PAUSANIÆ DESCRIPTIONIS GRÆCIÆ BŒOTICA SEU LIB. IX.

CAPUT I.

Bœotia Atticæ finitima a Bœoto nomen accepit — de Platæensibus eorumque regibus ac rebus contra Xerxem gestis — Platæenses bis ejecti et restituti.

Atheniensibus vero Bœotia quum ex aliis partibus Atticæ finitima est, tum eos ad Eleutheras contingunt Platæenses. Bœoti quidem tota in universum gens a Bœoto nomen accepere, quem Itoni et Melanippes nymphæ, Itonum ipsum Amphictyonis fuisse filium dicunt. Oppidatim nomina multa a viris, sed a feminis plura nacti sunt. Platæenses quidem opinione mea origine sunt indigenæ. Nomen ilis inditum putant a Platæa (Asopi) amnis filia. (2) In regum et hos fuisse priscis temporibus imperio satis omnibus constat; tota enim Græcia olim regibus paruit, quum nondum respublicæ institutæ fuissent. Alium tamen e suis regibus neminem quam Asopum, et eo superiorem Cithæronem norunt; a quorum altero flumini, ab altero monti nomen fuerit. Et ipsam sane Platæam, a qua urbs nomen acceperit, facile ut credam adducor fuisse regis Asopi, non amnis filiam. (3) Hujus civitatis ante Marathoniam pugnam nullum exstat memorabile facinus. In eo prœlio quum Athenienses adjuvissent, post Xerxis in Græciam irruptionem cum iisdem Atheniensibus alacriter naves conscenderunt; et intra suosmet deinde fines contra Mardonium Gobryæ filium, Xerxis copiarum præfectum, pugnarunt. Bis autem evenit ut sedibus suis pellerentur et rursus in Bœotiam restituerentur. (4) Bello enim Peloponnesiaco Lacedæmonii Platæam obsessam expugnarunt. Jam vero restituta per eam pacem, quam Græcis a Persarum rege Antalcidas homo Spartanus confecit, quum ii qui Athenas confugerant in patriam redissent, nova iterum clade afflicta est. Nam quum nullum omnino propalam bellum Thebanis indixissent, ac sibi cum illis pacem mansuram putarent, quod dum Cadmea a Lacedæmoniis occuparetur, neque consilii neque operis ejus participes fuissent, (5) Thebani tamen prætendebant, Lacedæmonios eam pacem fecisse, quam quum deinde violassent, eidem culpæ affines esse interpretabantur omnes quibus communi fœdere cautum fuisset. Quum itaque Platæensibus suspecta esset Thebanorum voluntas, urbem firmissimo præsidio tuebantur. 437Qui vero agros a mœnibus longinquiores habebant, non quavis diei hora in eos veniebant, sed observatis concionum temporibus (quas sciebant Thebanos toto populo simulque per magnam diei partem habere solere), dum illi in concione erant, ipsi sua, vel qui extremum agrum colerent, quiete curabant. (6) At Neocles Thebanus, qui summum tunc in Bœotis magistratum gerebat, quum Platæensium astum deprehendisset, suis imperavit ut in concionem quilibet cum armis veniret. Quo facto, statim omnes Platæas duxit, non sane recta per campestrem agri partem, sed Hysias versus, qua ab Eleutheris et ex Attica acceditur, ubi ne speculator quidem a Platæensibus positus erat, et qua meridiana fere hora ad Platæarum muros erat adventurus. (7) Oppidani itaque concione occupatos Thebanos rati in agros effusi urbe exclusi sunt; cum iis qui intra muros deprehensi sunt pepigere Thebani, ut cum singulis viri, mulieres cum binis vestimentis ante solis occasum exirent. Diverso autem longe casu oppressi tunc sunt Platæenses quam olim a Lacedæmoniis duce Archidamo. Tunc enim quum obsiderentur duplici muro interclusi sunt; at Thebani mœnibus eos excluserunt. (8) Accidit hæc altera oppressio Platæensibus anno tertio ante Leuctricam pugnam, Athenis Asteo principatum obtinente. Urbs tota a Thebanis præter deorum templa excisa est. Modus quo capta urbs est civibus æque omnibus saluti fuit: ejecti enim primum ab Atheniensibus iterum recepti fuere. Deinde Philippus victoria apud Chæroneam parta quum Thebanis præsidium imposuisset ac omnia ad eorum perniciem moliretur, ipsos etiam tunc Platæenses in pristinas sedes reduxit.

