REIS DOOR NOORD AMERIKA. (continued 3)

Markten.

Tweemaal in de week komen de Boeren te New York te markt, omtrent op de zelve wys als te Philadelphia, alleen maar met dit onderscheid dat hier de markt op verscheiden plaatsen gehouden wordt.

De Gouverneur.

De Gouverneur van New York heeft zyn Paleis in het Fort. Onder de genen die met deze post bekleed geweest zyn, verdient William Burnet ene euwigdurende gedagtenis. Hy was een zoon van den beroemden Thomas Burnet, en scheen de geleerdheid van zynen Vader overgeerfd te hebben. Maar zyne grootste verdienste bestond in zynen aanhoudenden yver voor de welvaart van dit gewest. Het volk van New York houdt hem voor den besten Gouverneur, dien zy oit gehad hebben, en denken zyne bewezene diensten niet genoeg te kunnen pryzen. De veelvuldige starrekundige waarnemingen, die hy hier maakte, zyn in verscheiden’ Engelsche werken te vinden. In ’t jaar 1727. by de komst van George den II. tot den troon van Groot Britanje, wierd hy aangesteld tot Gouverneur van Nieuw Engeland. In gevolge hier van verliet hy New York en begaf zig naar Boston, waar hy in 1729. overleed.

Parlementen.

Eens of tweemaal in ’t jaar wordt te New York ene vergadering gehouden van de Afgezondenen uit alle de oorden van de Provincie. Men kan deze Vergadering aanzien als een klein soort van Parlement of Ryksdag. Hier wordt alles het welvaren van ’t gewest rakende in overweging genomen. Gouverneurs.De Gouverneur beroept de Vergadering en doet ze scheiden naar goedvinden. Dit is ene magt waarvan hy zig bedient wanneer hy of verdere overwegingen onnodig, of de Vergadering niet eens gezind genoeg oordeelt; dog het gebeurt ook dikwyls genoeg dat hy, door eigenzin of eigenbelang bewogen, deze magt ten nadeele der Provincie gebruikt. Somtyds heeft het gewest enen Gouverneur gehad, die met de Ingezetenen in zulke onenigheid geraakte, dat de Afgevaardigden naderhand uit spyt en wraaklust zig tegens alles kanteden wat hy voorstelde, het ware dan voordelig of niet. In zulke gevallen plegt de Gouverneur de Vergadering te ontbinden, en ene andere te beroepen, welke hy evenwel binnen korten tyd weder ontbond zo dra hy bemerkte dat de leden niet wel gezind waren. Op deze wys wist hy het hun zo moede te maken door de kosten die zy zo dikwyls gedwongen waren te doen, dat zy op ’t laatst blyde waren zig met hem te mogen verenigen in hunne pogingen ten besten van ’t gewest. Maar daar zyn ook Gouverneurs geweest die de Vergadering beriepen en ontbonden alleen om dat zy zig niet naar hunnen zin schikken wilde, of hare toestemming niet kon geven aan voorslagen, die misschien gevaarlyk of schadelyk voor de gemene zaak zouden geweest zyn. De Koning stelt den Gouverneur naar welgevallen aan, dog de Ingezetenen betalen hem zyn jaargeld. Dus heeft hy groter inkomsten naar mate hy de gunst der Inwoonders winnen kan. Daar zyn voorbeelden in deze en andere Provincien van Gouverneurs, die door hunne onenigheden met de Ingezetenen hun gantsche jaargeld kwyt raakten, hebbende den Koning geen vermogen om hun dit te doen betalen. Indien een Gouverneur dan geen goed van zig zelven heeft, kan hy daar door gedwongen worden zyn ampt nederteleggen, of zig met een zeer gering inkomen te behelpen, of zig naar den zin der Ingezetenen te schikken. Dog ’er zyn zekere vaste voordelen, die men hem niet onthouden kan. Dezen zyn I. dat niemant in de gantsche Provincie ene herberg kan opzetten zonder verlof van den Gouverneur, het welk men alleen verkrygen kan mits betalende ene zekere erkentenis volgens de omstandigheden. Sommige Gouverneurs, aan welken de Ingezetenen weigerden hun jaargeld te betalen, zogten derhalven die schade te boeten door ’t verdubbelen van het getal der herbergiers. II. Weinige lieden, die staan te trouwen, willen hunne geboden van den preekstoel afgelezen hebben, uitgenomen zulken die zeer arm zyn; maar verkrygen een verlof van den Gouverneur, waarby de Predikanten, Hervormde of Luthersche, magt krygen zulke personen, die dat verlof vertonen, te trouwen. Dit verlof nu is den Gouverneur ene halve Guinea waard. En deze vergunningen door de gehele Provincie belopen ene aanmerkelyke som. III. De Gouverneur tekent alle paspoorten, en byzonder de zeepassen; en dit geeft hem een ander middel ter goedmaking zyner verteringen. Nog zyn ’er enige kleinder voordelen, die ik voorby zal gaan.

Wetten.

De Vergadering is gewoon de oude wetten te overzien, en des noods nieuwen te maken. Ook regelt zy den loop van ’t geld, en andere zaken daar toe betrekkelyk. Want men moet aanmerken dat ieder van de Volkplantingen onafhanglyk van de anderen is, en hare eigene munt en eigene wetten heeft; zo dat zy als een land op zig zelf bestaande kan worden aangezien. Hiervan daan komt het dat in oorlogstyden de zaken vry langzaam, ongeregeld en slap worden bestierd; want de Provincies zyn niet alleen somtyds oneens, maar de inzigten der Gouverneurs en der Vergaderingen van de byzondere gewesten zyn ook dikwyls strydende; zo dat het ligt gebeurt, dat, terwyl men twist over het geen best en het beste koop zoude zyn in ’t voeren van den oorlog, de vyand kans heeft de ene plaats na de Oorlogen. andere wegtenemen. Ook is het dikwyls gebeurd, dat, terwyl de ene Provincie door den vyand geplaagd werd, de anderen stil en werkeloos zaten, als of haar dit alles niets aanging. Somtyds duurde het twee of drie jaren eer zy het eens waren of men ene Volkplanting die aangetast werd ondersteunen zoude, en het is gebeurd dat het besluit viel van neen. Zelfs zyn ’er voorbeelden van Provincies, die niet alleen onzydig bleven in enen kryg tusschen ene andere Provincie en enen uitheemschen vyand, maar die zelfs voortgingen enen aanmerkelyken handel met den vyand te dryven.

Staatkundige aanmerking.

Evenwel is het ene zaak van groot belang voor de kroon van Engeland, dat deze Volkplantingen zo na aan een land onder het bestier van Frankryk gelegen zyn als Kanada. Daar is reden van te denken dat het den Koning noit ernst was om de Franschen daar uittejagen. De Engelsche Volkplantingen zyn zo magtig geworden dat zy met Groot Brittanje zelf om den voorrang dingen. Om dan het evenwigt van den handel naar den kant van het Ryk op den duur te doen overslaan, en ter bereiking van verscheiden andere oogmerken, is het verboden, Handwerken in Amerika aanteleggen; goud- of zilvermynen te zoeken, ten zy men het gevonden goud of zilver regelregt naar Engeland zende; op enige plaats handel te dryven die niet onder ’t gebied van Groot Brittanje staat, enige zekere plaatsen maar uitgenomen: en vreemde schepen mogen niet in de Amerikaansche havens komen. Deze en diergelyke bepalingen maken dat de Amerikaansche Engelschen minder liefde voor hun oorspronglyk Vaderland krygen, en deze onverschilligheid wordt vergroot door de menigte van vreemdelingen, als Duitschers, Hollanders en Franschen, die hier gevestigd zyn. Voeg hierby dat vele menschen noit te vreden zyn met het gene zy bezitten, hoe aanzienlyk dat ook zy, altyd meerder willende winnen, en naar verandering hakende; en dat hunne al te grote vryheid en weelde hen tot onbandigheid brengt.

Engelschen, zelfs die uit Europa herwaards overgekomen waren, hebben my verteld, dat binnen dertig of vyftig jaar de Volkplantingen in Amerika magt genoeg hebben zullen om enen staat op zig zelven te maken, en volkomen onafhanglyk van Oud Engeland te zyn. Maar gelyk de gehele kust open legt, en de binnenlanden door de Franschen ontrust worden, dwingen deze gevaarlyke vyanden in oorlogstyden de Volkplantingen hare verbindtenissen met haar Vaderland te onderhouden. De Engelsche Regering heeft derhalven ene genoegzame reden van de Franschen in Kanada als het geschiktste middel aantezien om de Volkplantingen by haren pligt te houden. Maar ik ben reeds te ver van myn stuk afgedwaald; ik keer derhalven weder naar New York.

Afwyking der Naald.

De afwyking der Naald is in die Stad door Philip Well, eersten Ingenieur van New York, in het jaar 1686. bevonden 8. gr. 45. min. W. Maar in 1723. was zy maar 7. gr. 20. min. volgens de waarnemingen van den Gouverneur Burnet. Waaruit wy besluiten mogen, dat in agtendertig jaren de Naald omtrent 1. gr. en 25. min. dat is omtrent 2. min. ieder jaar, nader aan het ware noorden komt. De Heer Alexander, een man van veel kennis in de Starre- en Wiskunde, verzekerde my uit verscheiden waarnemingen, dat in het jaar 1750. den 18. September de afwyking gerekend wierd te zyn 6. gr. 22. min.

Drukkeryen.

Daar zyn twee Drukkeryen in de Stad; en alle week komen ’er Engelsche koeranten uit, die het nieuws van de gehele wereld bevatten.

Winters.

De winter is hier veel gestrenger dan in Pensylvanie, en byna zo hard als in sommige delen van Zweden, dog hy duurt niet zo lang als by ons; de lente begint hier vroeg en de herfst laat. Des Zomers is de hette onmatig. De meloenen zyn op het open veld reeds ryp in ’t begin van Augustus, daar wy ze onder glazen en op hete bedden nauwlyks op dien tyd tot rypheid brengen kunnen. Ik kan de koude van den winter niet juist bepalen, zynde alle de waarnemingen gemaakt volgens Thermometers die in huis hingen, en die de buitenlugt niet aanraken kon. De sneeuw blyft enige maanden leggen; en men bedient zig hier van sleden, gelyk in Zweden, dog men maakt ze wat te groot. De Rivier Hudson is omtrent aan haren mond ene Eng. myl breed. Het verschil tusschen het hoogste en ’t laagste water is daar tusschen de zes en zeven voet. Het water is zeer brak; en met dat al blyft het ys daar niet alleen ene, maar dikwyls verscheiden maanden zitten. Het is somtyds meer dan twee voet dik.

Muggen.

De Muggen zyn hier dikwyls zeer lastig. Zy komen met het hoi naar de Stad, dat op de lage landen gewonnen wordt, die geheel en al van het zoute water doortrokken zyn; of volgen het vee, als het ’s avonds t’huis komt. Ik heb in my zelven en in anderen ondervonden hoe zeer dit kleine gedierte iemant in enen nagt mismaken kan. Watermeloenen.De watermeloenen, die men digt by Stad aankweekt, groeyen zeer weelderig. Zy zyn uitmuntend en beter dan ergens anders in Noord Amerika, schoon zy op ’t openveld geplant worden, en zonder op een warm bed gestaan te hebben. Ik zag in September 1750. ene watermeloen aan het huis van den Gouverneur Clinton, die 47. Eng. ponden woog, en by enen Koopman alhier ene die 42. pond zwaar was. Egter hield men deze twee voor onder de grootsten te behoren die men hier kon aantreffen.

Sachems.

In ’t jaar 1710. reisden van hier vyf Koningen, anders Sachems, van de Iroquoizen naar Engeland, om Koningin Anna tot een verbond met hun tegens de Franschen te bewegen. Ik zal my niet ophouden met hunne namen, kleding, het onthaal dat zy aan het Hof kregen, hunne gesprekken met de Koningin; dit alles is uit andere boeken bekend. De Koningen of Sachems der Wilden hebben gemeenlyk geen groter gezag over hun dan een Schout in zyn gebied, en veeltyds nog minder. Op myne reizen door hun Land had ik noit gelegenheid myne opwagting by enen dezer Sachems te gaan maken, want die Heren kwamen onverzogt uit eigen beweging het eerst aan myn verblyf, op hoop van een glas brandewyns of twee te krygen, daar zy boven alles veel werks van maken.

Hollanders te New York.

De eerste Volkplanters in New York waren de Hollanders. Wanneer de Stad en haar regtsgebied door de Engelschen ingenomen, en in verruiling tegens Suriname by den vrede afgestaan werd, bleef het den ouden Ingezetenen vry te New York te blyven en alle de voorregten en vryheden te genieten, die zy van te voren bezeten hadden, of met alle hunne goederen te vertrekken. De meesten verkozen het eerste; en dit is de reden dat het grootste getal van de Ingezetenen dezer Stad en Provincie Hollanders zyn, die, byzonderlyk de oude lieden, nog hunne moedertaal spreken, schoon zy allengskens hunne zeden beginnen te veranderen, vooral in de Stad en daar digt by, want de jonge lieden spreken meest Engelsch, gaan in de Engelsche kerk, en zouden het zelfs kwalyk nemen, als men ze Hollanders en niet Engelschen noemde.

