zouden zyn de Europers aantetasten. Geen van de Wilden weet nog een musket te maken. Zelfs weten zy hun eigen geweer, als het ontsteld is, niet weer te herstellen, maar moeten dat van de Europeanen laten doen. In ’t begin dat de Europers eerst in Noord Amerika kwamen droegen zy langen tyd zorg van den Amerikanen geen schietgeweer in handen te geven. Dog in de oorlogen, die de Franschen met de Engelschen en Hollanders voerden, deelden zy hunnen Amerikaanschen bondgenoten het gebruik der vuurwapenen mede, om hunnen vyanden des te sterker afbreuk te doen. De Franschen zeide dat de Hollanders van Albany de eersten geweest waren, die in ’t jaar 1642. den Wilden schietgeweer gegeven en hun het gebruik van het zelve geleerd hadden. Dus hadden zig de Franschen genoodzaakt gezien den met hen in verbond staanden Amerikanen insgelyks vuurwapenen te geven, dewyl die zeiden anders tegens de Hollanders en de Wilden van derzelver party niet op te kunnen, en gevolglyk tot die zyde te zullen overgaan. Maar die van Albany beweerden daarentegen dat de Franschen de eersten geweest waren die den Wilden schietgeweer gegeven hadden, dewyl zy zig anders te zwak bevonden om den Engelschen en Hollanderen het hoofd te bieden. Hoe het hier mede zy, dit is zeker dat de Wilden tegenswoordig schietgeweer gebruiken ’t welk zy van de Europeanen krygen, en waarmede zy thans beter dan hunne leermeesters zelven weten omtegaan. Maar te gelyk is het waar, dat deze handel den Europeanen alle jaren grote winsten aanbrengt.

Kleden van wit Laken, of grof ongeschoren Laken, van dat soort ’t welk men wel voor dekens op de bedden gebruikt. De Wilden dragen zulke kleden altyd, en winden ’er zig in; somtyds hangen zy over de schouders, en somtyds, by warm weder, binden zy ze zig om de middel. Maar als het koud is halen zy ze over ’t hoofd. Mans en vrouwen dragen ze beiden. Meesten tyd zyn ’er aan de randen enige blauwe en rode strepen.

Blauw of rood Laken. De vrouwlieden maken daar hare rokken van, die maar tot op de knie hangen. Meest gebruiken zy blauw Laken daartoe.

Linnen Hembden, welken zo wel de mans als de vrouwen dagelyks dragen. Als een Wilde eens zulk een hembd aan heeft, draagt hy ’t zo lang tot dat het geheel en al versleten is.

Laken om om de benen, in plaats van koussen, te winden gelyk de Russen doen.

Bylen, Messen, Scharen, Naalden, en stalen Vuurslagen. Deze werktuigen vindt men thans overal by de Wilden. Zy kopen ze allen van de Europeanen, en houden ze voor veel beter als hunne oude messen en bylen van been, waarvan men ’er in Kanada weinig meer vindt.

Ketels van rood of geel koper, somtyds van binnen vertind. Al hun eten wordt daarin gekookt. Dit is ene waar die gemeenlyk onder hun enen groten aftrek heeft. Voorheen gebruikten zy potten en vaten van aarde, of van hout, waarin zy het geen zy koken wilden goten, dan gloeyende stenen in het water werpende om het te doen koken.

Oorringen, groten en kleinen, meest van geel koper, dog somtyds ook van tin. Mans en vrouwen dragen ze, schoon niet allen.

Vermilioen. Hier mede verwen zy hunne aangezigten, hembden, en een deel van het lichaam rood. Voorheen schilderden zy zig met ene rode aarde, die hier te lande gevonden wordt. Dog na dat zy van de Europeanen vermilioen gekregen hadden, scheen hun gene kleur schoonder te zyn. Men vertelde, dat de Franschen in ’t eerst voor twee of driemaal zo veel van deze verw als ’er op de punt van een mes leggen kon enen groten hoop van allerlei pelteryen kregen.

