CAPUT (IX.) NŌNUM.

227. Tālēs inter cūrās exercēbar, quandō nova rēs mē vehementer excitāvit, Octōbrī mēnse. Quōdam māne, dum eram in culīnā, mare versus aspiciēns, repente videō nāvigium, nigrīs hominibus plēnum, quod ad portum meum vidēbātur tendere. Haesitō exanimis, neque audeō in armāmentārium excurrere, nē cernar; metuōque nē animadvertant aut rētia mea aut trāmitem. Appellunt sub caeruleā rūpe, extrahuntque captīvum, cui bracchia post tergum erant retorta. Dum obstupēscō contemplāns, subitō in nāvigium redeunt cum captīvō et rēmigantēs abeunt. Extemplō alterum videō nāvigium, quod prōmontorium caeruleae rūpis studet exsuperāre: jam intellegō priōrēs eōdem tendere, nē ā sociīs suīs dīviderentur. 228. Ut prīmum ēvānuēre, surgō. Ignipultam corripiō bitubam, quae Helvēticī mīlitis fuerat; quā quidem hāc in īnsulā numquam ūsus eram, praeterquam in exercitandō, quotiēs in clipeum collīneārem. Quum paulō gravior esset, furcam quandam prō fulcrō adhibēbam: quā in terram dēfīxā, multō certius jaculābar. Utrumque tubum nunc dīligenter suffarciō, hunc magnā glande, illum olōrīnīs; item pār pistolārum. Vēscor parcē; placentam in sinū vestis recondō. Accīnctus balteō, gladium sūmō, pistolās, bitubam suā cum furcā, item prōspeculum, quod dē collō suspēnsum gerēbam fūniculō crassiōre, quia lōrīs dēlicātīs dēficiēbar. Pērulam quoque capiō, pulveris ac pilulōrum repositōrium. Tum aliquotiēs ad Nūmen Suprēmum vōta vel precēs attollēns, ēgredior prōspectūrus. Canem abēgī, quī mē comitārī voluit. 229. Ad speculam meam quantā poteram celeritāte ascendō. Inde videō circiter vīgintī quīnque virōs cum duōbus captīvīs. Ignem jam accenderant: mox ūnum ē captīvīs nūdum in arēnā extendunt, caput clāvā obterunt, et cōnfestim membra discerpunt. Cultrōs nōn clārē dispexī, sed (quod horrōrem simul ac nauseam mihi mōvit) torrefactīs membrīs vēscuntur. Dum facinus exsecror, crēdō licēre mihi, sī possim, omnēs trucīdāre, quī hospitium īnsulae meae tam foedē violent. Ego autem cōnsēdī immōtus et tamquam fascinātus.

230. Repente alium videō captīvum praeter ōram maris fugere: hunc quīnque persequuntur summō ārdōre. Ille, collēs versus tendēns, pōne rūpem ēvānēscit. Tum exsurgēns currō, cavēns tamen nē exanimis fīam; tandem iterum fugitīvum discernō. Viam Lūnātam ascendit; pōne trēs virī sectantur, quōrum prīmus clāvam habuit bellicam. Duo illī sagittās. Fugitīvum crēdō ā prīmō secūtōre vēlōcitāte superārī, tantummodo praeoccupāsse cursum. Ego in fossā quādam lateō, dēfīgōque furcam in solō. 231. Intellegō fugitīvum nōn posse ēvādere: etenim anhēlābat graviter. Ā prīmō secūtōre prehēnsus, ab illīs necābitur; sed opperior dum prope veniant. Tranquillissimē collīneō, dein olōrīnīs pilulīs jaculor. Illicō prōstrātus cadit prīmus secūtor. Saltat metū fugitīvus, fragōrem audiēns, sed nescit prīmō quid acciderit. Mox capite īnflexō respiciēns, vīdit hostem dējectum: tum ipse quoque subsistit, animam recipiēns. Secundus adhūc currit: jam sagittā arcuī applicātā parat trānsfīgere fugitīvum. Id mē iterum accendit, nec tamen occīdere eum volō. Glande majōre ex alterō tubō crūra ejus petō, afflīgōque āctūtum. Quī tertius accurrit, duōs sociōs prōstrātōs cernēns, audītōque fragōre, summā celeritāte retrō cēdit. Mox duōs aliōs quī pōne sectābantur, hic vertit retrō; itaque ēvānuēre omnēs. 232. Tum egomet ēgredior. Fugitīvus obstupēscēbat etiam. Tandem accurrit, et cōram prōvolūtus, terram fronte tangit. Id erat prō venerātiōne. Excitō hunc, et, Anglicē loquēns, plānē tamquam intellegat, imperō ut mēcum veniat. Vulnerātōs volō invīsere. Posterior volūtābātur humī, nec potuit surgere; tamen ab arcū ejus aliquantum metuī. Sed fugitīvus circumsultāns arcum ē manū ejus ēripit: prōtinus correptī erat oblīsūrus faucēs, nisi ego īrātissimā vōce prohibuissem.

