CAPUT (VIII.) OCTĀVUM.

185. Dē grege erat quod mē male habēbat. Caprī maximī quamquam labrum perfōderam, tamen expertus sum aliquandō ferōciter eum cornibus petere; idque perīculōsum esse sēnsī, quandō ad trahulam eum vellem ligāre. Rē perpēnsā, nē mihi aliquandō sit īnfēstus, cornuum ejus maximam partem serrā amputō. Relinquō tantum, quantum helciīs sustentandīs sit opus. Exinde gnārus dēminūtārum vīrium, tranquillior factus est. 186. Nē posthāc oblīvīscar, hīc libet nārrāre, quidnam cornibus ejus fēcerim. Solidiōra erant, quam caprārum quae asservāveram: jam arcum terebrandī grātiā cōnficere statuō. Saxum quotiēs vellem perforāre, nihil ē meā supellectile placēbat. Erat mihi terebra,[P] erat cestrum[Q] fabrīle, utrumque tenue nimis; nōn nisi lignō vel cornuī terebrandō idōneum. Ad saxum terebrandum clāvīs spīcātīs ūtēbar multō cum labōre; nunc arcum rītū Maurōrum libet adhibēre. 187. Imprīmīs ē vēlōrum fūniumque trochleolīs ūnam dēlēgī bonam, perfectō orbe, cujus in mediō quadrātum erat forāmen. Ferreolum item dēligō; (multa in lītore tālia tunc jacēbant) quae illud forāmen tantum[R] nōn intret. Hujus ūnum fīnem igne mollītum valdē tundō, ut sit et solidior et paene acūtus: alterum fīnem in teretius concinnō. Mox līmā hīc atque hīc dētrītam, in forāmen trochleolae impingō. Acūtiōrem fīnem molā quoque exacuō: sīc ipsam terebram perfēcī. 188. Arcus restat. Anquīsītō rōbore solidō, ūnum fragmentum circumcīdō serrā; dein duo forāmina paulō oblīqua terebrō, quōrum in utrumque īnferciātur cornū īnfimum. Spatium inter haec relinquō, velut manūbrium, quod firmiter possim prehendere: duōbus lāminīs ferreīs ac fūne rōbustō cōnfirmō jūnctūram: Cacūmina cornuum laxō nervō connectuntur: hic est arcus. 189. Nervus, trochleolae convolūtus trānsversusque, fit tēnsus: tum arcus, citrō ultrōque tractus, terebram rotat. Porrō in angustō axe forāmen faciō, quod alter terebrae fīnis facile intret. Axem hunc in dextrā tenēns, dīrigō terebram, dum sinistrā arcū operor. Simplicī hōc apparātū saxa dehinc longē facilius terebrō.

190. Vereor nē taediō sim lēctōrī, sī plūrima quae ēlabōrāvī accūrātē explicem. Nova atque ampla māteriēs ē ferrō lignōque, quam cum reliquiīs nāvis nostrae nactus eram, novā mē implet ambitiōne: item auctus grex vim novam trahendī offert. Idcircō, plūrima convehenda dēstināns, majōrem volō cōnstruere traham, tam lātam, ut aequā fronte jūmenta trahant tria, mēque ipsum, quotiēs velim, habēnās retinentem, vehant. Quidquid lignō ferrōve cōnficiendum erat, cōnfēcī; sed corium dēerat. 191. Pellēs sī habērem, nec depsendī eram perītus, nec libēns propter pellēs caprōs occīderem. Tantum animal, tam plēnum sanguine, mactāre, āvehere, concīdere, nauseam mihi movēbat. 192.Sed ē fruticibus maritimīs ūnum repperī, cujus folia fūniculīs comparāverim. Haec in sōle siccāta, mox oleō tīncta, leviter contorsī, tum ex connexīs rōbustiōrēs strūxī fūnēs. Inde māteriem habēbam, ē quā habēnās, retinācula, etiam helcia atque aliās rēs jūmentīs ūtilēs cōnficiō. Hīs sī nōn optimē īnstruēbar, meīs tamen ūsibus fuēre idōneī.