New York minder bevolkt dan Pensylvanie.

Schoon de Provincie van New York lang voor Pensylvanie door Europers is bewoond geweest, is egter die laatste Provincie veel meer bevolkt. Men kan dit niet toeschryven aan de natuur van den grond, want die is te New York zeer goed, maar zie hier wat men wil dat de reden hier van is. Onder de Regering van Koningin Anna, omtrent het jaar 1709. kwamen vele Duitschers herwaards en verwierven land om zig neertezetten. Na dat zy hier enigen tyd gewoond, huizen en kerken gebouwd, en koornlanden en weiden aangelegd hadden, wierden hunne vryheden verkort, en men ontzette ze, onder verschillende voorgevens, van een gedeelte hunner bezittingen. Dit maakte hen gaande. Zy keerden ten laatsten geweld met geweld, en sloegen de zulken die hen van hun eigendom beroven wilden. Dog de Regering nam dit zo euvel op, dat de yverigsten uit de Duitschers by den kop gevat, hard gehandeld en zwaar gestraft werden. Dit verbitterde de overigen zo zeer, dat de meesten hunne huizen en goederen verlieten, en naar Pensylvanie weken, waar zy zeer wel ontvangen wierden, en ene aanzienlyke uitgestrektheid lands verwierven, nevens vele voorregten, die altyd duren moesten. Hiermede niet voldaan, schreven zy aan hunne nabestaanden en vrienden in New York, en raadden hen van, zo zy oit naar Amerika dagten overtekomen, niet naar New York te gaan, waar de regering niet deugde. Deze raad had zulk enen invloed, dat de Duitschers, waarvan ’er in ’t vervolg een zeer groot getal naar Amerika gingen, altyd New York vermydden, en allen zig naar Pensylvanie begaven. Somtyds gebeurde het dat zy gedwongen waren met schepen naar New York geschikt over te komen, dog zy waren nauwlyks daar aangeland, of zy haastten zig naar Pensylvanie te gaan, in ’t aanzien van alle de Inwoonders van New York.

Dog ’er kan nog ene twede oorzaak gegeven worden van het gebrek aan volk in New York. Toen de Hollanders by den vrede met Engeland de vryheid kregen van alle hunne voorregten zonder de minste bepaling te blyven genieten, nam ieder van hun een zeer groot stuk lands in bezit, en verscheidenen van de hoofden der magtigste huisgezinnen maakten zig meester van ene uitgestrektheid lands, die groot genoeg zou geweest zyn voor een geheel kerspel. En daar de meesten van hun zeer ryk waren, bewoog hen de nyd dien zy jegens de Engelschen hadden, om hunne landen niet dan tot enen buitensporigen prys aan dezelven te willen verkopen, het welk hunne nakomelingen stiptelyk zyn nagevolgd. Dus hebben de Engelschen en andere Vreemdelingen weinig aanmoediging om zig hier nedertezetten. Integendeel hebben zy in de andere Provincien gelegenheid genoeg om landeryen beter koop te krygen, en met groter veiligheid voor hun zelven. Dus is het geen wonder dat zo vele delen van New York onbebouwd leggen en naar woestenyen gelyken. Dit voorbeeld toont aan hoe zeer een misslag in de regering de bevolking benadelen kan.

Vertrek van New York naar Philadelpia.

Den 3. November gingen wy omtrent den middag weder van New York op reis, en onzen togt vervolgende kwamen wy den 5. te Philadelphia aan.

Appelen vroeger ryp in Pensylvanie dan in New York.

In den omtrek dier Stad had het volk al ene maand geleden hunnen Cyder gemaakt, waartoe zy genoodzaakt waren omdat de appelen zo ryp waren dat zy afvielen. Maar op onze reis door New York zagen wy de menschen daar eerst aan bezig. Dit is een duidelyk bewys dat de appelen in Pensylvanie eerder ryp worden dan in New York; maar of dit van den grond, of van de groter hette in Pensylvanie, of van ene andere oorzaak komt, kan ik niet zeggen. Dog het zo vroeg maken van den Cyder heeft geen het minste voordeel in; integendeel, de ondervinding heeft geleerd dat het beter is hem later in ’t jaar te maken, wordende de grote hette gehouden de gisting te beletten.

Polecat.

Zyn stank.

Dit dier heeft ene eigenschap waardoor het vooral bekend is. Wanneer het door menschen of honden vervolgd wordt, loopt het zo schielyk als het kan weg, of kloutert op enen boom, maar als het zo bezet is dat het niet ontsnappen kan, verdedigt het zig met zyn pis. Sommigen denken dat het dit doet met zynen staart te bepissen, en dan denzelven zo schielyk en met zo veel kragt te slingeren dat de pis naar alle kanten ’er uitvliegt; maar anderen zyn van mening dat het zyn pis zonder het behulp van den staart zo ver zenden kan. Voor my ik vind het eerste het waarschynlykst; want sommige geloofwaardige lieden hebben my verzekerd dat, schoon zy meer dan agttien voet van het dier afstonden, hunne aangezigten geheel en al nat geworden zyn. Zyn pis heeft zulk enen stank dat ’er niets by kan vergeleken worden, omtrent gelyk, dog veel sterker, als het Geranium Robertianum van Linnæus. Wanneer men omtrent hem komt als hy zyn’ stank laat ruiken kan men enigen tyd nauwlyks adem halen, en het is of men stikken zou. Heeft men het ongeluk de pis in het oog te krygen, zo loopt men gevaar dat te verliezen. Vele honden, die op de jagt den Polecat yverig vervolgen, lopen weg zodra zy nat gemaakt worden; evenwel als zy van ’t regte ras zyn, zullen zy ’t niet opgeven, voor dat ze hem gevangen en doodgebeten hebben; dog zy zyn genoodzaakt nu en dan hunne neuzen in den grond te steken om adem te scheppen.

Een kleed, dat door dit dier is nat gemaakt, behoudt den stank meer dan ene maand, ten zy men het vierentwintig uren onder varsche aarde leggen late, want dan gaat ’er de reuk grotendeels af. Als men de pis op zyne handen of het aangezigt gekregen heeft, wryft men die ook met losse aarde, en sommigen hebben hunne handen een uur lang in den grond gehouden. Wasschen helpt zo schielyk niet. Een zeker Man van aanzien, door den Polecat nat gemaakt, stonk zo schrikkelyk, dat, toen hy in huis kwam, de menschen ’er uitliepen, of hem den ingang weigerden. Honden, die op de jagt der Polecatten geweest zyn, stinken enige dagen daarna nog zo dat men ze in huis niet verdragen kan. Te Philadelphia zag ik eens op enen marktdag enen hoop volks met stenen naar enen hond goyen, die waarschynlyk het ongeluk gehad had van dit dier te na gekomen te zyn. De Reizigers worden dikwyls in de bosschen van dien reuk gekweld, zo dat men somtyds den neus moet toehouden. Als de wind van de plaats komt daar de Polecat geweest is, by nagt of in grote stilte, is de stank des te geweldiger.

In den winter van 1749. kwam een Polecat, gelokt door den reuk van een dood lam, digt by een huis daar ik dien nagt sliep. De honden het dier terstond nazettende, gebruikte het zyne gewoonlyke wapenen om zig van hun te ontslaan. Het gelukte; de honden hadden genen lust hunne jagt te vervolgen. Hy maakte zulk een stank, dat, schoon ik op enigen afstand ’er van daan was, ik ’er byna van stikte, en het vee vond hem ook zo onaangenaam dat het begon te bulken. Allengskens verdween hy egter. Tegens het einde van dat jaar kwam een dezer dieren in onzen kelder, dog men vernam genen stank, want dien geeft hy niet van zig ten zy in nood. De Keukenmeid evenwel merkte enige dagen agter malkander dat ’er van het vleesch gegeten was, en, denkende dat het de kat gedaan had, stopte zy de toegangen toe. Maar den volgenden nagt wierd zy wakker van een ysselyk geweld in den kelder. Zy ging ’er naar toe, en, schoon het donker was, zag zy een dier met twee glinsterende ogen, die als vuur schenen te branden. Zy greep egter moed, en sloeg het dood. Dog toen het beest regt benauwd begon te worden, vervulde het den kelder met enen zo afschuwelyken reuk, dat niet alleen de Meid gedurende enige dagen ’er ziek van was, maar dat ook brood, vleesch en andere eetwaren, die in den kelder stonden, ’er zo van doordrongen werden, dat men het alles weg werpen moest.

Uit een voorval dat een myner kennissen te New York had, maak ik op, dat de Polecat of niet altyd zeer schuw is, of dat hy zeer sterk slapen moet. Deze Man, op enen zomeravond in de schemering uit het bosch komende, meende dat hy ene plant voor zig zag staan, en, die willende afplukken, wierd hy op eenmaal van den Polecat bepist, die op den grond zat en zynen staart om hoog hield. Dit had den Man doen denken dat het ene plant was. Hy had vele moeite zig van dien geur te ontdoen.

Mak gemaakt.

Schoon deze dieren zo onaangenaam een gezelschap kunnen zyn, plegen dog somtyds de Engelschen, Zweden, Franschen en Wilden ze te temmen. Zy volgen dan hunne Meesters gelyk als honden, en bedienen zig noit van hunne wapenen, ten zy men ze slaat of bang maakt. De Wilden eten hem. Maar wanneer zy hem de huid aftrekken, snyden zy ’er de blaas uit, om voortekomen dat het vleesch een kwaden Zyn vleesch.smaak kryge. Ik heb ook Engelschen en Franschen gesproken, die verzekerden ’er van gegeten te hebben, en dat het niet kwalyk smaakte. Zy vergeleken het by ’t vleesch van een speenvarkentje. De Europers De Huid. gebruiken de huid, die grof en langhairig is, niet, maar de Wilden bereiden ze, latende ’er het hair aan, en maken ’er tabaksbeurzen van, die zy voor het lyf dragen.

Byzonderheden aangaande de Karolina.

Den 6. November tegen den avond ging ik naar het landgoed van den Heer Bartram. Ik vond iemant by hem die in Karolina woonde, en my verscheiden’ byzonderheden aangaande dat Land mededeelde, waarvan ik ’er enigen ga gewagen.

Voortbrengsels. Teer.

Teer, Pek en Ryst zyn de voornaamste voortbrengsels van dat gewest. De grond is zeer zandig, en dus wassen ’er vele pyn- en dennebomen, waaruit men de Teer maakt. Men neemt daar gemeenlyk zulke bomen toe die van zelven dood gegaan zyn. Men weet daar niet, gelyk in Oost Bothnie, de bomen tot het Teerbranden op zulk ene wys te gebruiken, dat men ’er den bast op ene, en somtyds aan verscheiden’ zyden, eerst afschilt. Op sommige plaatsen in Karolina neemt men hier toe ook de takken. Het branden en koken geschiedt, gelyk my de man het beschreef, op de zelve wys als in Finland. De Pek wordt uit de Teer op deze wys gemaakt. Men graaft enen kuil, en besmeert dien van binnen met klei, hier giet men de Teer in, en maakt ’er een vuur rondom, dat men brandende houdt tot dat de Teer de stevigheid van de Pek verkregen heeft. Daar wierden in Noord Amerika twee soorten van Teer gemaakt. Het eerste is de gemene Teer, dezelve daar ik zo even van gesproken heb, en die uit de stammen, de takken en de wortelen van zulke dennebomen gemaakt wordt, die al van zelven sterk uitgedroogd waren, het welk in dit Land de gebruiklykste wys is. Het andere soort maakt men dus. Men schilt de bomen aan enen kant en laat ze zo een jaar staan, gedurende het welk de harst uit de scheuren voor den dag komt. Dan velt men den boom, en brandt hem tot Teer. En dit is de Groene Teer; niet dat zy groen van kleur is, want de beide soorten hebben byna dezelve kleur, maar omdat zy uit groene bomen gemaakt wordt, daar men de gemene Teer uit dorre bomen brandt. Het branden geschiedt even als in Finland. Men gebruikt alleen de zogenaamde Zwarte Dennen, want de Witten zyn hier niet goed toe. Daarentegen zyn zy voor masten en planten uitmuntend. De groene Teer is duurder dan de gemene. Men klaagt reeds overal dat de Dennebosschen op deze wys geheel vernield worden.

Ryst.