233. Vulnerātus ille stolidē admīrātur: angor (crēdō) vulneris metum domuerat; nam per femur trānsfossus est. Fugitīvum jussī bracchia vulnerātī manibus cōnstringere, fūnemque ē loculīs petiī, frūstrā. Sed fūniculum illum collō dētrāxī, quī prōspeculum meum sustinēbat: hic prō compede sufficiēbat. Dein vulnere īnspectō, mappam ē loculīs vestis meae extractam applicō, et linteīs īnfulae firmiter ligō. 234. Tum fugitīvō imperāvī, ut mēcum tollat virum et in proximō quōdam cavō repōnat. Nōn reluctātur ille saucius: crēdō eum, quum vulnera ligārem, intellēxisse tāle facinus nōn inimīcī esse. Sed ad prīmum secūtōrem convertēns mē, mortuum esse cognōscō; fortasse in cor penetrāverant pilulae. Cōnfestim fugitīvum accersēns, revīsō speculum. Ēn autem! duo illa nāvigia jam sunt in marī, abeuntque: id quod mihi erat grātissimum. Crēdidī eōs, perterritōs quasi mīrāculō, aufūgisse. 235. In rē tam novā vix mē recolligō; spatium cōnsīderandī cupiō; sed fugitīvus mē suscitat, ōsculāns tālōs meōs. Equidem tum ejus dēmulceō genās, jubeōque mē sequī. Dēscendō ad cavernās: vestem induō, cibōs appōnō, ipse quoque vēscor. Veste sānē ac cibō gaudet, mox iterum iterumque mē venerātur. 236. At ego traham parō cum duōbus jūmentīs. Quandō gregem aspexit, videō quantum excitētur. Impōnō trahae lectī vestīmenta, ligōnem ac pālam quandam. Arma mea, praeter gladium, exuor: tum cum fugitīvō ac cane ascendō novum meum trāmitem, jūmenta dūcēns. Longiōre hōc circuitū regressus ad mortuum, incipiō humum ligōne aperīre, ut corpus recondam. Id vērō fugitīvus mē nōn vult facere: sūmit ferrāmenta, operam strēnuē perficit: tum mortuum humō obtegimus. Clāvam ejus cūriōsus asservāvī. 237. Exinde sine morā sauciātum hominem in traham assūmptum reportō, et gestū signīsque benignīs permulceō. Profectō voluī hominem sānāre, nec ignārus eram quantum impedīret sānātiōnī pavor et ānxietās. Quārē quidquid potuī excōgitāre, fēcī, tamquam frātrī. Aquam libenter bibit, vēscī nōluit. Postquam vulnus summā meā ope sēdulō cūrāvī, hunc relinquō: dein fugitīvī manūs parō ligāre, ut videam quō sē modō gestūrus sit. 238. Is autem, genibus prōcumbēns, summā humilitāte manūs offert, ut colligem, sī velim. Id satis erat. Ego subrīdēns fūnem retrahō: ille rūrsus gestū dēmōnstrat, velle sē mihi servīre: atque ego accipiō. Jubeō in arēnā cōnsīdere. Ipse sēricam umbellam, fastūs causā, efferō, et sub hāc compositus, in optimā meā sellā sedēns, dēlīberō quid faciendum.