193. Vix opus est dīcere quam cūriōsē omnia ferrāmenta ex lītore collēgerim; nihil equidem sprēvī ē lignīs, dōliīs, arcīs, frācta an solida essent. Majōra quaedam ligna, multō mōlīmine sūrsum tracta ipsīs in calōribus, prō ponte dēstinō, per quem traha mea aquulam ē saltū trāmeet. Crātibus superjactīs et fiscōrum frustīs, cum tabulīs et humō, viam tandem cōnsolidāvī. 194. Alteram quoque viam sub rūpibus crēdō necessāriam, nē aestū maris interrumpātur trahae commeātus. Tornō meō (id est, novā terebrā) saxa cavō, nitrātō pulvere discutienda; et ⸤minus labōriōsē quam expectāveram⸥ objicēs āmoveō viae. Profectō hanc viam facilius cōnfēcī, quam ponticulum illum, quī quidem nōn magnō poterat esse ūsuī, dōnec trāmitem super rubrā rūpe fēceram trahae pervium. Omnium meōrum operum hoc vīrēs meās ūnicē exhausit, praesertim quia aurae tum maximē stāgnābant. Sed prōtinus magna habuī adjūmenta frūgibus vel frūctibus dēportandīs, sīve ab hortīs meīs sīve ā convalle.

195. Quīntō diē ante Kalendās Sextīlēs, caprae duae partum ēdidērunt, ūnaquaeque bīnam prōgeniem. Prīmō lac mihimet avēbam, cōnorque mulgēre. Huic reī inhabilis fuī, reputānsque dēclīnō mulgendī labōrēs, nē ego potius pecorī quam pecus mihi īnserviat; nam sī mulgendī negligēns forem, id pecorī foret crūdēle, mox lactis cohibēret prōfluvium. Tum in dēlicātiōrēs cibōs lac adhibēre, longē nimiī temporis erat et cūrae. Spērō mē cocīs nucibus cito abundātūrum, atque hārum lac semper fore in prōmptū. Hīs autem dē nucibus sunt quaedam explicanda, quae praetermīseram. 196. Nōlueram barbarōrum mōre prōcērās arborēs scandere; id quod et labōriōsum fore et perīculōsissimum crēdidī. Novās scālās hanc ad rem, duōbus anteā mēnsibus, et propriam falculam commentātus sum. Et quidem prō falculā, ⸤perticae longae in fīne⸥ loculum incīdō, ubi inhaereat ānsa cultrī coquīnāris: tum ⸤fūniculō cērā oblitō⸥ (nam massam quandam cērae habēbam) ānsam illam perticamque circumvolūtam firmiter cōnstrīnxī. Atquī modica firmitūdō poterat sufficere; nam acūtō cultrō leviter amputantur nucēs.—Prō scālīs ipsō in cocōrum sinū pār idōneum arborum succīdō, trīgintā ferē pedēs longārum, postquam capita dētrāxī. Utramque dēdolātam ⸤quantum possim sine dētrīmentō rōboris⸥ extenuō, ut quam levissimae sint scālae. Sānē erant cavae, (medullā quādam plēnae,) idcircō rōbustiōrēs, quam sī ejusdem fuissent ponderis et longitūdinis, sed solidae. Gradūs scālārum addō, ē lignīs atque ē fūne, ut in cubiculāribus meīs: sed trēs in summō fūnēs valdē laxōs relinquō, ut scālae applicātae quasi amplectantur arborem, nec possint dēlābī. Tālī īnstrūmentō adjūtus, crēdidī posse mē amplam nucum vim dēcerpere, quamquam plūrimae cocī ⸤longē prōcēriōrēs⸥ macacīs opulentam reservābant praedam. Haec, crēdō, in Majō mēnse fīnīta sunt. 197. Equidem coeōrum ūtilitātēs parum intellegēbam; sed plūrimās esse gnārus, nihil rejēceram. Frondēs pennāsve (sī ita licet dīcere) parvae illīus cocī, quam prō rēmīs succīdī, animadvertī paene tegulōrum[S] esse īnstar. Hās fūniculīs ita cōnsueram, ut cucullī[T] vicem optimē gesserint. Medullam cocōrum arborum atque aliārum palmārum statuō explōrandam: corticem omnem asservō.