Spaansch groen, om het aangezigt groen te verwen. Om het zwart te maken nemen zy het roet dat onder de ketels zit.

Spiegels. De Wilden zyn daar zeer opgesteld. Zy gebruiken ze in zonderheid om zig te beschilderen. Zy hebben gemeenlyk hunne spiegels op reis by zig. Dog dit heeft maar plaats by de mans, en niet by de vrouwen, die zig hier zo veel niet opschikken als de eersten.

Brandglazen. Dit is in het oog der Wilden een zeer noodzakelyk huisraad, dewyl, daar zy sterk tabak roken, en alles wat met enige moeite verzeld gaat haten, zy op reis met dezelven zo behendig te regt kunnen komen.

Tabak kopen de Wilden die wat ver naar het noorden wonen, waar geen Tabak wil voortkomen. Dog die meer zuidelyk hunne woonplaats hebben fokken zelven zo veel tabak als zy behoeven. By de eersten is de tabak ene waar die sterk gezogt wordt. Men heeft opgemerkt dat de Wilden, hoe verder zy naar het noorden wonen, des te groter rokers zyn.

Wampums, of zo als zy ’t noemen Porcellein. Zy worden van een zeker soort van mosselschelpen gemaakt, en tot kleine langwerpige kralen gedraid. Zy dienen hun voor geld en opschik te gelyk.

Glazen Kralen, die klein, en wit, of van ene andere kleur zyn. De vrouwlieden weten ze in hare linten, beurzen en andere klederen intelasschen.

Koper en yzerdraad om verscheiden’ dingen van te maken.

Brandewyn. Dit is de kostelykste zaak die zy op de wereld kennen. Ook is hun niets te lief en te kostbaar om het ’er niet voor te geven. Dog ter oorzake der menigvuldige ongeregeldheden die daar door kunnen veroorzaakt worden, is het onder zware straffen verboden den Wilden brandewyn toetevoeren. Maar deze wet wordt niet altyd zo nauwkeurig nagekomen.

Dit zyn de voornaamste waren die de Franschen den Wilden toevoeren, en die gemeenlyk by hun wel gewild zyn.

De waren die zy van de Wilden terug brengen, zonder den voorraad dien men op reis voor zyne koopmanschappen krygt mede te rekenen, bestaan byna alleen in pelteryen. Men onderscheidt dezen in twee soorten. Pelteryen die uit de noordelyke gewesten, en zulken die uit de zuidelyken komen. De eersten worden voor de besten gehouden, en zyn het duurst.

Het is ongelooflyk wat ongemakken de menschen op deze reizen om pelteryen te kopen moeten uitstaan. Somtyds moeten zy hun pakkadie ver over land dragen. Dikwyls worden zy van de Wilden mishandeld en zelfs omgebragt. Veeltyds moeten zy dorst, honger, hette en koude verdragen, en worden van muggen, vergiftige slangen, en ander ongedierte gebeten. Deze ongemakken en gevaren slepen ene menigte lieden in den bloei hunner jaren weg, en maken dat de menschen in Kanada niet oud kunnen worden. Dog te gelyk worden zy hier door gehard en wakkere krygslieden, die nog gevaren nog ongemakken ontzien. Ook zetten zig velen diep in het land onder de Wilden neder, trouwen daar, en keren noit te rug.

De pryzen der pelteryen, zo als die in ’t jaar 1749. te Montreal waren, heeft my de Heer Couagne, een Koopman, by wien ik myn verblyf hield, medegedeeld. Zy waren als volgt.

Grote en middelbare Berenhuiden kostten 5. Livres.

Huiden van jonge Beren, 15. Sols.

——— — Lynxen, 25. Sols.

——— — Pichoux du sud, 35. Sols.

——— — Vossen uit het Zuiden, 35. Sols.