239. Arbitror duōs hōs virōs prō servīs et prō amīcīs esse mihi ā Deō datōs, sī hōrum possim et venerātiōnem et cāritātem conciliāre. Utrumque arguō per mē esse morte ēreptum; quoniam, ille alter nē strangulētur, id per mē stetit. Utrīque crēdidī novam prōrsus esse vim jactūs igneī. Igitur spērābam mentibus eōrum posse mē dominārī. Dēcernō largam cāritātem majestāte temperātam adhibēre. Prōtenus fugitīvō indō nōmen Ēlāpsō; alterum appellō Secūtōrem. 240. Sed novus mē incessit timor, nē Ēlāpsus, cymbā vīsā, ēvādet rēmigāns; quārē rēmōs prīmō recondidī. Porrō, sī domō sōlus abīrem, vinciēbam Ēlāpsum; sed, domum reversus, nōn solvī modo, sed blandissimē alloquēbar, Anglicā linguā prōrsus garriēns. Optimōs dabam cibōs, socium operis assūmēbam, industriam ejus collaudāns: multa docuī, mox ab eō multa quoque didicī. Vīdī eum esse grātum et sēdulō oboedīre. Lēnī cum rīsū vinciēbam eum; necnōn ille rīdēbat, saepius ōsculābātur manūs meās. Sed ante nūndinās tertiās pudēbat mē vincīre, nec jam faciēbam. 241. Jam quō magis ambōbus augērem reverentiam meī, spectāculum jaculātiōnis māchinātus sum. Duās tabulās ostentō ligneās: dēmōnstrō ambōs esse lēvēs, sine pūnctō vel incīsūrā. Ūnam pōne alteram apposuī, modicō intervāllō; sīc autem ut Secūtor, quamvīs claudus, aspiceret. Dein ē parvā pistolā ēmittō ignem. Glāns, trānsverberātā priōre tabulā, dēfoditur in secundum. Igne ac dētonātiōne territī ejulābant ambō: mox vīsā glande, Ēlāpsus priōrem scrūtātur tabulam, et mīrābundus Secūtōrī dēmōnstrat parvum, immō minimum, forāmen. Nec alteruter audēbat pistolam tangere. Ipsam rem volueram. Post paulō Ēlāpsum per prōspeculum meum aspectāre fēcī; id quod cum admīrātiōne commovet. Prōcēdente autem tempore hōrologium meum ostentāvī, apertīs interiōribus māchināmentīs. Tālibus rēbus crēdēbam barbarōrum mentēs salūbriter capī. 242. Jam magnam faciō jactūram. Gnārus quantum barbarīs noceant vīna ārdentia, ānxius nē hīs aliquandō dēprāvātī sint atque efferātī, quidquid hujus generis habēbam, Deō invocātō, effūdī, praeter ūnam lagunculam, quam idcircō in arcānīs reposuī, sī forte prō medicīnā aliquandō foret ūtilis. 243. Nōndum memorāvī, Secūtōrem bonīs esse indūtum sandaliīs, Ēlāpsī pedēs nūdōs fuisse. Uterque praecīnctōrium gerēbat, Secūtor balteum quoque cum cōrȳtō sagittāriō. Sandalia illa ē cortice erant plicāta; Ēlāpsus autem, dum sedet domī ōtiōsus, ā mē quidem vīnctus, sandalia propter meōs ūsūs imprīmīs, dein propter suōs, ē meā vetere māteriā cōnfēcit. Tālem virum cūr vincīre oportēbat? 244. Ego rūrsum illī dōnō vestem versicolōrem, ex iīs quās ex marī recuperāveram. Is accipit grātus. Post trīduum videō eum hāc veste fulgentem: colōrum splendor, quī aliquantum erat immūtātus, integer redierat. Interrogō eum Anglicē, unde hoc mīrāculum? Rīdet ille, laetāturque, sed linguā nequit explicāre. 245. Necnōn omīsī nārrāre, lacernam propter nocturnum praesertim frīgus utrīque mē dedisse; id quod libentissimē accēpēre. Etenim Secūtor, quī ambulāre nequībat, frīgus sī quod erat, graviter persentiēbat; quārē accūrātius eum prōtegēbam; et sānē grātus animī vidēbātur. Ego autem multīs signīs doceō, illōs inter sē amīcissimōs esse dēbēre. 