198. Grex, (quem propter sānitātem mātūrius in saltum trānsdūxī,) ēvulsīs solō pedicīs, in vallem rediit. Cūnctōs inveniō circā vetus praesaepe, herbās ⸤ūberrimās atque apprīmē succulentās⸥ summō cum gustātū rōdentēs. Pedicās dētrāxī, ipsās animantēs reputāns ā Nātūrā melius quam ā mē ēdocērī, ubinam potissimum dēgere oportēret. Quoniam cicurēs inveniō sībilōque fistulae oboedientēs, id mihi sufficit. Succurrit animō, quantum rōboris āmīserint vaccae nostrātēs domesticae, quam saepe difficilī partū torqueantur, per nostram importūnam cūrātiōnem. Vereor nē meum gregem immūtem, sī stultē ego mē immisceam. 199. Sērius, quum aurae stāgnārent calorque ingrueret, nōn ad saltum perrēxēre, sed ad apertum ac summum collem; fortasse quia culicēs vel oestrī urgēbant. Multō māne (crēdō) pāscēbantur, ante lūcem; posteā auram captantēs mīrē aprīcābantur summō in colle, ibīdem dormientēs. 200. Ego quoque in stāgnante aurā pertaesus cavernārum, postquam aliquot noctēs iterum inter rāmōs arboris dormīveram, melius fore crēdō, sī gregem sequar. Quārē multā ac difficilī māchinātiōne trēs asserēs longissimōs summō in colle sīc ērēxī, ut dē colligātīs capitibus lectus pēnsilis sustinērētur. Ego per fūnem ascendō, quī dēsuper fluitāns quasi in ānulōs nōdātur, in quōs ingredior. Ut prīmum lectulum attingerem, fūnem illum ad mē recipiēbam. Tālis erat novī cubīlis fōrma.

201. Haec inter opera, ex novō quōdam juncō contexuī dorsuālem illam, dē quā dīxī, tegetem; item foliīs rōscidīs tum prīmum caput meum sub īnfulā condō. Etenim nimius erat fervor sōlis; quamquam calor nōn adeō suffōcābat quantum metueram. Illā in regiōne ipsīus aestātis nox longiuscula est, flābatque identidem siccā in tempestāte vespertīnus turbō ventī, quī āera refrīgerābat; necnōn quāvīs in nocte aura quaedam montāna superiōribus in locīs sentiēbātur. 202. Maris temperiem sēnsim augēscere crēdēbam; ego autem magis magisque lavācrīs captābam frīgus. Sī caput ac dorsum ā sōle dēfendās, aliō tegmine vix opus est, nisi propter culicēs; ego vērō, tenuissimē amictus, posse vidēbar multum labōris vel summā in aestāte perferre.

203. Fīnītō quod maximē urgēret, parō humum optimam ab ōstiō flūminis ad portum trānsvehere, in quā dioscōreae serantur. Locum dēlēgī, quem possem ex rīvulō ⸤quotiēs vellem⸥ irrigāre. Hunc ad ūsum ligna aliquot sīc cavāvī, ut compluviī[U] īnstar essent. Rōbustissimās meās tabulās ad traham cūrātius cōnstrīnxī, ut humus ingesta nē efflueret. Duōbus jūmentīs bīduum convehō humum: traha sub rūpibus in plānō currit: cava loca impleō; quidquid fimī uspiam rejectum est, comportō, opperiorque tempus dioscōreīs ipsīs plantandīs.