——— — Otters, 5. Livres.

——— — Rakoons, 5. Livres.

——— — Marters, 45. Sols.

——— — Wolflynxen, Loup-cerviers, 4. Livres.

——— — Wolven, 40. Sols.

——— — Carcajoux, een dier dat ik niet ken, 5. Livres.

Huiden van Visons, een soort van Marter die zig in ’t water onthoudt, 25. Sols.

——— — ruwe, van Elanden, Orignacs verts, 10. Livres.

——— —— Herten, Cerfs verts.

——— slegte, van Elanden en Herten, Orignacs & Cerfs passés, 3 Livres.

——— Reën, van 25. tot 30. Sols.

——— Rode Vossen, 3. Livres.

——— Bevers, 3. Livres.

Zie hier ene lyst van alle de verschillende soorten van vellen die hier in Kanada gekoft en naar Europa verzonden worden. Ik heb ze van enen der voomaamste Kooplieden in Montreal gekregen.

Chevreuils verts, onbereide Reevellen.

Chevreuils tannés, getouwde Reevellen.

Ours, Beren.

Oursons, jonge Beren.

Loutres, Otters.

Pecans.

Chats, Katten.

Loups de bois, Wolven.

Loup-cerviers, Lynxen.

Pichoux du Nord.

Pichoux du sud.

Renards rouges, Rode Vossen.

Renards croisés, Kruisvossen.

Renards noirs, Zwarte Vossen.

Renards argentés, Grauwe Vossen.

Renards du sud, ou de Virginie, Virginische Vossen.

Renards blancs de Tadoussac, Witte Vossen van Tadoussak.

Martres, Marters.

Visons ou Foutreaux.

Ecureuils noirs, Zwarte Eekhoorns.

Cerfs verts, ruwe Hertenvellen.

Cerfs passés, bereide Hertevellen.

Originals verts, ruwe Elanden.

Originals passés, bereide Elanden.

Cariboux, Rendieren.

Biches vertes, ruwe Hindevellen.

Biches passées, bereide Hindevellen.

Carcajoux.

Rats musqués, Muskusratten.

Castors gras d’hiver, vette Winterbevers.

Castors gras d’été, vette Zomerbevers.

Castors secs d’hiver, droge Winterbevers.

Castors secs d’été, droge Zomerbevers.

Castors vieux d’hiver, oude Winterbevers.

Castors vieux d’été, oude Zomerbevers.

Koper.

Looderts.

De Opperste van de Priesters te Montreal gaf my ook dien dag een stuk Looderts. Het was gekomen van ene plaats maar weinig mylen van hier; en bestond uit tamelyk digte en blinkende teerlingen. Ik vernam dat verder weg zuidwaards op ene plaats veel looderts in den grond was. De Wilden daaromheen smelten het, en maken ’er kogels en hagel uit. Ik kreeg ’er enige stukken van, bestaande uit een blinkend teerlingsch erts, met smalle strepen ’er in, en ene witte harde klei, die met sterk water opbruischt.

Rode Aarde.

Ook kreeg ik enige roodbruine Aarde, die gevonden was by Lac des deux Montagnes, enige mylen van Montreal. Zy kan gemakkelyk tusschen de vingers tot stof gewreven worden, dog is veel zwaarder dan enige andere aarde, en van buiten een weinig glinsterend. Als men deze aarde tusschen de vingers wryft, worden zy geheel glad, glimmend, en als half verzilverd, even als of zy met een stukje loods gewreven waren. Deze aarde moet derhalven of een soort van loodaarde, of met yzerdeeltjes vermengd zyn.

Vrouwen.