De Ryst wordt in Karolina sterk geplant. Zy slaagt het best op moerassige gronden, die onder water gezet kunnen worden, en rypt daar het vroegst. Waar men zulk enen grond niet vinden kan moet men enen drogen nemen, dog daar is de Ryst zo goed niet. De grond moet noit gemist worden. In Karolina wordt de Ryst in het midden van April gezaid en is ryp in September. Men plant ze op ryen gelyk de erwten, en moet omtrent vyftien duim tusschen de ryen open laten. Zo dra de plant opkomt zet men ’t land onder water. Dit bevordert niet alleen het groeyen van de Ryst, maar doodt ook al het onkruid, zo dat ’er niet behoeft gewied te worden. Het stroo van de Ryst wordt voor een uitmuntend voedsel voor het vee gehouden, dat het ook gaarn eet. De Ryst vereischt ene hete lugtstreek, en daarom wil zy in Virginie niet opnemen, en nog minder in Pensylvanie; de winters zyn in die gewesten te koud en de zomers te kort. Men weet in Karolina niet hoe van de Ryst Arrak te maken. Zuid Karolina brengt de meeste Ryst, en Noord Karolina de meeste Teer voort.

Oesterschalen in den grond.

De zelve Man verhaalde ook, dat hy onder in enen put vele oesterschelpen gevonden had, wel zeventig Eng. mylen van de zee en vier van ene rivier. Zy lagen op ene diepte van veertien voeten. Het water van den put was brakagtig, dog dat van de rivier zoet. By het zetten van enen zaagmolen, anderhalve myl van ene rivier, had hy eerst zand, en toen klei gevonden, die vol zat van oesterschalen. Daar onder vond hy vele sneppen van zeevogels, zo als hy ze noemde, die al geheel versteend waren. Dit zyn vermoedelyk Glossopetræ geweest.

Vossen.

Rosse Vossen.

Wolven.

Daar zyn hier twee verscheidenheden van Wolven, die egter van het zelve soort schynen te zyn, sommigen zyn geelagtig of helder grauw, en de anderen zwart of donkerbruin. De oude Zweden verhaalden dat in hunne kindschheid, en nog meer by de aankomst hunner vaderen, ’er ontzaglyk vele wolven in het land waren, en dat men alle nagten hun gehuil hoorde. Ook verscheurden zy dikwyls schapen, varkens en ander Kinderziekte onder de Wilden. klein vee. Omtrent den tyd dat de Zweden en de Engelschen zig hier neder gezet hadden, wierden ook de Wilden van de kinderziekte aangetast, ene kwaal die zy van de Europeanen overerfden, en waarvan zy van te voren niets wisten. Vele honderden stierven ’er van, en de meeste Wilden van het toen zogenaamde Nieuw Zweden kwamen ’er door om. Op dien tyd kwamen de Wolven, gelokt door den stank van zo vele lyken, in zulke menigte te voorschyn, dat zy alle die lyken verslonden, en zelfs de arme zieke menschen in hunne hutten aantastten, zo dat het klein getal dat nog gezond was genoeg te doen had met ze wegtejagen. Maar sedert dien tyd zyn ze verdwenen, zo dat men ze zelden ziet, en het gebeurt weinig dat zy enig kwaad doen. Dit schryft men daaraan toe, dat het land nu beter bebouwd wordt, en dat men ’er velen van doodt. Maar hoger op in ’t Land, waar het zo wel niet bebouwd wordt, zyn ze nog overvloedig. Op de kusten van Pensylvanie en New Jersey blyven de schapen ’s nagts over in ’t veld, zonder dat men voor de Wolven vreest. Egter is ’er ene beloning beloofd van twintig schellingen in Pensylvanie en van dertig in New Jersey, aan hem die enen doden Wolf levert, en hy behoudt daarenboven het vel. Daar zyn voorbeelden dat deze Wolven zo mak als honden gemaakt zyn.

Wilde Stieren.

De wilde Stieren houden zig voornaamlyk in de bosschen van Karolina op. De Inwoonders jagen ’er veeltyds op, en zouten het vleesch in, gelyk gemeen ossevleesch, en geven het hunnen Dienstboden te eten. Dog de huid is van weinig nut, hebbende te wyde poren om ze tot schoenen te gebruiken. De arme menschen egter slapen op deze huiden in plaats van bedden.

Planten.

Truffels.

Na den maaltyd keerde ik weder naar de Stad.

Byen.

Vele Engelschen en Zweden houden hier Byen, die hun jaarlyks een tamelyk voordeel aanbrengen. Zy slagen hier zeer wel. Het wasch wordt het meest aan de Kooplieden verkoft, dog de honig gebruiken de Eigenaars zelven. In ’t algemeen wierd ’er vastgesteld dat de gemene Byen voor de aankomst der Europeanen niet in Noord Amerika bekend waren, maar dat de Engelschen ze het eerst hebben medegebragt. Ook verklaren de Wilden dat hunne ouders noit enige byen, ’t zy in de bosschen, ’t zy ergens anders gezien hebben, voor dat de Europeanen hier enigen tyd gevestigd waren geweest. Ook hebben zy ’er genen anderen naam voor dan die van de Engelsche Vlieg. Tegenswoordig zyn zy zeer menigvuldig in het Land. Egter heeft men opgemerkt dat de Byen, wanneer zy zwermen, zig altyd naar het zuiden en noit naar het noorden verspreiden. Het schynt dat zy de landen de laatste streek uit gelegen zo goed niet vinden voor haar gestel. Zy kunnen ’t in Kanada niet houden, en sterven daar allen des winters. Het scheen my toe dat zy in Amerika wat kleinder waren dan in Zweden. Tot nog toe heeft men ze niet in de bosschen aan genen kant der Blauwe Bergen gevonden, het welk my in de gedagte bevestigt dat zy hier onlangs eerst zyn overgebragt. Door iemant wierd aan den Heer Bartram verhaald, dat hy op zyne reizen in de bosschen een ander soort van Byen gevonden had, die, in plaats van den honig en het wasch in huisjes verdeeld te houden, die beiden onder een vermengd in enen zak by zig droegen. Dog dit berigt vereischt opheldering en bekragtiging.

Vermindering van gevogelte.

En van den visch.

Oude lieden hadden met den visch even het zelve als met het gevogelte zien gebeuren. In hunne jeugd waren de bayen, rivieren, en poelen zo vol van visch dat men in enen trek ’s morgens vroeg gedaan zo veel ving als een paard slepen kon. Maar tegenwoordig zyn de zaken geheel veranderd; men vischt dikwyls met al zyn want enen gantschen nagt voor genoegzaam niets. De oorzaken van deze vermindering in den visch zyn gedeeltelyk dezelven als die van de vermindering van het gevogelte, visschende men nu geduriger en op meerderhande wyzen dan te voren. De talryke molens op de beekjes en rivieren brengen hier toe ook iets by, want men heeft opgemerkt dat de visch de rivieren opzwemt om zyne kuit in stille wateren te schieten, en dat als hy werken ontmoet die zynen voortgang stuiten, hy terug keert en nimmer wederkomt. Dit verzekerde my een ryk man van Boston. In een zeker water van zyn’ vader plegt men des winters en byna ook den gehelen zomer door een zeker soort van Haringen te vangen, dog sedert dat men enen molen op dat water gezet had, waren zy niet meer te bespeuren. Dus klaagde men hier overal over ’t verlopen van den visch. Het zelve zeiden sommige oude lieden ook van de Oesters te New York, want schoon die daar steeds in ene aanmerkelyke menigte gevangen worden, en zy zo vet en lekker zyn als men ze wenschen kan, zeggen alle de oestervangers dat zy grotelyks alle jaren verminderen. De waarschynlykste reden hiervan is het onophoudelyke vangen van dezelven.

Waarnemingen aangaande den visch.

De Heer Franklin verhaalde my dat in den oord van Nieuw Engeland, daar zyn vader gewoond had, twee rivieren in zee vielen, waarvan in de ene zeer veel haring gevangen wierd en in de andere niet een. Egter waren de plaatsen daar deze rivieren zig in zee stortten niet ver van malkander. Men had opgemerkt, dat, wanneer de haring in de lente kwam om zyne kuit te schieten, hy altyd de ene en noit de andere rivier opzwom. Dit deed den ouden Heer Franklin lust krygen te beproeven of hy niet zou kunnen maken dat zy ook in de andere kwamen. Met dit inzigt zettede hy zyn’ netten uit toen zy kwamen om op te zwemmen en ving ’er enigen. Hy nam ’er de kuit uit, en bragt die zorgvuldig in de andere rivier over. De kuit kwam uit, en sedert heeft men veel meer haringen alle jaren in dat water gevangen dan in het ander, en dit blyft nog zo. Dit geeft aanleiding om te denken, dat de visch altyd gaarne daar zyn kuit schiet waar hy zelf is uitgebroeid, en waar hy het eerst in ’t water komt, als ware hy aan die plaatsen gewend.

De volgende waarneming is ook opmerkenswaard. Niemant heeft voorheen gehoord dat men by Kaap Hinlopen kabeljauwen ving; men ving ze altyd aan den mond der Dellaware, dog tegenwoordig zyn zy op de eerstgenoemde plaats menigvuldig. En hieruit zou men kunnen opmaken, dat de visch ook dikwyls uit eigen’ beweging van verblyf verandert.

Verhaal aangaande Groenland.

Een Schipper, die in Groenland geweest was, verzekerde volgens zyne eigene ondervinding, dat ten noorden de 70. gr. de hette veel sterker was dan meer zuidwaards. Hieruit besloot hy dat de hette onder den Pool nog veel geweldiger zyn moest, dewyl de zon daar nog langer zonder ondergaan blyft schynen. Het zelve met de zelve gevolgtrekking had de Heer Franklin ook van de Schippers te Boston gehoord, die in de noordelykste gewesten van ons halfrond geweest waren. Maar nog wonderbaarder is het geen hy verstond van Kapitein Henry Atkins, die nog te Boston woont. Enigen tyd op de kusten van Nieuw Engeland ene slegte vangst gehad hebbende, zeilde hy meer noordwaards tot op de hoogte van Groenland. Op ’t laatst kwam hy zo ver, dat hy menschen vond die noit Europeanen gezien hadden, en het geen nog vreemder luidt, die geen kennis in ’t geheel van het gebruik van ’t vuur hadden, en, zo zy al die kennis gehad hadden, zouden zy ’er niets aan hebben gehad, dewyl ’er geen hout in dat land was. Dit volk at den visch en het vleesch geheel rauw. De Kapitein ruilde van deze menschen enige zeer zeldzame vellen voor sommige kleinigheden. Hy heeft op het sterkste betuigd dat dit volk het vuur niet kende. Reeds is het bekend dat ver op naar ’t Noorden nog bomen, nog struiken, nog enig hout te vinden zyn. Maar het is niet waarschynlyk, dat de Inwoonders van zulk een land den traan der visschen en het vet der dieren niet in hunne lampen branden en gebruiken zouden om hun eten te koken en hunne hutten in den winter te verwarmen, byzonderlyk ook om gedurende hunnen winterschen nagt van enige maanden ligt te hebben. Zoude buiten dit zulk ene duisternis wel te verdragen zyn?

Het Moose-deer.

Een zeldzame steen.

Zeepsteen.

Deze steen wordt voornamelyk op deze wys gebruikt. Eerst dient hy om vlakken uit de klederen te doen. Dog hier toe is de gehele steen niet even goed, want tusschen zyne heldere deeltjes zitten enige donkeren, die geheel uit Slangesteen bestaan, en gemakkelyk met een mes kunnen gesneden worden. Wat van dezen lossen steen tot stof geschraapt en op een smeervlak gestroid, ’t zy in zyde of andere stof, trekt het vet tot zig, en afgewreven zynde neemt het de vlak met zig weg. En gelyk deze steen ook zeer tegen ’t vuur bestand is, maken de Landlieden ’er hunne haarden van, vooral de plaats daar het vuur legt, en de hette ’t grootst is, want hy houdt het sterkst vuur uit. Als men genoeg van dezen steen vinden kan maakt men ’er de stoepen van in plaats van gebakken’ stenen, die men ’er anders toe neemt.

De muren om de hoven, tuinen, en begraafplaatsen, die gemeenlyk van gebakken stenen gemetseld worden, overdekt men met deze steenen, om dat zy zo wel tegens zon, lugt, regen en wind bestand zyn, en niet veranderen maar de ticchels bewaren. Om deze reden maakt men gemeenlyk de deurposten, waarin de hengsels vatten, en de posten van de kelder vensters van dezen steen; in verscheidene openbare gebouwen is ’er de gehele benedenmuur van gemaakt, en in andere huizen worden ’er de hoeken mede opgetrokken.

Zout.

Het zout dat in de Engelsche Noord Amerikaansche Volkplantingen gebruikt wordt, haalt men uit de West Indien. De Wilden hebben op sommige plaatsen Zoutbronnen, uit welker water zy zout koken. In ’t vervolg zal ik gelegenheid hebben om enigen derzelven te beschryven. De Heer Franklin was van gedagte, dat men in Pensylvanie gemakkelyker uit het zeewater een goed zout maken zou kunnen dan in Nieuw Engeland, waar het somtyds geschiedt, schoon deszelfs legging meer noordelyk is.

Looderts.

Men heeft in Pensylvanie een Looderts ontdekt, dog het was in te geringe menigte dan dat iemant ’er gebruik van zou hebben willen Zeilstenen. maken. Men heeft ’er ook Zeilstenen van ene tamelyke deugd gevonden, en ik bezit ’er zelf verscheiden’ stukken van.