204. Multum fruēbar lectulō pēnsilī. Sub astrīs jūcundum erat frīgus, aliquandō tamen nimium. Nox decem hōrās dūrābat, ac sine crepusculō. Tot hōrās dormīre nōn possum, frīgēscō interdum sub nūdō aethere. Gregem comperiō pāscī trēs vel quattuor hōrās ante sōlem, dormīre post merīdiem: crēdō mē, iterum animālia imitantem, sequī Nātūram ducem. Ante sōlem exortum iīs rēbus operor, quibus lūx est minus necessāria: inter hās vēscendī operam numerō atque incēdendī sīve ad cavernās sīve ad vallem. Sed ūnusquisque diēs suum habuit colōrem suumque opus. 205. Jam crēdō advēnisse tempus frūctūs colligendī. Ūvās in hortīs inveniō multīs in locīs jam mātūrās. Aliquot gustātīs, magnam vim dēcerptam resticulīs suspendō, ut sōle ārēscant. Multōs per diēs hūc commeāns īdem faciō, plūrēsque frūctūs trahā reportō. 206. Tum ricinum inveniō fruticem, ē quā oleum illud quod “castōreum” vulgō appellant, cōnficitur. Multō cum gaudiō maniocam inveniō, ex quā cōnficitur cassāva pānis. Hanc in Brazīliā nōveram: inde etiam excoquitur Tapioca Anglōrum. Porrō banāna vel mūsa hīs in locīs nāscēbātur, īnfrā autem nānās quāsdam palmās dactyliferās esse comperiō. 207. Aliō diē optimum repperī in mangā arbore terebinthum, crēdidīque mē hinc satis habēre posse, tum stuppae, tum terebinthī aut rēsīnae. Plūrēs frūctūs colligō vix exortō sōle, postquam ante lūcem ad hortōs pedibus incessī. Sī quandō ⸤fabrīlem propter operam⸥ validā nervōrum exercitātiōne opus sit, id aut ante sōlem perficiō, aut sub stēllīs lūnaeve lūce, taedīs aliquandō adjūtus. 208. Jam paulō audentior factus, canem habēns comitem,—sī ūsus venīret, sub arbore dormiēbam hōrīs merīdiānīs. Ē sopōre experrēctus, apparō traham, jungō jūmenta, ipse vehor in trahā, hortōs pōmerīdiānō tempore invīsō. Tum frūctūs ingerō, jūmentīs ad pāscendum solūtīs. Sī nimis vagentur, canis redūcit. Dēmum jūnctīs iterum ad traham, dēscendō cum onere pretiōsō. Nova mox ingruit difficultās, quum nōn sufficerent arcae prōtegendīs thēsaurīs.