Men vindt twederlei soort van Vrouwen in Kanada. Het eerste bestaat uit zulken die in Frankryk geboren en herwaards overgekomen zyn, het twede uit inboorlingen van het land. Die van het eerste soort bezaten al het bevallige dat der Fransche natie eigen is. De Inboorlingen kunnen weder in twee soorten onderscheiden worden, namelyk in die van Quebec en in die van Montreal. Die van Quebec geven die in Frankryk geboren waren nauwlyks iets in welgemanierdheid toe, dewyl zy alle jaren gelegenheid hebben met vele Heren en Vrouwen van aanzien, die met de schepen overkomen, te verkeren, en die hier enige weken verblyven, en dan weder naar Frankryk keren. De Juffrouwen van die Stad worden beschuldigd zig door den hoogmoed der Wilden te hebben laten besmetten, en verstoken te zyn van de Fransche wellevendheid. Het geen ik boven van de vrouwen van Montreal gezegd heb, dat zy namelyk veel werks maken van wel gekruld en gekapt te zyn, is ook waar van doorgaans alle de vrouwen door het gehele land. Het hair moet alle dagen gepoederd wezen, al komen zy niet buiten hare kamers, en al hebben zy anders maar een kort smerig jakje en enen slegten rok aan, die pas ter helft van de benen reikt. Des zondags en als zy gezelschap wagten of een bezoek gaan geven, zyn zy inzonderheid in allen haren luister. Dan schikken zy zig op als of hare voorouders de eerste personadien van het Ryk waren geweest. Dit geeft zulken, die de zaken wat grondig inzagen reden om te klagen, dat by het grootste deel der vrouwen de gewoonte is ingeslopen van voor niets anders dan voor den opschik te zorgen, en daar voor niets te ontzien. Niet weinig zyn zy oplettend op de nieuwste Modes, om hare beste en kostbaarste klederen naar de zelven te veranderen en te versnipperen. Ook lacchen zy malkander niet weinig uit als ’er iets aan ontbreekt. Maar het moiste is, dat het geen zy voor nieuwe Modes houden in Frankryk reeds al lang is agter de bank gesmeten, dewyl de schepen maar eens in ’t jaar aankomen, en dus de Modes al een jaar moeten oud zyn voor dat zy ze krygen. Ook maakt men haar wel wat wys, en verkoopt haar iets voor nieuwerwetsch dat al lang heeft uitgediend. Noit heb ik zo zeer als te Montreal gezien dat zy enen vreemdeling uitlachten wanneer hy zig niet volkomen wel uitdrukte. Dog zy zyn enigsins hier omtrent te verschonen. Men lacht gemeenlyk om het geen ons als ongewoon voorkomt, en belacchelyk schynt. In Kanada hoort men geen Fransch spreken dan van geboren Franschen, want vreemden komen hier zelden. Zelfs de Wilden houden zig volgens hunnen aangeborenen hoogmoed te goed om Fransch te spreken, en dwingen de Franschen om hunne taal te gebruiken. Hier komt het natuurlyk uit voort dat de fyne oren der Kanadasche vrouwen niet zonder lacchen iets dat haar ongewoon is horen kunnen. Ene der eerste vragen, die zy enen vreemdeling doen, is, of hy gehuwd is; de twede, hoe hem de vrouwen in Kanada bevallen, en of zy schoonder dan in zyn land zyn; en de derde, of hy ’er niet ene van mede naar zyn vaderland zou willen nemen. Maar het kwam my voor dat ’er enig onderscheid tusschen de vrouwen van Quebec en Montreal was; die van de laatste plaats schenen wat aangenamer dan de anderen te zyn. Die te Quebec kwamen my voor wat zeer vry te wezen, dog die van Montreal minder. De ongetrouwde vrouwen byzonderlyk waren te Quebec niet zeer arbeidzaam. Een meisje van agttien jaren wordt voor ongelukkig gerekend als zy niet ten minsten een twintig vryers of meer kan opnoemen. De jonge Juffrouwen, vooral de aanzienlyksten, doen zelden iets anders dan ten zeven uur optestaan, tot negen uur bezig te zyn met poederen en kappen, en met ondertusschen koffi te drinken. Als zy wel opgeschikt zyn gaan zy voor een open venster aan straat zitten, nemen enig naiwerk in de hand, en doen nu en dan een steek, maar de ogen zyn het meest op straat. Als dan een jong heer, hy mag ene kennis of een vreemdeling zyn, inkomt, wordt het werk schielyk uit de hand gesmeten, en zy gaan naast hem zitten snappen, lacchen, gekken, en dubbelzinnigheden zeggen, het welk dan heet geestig te zyn. Dus gaat dikwyls de gehele dag voorby. De moeder is dikwyls bezig in de keuken, terwyl de dogter de heren onderhoudt. Te Montreal zyn de meisjes zo wild niet, en werkzamer. Zy zitten daar byna altyd te werken, en doen ook veel in ’t huishouden. Zy zyn zeer vrolyk en vriendelyk, en het ontbreekt haar niet aan verstand of bevalligheid. Haar enig gebrek is wat te veel met zig zelven ingenomen te zyn. Egter schamen zy zig niet, zelfs die van den eersten rang zyn, naar de markt te gaan, om watermeloenen, kawoerden en andere eetwaren te kopen, en die zelven naar huis te dragen. Zy zyn vroeg op. Dog my werd verzekerd dat zy in ’t algemeen niet te breed bemiddeld waren. De inkomsten der menschen zyn hier gemeenlyk gering, en het getal der kinderen is groot. Ook is het voor de meisjes te Montreal spytig dat die van Quebec merendeels eerder aan den man raken dan zy, dewyl verscheiden Fransche jonge heren, die met de schepen overkomen, daar door de liefde getroffen worden en trouwen, een geluk dat den meisjes van Montreal zelden gebeurt, dewyl die heren daar weinig komen.