Yzer.

Yzer wordt in Pensylvanie en de andere Engelsche Provincies in zulke menigte gevonden, dat men ’er geheel Europa mede zou kunnen voorzien, en misschien wel de gehele wereld. Het erts is hier veel ligter te bewerken dan in Zweden; want op vele plaatsen kan men met een byl, een koevoet, en een houten beitel even zo ligt het erts los maken, als men by ons een kuil in ene harde aarde graaft. Zy weten op vele plaatsen niets van te boren, te doen springen, te branden. Daarby is het erts zeer smeltbaar. Van dit yzer wordt zulk een voorraad gewonnen, dat niet alleen de talryke bewoonders dezer Volkplantingen daar genoeg van hebben, maar dat ’er ook zeer veel van jaarlyks naar de Amerikaansche Eilanden gezonden wordt. Zelfs heeft men sedert enigen tyd begonnen daar mede op Europa te handelen. Dit yzer wordt beter dan enig ander voor de schepen gehouden, wordende veel minder dan het Zweedsche door het zoute water weggevreten. Enigen zyn van mening dat zy, ongeagt de vragt, hun yzer in Engeland beter koop leveren kunnen dan enig ander volk, vooral wanneer het land nog meer bebouwd, en daar door de daglonen minder zwaar wezen zullen.

Bergvlas.

Mieren.

In verscheiden huizen der Stad liepen veel kleine Mieren, die haar verblyf of onder den grond of in de holtens der muren hielden. Hare gehele langte bedroeg ene meetkundige lyn. Zy waren zwart of donker rood. Zy hielden veel, even gelyk de Mieren in andere landen, van zoetigheden. De Heer Franklin toonde zig zeer geneigd te geloven, dat deze diertjes op de ene of de andere wys malkander hunne gedagten konden doen weten. Hy beriep zig daaromtrent op enige ondervindingen. Als ene Mier wat suiker of iets anders vindt, loopt zy ten eersten naar haar hol heen. Nauwlyks heeft zy daar ene wyl vertoefd, of een gantsch heir komt ’er uit te voorschyn, kruipt naar de gevondene suiker toe, en vangt terstond aan dezelve by stukken weg te slepen. Ene Mier behoeft ook maar ene dode vlieg hier of daar aan te treffen, die zy alleen niet wegslepen kan, of zy ylt naar huis, en na enige ogenblikken ziet men ’er meer voor den dag komen, en ’t gevonden aas met gemene kragten wegvoeren. Enigen tyd geleden had de Heer Franklin in ene kast een klein aarden potje met syroop staan gehad, in de welke vele Mieren ingeslopen waren, die de zoetigheid gretiglyk op aten. Dog hy merkte het, schudde ze daar uit, en bond den pot met enen dunnen draad aan enen spyker aan den balk vast. Maar by geval was ’er ene enkelde Mier ingebleven. Deze vrat zig zat, dog konde niet wegkomen. Zy liep lang, dog te vergeefs, herom. Eindelyk vond zy den weg langs den draad naar den balk. Daarvan daan liep zy den wand langs, naar den grond. Nauwlyks een half uur daarna, kwam een grote zwerm te voorschyn, trok naar de zoldering en lynregt op den draad aan. Langs den zelven kropen zy weder in den pot en gingen aan ’t eten. Hier mede hielden zy zo lang aan als ’er wat in was. Ondertusschen liep de ene hoop den draad langs af, en de andere op.

Voortekens omtrent het weder.

Bronnen.

Pensylvanie is ryk aan bronnen. Men zal gemeenlyk ten minsten aan enen kant van elken berg ene bron ontmoeten, waaruit een helder water voortkomt. Dit water wordt dikwyls naar een klein stenen gebouw geleid, waar men het stuit, en den grond doet overstromen. Hier bewaart men des zomers niet alleen de melk, maar verkoelt ’er ook den wyn en andere dranken in. Vele landhuizen waren ook zo aangelegd dat ’er een klein stroompje onder de keuken of de voorraadkamer door liep, om het water by de hand te hebben.

Vyvers.

Niet alleen lieden van groot aanzien, maar alle zulken die enig vermogen bezitten, hebben gemeenlyk by hunne landhuizen vischvyvers, waarin zy altyd zorg dragen dat de visch varsch water kryge. Om deze reden waren de vyvers meest digt by ene bron.

Middel om het gras te doen wassen.

Ik merkte op verscheiden’ plaatsen van dit gewest op hoe men middel wist om veel gras op de weilanden te hebben. De weiden leggen meest tusschen de heuvels en de dalen, waar vele beekjes door stromen. Als de grond te nat is leidt men het meeste water in gruppen af. Dog om voor te komen dat de hete zon het gras verdorre, zoekt men alle de naburige bronnen op, en leidt het water in alle de beekjes, die natuurlyk naar de laagtens lopen, langs het hoogste van de weiden, uit welken men des noods langs sloten het water in de vlakte brengt, zo dat alle de weilanden bewaterd worden. Komt ’er ene wat al te diepe plaats tusschen in, zo leidt men het water langs ene houten buis daar over heen. En om het water des te hoger te hebben, heeft men by de bronnen zelven dyken gemaakt, waar tusschen het zig verzamelen moet, tot dat het die hoogte verkregen hebbe dat het door juist dien weg lopen moet dien men het voorgeschreven heeft. Somtyds heeft men zelfs wel ene Eng. myl ver het water over heuvelen en de tusschen gelegene dalen, door middel van houten’ buizen, heen, naar zulke plaatsen gebragt, daar men het hebben wilde. Iemant die het niet gezien heeft kan nauwlyks geloven wat een schoon gras op die weilanden wast, byzonderlyk digt by die afleidingen, daar in tegendeel anderen, waarmede men zo niet gehandeld heeft, ’er bedroefd uitzien. De weiden tusschen de heuvelen leggende hebben meest alle hoger kanten, dus men het water ligt op de zelve leiden kan. De weilanden wierden gemeenlyk driemaal iederen zomer gemaid. Dog de zomer duurt hier zes of zeven maanden.

Wanneer het loof afvalt.

De bladeren waren omstreeks het midden van November allen afgevallen, zo wel van de Eiken als andere bomen, die gewoon zyn hun blad te wisselen, en bedekten in de bosschen den grond wel zes duim hoog. Deze menigte van blad schynt de bovenste zwarte aarde zeer te moeten doen aangroeyen. Egter is zy niet boven de drie of vier duimen dik in de bosschen, en onder dezelve legt ene steenkleurige klei, gemengd met een zand van de zelve kleur. Het is zonderling dat een grond, die noit bebouwd is geworden, met zo gering ene zwarte aarde bedekt is. Dog hier van in ’t vervolg nader.

Eekhoorns.

De Eekhoorns, die hier in de bosschen zeer menigvuldig zyn, zyn van verscheiden’ soorten. Ik zal de gemeensten nauwkeurig beschryven.

Grauwe Eekhoorns.

Zo dra de winter komt, en de koude en sneuw hen in hunne nesten sluiten, blyven zy daar verscheiden’ dagen binnen, en leven van den voorraad dien zy daar by een gebragt hebben. Zo dra het weder wat zagter is komen zy voor den dag, en graven een van de gaten open, waar in hun overige voorraad legt. Daar eten zy ten eersten een deel van op, en dragen het overige naar het nest op den boom. In de volgende winters merkten wy dikwyls op, dat als het zagt weder geweest was en ’er ene strenge koude op stond te volgen, de Eekhoorns een dag of twee sterk door de bosschen herom liepen, deels om zig regt zat te vreten, en deels om hunne nesten met enen nieuwen voorraad voor de aanstaande koude te voorzien, gedurende welke zy t’huis blyven. Wanneer men ze dan in ene ongewone menigte herom lopen zag, konde men daaruit vry zeker ene op handen zynde vorst voorspellen.

Ik heb reeds van de schade gesproken die zy op de Maisvelden doen. Zy doen des te meer kwaads om dat zy niet al het koorn, maar alleen het binnenste en zoetste eten, en al het overige te gelyk afbyten. Ik heb eens omtrent het eind van April, dat de Eiken in vollen bloei stonden, ene menigte Eekhoorns in de bomen gezien, somtyds vyf, zes en meer, op elken boom, die de bloemsteeltjes, een weinig beneden de bloem afbeten, en ze op den grond vallen lieten. Of zy ’er iets van aten, of ’er enig ander gebruik van maakten, kan ik niet zeggen. Maar de grond lag vol van eikebloeisems, waaraan de steel nog zat. Dit maakt dat de bomen zo veel eikels, ten nutte der varkens en andere dieren, niet voortbrengen als zy anders doen zouden.

Mak gemaakt.

Van alle de wilde dieren dezes Lands kunnen de Eekhoorns het gemakkelykst getemd worden, vooral als men ze jong krygt. Ik heb ze zo mak gezien dat ze de kinderen in de bosschen en overal na liepen, en op de schouders kwamen zitten. Somtyds gingen zy maar een stuk wegs in ’t hout mede, en keerden dan terug naar de hokjes die voor hun gemaakt waaren. Als zy eten, zitten zy op hun agterste, en houden het eten tusschen de voorpootjes, en den staart in de hoogte. Wanneer men den makken meer geeft dan ze op kunnen, brengen zy ’t naar hunne koyen, en bewaren het onder de wol of het ander goed daar zy op leggen. Zy waren niet bang voor vreemde menschen, en lieten zig van ieder aanraken, zonder te willen byten. Zy komen somtyds zelfs enen vreemden op den schoot, en gaan daar leggen slapen. Zy spelen met de katten en de honden, en eten ook brood.

De Grauwe wilde Eekhoorns houden ook den staart om hoog als zy zitten. Als zy een mensch zien bewegen zy den staart gedurig, en knarssen op de tanden, dus zy een vry sterk geluid maken, en het is moeilyk ze te doen zwygen. Dit maakt, dat zulken die uit gaan om vogels of andere dieren te schieten dikwyls regt boos op hun worden, dewyl hun geraas hen ontdekt, en het wild waarschuwt. Schoon een Grauwe Eekhoorn niet zeer schuw schynt, is hy egter moeilyk te doden, want zodra hy een mensch ziet, klimt hy op enen boom, en gaat gemeenlyk in ’t topje zitten. Daar tragt hy zig agter de takken te verbergen om niet gezien te worden, en schoon de jager onder rondom den boom gaat, doet de Eekhoorn het zelve al zo schielyk, zo niet schielyker. Vindt hy twee takken die t’zamen komen, hy gaat ’er tusschen zitten, en klemt zig zo sterk ’er in dat hy nauwlyks zigtbaar is. Men mag dan den boom schudden, met takken of stenen goyen, ja zelfs ’er op schieten, hy verroert zig niet. Vindt hy drie takken die t’zamen komen, zo verschuilt hy ’er zig tusschen, en dan is hy genoegzaam buiten gevaar. Somtyds ontsnapt hy op enen boom daar oude eekhoorn- of vogelnesten in zyn, en dan sluipt hy ’er in, zonder dat men hem ’er uit kan krygen, het zy met smyten, schudden of schieten; want de Grauwe Eekhoorn springt zelden van den enen boom op den anderen, ten zy in den uitersten nood. Zy lopen gemeenlyk den zelven weg langs den boom naar boven en naar beneden, met het hoofd vooruit. Verscheidenen, die ik in de bosschen schoot, waren vol van vloyen.

Talrykheid.

Ik heb reeds aangemerkt dat ’er tegenswoordig veel meer Eekhoorns zyn dan voorheen, dog het is aanmerkenswaard dat ’er in sommige jaren een veel groter getal van Eekhoorns uit de binnenlanden naar Pensylvanie en de andere Volkplantingen afkomt dan in de anderen. Zy komen gemeenlyk in den herfst, en hebben het dan zeer druk met in de bosschen noten en eikels te verzamelen, die zy in holle bomen of hunne magazynen brengen. Zy zyn zo naarstig in het aanleggen van hunne voorraadhuizen, dat schoon de noten dat jaar zeer overvloedig geweest zyn, men ’er bezwaarlyk veel van vinden kan. Men beweerde hier ondervonden te hebben, dat als ’er zo veel Eekhoorns uit de binnenlanden kwamen de volgende winter gemeenlyk gestreng was. Dog dit is niet altyd zo, gelyk ik in den herfst van 1749. bevonden heb, wanneer ’er een groot getal Eekhoorns in de Volkplantingen afkwam, en egter was de winter niet harder dan naar gewoonte. Dog het bleek dat hun verhuizen aan de schaarschheid van noten en eikels in de bovenlanden moest toegeschreven worden. Om deze reden keren zy gemeenlyk het volgende jaar weder naar hunne oude woonplaats te rug.

Hun vleesch.

De huid.

Sommige menschen houden het vleesch van de Eekhoorns voor ene grote lekkerny, dog anderen maken ’er in ’t geheel geen werk van. De huid deugt niet veel, alleen snydt men ’er nog wel riemen uit, om dat zy redelyk tai zyn. Sommigen gebruiken ze om klederen te voeren by gebrek van iets beters.