246. Tandem Ēlāpsum in cymbā mēcum collocō, post mātūtīnam pluviam. Mēnsis fortasse Februārius erat, serēnum caelum, mare tranquillum. Ad tertium rēmigō sinum, ubi horrendum illud epulum vīdī. Tum subit animum, foedās reliquiās nōn esse āmōtās: nec fallēbar. Ipsō in locō ossa trucīdātī virī albēscēbant. Carnis reliquiās aut avēs aut īnsectae abolēverant; sed calvāriam hūmānam quīvīs nōverit: item spīnam dorsī atque alia. Ēlāpsus, pietāte (crēdō) gentīliciā mōtus, arēnā manibus corrāsā, omnēs hās reliquiās quamvīs maerēns dēfodit. Mox ad aliās rēs convertimur. Arborēs ille magnō contemplātur gaudiō, fruticēsque explōrat dīligentissimē, folia multa asportat. 247. Nē longus sim, ut prīmum verbīs explicāre poterat, plūrimōs indicābat mihi fruticum atque arborem ūsūs: hinc et oleō et fūnibus cito abundābam. Ex humilī quōdam rubō oleum hic mihi extrāxit, itaque nōn jam cōnfugiendum erat ad ricinum. Mox tria magnī pretiī indicāvit legūmina, inter ūmidiōra convallis; prīmum, rāpa maxima et optima, nostrātibus solidiōra et suāviōra; deinde, quiddam ē fabārum genere, grande ac bonum sānē. Dē Aegyptiōrum fabā audīvī. Nesciō an haec et illa cōnsimilēs fuerint. Tum genus quoddam, ut putābam, cucurbitae; sed fōrmā ferē cylindricā, velut pulvīnulum, colōre purpureō, optimā cucumī praestantius. Posteā īdem orȳzam dētēxit ūmidīs in locīs, quōs ego ēvītāveram. Porrō gossypium mihi retēxit. Ex aliīs rēbus stuppās quāsdam vel villōs extrāxit, cannabī vel līnō parēs.

248. Aliam quandam rem voluit Ēlāpsus mē docēre, sed intellegere nequībam. Grandiōrēs aliquot avēs, quās ego phāsiānīs rettulī dum propius praeter volant, ille manibus plaudēns columbās et caprās esse dīcit. Prīmō sīc interpretātus sum, ut dīceret hās edūlēs esse, ut carnem columbīnam et caprīnam. Posteā explicātum est, hās avēs posse domārī et mānsuēscere, ut caprās columbāsque meās: dē quō sērius nārrābō. 249. Itidem dē palmīs multa ille mē docuit. Equidem nōveram aliās esse nuciferās, quās cocōs appellābam; aliās phoenīcēs, vel dactyliferās, nānās illās quidem meā in īnsulā. Jam discō, tertium genus et funiferum esse et saccharum praebēre; caryōtum appellārī audiō. Mollissimī fīunt hinc restēs, tamquam lōra optimē depsta, quī propter capistra jūmentōrum aut cingula possunt adhibērī, necnōn propter balteōs. Attamen ex asperō nucum villō rōbustiōrēs contexuntur fūnēs, crassae tegetēs, scōpae rigidae. 250. Quārtum dīxit esse oleiferum; id quod in Brazīliā quoque audieram; anne prōrsus eadem arbor sit, nesciō. Quīntum porrō nōbilissimum, rōbore prōcērissimō et optimō, cujus folia prō umbellā essent. Dēnique ex tribus generibus ad minimum, oleum, vīnum, saccharum, ab ūnō cēram, ab aliō farīnam optimam, prōvenīre. Sed mē juvābat, ūnumquidque inde sūmere, unde minimī esset labōris. 251. Tam cito tot rēs Anglicē Ēlāpsus didicit, ut crēderem posse mē jam, hōc ministrō, scapham redūcere. Equidem in hortōs eum dēdūxī, ubi multa mē docuit: sed melius arbitrābar, ad redūcendam scapham, Secūtōris opperīrī vīrēs. 252. Ille ex vulnere convalēscēbat, et summam mihi dēmōnstrābat reverentiam. Ut prīmum sine perīculō rēptāre poterat, ad focum accēdēbat, rem culīnāriam observābat, paulātim ipse coquēbat, et quae Anglicē dīcēbam, coepit intellegere, etsī pauciōra cum eō locūtus eram, quam eum Ēlāpsō, quī mihi erat socius labōrum. Glāns plumbea sine dubiō ē crūre ejus exierat: nihil intus remānsit, quārē simplicior erat ejus cūrātiō, dōnec solidē convaluit.