Reis naar Saut au Recollet.

Den 23. Sept. ging ik naar Saut au Recollet, drie Fr. mylen noordwaards van Montreal, om planten, stenen, en diergelyken te bezigtigen, en zaden te vergaderen. Digt by de stad hadden wy landhoeven aan beide de zyden van den weg. Daarna wierd het land boschryk en vry oneffen. Somtyds was het hoog, somtyds laag en moerassig. Doorgaans was het zeer vol stenen, zo van rots als van een soort van grauwen kalksteen. De wegen waren zo slegt dat ik werk had met ene chaise voorttekomen. Een weinig voor dat ik te Saut au Recollet kwam eindigden de bosschen, en het land was bebouwd of tot weiland gemaakt. Dog de gantsche weg had niets waardoor hy in aangenaamheid met de anderen hieromheen kon vergeleken worden.

Kalkovens.

Omtrent ene Fr. myl van de stad waren twee kalkovens aan den weg. Zy waren van buiten van grauwen hard gebranden kalksteen, en van rotssteen digt aan het vuur. De hoogte van den oven bedroeg drie vadem.

De Kalksteen, dien men hier brandt, is van twederlei soort. Het ene is zo digt dat men de deeltjes ’er van onderscheiden kon, uitgenomen hier en daar enige weinige witte of ligt grauwe spaathkorrels. Somtyds vond men ene kleine spleet die met enen witten fynen spaath gevuld was. Ik kon ’er gene versteningen in ontdekken, schoon ik ’er nauwkeurig naar zogt. Men vond deze stenen doorgaans op het eiland Montreal, zo dat in het graven men ter diepte van ene halve of gehele el op de zelven stiet. Zy liggen in beddingen, waarvan elke omtrent een vierde of ene halve el dik is. Deze steen wordt geagt den besten kalk te geven. ’T is waar, hy is zo wit niet als die van het andere soort komt, egter heeft hy de eigenschap van de muren zo hard als een steen zelven te maken, en dat hoe langer hoe meer. Daar zyn voorbeelden dat als men de muren wilde veranderen de keistenen waaruit die gebouwd waren eerder dan de kalk zelf konden gebroken worden.