Betoverd door de Ratelslang.

Zyn zeer schadelyk.

De Eekhoorns doen niet alleen ene merkelyke schade in de Mais terwyl zy op ’t veld staat, gelyk ik reeds heb aangemerkt, maar zelfs wanneer zy reeds in de schuren is, want, als zy ’er by komen kunnen, zyn zy in staat in weinige nagten wel ene gantsche ton vol naar hunne holen te verslepen. Om deze reden heeft de Regering in de meeste Amerikaansche Volkplantingen ene beloning gezet op den kop van iederen Eekhoorn. Het schynt onbegrypelyk zulk een geld als ’er in Pensylvanie, alleen van den 1. Januari 1749. tot den 1. Januari 1750. toe, voor Eekhoorns koppen betaald is. Toen de Afgevaardigden der Provincie vergaderden klaagden zy allen dat hun schatkist door alle die beloningen voor Eekhoorns koppen leeg geraakt was, want ’er stond toen een prys van drie pence op. In dat jaar waren agtduizend ponden St. Pensylvanisch geld voor pryzen betaald. Dit is my verzekerd van een man die zelf de rekeningen had nagezien.

Vele menschen, vooral jonge lieden, lieten al ander ambagt varen, en gingen naar de bosschen om Eekhoorns te schieten. Dog de Regering heeft sedert den prys tot de helft verminderd.

Vliegende Eekhoorns.

Aardeekhoorns.

Hunne holen.

Een Zweed, vry laat in ’t najaar enen molendam doende maken, en daartoe de aarde van enen naburigen heuvel gebruikende, ontmoette een hol van deze Eekhoorns. Hy volgde den gang dien hy gevonden had, en ontdekte enen anderen, die ’er, als een tak uit den hoofdstam, uitkwam, en byna twee voet lang was, aan het einde van den welken hy ene menigte uitgezogte eikels vond, die het kleine zorgvuldige dier voor den winter had opgelegd. Kort daarna vond hy enen anderen gang op zyde, gelyk aan den voorgaanden, dog die enen frayen voorraad van Mais bevattede. Een volgende diende om Hikorynoten te bewaren, en de laatste gang, die ook de meest verborgene was, bevatte omtrent twee hoeden vol uitmuntende kastanjes.

Des winters ziet men deze Eekhoorns zelden, levende zy dan in hunne holen van den verzamelden voorraad. Evenwel komen zy nog wel eens op enen moyen dag te voorschyn. Dikwyls graven zy in de kelders, waarin de landlieden hunne appelen bewaren, die zy dan ten dele opeten, en ten dele bederven, zo dat ’er weinig van overblyft. In de Mais gaan zy niet minder ruw te werk. Dog de katten zyn hunne grote vyanden, die ze dood byten en opvreten, of ze hunnen jongen t’huis brengen. Deze Eekhoorns worden van gene menschen gegeten; ook gebruikt men hun vel niet.

Dit soort laat zig het minst mak maken; want, schoon zy al zeer jong gevonden zyn, is het nogthans gevaarlyk ze met de blote hand aanteraken, dewyl zy zeer scherp byten als men niet oppast. Verscheiden kinderen, die veel moeite genomen hadden om ze te temmen, zeiden dat zy gene kans zagen om ze zo mak te maken als de andere soorten. Het best gaat het nog als men ze krygt nog geheel klein zynde. Vele menschen hielden ze in koyen terwyl zy nog wild waren, om dat zy ’er zeer aardig uitzien.

By ene andere gelegenheid zal ik van den zwarten en roodbruinen Eekhoorn spreken, die ook hier gevonden wordt.

C. J. de Huyser. fecit 1772

Pl: I.

Vliegende Eekhoorn.

Aard Eekhoorn.

Amerikaansche Bunsem.

Voortekens van een Orkaan.

Den 15. November verhaalde my de Heer Kock een toeval, dat hem overgekomen was, en te bevestigen scheen dat de orkanen door zekere tekens van te voren zig aankondigen. Hy zeilde naar de West Indien in een klein Jagt, en had een oud man aan boord, die langen tyd deze zee bevaren had. De oude man de diepte peilende riep den stuurman toe, den Heer Kock te zeggen, dat hy terstonds de boten moest uitzetten met een genoegzaam getal volks, om het Jagt gedurende de stilte voortteroeyen, ten einde het Eiland zo schielyk als mogelyk was te bereiken, dat voor hun lag, dewyl men binnen vierentwintig uren een geweldig orkaan te wagten had. De Heer Kock vroeg hem waarom hy dit dagt, en de oude man zeide hem, dat hy by het peilen het lood enige vademen dieper in het water gezien had dan te voren; dat derhalven het water eensklaps helder was geworden, het welk hy voor een onfeilbaar teken van een aanstaande orkaan in zee hield. De Heer Kock zag ook de ongewone klaarheid van het water. Hy gaf dan onmiddelyk bevel om de boot in ’t water te brengen en het Jagt voortteroeyen; zo dat zy voor den nagt in behouden haven kwamen. Dog voordat zy die nog volkomen bereikt hadden, begonnen de golven al hoger en hoger te gaan, en het water scheen als te koken, schoon men nog genen wind gewaar werd. Des nagts ontstond het Orkaan en woedde zo vreeslyk, dat niet alleen ’er vele schepen vergingen, en de daken werden weggerukt, maar dat zelfs het Jagt van den Heer Kock en andere schepen, schoon in veilige havens leggende, door het geweldig opzetten der baren zo ver op ’t land gezet werden, dat ’er verscheiden’ weken verliepen voor dat zy ’er weder af kwamen.

Een oud Hollandsch schipper zeide, dat hy eens enen Hai in de Bai van New York gevangen had, die opengesneden zynde ene menigte van alen in zyn’ maag had.

Oude potten gevonden.

De Heer Bartram vertoonde my den 18. November een aarden pot, die op ene plaats gevonden was daar voorheen de Wilden gewoond hadden. De man, die hem het eerst had opgegraven, bewaarde daar smeer in om zyn’ schoenen en laarzen mede te smeren. De Heer Bartram koft den pot van hem. Zy was nog onbeschadigd. Ik kon ’er nog verglazing, nog kleur op onderkennen, maar van buiten had hy veel sieraden, en over ’t geheel was hy zeer wel gemaakt. Ook vertoonde my de Heer Bartram velerhande stukken van gebroken aarden vaten, welken de Wilden voorheen gebruikten. Het was duidelyk aan deze allen te zien dat zy niet van enkelde klei gemaakt waren, dog dat ’er verscheiden’ andere stoffen onder gemengd waren, volgens de natuur der plaatsen daar zy waren gemaakt. Die Wilden, by voorbeeld, die digt aan de zeekust woonden, stampten oester- en mosselschelpen, en mengden die met de klei. Anderen, die dieper in het Land hunne woonplaatsen hadden, waar men bergkrystallen vinden kon, mengden die ook gestampt onder de potaarde. Dog hoe zy in ’t maken dier potten te werk gingen is gantsch onbekend. Zeker is het dat zy ze niet hard bakten, want zy waren zo week dat men ze met een mes kon aan stukken snyden. Egter scheen het werk zeer goed te zyn, want men vindt nog gehele vaten of stukken in den grond die in ’t geheel niet beschadigd zyn, schoon zy meer dan tagtig jaren onder de aarde gelegen hebben. Voor dat de Europeanen zig in Noord Amerika nederzetteden, hadden de Wilden geen ander vaatwerk om hun eten in te koken dan deze aarden potten van hun eigen maaksel. Dog sedert derzelver aankomst hebben zy altyd potten, ketels, en ander vaatwerk van hun gekoft, en zig niet meer bekommerd om die zelven te maken, zo dat zy deze konst geheel verloren hebben. Dus zyn, zelfs onder de Wilden, potten van hun eigen maaksel ene grote zeldzaamheid gevonden. Ik heb ’er van gezien die uit een soort van ’t Talcum van Linnæus bestonden.

Leyen.

Stalactites.

Nog verhaalde die Heer dat op vele plaatsen holen gevonden wierden, die diep onder ’t gebergte doorliepen. Hy was in verscheidenen van dezelven geweest, en had ’er veel stalactites van verschillende grootte boven aan in ’t binnenste van de bergen gevonden. Zy waren van verscheiden kleuren. Dog het byzonderste was, dat hy ’er enigen vond die uiterlyk van boven tot onder toe als gescheurd waren. Hy had ’er sommige stukken van naar Londen gezonden, dog had ’er thans geen.

Reis naar Rakoon.

Den 20. November ging ik in den morgen, nevens enen Vriend, op een reisje naar Rakoon in New Jersey, daar vele Zweden waren, die hunne eigene kerk hebben. Wy moesten drie Eng. mylen afdoen eer wy aan het Veer kwamen, daar wy over de Dellaware konden gezet worden. Het land was hier op vele plaatsen zeer laag. De vlaktens wierden by elken vloed overstroomd, en liepen by de ebbe weer ledig. Evenwel had men zig deze vlaktens door middel van dyken weten ten nutte te maken. Het waren nu weilanden. Hier waren vele Waterbeuken aan beide de zyden van den weg geplant, digt op een, welken in den zomer ene aangename lommer geven, aangezien de grootte en menigvuldigheid van hunne bladeren. Dit maakt den weg zeer vermakelyk, gelykenden naar ene lommerryke laan. De Dellaware is hier omtrent even zo breed als by Philadelphia. Digt by het Veer waren verscheiden aardige huizen op beide de zyden gebouwd, waar de Reizigers verfrisschingen krygen kunnen. Op onze uitreis van Pensylvanie naar New Jersey wierden wy over de Dellaware gezet in een vaartuig dat den waard aan de zyde van Pensylvanie aanging; maar op onze terugreis moesten wy dat van den man die aan de overzyde woont gebruiken. Zo als wy de Rivier over waren bevonden wy ons in ene andere Provincie, want de Dellaware maakt de grensscheiding uit tusschen Pensylvanie en New Jersey, zo dat al wat ten westen der Rivier legt tot het eerst genoemde, en het geen ten oosten is tot het laatst gemelde gewest behoort. Dog beide de Landschappen hebben verschillende wetten en verschillende munt.

Landsdouwe.

Wy vervolgden onze reis verder, en merkten welhaast op, dat het land aan die zyde daar wy thans waren gantsch anders ’er uitzag dan aan de overzyde, want in Pensylvanie bestaat de grond meerder uit klei en zwarte aarde en is zeer vrugtbaar; maar in New Jersey is hy zandiger en mager, zo dat de voeten der paarden op vele plaatsen zeer diep in ’t zand zakten. Digt by de plaats daar wy waren overgezet, een eind wegs langs den oever, was een tamelyk zwaar Dennebosch. De bomen waren niet zeer hoog, dog in hunne grootste kragt; tusschen beiden vertoonde zig hier en daar enig eiken kreupelhout. Maar na dat wy omtrent drie Eng. mylen verder waren, eindigde het Dennewoud, en wy zagen niet meer van die bomen voor dat wy by de Kerk van Rakoon kwamen. In alle de delen van Pensylvanie daar ik geweest ben, heb ik weinig Dennebomen gevonden; in tegendeel zyn ze menigvuldig in New Jersey, en vooral in het beneden deel van dat Landschap. Vervolgens zagen wy den gantschen dag geen ander geboomte dan dat zyn blad laat vallen; meest Eiken van verscheiden’ soorten en grote hoogte; dog zy stonden overal zo ver van malkander dat ’er een rytuig tusschen door kon ryden, zynde daar weinig of gene struiken die het verhinderen konden. De bladeren bedekten thans den grond ter hoogte van ene hand breedte, het welk de bovenste zwarte aarde moet doen toenemen. Op vele plaatsen stroomden kleine beekjes. Het land was gemeenlyk vlak, dog maakte hierendaar enen langzaam opgaanden heuvel. Grote bergen vertoonden zig niet, en op sommige plaatsen vonden wy enige stenen, die niet groter dan een vuist waren. Men zag enige huizen verspreid staan, en op ene plaats alleen lag een klein dorp. Het land was meer met hout bedekt dan bebouwd, en wy waren meest altyd in een bosch.

Riviertjes.

Dien dag en de volgenden trokken wy verscheiden zogenaamde Kills of kleine riviertjes over, die langzaam naar de Dellaware uit het land henen vloeiden. Als het ty in de Dellaware opkwam, zwollen deze stroompjes ook een eind wegs. Voorheen moeten zy by den vloed veel breder geweest zyn, dog tegenwoordig worden zy door dyken belet de naburige weiden te overstromen. Langs alle de rivieren waren hier dyken gelegd, zo dat het water by den vloed hoger was dan het land. In de dyken waren schutdeuren, waardoor men het water uit- en inlaten kon. Zy lagen somtyds aan den buitenkant van den dyk, zo dat het binnenwater hoger zynde ze open drong, en het buiten water ze toesloot.

Dien avond namen wy onzen intrek by enen Zweed, genoemd Peter Rambo.

Pynbomen.

Lepelboom of Kalmia.