CAPUT II.

Hysiarum et Erythrarum urbium reliquiæ — Mardonii sepulcrum — Actæonis petra et de Actæone narratio — tumuli occisorum in pugna Platæensi et ludi Eleutheria dicti — de memorandis urbis Platææ, Junonis Τελείας templo et signo.

Agri quidem Plataici sub Cithærone paululum a recta digressis ad dextram, Hysiarum et Erythrarum rudera sunt. Urbes olim Bœotorum fuere, ac nunc etiam inter Hysiarum ruinas Apollinis templum est dimidiata sui parte perfectum. Sacer præterea puteus est, de quo, ut Bœoti ipsi sermone suo vulgarunt, bibentes olim vaticinabantur. (2) Hinc in militarem viam reversi offendant ad dexteram Mardonii quod esse aiunt sepulcrum. Cadaver quidem Mardonii statim a prœlio e conspectu sublatum fuisse consentiente ab omnibus voce proditum est, sed in eo qui sepelierit non item consentiunt. Satis illud constat, Artonten Mardonii filium luculenta dona Dionysophani homini Ephesio et aliis quibusdam Ionici nominis dedisse, ut nec illis Mardonii sepeliendi curam negligentibus. Atque hæc quidem via ab Eleutheris Platæeam ducit. (3) Eodem vero Megaris contendentibus ad dexteram fons et paulo progressis longius saxum est; Actæonis cubile nuncupant. Nam super eo 438dormire Actæonem solitum dicunt a venatione fatigatum, atque inde Dianam in fonte proximo lavantem aspexisse. Stesichorus Himeræus Actæonem cervi pelle circumdatum scripsit a Diana necem canibus inferendam ei parante, ne Semelen uxorem duceret. (4) Ego vero sine deæ instinctu Actæonis canes rabie correptos credo, eosque, quum in furore neminem internoscerent, obvium quemque fuisse discerpturos. Qua in parte Cithæronis Pentheo Echionis filio pernicies evenerit, aut recens natus Œdipus ubinam expositus fuerit, nemo novit sicuti novimus Bivium Phocensis regionis, in quo patrem Œdipus occidit: [Est Cithæron Cithæronio Jovi sacer] de quo tunc agemus copiosius quum eo pervenerit oratio. (5) Circa ipsum prope ad Platæam aditum sepulcra eorum spectantur, qui cum Persis pugnantes ceciderunt. Ac reliquis Græcis unum est et commune conditorium, sed Lacedæmoniis et Atheniensibus eo prœlio peremptis sui separatim sunt tumuli et in illis inscripti Simonidis elegi. A communi illo Græcorum monumento non procul ara dicata fuit Jovi Eleutherio. Sepulcra quidem ex ære facta, Jovis ara et signum e candido lapide. (6) Etiamnum ludos quinto quoque anno Eleutheria faciunt, maximis de cursu propositis præmiis. Armati ante aram decurrunt. Tropæum quod a Platæensi pugna victores Græci erexere, quindecim circiter stadia ab urbe distat.

7. Intra urbem ipsam ab ara et signo Jovis Eleutherii progredientibus Platææ est heroum. De ea jam ante et quæ narrentur et quæ ipse opiner exposui. Habent Platæenses Junonis ædem spectatu dignissimam tam magnitudine quam signorum ornatu. In primo ingressu Rhea saxum fasciis involutum pro puero quem pepererat, ad Saturnum defert, Junonem Teleam (Adultam) vocant, Recto statu fabricatum signum utrumque e Pentelico lapide Praxiteles fecit. Sedentem vero Junonem eodem in templo fecit Callimachus. Nynmpheuomenen (Desponsatam) nominant ob hujusmodi rei eventum.

CAPUT III.

De Junone Nympheuomene dicta narratio — quænam signa antiquitus Dædala dicta, et inde Dædalum artificem nomen accepisse asseritur — de festi Dædalorum ratione — de festis Dædalorum minorum et majorum — antrum Nympharum Cithæronidum, Sphragidium dictum.