209. Tamen neutiquam satiāta est mea cupiditās. Ad cocōs nucēs dēmetendās falculam illam mēcum apportāvī; scālās novās ipsīs in hortīs relinquēbam. Dum autem īnfrā incēdō, ananassās videō multās, (māla pīnea vulgō nōs vocāmus): numquam ego anteā hās animadvertī. Jam intellegō et plūrimās esse et maximās, paene ex arēnīs cum cactīs nāscentēs. Ūnam illicō vīndēmiāvī, nec abstinuī quīn grande frustum comēderim. 210. Mox nucem cocōrum ⸤ab humō sūmptam⸥ perforandō experior num sicca sit. Paulum lactis exsūgō,—dulce, spissum, nōn cōpiōsum. Plūrēs hārum colligō reservōque seorsum. Tum applicātīs scālīs, quicquid nucum vidēbātur maximum, id dēcerpō, duōsque faciō acervōs. Properē domum redeō cum ananassā illā ac falculā, et, paulum recreātus, in cymbā regredī ad hortōs volō. Attamen statum aestūs quum videō, et prōmontoria quae essent superanda, id vērō nōn ausus sum. 211. Tum subit cōgitātiō, quantō melius foret, sī scaphā possem reportāre; tanta erat cōpia, tanta varietās frūctuum oculōs et mentem captantium. Bis trahā hortōs invīsere ūnō in diē facinus erat magnum: quantum trahā possem reportāre, quīnquiēs id scapha portāret. Post aurōram, crēdō, lēnis aura favēbit: maris ⸤plūrēs per diēs⸥ aequor fuerat undīs expers. 212. Jam dactylōs, banānās, cocōs nucēs, ananassās, ūvās, ad libitum mē habitūrum spērō: nimia mē spēs et nimia cupiditās festīnāvit. Crāstinō diē ⸤lēnī aurae⸥ vēla scaphae permīsī; illa per vitream ōceanī superficiem clēmentissimō mōtū dēlābitur; mox ultrā prōmontorium paulō vēlōcius dēvehor. Dēmum laetus ipsum attingō ōstium, et dētractō vēlō, rēmīs ingredior rīvum. 213. Multa avidīs oculīs lūstrāvī: quae acervāta erant, assūmpsī: plūrima alia abripuī. Sine morā impōnō omnia scaphae, et reciprocum iter cōnor. Tum vērō fortūna sē vertit. Stāgnante aurā, vēlum inūtile erat. Rēmīs incumbō, sed tardiusculē moveor. Nervīs contentīs, dēfatīgō mēmet, aestuōsā in hōrā. Tellūrem observāns, dubitō anne prōgrediar, maximā meā vī. Cohorreō, nē hāc in parte prōfluēns sit maris, quae mē in ignōtās aquās rapiat. Ūnī hominī certē nimia erat, nisi ventō marīque favente, hujus scaphae moderātiō. Igitur dēficior fortitūdine, et reflectō scapham in palmētum, quō tandem pervēnisse gaudeō, valdē dēfessus. 214. Ego vērō angor animī, quō pactō redūcī possit scapha. Rē amplius perpēnsā, crēdō numquam mē ausūrum eam marī committere iterum. Tunc maestissimē sōlitūdinem meam conquerēns, optābam ut iterum puer ille Maurus, quōcum ex Maurītāniā aufūgī, socius mihi nāvālis foret. Sed prōtinus mē cōnscientia objūrgat, quod propter servitūtem ejus, fortasse necessāriam, ego nummōs accēperim: itaque ingemēns, ōs in manibus recondidī. 215. Exinde tamquam in somniīs hilarem audīvī vōcem, Rebilī bebile libī bilī Ō! psittacus autem in humerō meō cōnsīdēbat. Is quidem rōstrō ac capitis plūmā genās meās dēmulcēbat, ac vōcēs profundēbat cārissimās. Sānē tangēbar. Quia sine comite meō prōcesseram, ille ad hortōs ⸤mē anquīrēns⸥ āvolāverat. Volāsse eum, minus accūrātē dīxī; quippe mancā etiamnum pennā, inter volātum atque oblīquum saltum prōcēdēbat. 216. Tum replētā fiscellā, experior quantum possim humerīs sufferre incēdēns. Modicum bananārum et dactylōrum onus assūmō: vēscor quantum libet, bibō ē rīvulō, et, relictā scaphā, ascendō vallem. Pedibus jam siccīs, (nam aquā marīnā immersī erant) sub umbrā citrī per fervōrēs maximōs recondor, dormiōque paulum; dēmum nōtum per trāmitem ēvādō, maestusque assequor cavernās.