Vergiftig.

Dog deze boom heeft ene andere eigenschap. Zyne bladen zyn een vergift voor sommige, en een voedsel voor andere dieren. De ondervinding heeft geleerd, dat, als de schapen ’er van eten, zy of ten eersten sterven, of zeer ziek worden, en ’er bezwaarlyk van opkomen. De jonge en tedere schapen sterven van ene kleine hoeveelheid, dog die wat ouder zyn kunnen wat meer verdragen. Egter is dit voedsel hun dodelyk, wanneer zy ’er wat veel van eten. Het zelve heeft plaats omtrent de kalveren, die ’er ook van sterven, of ten minsten bezwaarlyk ’er afkomen. Het heugt my dat in den herfst van 1748. sommige kalveren van die bladen gegeten hadden, zeer ziek wierden, opzwollen, schuim op den mond kregen, en ’t nauwlyks op de benen houden konden. Men reddede ze egter door ’t ingeven van buskruid en andere middelen. De schapen zyn het meest aan ’t gevaar bloot gesteld van door deze bladeren in bekoring gebragt te worden in den winter, want, na lang op stal gehouden te zyn geweest, zyn zy gretig naar alle groen, vooral als de sneuw nog op het veld legt. Paarden en Ossen bekomt dit blad ook zeer kwalyk, en schoon ’er noit een van gestorven is, gelooft men egter in ’t gemeen dat indien zy ’er wat veel van aten zy ’er ook van sterven zouden, want men heeft opgemerkt, dat als zy ’er maar ene geringe hoeveelheid van aten zy ’er voor lyden moesten. Daarentegen zyn deze bladeren een voedsel in den winter voor de Herten, wanneer het veld onder de sneuw legt, en zy niets anders vinden kunnen. Wanneer men ze dan schiet is hun gedarmte met dit blad opgevuld, en het is iets wonderlyks dat, als men die ingewanden den honden geeft, dezelven daar wild en als dronken van worden, en somtyds ook zo ziek dat het schynt dat zy ’er van zullen sterven. Dog de menschen hebben geen ongemak van het eten van het vleesch van zulke herten. Ook zyn deze bladeren in den winter een voedsel voor zekeren vogel, dien de Zweden in Noord Amerika Hazelhoen genoemd hebben, die hier den winter over blyft. Als men dan ’er een van schiet, vindt men den krop vol van deze bladeren.

Het hout.

Het hout van de Kalmia is zeer hard, en daarom gebruikt men het om assen in katrolblokken te maken; dog vooral dient het voor weversspoelen, waartoe de wevers geen hout hieromstreeks beter houden, want het is vast, laat zig ligt glad maken en springt niet. De schrynwerkers en drayers maken ’er ook allerlei werk van, waartoe men anders gewoon is het beste soort van hout te gebruiken. Byzonderlyk neemt men daartoe den wortel, dewyl die doorgaans geel is. Het hout is zo fyn en hard als men ’t zou kunnen wenschen. Uit het middelpunt lopen verscheiden stralen uit, dog wat ver van malkander. Als men het loof in ’t vuur smyt, spat het als of men ’er zout in gegoid had. Men gebruikt des winters de takken met de bladeren daaraan om de schoorstenen te vegen. In ’t jaar 1750. werden de meeste bomen in Pensylvanie van zekere rupsen kaal geschoren, dog dezen waagden zig niet op de Kalmia. Enige lieden beweerden dar als ’er des zomers brand in een bosch ontstond, het vuur zig door dezen boom liet stuiten.

Mais.

De wielen der karren die men hier gebruikt bestaan uit twee soorten van hout. Tot de velgen neemt men den Spaanschen, en tot de speken den Witten Eik.

Sassafras.

De Sassafrasboom wies hier overal. De Zweden noemen hem hier Saltenbras, of Salsenfras. Als men wat van dit hout in ’t vuur werpt, springt het even als of ’er zout in lag. Men gebruikt het voor palen aan de tuinen, want het duurt lang in de aarde. Anders denkt men dat ’er nauwlyks een hout te vinden is, dat in de blote lugt zo zeer van de wormen wordt aangegrepen, als dit, want zy vreten het in korten tyd door en door. De Zweden zeiden dat de Wilden, die voorheen hier woonden, ’er schalen van maakten. Als men iets van den boom, of deszelfs jonge scheuten, afsnydt, en het onder den neus houdt, heeft het enen sterken dog aangenamen reuk. Sommigen schillen den wortel, en brouwen de schil in hun bier, om dat zy denken dat dit zeer gezond is. Men legt de schil ook in brandewyn, of terwyl men hem nog bezig is over te halen, of naderhand als hy al klaar is, insgelyks voor de gezondheid.

Goed tegens de waterzugt.

Een oude Zweed herinnerde zig nog dat zyne Moeder verscheiden’ menschen van de waterzugt genezen had, door middel van een afkooksel van den Sassafraswortel in water, elken morgen genomen, dog te gelyk kopte zy den lyder op de voeten.

Gebruikt tegens de weegluizen.

Wanneer men een stuk lands met hout bewassen bebouwen wil, laat men ’er gemeenlyk de Sassafrasbomen op, om dat zy sterk in de bladen zyn, en in de zware hette het vee lommer verschaffen. Vele Zweden waschten met een afkooksel van de schil des wortels van den Sassafras het vaatwerk uit, waarin zy Cyder, bier, of brandewyn brouwen wilden, om dat zy zig verbeeldden dat daardoor de dranken gezonder wierden. Sommigen hadden de posten hunner bedden van die hout laten maken om de weegluizen te verdryven, het welk zy meenden dat door zynen sterken reuk dat ongedierte hinderen zou daarin te nestelen. Zo lang ook dat hout zynen sterken reuk behoudt had men ’er ene goede uitwerking van bespeurd, dog naderhand kon men niet merken dat het veel hielp. Enige Engelschen verhaalden dat het enige jaren geleden te Londen in ’t gebruik was geweest de bloemen van den Sassafras als thee te drinken, om dat men het voor zeer gezond hield. Dog toen men begon te bedenken dat deze drank veel tegens de Venusziekte gebruikt wierd, schafte men het af, uit vrees van kwade verdenking. In Pensylvanie plagten enige menschen de spaanders van dit hout in de kasten te leggen, om de motten uit het wollen goed te houden. De wortel behoudt langen tyd zynen reuk. Ik heb ’er enen gezien die wel vyf of zes jaar in ene lade gelegen had en nog zeer sterk rook.

Rambo, de Zweed, vertelde dat de Wilden voorheen allerlei leder met den bast van den kastenjen eik rood plagten te verwen. En enige oude lieden bragten zig te binnen dat hier in ’t jaar 1697. een zo harde winter geweest was, dat het ys in de Dellaware twee voeten dikte had gehad.

Digt en zwaar Gras.

Aoke Helm was een der voornaamste Zweden in dezen oord, wiens Vader met den Zweedschen Gouverneur Prinz herwaards gekomen was. Hy was over de zeventig jaar oud. Deze oude man verhaalde ons dat in zyne kindschheid in de bosschen een zeer digt gras plegt te wassen, wel twee voeten hoog, dog dat het thans zo verminderd was, dat het vee werk had genoeg te vinden, en dat tegenwoordig vier koeyen niet meer melk gaven dan toen ene, dog de oorzaken van deze verandering zyn ligt te vinden. In de jeugd van den ouden Helm was het land weinig bebouwd, en men hield ’er nauwlyks het tiende deel van het vee dat men ’er nu houdt, dus had ene koe toen zo veel Duur maar een jaar. voedsel als nu tien. Verders, het meeste gras duurt hier maar een jaar, en wast niet, gelyk by ons in Zweden het meeste doet, verscheiden jaren voort uit enen den zelven wortel. Dus moet men ieder jaar op nieuws gras zayen. Het groot getal van beesten nu verhindert Gebrek. het voortzayen dewyl zy het gras afeten eer het bloeyen kan. Dus moet men zig niet verwonderen dat het gras tegenwoordig zo dun staat. Dit maakt dat men, vooral des winters, op reis verlegen genoeg is met zyne paarden, en dat zo wel in Pensylvanie en Maryland als in New Jersey, want het gras is daar gantsch niet overvloedig aan te treffen, dewyl het door het vee afgeschoren wordt eer het zaad schiet. Maar verder noordwaards, als in Kanada, heeft men soorten van overblyvend gras genoeg. Zo wyslyk heeft het de Schepper geschikt. Alle de koude gewesten moesten natuurlyk een duurzaam gras voortbrengen, dewyl de Inwoonders, wegens den langdurigen winter, meer hoi voor hun vee behoefden. De zuidelyke landschappen daarentegen hebben minder van dat soort van gras, vermits het vee den gehelen winter over in het veld blyven kan. Egter hebben vele voorzigtige lieden Europisch duurzaam graszaad op hunne weilanden gestroid, het welk daar zeer wel scheen te slagen.

Mispelbomen.

Kawoerden.

Vele soorten van Kawoerden en Meloenen worden hier geteeld, zynde gedeeltelyk reeds by de oude Amerikanen bekend geweest, gedeeltelyk Meloenen. door de Europeanen overgebragt. Van de Kawoerden had men een soort dat aan het einde krom is, dog anders langwerpig, en dus wierden zy Crocknacks of Kromhalzen genoemd. Men kan ze byna den gehelen winter over goed houden. Nog zyn ’er zekere andere Kawoerden die ook goed blyven. Anderen wederom worden aan stukken gesneden, aan draden geregen, en te drogen gehangen. Men kookt of stooft ze daarna, zo als men wil; en zy kunnen het gehele jaar over duren. Men eet en bereidt hier allerhande soorten van Kawoerden, gelyk by ons. Vele landlieden hebben ’er gehele velden van.

Squashes.

De Squashes zyn een soort van kawoerden, dat de Europeanen van de Inlanders gekregen hebben, en waarvan ik reeds gesproken heb. Men eet ze gekookt, alleen of by vleesch. Zy vereischen weinig zorg, want zy slagen in allerlei gronden. Als men het zaad in den herfst in de aarde brengt draagt het vrugt in de volgende lente.

Kalabassen.

De Kalabassen zyn ook een soort van Kawoerden, die veel geplant dog niet gegeten worden. Men maakt ’er allerhande keukengereedschap van. Zy zyn tederder dan de Squashes, en worden hier niet altyd ryp, dog alleen by warm weder. Om ’er keukengereedschap van te maken, worden zy eerst wel gedroogd, het zaad en de vleeschige stof, waarin het legt, neemt men ’er uit, en smyt het weg. De schillen worden van binnen schoon geschraapt; en dan maakt men ’er allerlei lepels, schotels, en andere dingen van om eetwaren in te bewaren. Byzonder zyn zy goed om zaden en planten ’er in over zee te verzenden, want die behouden hunne vrugtbare kragt veel langer in Kalabassen dan anders. Sommigen plegen de buitenste schillen der Kalabassen, voor dat zy ze openen, af te schrapen, daarna te drogen, en dan van binnen schoon te maken; dit maakt ze zo hard als been. Men kan ze ook afwasschen, zo dat zy hare witte kleur altyd behouden.

Boekweit.

De meeste Landlieden in dezen oord zayen Boekweit. Dit geschiedt in ’t midden van Juli, want later gezaid zoude zy door de vorst bedorven worden; en als men ze vroeger zait bloeit zy den gehelen zomer over, dog de bloemen vallen af zonder zaad te geven. Sommigen ploegen den grond twee malen waar zy Boekweit zayen willen, dog anderen maar eens, omtrent ene week voor dat ze zayen. Zodra men gezaid heeft, wordt het land geëgd. Men heeft ondervonden dat in een nat jaar de Boekweit wel voortkomt. Zy blyft op het veld tot dat het begint te vriezen. Als de oogst goed is, krygt men twintig, dertig, ja veertig voor een. Zulken oogst had de Zweedsche Koster Ragnilson, in wiens huis wy thans ons verblyf hadden. Men maakt ’er koeken en puddings van. De koeken worden gemeenlyk des morgens in de pan op een steen gebakken, geboterd, en by de thee of koffy, in stede van geroost en geboterd brood, gelyk anders de Engelschen doen, gegeten. De vogels met Boekweit gevoed leggen meer eyeren. Ook worden ’er de varkens zeer vet van. Het stroo gebruikt men niet, maar laat het op het veld, of stroit het in de boomgaarden, om als een soort van mist te dienen, wanneer het rot. Geen dier wil ’er van eten ten zy in den uitersten nood, als het veld met sneuw bedekt, en niets anders te vinden is. Hoe gemeen de Boekweit in de Engelsche Volkplantingen ook is, hebben ’er egter de Franschen in Kanada gene regte kennis aan.

Ligtende wormen.