Junonem aiunt iratam Jovi, incertum qua de causa, in Eubœam secesisse; Jovem, quum placare eam non potuisset, ad Cithæronem qui tunc Platæensibus imperabat venisse; fuisse vero Cithæronem nemini calliditate secundum. Is igitur jubet Jovem simulacrum e ligno fabricatum, bovum plaustro vehere velatum, in vulgus vero prodere Platæam eam esse Asopi filiam quæ sibi esset desponsa. Fecit Juppiter 439quod jusserat Cithæron. (2) Id ubi ad Junonis aures pervasit, accurrit illico, et ad plaustrum accedens veste conscissa ligneam esse effigiem comperit, quam novam esse nuptam putarat. Falsam se itaque lætanti animo ferens in gratiam cum Jove rediit. In ejus rei memoriam festos celebrant dies quæ Dædala nuncupantur, quod prisci lignea signa Dædala vocitabant. Quod sane nominis ante natum Athenis Dædalum Palamaonis filium usurpatum crediderim; Dædalo autem postea demum a dædalis (ligneis scilicet simulacris), non autem inde a natalibus nomen hoc impositum fuisse arbitror. (3) Celebrantur Dædala septimo quoque anno, sicuti mihi narrabat interpres patriæ suæ antiquitatum; re autem vera breviore temporis ambitu. Verum quum accuratissime numerare vellemus media tempora a Dædalis ad altera Dædala, neutiquam id consequi potuimus. (4) Festa tali peraguntur ritu. Quercetum est non longe ab Alalcomenis; ibi caudices quercuum in Bœotia maximi sunt. In eum lucum venientes Platæenses carnium frusta elixarum exponunt. Jam cum reliquis avibus aliis nihil est eis negotii, corvos vero, qui in exta involant, quam diligentissime observant. Quorum si quis carnem abripuerit, in quanam is arbore consideat speculantur; in qua vero consederit, eam cædunt, ex eaque faciunt dædalum: dædalum scilicet ipsum nominant signum. (5) Atque hæc quidem festa, quæ Dædala parva vocant, Platæenses agunt privatim: sed magnorum solemnia Dædalorum etiam reliqui Bœoti una cum ipsis celebrant, sexagesimo quoque anno. Tamdiu enim solennia intermissa tradunt, illo tempore, quo Platæenses exules fuerint. Signa autem quoque annorum (sexaginta) periodo iis præsto sunt quattuordecim Dædalis parvis confecta. (6) Hæc sorte inter se distribuunt Platæenses, Coronæi, Thespienses, Tanagræi, Chæronenses, Orchomenii, Lebadenses, Thebani: nam hi quoque cum Platæensibus in gratiam redeuntes communem cum ceteris conventum frequentare et victimam ad Dædala concelebranda mittere instituerunt, post restitutas nempe a Cassandro Antipatri filio Thebas. Qui vero oppida minore sunt dignatione, ea societates inter se ineunt ad Dædala communibus sumptibus concelebranda. (7) Ad Asopi ripas suum quique simulacrum deportant eique in currum imposito addunt mulierem pronubam. Tum rursus sortiti quo quisque populus loco pompam ipsam ducat, plaustra a flumine in summum Cithæronis verticem agunt. Ara ibi in ipso jugo parata est; eam aram hoc exædificant modo: quadrata ligna eadem ratione inter se componunt ac si e lapide ædificium structuri essent; sarmenta eo congesta in fastigium erigunt. (8) Et civitates quidem et oppidulorum communiones singulæ vaccam Junoni, taurum Jovi mactant, atque hostias vino et odoribus refertas una cum dædalis in ara concremant. Homines privati ditiores immolant quidquid est; quibus vero minus est copiarum, e minoribus tantum immolare gregibus, 440concremare autem hostias eodem modo omnes solent; simul vero cum his ipsam etiam aram corripiens ignis consumit, atque ingentem, quæ inde se attollit, flammam e maxime longinquo conspici posse novimus. (9) Sub jugum illud in quo aram exstruunt, ubi stadia ferme quindecim descenderis, antrum videas Cithæronidum nympharum; Sphragidium (Sphragitides?) nominant. Vaticinatas ibi priscis temporibus nymphas sermo hominum vulgavit.