253. Quōdam diē Ēlāpsus vitreās illās bullās caprīs dētrahit, et, humillimē mē venerātus, meō collō circumpōnit. Ego rīdēns dōlium eī ostendō, ubi plūrēs habeō bullās; mox dētractās collō meō caprīs parō reddere. Ille vērō reclāmat, obtestātur: tunc ē dōliō aliquās dēlēgit, quae lūcentissimae vidēbantur; hās significat mihi convenīre. Minōrēs quāsdam ac minus fulgentēs suō collō suspendendās rogat. 254. Quamquam prīmō irrīdēbam, mox videō rem nōn esse contemnendam. Nōn barbarī sōlum, vērum omnēs hominēs rēgem suum vel imperātōrem īnsignibus imperiī decorātum volunt. Majestātī meae conveniēbat, ut rēgium aliquod īnsigne gestārem. Itaque dēmum hīs bullīs, quās prō rēgulōrum Āfrōrum lēnōciniō imperāveram, egomet rēgium quiddam inesse opīnor. 255. Sī autem in rēgnō meō ad rēs ōrdinandās gradūs quōsdam honōris cōnstituam, Ēlāpsus sine dubiō summus minister rēgius esse dēbeat, et secundāriīs gemmīs fulgere. Ingenium quoque ejus versūtius esse et capācius quam Secūtōris cognōveram, ut erant hī virī valdē disparēs. 256. Ēlāpsus gracilis erat, prōcērus, amplā fronte, micantibus oculīs, vultū valdē mōbilī, ōre autem suāvissimō. Secūtor humerīs lātior erat, minus prōcērus, genīs plēniōribus, vultū nōn malō illō quidem sed tardiōre. Crūra, bracchia, crassiōra quam Ēlāpsī, quī quidem vix summās suās vīrēs attigerat. Hunc crēdidī tria et vīgintī annōs aetātis habēre, Secūtōrem trīgintā vel amplius. Ut, quae ⸤meī vicārius⸥ Ēlāpsus jubēret, Secūtor oboedīret, prōfore crēdidī, sī Ēlāpsum quasi magistrātūs īnsignibus decorārem. Itaque monīlia illa, majōra et minōra, mihi atque Ēlāpsō comprobāvī. 257. Inter haec rē fabrīlī Ēlāpsum exerceō, ūsumque doceō omnis meae supellectilis. Jam intellegēbat omnia ferē quae dīcerem, sed loquī vix cōnābātur, praeter aliquot vocābula negandī, affirmandī, approbandī, interrogandī. Artem ego ferrāriam neque exercueram neque multum fortasse sōlus potuissem: sed quum ille dē ferrāmentīs cūriōsum sē dēmōnstrat, nova mē ambitiō capit, sī forte, hīs ministrīs, ars quoque illa mihi serviat. Nunc explicō tantum, per ignem et malleum rem cōnficī. 258. Barbarōrum uterque contexendīs vīminibus, juncīs, arundinibus, cannīs, valdē excellēbat. Quidquid hujus modī ego cōnfēcī, erat sānē inhabile. Jam vērō illī magnam mihi vim quālōrum, corbium, fiscōrum rapidē contexunt, Ēlāpsō māteriem hārum rērum comportante; necnōn, quod praesertim mihi cordī erat, idōneās perficiunt caligās textilēs. Ut aquam exclūderent, rēs nūllīus mōmentī vidēbātur, sī lapidum ac saxōrum asperitātēs, necnōn īnsectās dēfenderent. 259. Secūtor autem in rē coquīnāriā excellēbat. Ē cocōrum nucibus placentās dēlicātissimās, item quasi flōrem quandam lactis, faciēbat. Piscēs, dioscōreās, maniocēs, banānās, plūrimās nucēs ita condītās prōferēbat, ut nihil suprā: etenim prō condīmentīs habēbat ananassās, zingiberim, piper et alia arōmata, saccharum ē palmīs et oleum vel optimum. Mox, postquam inter silvās vagārī potuit, avēs plūrimās īnsidiīs capiēbat; unde nūllō nitrātī pulveris dispendiō, suāve habēbāmus epulum. Porrō fruticem invenit, cujus foliīs in sōle dēsiccātīs aquam aspergēbat calefactam: hōrum jūs tepidum, saccharō admixtō, praesertim cum flōre cocī lacteō, grātissimum fuit. Pōtiōnem foliāceam appellābam. 