217. Ex quantā calamitāte quam angustō discrīmine effūgissem, per meam tempestātum imperītiam, prōrsus nesciēbam: nam, trīduō post, turbō furiōsus ventōrum tōtum caelum pervertit cietque intimum mare. In cavernīs libēns mē recondō. Tum meminī Kalendās Septembrēs imminēre, quō in diē nāvis frācta est. Annō superiōre egēnus eram, inops, spē dēstitūtus: nunc opum multārum sum dominus et praeclārō fruor procellārum profugiō. Equidem librīs legendīs et calamī ūsū petō varietātem negōtiī. Quae fēcī, nōn libet hīc accūrātius nārrāre; sed librō illō mathēmaticō adjūtus, dedī operam ut fundāmenta ratiōnēsque mathēmaticās solidius probārem. 218. Ut prīmum crēdō saevās praeterīsse procellās, dēcernō in domesticum hortum incumbere. Dioscōreās circā quīnquāgintā praeparāveram, rādīcibus circumcīsīs: item septemdecim maniocās tractāveram pariter: hās omnēs in trahā reportātās rīte cōnsēvī: mox humum dē novō ⸤ā flūminis ōstiō convectam⸥ addidī, quia dē maniocā prius nōn cōgitāveram. 219. Macacōs vīdī frūctibus meīs īnsidiārī, item ⸤nesciō quae īnsecta⸥ aliquot hōrum corrūperat. Nōlō dē cibāriīs ānxius esse: alia multa opera cūram vīrēsque meās āvocant. Crēdō, quantum sine nimiō labōre possim convehere, tantum convehendum; nam nesciō utrum, seu rōbīgine seu īnsectīs sīve avibus aut macacīs, maxima pars rērum coacervātārum sit peritūra. Itaque rēs edūlēs avidē reposuī; porrō aliās rēs, ut ricinum,—ē quō facilius oleum extrūxī propter fabrīlēs ūsūs quam ex aliā quāpiam rē. 220. Sed arcae loculīque ad rēs asservandās nōn sufficiēbant. Quidquid habēbam ōllārum aut lagēnārum, adhibuī ananassīs, persicīs mālīs aliīsque frūctibus cōnservandīs. Ahēnum maximum oleō ricinī spurcum erat; nam quamquam arēnā ēmundāveram, manēbat quīdam odor et nauseam creābat. Nova vāsa fingere volēbam, immō magna, quae ut apud Maurōs, dōliōrum vicem sustinērent. 221. Prīma mea experīmenta valdē rudia erant. Dē fōrmā incūriōsus, argillam sōle siccāre et concoquere cōnor, sī massam aliquam possim satis cōnsolidāre. Laterēs potius quam ōllās cōnficiēbam: cito autem agnōvī, rem hāc viā nōn prōcēdere. Coctīs lateribus sine dubiō erat opus, ad furnum cōnstituendum; dein igne, nōn sōle, coctōs laterēs velim. 222. Herbās in sōle siccātās prō strāmine crūdīs lateribus intertexō, argillā prīmō subāctā: sīc faciō struem. Stīpitēs viridēs cum siccō lignō mixtōs interpōnō atque compōnō: mox subjiciō ignem. Māteriē renovātā lentum calōrem per tōtum diem sustentō: posterō diē (quoniam nōn vidēbātur ignis sufficere) violentius incendō: jamque laterēs bene coctī erant et solidī. Merō lutō et lateribus illīs (sine gypsō, quod ex rūpe calcāriā potuissem combūrendō cōnficere) furnum cōnstrūxī. 223. Omittō nārrāre, quō pactō in experīmentum prīmō fēcerim ōllās. Cēterum explōrātō, posse mē plumbō liquefactō vitream quondam faciem superpōnere, id quod propter munditiam concupīvī, optimum crēdidī, quam maximē quadrāta fingere ingentia vāsa; quoniam haec fōrma omnium esset facillima. Plūra hōrum, fateor, praeter aciem rīmās ēgērunt; sed rēs solidās, nōn liquidās, recondēbam; itaque meīs ūsibus aliquātenus serviēbant.

224. Cēterum ut tēlōrum artem probē exercērem, intimō in portū clipeum quendam ingentem, velut mētam scopumve, ērēxī. Compāgēs erat ex assulīs: vēlōrum praetēnsīs laciniīs, in mediō (prō taurīnō, quem vocant, oculō) pullum lānam affīxī. Ūnamquamque ignipultārum suā in vice exercēbam, aliquandō majōribus glandibus, aliquandō aut olōrīnīs aut minimīs: sed plumbum omne dīligenter recollēgī, quantum poteram: spatia quoque sēdulō notāvī, ut in collīneandō perītior fierem. Nisi mē aliquō modō aut exercērem aut oblectārem, maestitia mē incessit; etenim nōn jam labōribus fatīgābar. 225. Sed multus eram tunc temporis in coquendō et condiendō, nē frūctūs perīrent plūrēs. Ōllās Eurōpaeās aliquot habēbam, sed operculīs egēbam, quae āera exclūderent. Ē mangīs rēsīnam quandam ēlicuī, quā velut pice oblinerem vēlōrum laciniās. Hae, operculīs circumdatae, satis bene conclūdēbant ōllās; at rēsīnam dē novō superlēvī. 226. Oblītus sum quaedam dē ējectāmentīs maris nārrāre. Ūnō in dōliō plūra invēnī ōrnāmenta, praesertim specilla ac vitreās bullās. Specillōrum ōrae dētrīmentum tulērunt; sed bullae erant incolumēs. Trēs item fasciculōs invēnī, discolōrum vestium plēnōs. Postquam aperuī, sub umbrā expōnendās dēcernō. Nōn integra fuit colōrum pulchritūdō, necnōn plūrēs vestium quasi rigēscēbant. Omnēs in cavernīs reposuī, sī forte posthāc ūtilēs fierent. Bullās autem plūrimās, resticulīs, sīve fīlīs conjūnctōs, super jūmentōrum cervīcibus ōrnandī causā suspendī.