Wy vonden, den 23. Nov. tegens den avond enige ligt gevende wormen. Hun lichaam was lynregt, bestaande uit elf geledingen, een weinig puntig van voren en van agteren. De lengte van den kop tot den staart was vyf en ene halve meetkundige lyn. De kleur was bruin, en de geledingen als die der Onisci. De sprieten waren kort en regt. De zes voeten zaten aan de voorste geledingen. Als de worm liep liet hy het agterste deel op den grond slepen, en dit hielp zyne beweging. Het uiterste van den staart bevatte de stof die in ’t donker een groenagtig ligt geeft. De worm konde ze intrekken, zo dat hy geen ligt gave. Schoon het den gantschen dag sterk geregend had, kropen zy in menigte onder het kreupelhout, zo dat de grond als met starren bezaid scheen. In ’t vervolg zal ik gelegenheid hebben van een ander soort van gekorven gedierte of vlieg te spreken, die door de lugt vliegende by nagt als vuurvonken ligt geeft. Zoude wel deze ligtende wormen ene verscheidenheid wezen van de Lampyris Noctiluca van Linnæus?

Ilex Aquifolium.

Het Ilex Aquifolium wies op waterige plaatsen hier en daar in ’t woud. Men moest dit gewas onder de zeldzamen rekenen. Het blad blyft zomer en winter groen. De Zweden drogen de bladeren, maken ze tot poeder, koken ze in dun bier, en gebruiken ze in ’t zydewee.

Verwstoffen.

Sikkels en Seissen.

De Rogge, de Weit, en de Boekweit worden met den sikkel gemaid, dog de Haver met de seis. De sikkels, die men hier gebruikt, zyn lang en smal, en het scherpe is met kleine tandtjes van binnen bezet. De landen blyven een jaar braak leggen, en gedurende dien tyd weidt er het vee op.

Zelfs de niet veel vermogende landlieden in dezen oord hebben hunnen boomgaard, min of meer groot volgens hunnen rykdom. De bomen zyn gemeenlyk Persike-, Appel- en Kerssebomen.

Vervolg van de Reis.

Wy verlieten deze plaats den 24. Nov. een weinig voor den middag, en vervolgden onze reis, de Zweedsche Kerk te Rakoon voorby, naar Peils groves. Het land aan beide zyden van den weg is zandig en tamelyk vlak. Hier en daar ziet men, dog niet dikwyls, enige Landhoeven. Daar waren grote streken nog enkeld bosch, meest uit verscheiden soorten van Eiken en uit Hikorybomen bestaande. Egter kon men in deze bosschen zeer wel voortkomen, zelfs met een rytuig, want men vond ’er weinig laag hout en stenen in. Dog hier en daar lagen enige bomen, ’t zy door storm geveld, of uit ouderdom omgevallen, die enige verhindering maakten.

Waarnemingen omtrent het toenemen van het land.

Gedurende myn verblyf te Rakoon, nu en den gehelen volgenden winter, deed ik myn best om van de oude Zweden alle mogelyke onderrigting te krygen, aangaande het toenemen van het land, en ’t verminderen van het water in deze oorden. Ik zal hier gewagen wat onderrigtingen ik kreeg. Ik geef ze zo als ik ze ontvangen heb, met maar weinige aanmerkingen; dus kan de Lezer daaruit zulke gevolgen trekken als hy wil.

Een Zweed, King genoemd, meer dan vyftig jaren oud, hield zig voor overtuigd, dat, omtrent dezen tyd, de kleine meertjes, poelen, bronnen en rivieren minder water hadden dan toen hy een jonge was. Hy kon verscheiden meren noemen, die men in zyne jeugd met grote schuiten bevoer, en zelfs in ’t heetste van den zomer water genoeg hadden, dog nu of geheel of voor het grootste gedeelte droog waren, en die ten minsten des zomers geen water meer hadden. Hy zelf had by gebrek van water den visch zien sterven; en het scheen hem toe dat het tegenwoordig des zomers zo veel niet regende als voorheen. Een man van zyne bloedvrienden, die omtrent agt mylen van de Dellaware af, op enen heuvel by een riviertje woonde, had enen put doen graven, en op de diepte van veertig voet ene menigte van oester en mosselschelpen, van riet, en stukken van gebrokene takken gevonden. Ik vroeg hoe zy dagten dat dit alles daar gekomen was, en het antwoord was, dat sommigen meenden dat alles daar reeds van den zondvloed af zo gelegen had, en anderen dat het land toenam.

Peter Rambo, een man van digt by de zestig jaar, verzekerde my dat op verscheiden’ plaatsen te Rakoon, waar men putten, of met een ander inzigt diep in den grond, gegraven had, men ene menigte van mosselschelpen en andere voortbrengsels van de zee had gevonden. Somtyds had men stukken houts ontmoet ter diepte van twintig voet, waarvan sommigen versteend waren, en anderen ’er uitzagen als verbrand. Op die diepte vond men eens ene grote lepel. Zoude het verbrande hout niet zwart geworden zyn door onderaardsche minerale dampen? Dog velen hebben ’er uit opgemaakt, dat Amerika reeds voor den Zondvloed bewoond was. Dezelve man verhaalde my verders, dat men ook ticchelstenen diep in den grond gevonden had. Maar zoude niet de steenkleurige klei, waaruit de grond hier grotendeels bestaat, hard zynde, voor ticchelstenen zyn aangezien? Ik heb horen zeggen dat die klei, hard zynde, veel naar gebakken steen gelykt. Hy zeide ook, dat de rivieren nog even zo hoog waren als men wist dat zy oit waren geweest; maar in de kleine meertjes, in poelen en vyvers was merkelyk minder water.

Maons Keen, een andere Zweed van meer dan zeventig jaar, verzekerde, dat, by het graven van enen put, hy, op de diepte van veertig voet, een groot stuk kastanjenhout, en wortels en stelen van riet gezien had, nevens ene kleiagtige aarde, gelyk die welke men gemeenlyk aan het strand van zeeboezems vindt, daar men zout water heeft. Deze klei had den zelven reuk en enen zoutagtigen smaak. Hy en verscheiden’ anderen maakten daaruit op, dat al het land waar Rakoon en Penns-neck leggen van ouds geheel door de zee bedekt was. Ook was ’er op ene grote diepte ene spaan, gelyk die der Wilden, gevonden.

Sven Lock en Willem Cobb, beiden meer dan vyftig jaar oud, kwamen daarin volkomen overeen, dat men op vele plaatsen hieromstreeks by het graven naar wellen zeer veel riet, het meest verrot, gevonden had ter diepte van dertig en meer voeten. En ’t werkvolk van Cobb zelven was in ’t graven ter diepte van twintig voet op enen dikken tak gekomen, die hen belet had voorttegaan, tot dat men hem doorgehakt had. Het hout was zeer hard. Ook is het zeer gemeen van niet diep in den grond ene menigte te vinden van niet geheel verrotte bladen van allerlei soort. By het maken van enen molendyk, enige jaren geleden, op de rivier waarby de kerk van Rakoon staat, en het doorgraven ten dien einde van ene bank, vond men dat die meest uit oesterschalen bestond, schoon men hier meer dan honderdentwintig Eng. mylen van zee is. Zy, nevens alle de Inwoonders van Rakoon, besloten hieruit, zonder dat men het hun in ’t hoofd gebragt had, dat deze landstreek in oude tyden door de zee bedekt was geweest. Ook verzekerden zy, dat vele kleine meertjes, die in hunne jeugd, zelfs in den zomer, vol waters waren, nu des zomers nauwlyks een beekje uitmaakten, uitgenomen by harde regenvlagen; dog zy vonden niet dat de rivieren van water verminderd waren.

Aoke Helm, een gryzaard van zeventig jaar, vond by ’t graven van enen put eerst zand en kleine stenen, en dat ter diepte van agt voeten, daarna ene bleke en vervolgens ene zwarte klei. Op vyftien voeten vond hy een stuk hard hout, en verscheiden stukken van vuurstenen. Hy verhaalde dat hy verscheiden’ plaatsen in de Dellaware kende daar men in zyn jeugd met schuiten voer, en die nu in kleine Eilandtjes veranderd waren, waarvan er sommigen byna ene Eng. myl lengte hadden. Deze Eilandtjes ontstaan uit zandbanken die zig in den stroom vastzetten, waarop vervolgens het water enige klei aanspoelt, in de welke biezen beginnen te groeyen, en dus wordt het allengskens tot land.

Planten die altyd groen blyven.

De gewassen die hier zomer en winter hun blad houden zyn.

De Ilex Aquifolium, of Hulst.

De Kalmia Latifolia, de breedbladerige Kalmia.

De Kalmia angustifolia, de smalbladerige Kalmia, een soort van den eersten.

De Magnolia glauca, de Beverboom. De jonge planten van dezen boom alleen behouden des winters haar blad, en de ouden niet.

Het Viscum album, het gemene Mistelboompje, wassende gemeenlyk op de Nyssa aquatica, de Liquidambar styraciflua, den Eik en de Linde, zo dat de toppen dier bomen ’er des winters gantsch groen van schynen.

De Myrica cerifera of de Talkboom. Dog van dezen behouden maar enige jonge bomen hun loof, de meesten laten het vallen.

De Cupressus thyoides, of de witte Jenever, anders de witte Ceder.

De Juniperus Virginiana, de Rode Jenever, of Ceder.

Verscheiden’ Eiken en andere bomen laten hier in den winter hun blad vallen, die wat zuidelyker, gelyk in Karolina, het gantsche jaar door groen blyven.

Het uitvallen der tanden in Amerika.

Men heeft opgemerkt dat de Europeanen in Noord Amerika, het zy zy in Zweden, in Engeland, in Duitschland, of in Holland, of zelfs in Amerika van Europeaansche ouders geboren zyn, hunne tanden veel vroeger kwyt raken dan in andere landen; byzonderlyk had dit plaats omtrent de Vrouwen. Men zag dikwyls meisjes van twintig jaar, die reeds de helft van hare tanden verloren hadden, zonder hoop te hebben nieuwen te zullen krygen. Ik heb naar de oorzaak hiervan gezogt, dog ik weet niet of ik de ware gevonden heb. Velen waren van mening dat de lugt hier te lande nadelig was voor de tanden, en dit is zeker dat het weder nergens onbestendiger wezen kan; want een zeer hete dag eindigt dikwyls met ene scherpe koude, en zo ook omgekeerd. Dog deze veranderlykheid kan het uitvallen der tanden niet veroorzaken, dewyl Dog niet by de Wilden. dit by de Wilden gene plaats heeft, die, schoon zy in de zelve lugt leven, altyd witte en schone tanden behouden, gelyk ik zelf gezien, en ook van vele anderen gehoord heb. Daar zyn ’er die dit aan ’t onmatig gebruik van vrugten en zoetigheden toeschryven; dog ik heb vele menschen gekend die hierin geen overdaad begingen, en evenwel hunne tanden kwyt raakten.

Of dit komt van het thee drinken.

Ik begon het thee drinken, dat hier des morgens en des middags geschiedt, te verdenken, het welk tegenwoordig vooral onder de Vrouwen zo gemeen is, dat ’er nauwlyks zelfs ene Boerin of arme Vrouw is, die des morgens geen thee drinke. En in deze mening wierd ik bevestigd op ene reis, die ik deed in de oorden waar de Wilden nog wonen. De Generaal Major Johnson verhaalde my toen, dat velen van de Wilden, die digt by de Europeanen woonden, geleerd hadden thee te drinken, en dat men opgemerkt had dat zulke Amerikaansche Vrouwlieden, die zig zeer daaraan gewend hadden, even als de Europische Vrouwen, hare tanden vroeg kwyt raakten, schoon zy ze voorheen gantsch zuiver hadden gehad. Integendeel zulken die gene thee gebruikten behielden hare tanden tot enen hogen ouderdom.

Dog naderhand bevond ik dat het gebruik der thee niet de enige oorzaak van dit verlies der tanden wezen kon. Verscheiden jonge Vrouwspersonen, in Europa geboren, klaagden dat zy hare meeste tanden waren kwytgeraakt zodra zy in Amerika gekomen waren. Ik vroeg, of zy niet dagten dat dit van het menigvuldig thee drinken kwam, dewyl men weet, dat sterke thee de tanden als opvreet; dog zy antwoordden dat zy reeds begonnen hadden hare tanden te verliezen voor dat zy nog thee gedronken hadden. Maar myn onderzoek voortzettende, vond ik ten laatsten ene genoegzame oorzaak van dit uitvallen der tanden. Alle Van het warm eten. deze Vrouwen bekenden dat zy zeer gesteld waren om alles zo warm te eten als het maar mogelyk was. Dit was even het zelve met de andere Vrouwen in het land, die hare tanden veel vroeger verliezen dan de Mans. Zy drinken veel meer thee des morgens en des namiddags dan de Mans, wier bezigheden hun den tyd niet laten van lang aan de theetafel te zitten. Behalven dat, de Engelsche Mans geven weinig om thee, maar houden meer van een kom punch. Als de Engelsche Vrouwen thee drinken gieten zy ze niet in de schoteltjes, maar gebruiken ze zo heet als zy kunnen uit het kopje. De wilde Vrouwlieden volgen ze daarin na. Integendeel, die Wilden, wier tanden wit en gaaf zyn, eten of drinken noit iets warm.