260. Saepius mēcum dēlīberāvī, anne satis tūtō secūrēs penes hōs virōs relinquerem: videō tamen, sī quid in hāc rē sit perīculī, id fortiter dissimulandō optimē dēfendī. Sī suspīciōnem fassus erō, prāvum cōnsilium ipse submonēbō. Tēla omnia āmovēre, quae possint esse letālia, prōrsus nōn possum. Sī (quod minimē est vērī simile) ambō hominēs in mē conjūrābunt, fortasse vix poterō servārī; nam igniāria mea tēla surripient. Sed nisi conjūrābunt, alteruter mihi auxiliābitur: nec crēdō aliēnārī posse ambōrum animōs, dum majestātem ac vim meam benignitāte temperō. 261. Hīs rēbus perpēnsīs, quia lūsus corporeus mentem levat, lūdum gladiātōrium dēcernō. Etenim sī redeant barbarī, sī dēpugnāre cōgāmur, meōs virōs velim totidem barbarīs longē praestāre; at sī neque suās habeant sagittās neque fūsilī plumbō exerceantur neque gladiīs bonīs rem gerant, īnferiōrēs barbarīs fīant. Igitur Ēlāpsum prōtenus, Secūtōrem simul ac sānitās permīsit, gladiātōriam doceō artem.

262. Vīmineīs quibusdam mūnīmentīs caput, humerōs, crūra prōtegimur, ut magnā vī possīmus sine perīculō caesim ferīre; et effūsōs ex ictibus habēbāmus rīsūs. Posteā lūdum variābam, nē ūllā ratiōne pugnandī dēficerent. Sānē ventrem, pectus, vultum prōtegere, sī hostis pūnctim petat, longē difficilius est. Spissā tegete ac lārvā rōbustā armātūram concinnāvī; sed ipsī vīminea scūta fēcērunt, quae, laevō bracchiō gestāta, ictūs repellerent. Videō tamen hanc lūdī fōrmam, quantumvīs obtūsum sūmās prō gladiō baculum, oculīs et ventrī esse perīculōsam. Psittacus autem rē gladiātōriā abhorrēbat cūnctā, multōque cum ejulātū absiliēbat. 263. Mox Secūtor, quī suum retinēbat arcum atque aliquot sagittās, pennīs anatum ac ferreīs clāvīs vult sagittās novās fabricārī. Ipsīus sagittīs mucrōnēs ex piscium ossibus erant, nam ferrī suā in gente exstābat nihil. Clāvōs eōs quotquot maximē vidērentur idōneī, libēns dōnō; is autem valdē perītum sē ostendit, quum īnsuper līmam et cultrum operī commodō. 264. At ego vel parvam catapultam magnō arcuī longē antepōnēbam, pigēbatque mē quod pessulum ejus tractōrium chartā dēscrībere, nēdum lignō fingere, tam difficile vidērētur. Sed calamīs et chartā dēsignandō meditor, experior, dōnec pessulum cum tālō suō tandem rēctē excōgitāverim. 265. Tum caprārum cornua, quae reservāveram, exquīrō, et idōneum prōpōnēns stīpitem caedō, sculpō, terebrō: dēnique mollissimō ē lignō, satis magnā cum dīligentiā, rude et grande cōnstituō exemplar: quō vīsō tōtam rem intellēxēre. Itaque ipsīs opus remīsī ēlegantius perficiendum; nec spē meā falsus eram, nam catapultās haud spernendās post paulō cōnfēcērunt. Ego autem glandēs idōneās ē plumbō cōnfēcī, sed spīculā avēbam.