Ik vroeg verscheiden van de oude Zweden of hunne Ouders en Landslieden hier ook hunne tanden zo vroeg verloren hadden, dog zy zeiden van neen. Bengtson, de Kerkeraad van Philadelphia, verzekerde my, dat zyn vader op zyn zeventigste jaar persikestenen en noten met zyn tanden kraken kon, en dit zal tegenwoordig niemant hier op die jaren ondernemen. Dit bevestigt het geen ik gezegd heb, want in dien tyd was het gebruik der thee in Noord Amerika onbekend.

Koortsen.

Gene ziekte is hier gemeender dan die welke de Engelschen Fever and ague noemen, ene koude koorts, die of ene alledaagsche, andere- of derdedaagsche is. Dog het gebeurt dikwyls dat iemant, die ene derdedaagsche koorts gehad heeft, en ze ene week is kwyt geweest, ene alledaagsche in de plaats krygt, en als die weg is, na enigen tyd, weder door ene derdedaagsche wordt aangetast. De koorts begint gemeenlyk op het laatst van Augustus of het begin van September, en duurt den herfst en den winter over tot aan de lente, wanneer zy geheel verdwynt.

De Vreemdelingen worden ’er gemeenlyk het eerste of het twede jaar na hunne aankomst van aangetast, en veel sterker dan de Inboorlingen, zo dat zy ’er somtyds aan sterven. Maar als zy ’er de eerste maal doorkomen, zyn zy ’er gemeenlyk het twede jaar, en somtyds altyd vry van. Men zegt hier in ’t gemeen dat de Vreemdelingen de koorts krygen om zig aan de lugt te gewennen. De Inboorlingen van Europische afkomst hebben op sommigen plaatsen alle jaren een aanval van koorts, dog sommigen zyn ’er spoedig van af, daar anderen zes maanden lang daaraan sukkelen, en enigen zelfs tot hunnen dood toe. De Wilden zyn ’er ook aan onderhevig, dog zo sterk niet als de Europeanen. Geen ouderdom is ’er van bevryd; waar deze koorts heerscht ziet men ’er gryzaards en kinderen in de wieg, dikwyls niet boven de drie weken oud, van geplaagd. Dezen herfst was zy hier veel sterker dan naar gewoonte. Zy maakt de menschen zo bleek als doden en schrikkelyk zwak, dog laat hun nogthans toe in de tusschentyden hunne bezigheden waartenemen. Het is zonderling, dat ’er alle jaren sommige streken zyn daar de koorts regeert, en anderen daar niemant ’er van weet. Ook zyn ’er plaatsen waar men ’er voorheen niets van plegt te weten, dog daar zy nu gemeender begint te worden. Vele oude lieden verzekerden eenstemmig dat de koorts noit zo hevig en aanhoudend was geweest toen zy kinderen waren als nu. Dog anderen, ook ruim zo oud als de eersten, waren van gedagte, dat de koorts voorheen naar evenredigheid der Inwoonders wel zo algemeen en zo sterk geweest was, dog dat men in dien tyd, toen ’er veel minder menschen waren, en de planteryen zo ver van malkanderen lagen, daar zo veel agt niet op had kunnen nemen; zo dat het waarschynlyk is, dat de uitwerkingen der koorts altyd omtrent gelyk geweest zyn.

Oorzaken.

Het is moeilyk de ware oorzaken dezer ziekte te bepalen; daar schynen ’er verscheiden’ te zyn, en die niet altyd dezelven; somtyds, en ik denk gemeenlyk, lopen ’er verscheiden t’zamen. Ik heb ’er Geneeskundigen over onderhouden, en zie hier wat zy ’er van dagten.

Sommigen meenden dat de gesteldheid van de lugt in dit land oorzaak is van deze koorts, dog de meesten beweren dat zy veroorzaakt wordt door de staande en rottende wateren; en dit schynt de ondervinding te bekragtigen. Want men heeft opgemerkt, dat zulken die in de nabuurschap van moerassen en poelen wonen, of op zulke plaatsen waar men een staand en stinkend water vindt, genoegzaam ieder jaar de koorts krygen, en ’er veel ligter dan anderen van worden aangetast. En dit gebeurt voornaamlyk in een jaargetyde, dat de wateren, door de onmatige hette het meest uitwaassemen, en de lugt met kwade dampen vervullen. Ook is de koorts zeer sterk op alle lage plaatsen, en waar tweemaal in de vierentwintig uren het zeewater met het ty opkomt, en zig met het zoete water vermengt. Des zomers wordt men, over zulke plaatsen reizende, dikwyls gedwongen zyne neusgaten toetehouden, uit hoofde van den stank, dien de vermenging van het zoete met het zoute water voortbrengt. Om deze reden worden de menschen te Penns-neck, en te Salem in New Jersey, waar de grond de gezegde eigenschappen heeft, jaarlyks veel sterker door de koorts geplaagd, dan die op hoger gronden wonen. Indien iemant wonende op hoge landen, waar men vry is van de koorts, naar de lager landen trekt, kan hy wel staat maken van alle jaren op den gewonen tyd de koorts te krygen zo lang hy daar blyft wonen. Menschen, die de frischste kleur hadden, uit de hoger landen naar de lagere verhuizende, en daar enen tyd lang blyvende vertoeven, hebben alle hunne kleur verloren, en zyn zo bleek geworden als doden. Dit kan egter de enige oorzaak van de koorts niet wezen, want ik ben in lage landen geweest, daar veel staande wateren waren, waar de menschen zeiden zelden van de koorts gekweld te worden; dog deze plaatsen lagen twee of drie graden meer noordwaards.

Anderen waren van gevoelen dat het onvoorzigtig en onmatig eten van vrugten zeer veel de oorzaak was van deze koorts. Dit heeft byzonderlyk plaats omtrent de Europeanen die eerst overkomen, en nog niet aan de lugt en de vrugten van Amerika gewend zyn, want zy die hier geboren zyn kunnen ’er meer van verdragen, en zyn egter niet geheel vry van de kwade gevolgen der onmatigheid. Ik heb hierover vele Engelschen en Duitschers uit eigen’ ondervinding horen spreken. Zy bekenden het dikwyls beproefd te hebben, dat als zy eens of tweemaal nugteren van een watermeloen aten zy verzekerd konden wezen van binnen weinige dagen ene koude koorts te hebben. En het is merkwaardig het geen de Franschen in Kanada my vertelden, dat de koortsen daar minder gemeen waren, schoon men daar niet minder watermeloenen gebruikte dan in de Engelsche Volkplantingen, en dat men noit opgemerkt had dat zy koorts veroorzaakten; maar dat wanneer men in ’t hete van den zomer by de Illinoizen komt, een Amerikaansch volk, dat op de zelve breedte met Pensylvanie en New Jersey woont, zy geen watermeloenen eten konden zonder de aanvallen ener koude koorts te bespeuren, en dat de Wilden hen ook waarschuwden van zo gevaarlyk ene vrugt niet te eten. Doet ons dit niet denken dat de groter trap van hette in Pensylvanie en het Land der Illinoizen, beiden vyf of zes graden zuidelyker dan Kanada gelegen, die vrugt gevaarlyker maakt? In de Engelsche Volkplantingen heeft ieder Boer watermeloenen, die men onder ’t hoyen gebruikt, of gedurende het werken in den oogst, wanneer het volk niets in de maag heeft, om zig in de hette te verkoelen, gelyk deze sappige vrugt zeer frisch is. Ook eet men hier in den zomer zeer veel meloenen, komkommers, kawoerden, squashes, moerbezien, appelen, persiken, kerssen, en ander ooft, al het welk ook het zyne doet ter bevordering der koorts.

Dog dat de levenswys hier zeer veel aan toebrengt, kan men besluiten uit de eenparige berigten van oude lieden aangaande de tyden hunner kindschheid, volgens welke berigten de menschen in die tyden aan zo vele ongemakken niet onderhevig en zelden ziek waren. Alle de oude Zweden verklaarden, dat hunne Landslieden die zig hier het eerst nederzetteden enen hogen ouderdom bereikten, en dat hunne kinderen omtrent tot die zelve jaren kwamen; dog dat de kleinkinderen en de kleinkleinkinderen den ouderdom van hunne voorouders niet hadden bereikt, en zo gezond en sterk op ver na niet geweest waren. Dog de Zweden leefden hier in ’t begin zeer matig. Zy waren te arm om brandewyn en rum te kopen, die zy ook zelven niet stookten. Egter hadden zy somtyds een goed sterk bier. Zy wisten ook genen cyder te maken, die nu zo gemeen in ’t Land is. Koffi, thee, chokolaat, waaruit zelfs nu het Landvolk ten dele zyn ontbyt maakt, waren onbekend. De meesten hadden noit suiker of punch geproefd. De thee, die men nu hier drinkt, is of zeer verlegen, of met allerlei kruiden vermengd, zodat zy nauwlyks meer den naam van thee verdient; gevolgelyk kan zy niet dan ene kwade uitwerking op zulken doen die dezelve in menigte gebruiken; behalven dat zy niet missen kan van de ingewanden te verslappen, daar zy ’s morgens en ’s namiddags byna kokend heet gedronken wordt. De Wilden, afkomelingen van de oorspronglyke bewoonders dezes Lands, verstrekken tot een bewys van het geen ik zegge. ’T is bekend dat hunne voorouders, ten tyde van de aankomst der Europeanen, zeer oud wierden; ’t was niets vreemds van ’er lieden onder te vinden die boven de honderd jaar waren. Zy leefden sober, en dronken niets dan water. Brandewyn, rum, wyn, en andere sterke dranken waren hun onbekend. Dog sedert dat de Christenen hun die dranken hebben leren drinken, en zy ze zo aangenaam gevonden hebben, bereiken zulken die hunne lusten niet kunnen tegengaan niet de helft van de jaren hunner voorvaderen.

Eindelyk, daar waren ’er die beweerden, dat het uitroeyen van zo vele welruikende planten, waarmede op de aankomst der Europeanen de bosschen vol waren, dog die het vee thans vernield heeft, kon worden aangezien als ene van de grote oorzaken van de voortgangen der koortsen. De menigte dezer bloemen verspreidde alle morgens en avonden enen lieflyken geur in de bosschen. Het is derhalven niet vreemd te denken, dat daardoor de schadelykheid der rottige uitwaassemingen gematigd werd, zo dat zy zo gevaarlyk in dien tyd niet waren.

Middelen daar tegen.

Verscheiden’ geneesmiddelen worden tegens deze kwaal aangewend. De Kina was voorheen een onfeilbaar middel, dog tegenswoordig doet zy altyd die uitwerking niet, schoon men ze hier voor zuiver en onvervalscht bekomt. Vele lieden beschuldigden dit middel van iets kwaads in het lichaam agter te laten. Dog men heeft gemeenlyk ondervonden, dat als de Kina goed was en terstonds in ’t begin der koorts gebruikt wierd, eer het lichaam verzwakt was, zy de koorts altyd verdreef, zo dat de huiveringen niet weder kwamen, en men gene pynen nog zwaarte in de leden overhield. Maar als de kwaal was ingeworteld en de Lyders sterk verslapt had, of dat zy natuurlyk zwak waren, verliet hen de koorts wel op ’t gebruik der Kina, dog keerde een veertien dagen daarna weder, en dwong hen ze op nieuws te gebruiken; waarvan het gevolg dikwyls was pyn en styfheid in de leden en somtyds in de ingewanden, waardoor zy belet wierden te gaan, welke pyn hun vele jaren bybleef, en dikwyls tot den dood toe. Deze kwade uitwerking wordt gedeeltelyk aan den koortsbast, dien men hier zelden onvervalscht bekomt, en gedeeltelyk aan de onvoorzigtigheid der Lyders onder ’t gebruiken van denzelven toegeschreven. Een van myne kennissen was zeer ervaren in ’t verdryven van de koorts door de Kina, welke hy gaf zodra de koorts zig in ’t lichaam vastgezet had. Dog voor dat hy ze gebruikte nam hy een zweetmiddel, dewyl hy dit zeer heilzaam gevonden had. En gelyk hier de koorts veeltyds van dien aard is dat zy niet doet zweten, zelfs niet in hare hette, moest men door andere middelen de uitwaasseming bevorderen. Ten dien einde nam de Lyder het middel op den dag van de huivering en moest dien avond zonder eten zyn. Den volgenden morgen moest hy in ’t warme bed blyven, veel thee drinken, en wel toegedekt zyn, om sterk te kunnen uitwaassemen. Dus bleef hy tot dat het zweten ophield, verliet dan het bed in ene warme kamer, waschte het lichaam met bloed-lauw water, om het te zuiveren van de vuiligheid door het zweten veroorzaakt, ten einde die de poren niet mogte verstoppen. De Lyder wierd daarop afgeveegd, en nam eindelyk de Kina verscheiden’ malen op den zelven dag in. Dit wierd twee of drie malen herhaald, op de dagen na dat de zieke de koorts gehad had, en zy verliet hem gemeenlyk zonder weder te komen, en zonder dat hy ’er in ’t vervolg bleek van zag.