CAPUT IV.

De templo et signo Minervæ Areæ — reliquis Platææ memorandis — fluvio Oeroe et de Scoli reliquiis.

Minervæ etiam Areæ (Martiæ) apud Platæenses fanum est; de manubiis erectum fuit quas e pugna Marathonia cum Platæensibus Athenienses communicarunt. Signum e ligno est inauratum; ejus os, summæ manus et pedes e Pentelico lapide; magnitudine prope pari cum ea Minerva quam Athenienses in arce ex ære item de Marathonia præda ceu primitias dedicarunt. Phidias vero erat qui etiam hanc Platæensium Minervam fecit. (2) Picturæ in æde sunt Polygnoti, Ulysses patrata procorum cæde; Onasiæ, Argivorum prior ad Thebas expeditio. Atque hæ quidem picturæ in parietibus primi aditus cernuntur. Ad pedes deæ est Arimnesti imago. Dux hic Platæensium fuit in pugna contra Mardonium et ante etiam ad Marathonem. (3) Est Cereris quoque cognomento Eleusiniæ Platæis fanum et Leiti sepulcrum. Unus hic ex omnibus Bœotorum ducibus e belio Trojano domum rediit. Gargaphiæ fontem Mardonii equitatus corrupit, quod Græcorum copiæ quæ contra se stabant illa aqua utebantur. Est tamen fons ille post a Platæensibus restitutus. (4) In via quæ a Platæa Thebas ducit fluvius est Oeroe. Filiam fuisse Asopi Oeroen dicunt. In citeriore Asopi ripa juxta fluvium ad inferiora flectentibus stadiûm intervallo prope quadraginta, Scoli ruinæ sunt, inter quas exstat imperfecta ædes Cereris et Proserpinæ cum dearum signis item ad dimidias tantum partes perfectis. Dividit adhuc a Thebano Platæensem agrum Asopus.

CAPUT V.

De primis Thebaidis incolis et regibus, Ogygo, Cadmo — Polydoro, Pentheo — Amphione et Zetho — de Amphionis musica arte varia narratio — de Laio et Œdipode — Polynice et Eteocle — Thebis ab Argivis captis et de Thersandro — de Tisameno et reliquis Thebanorum regibus.

Qui primi Thebaidem terram tenuerint, Enctenas fuisse tradunt, quorum rex fuerit Ogygus, homo indigena. Ab eo nempe poetarum plurimis Thebas Ogygias cognomine appellant. Periisse hunc populum ferunt pestilentia. Successisse in eas sedes Hyantes et Aones, Bœoticas, opinor, non alienigenas gentes. Jam vero quum in ea loca Cadmus 441Phœnicum copias adduxisset, prœlio fusi Hyantes postera nocte profugere; Aones Cadmus supplices manere et cum Phœnicibus permisceri facile passus est. (2) Aones quidem vicatim adhuc habitabant, Cadmus vero oppidum, cui et nunc idem est nomen, Cadmeam condidit. Sed aucta postea urbe inferioribus Thebis pro arce Cadmea fuit. Illustres omnino Cadmi nuptiæ fuere, si, quod Græcorum sermone proditum est, Martis et Veneris filiam uxorem duxit. Ipsius quoque filiæ magnam celebritatem nactæ sunt, quod Semele ex Jove pepererit, Ino in marinas deas relata sit. (3) Eodem Cadmo regnante maximæ post ipsum Cadmum opes fuere Spartorum: quorum nomina Chthonius, Hyperenor, Pelorus et Udæus; nam Echionem virtutis ergo quem sibi generum adscisceret dignum Cadmus duxit. Hos sane viros, quod nihil amplius comperti habeam, fabulæ assentiens Spartos a satu quo dicuntur editi appellatos crediderim. Postquam Cadmus ad Illyrios, ad Encheleas scilicet Illyricum populum, commigraverat, Polydorus ejus filius paternum imperium tenuit. (4) Pentheus quidem Echionis filius et generis dignitate et regis amicitia plurimum pollebat; verum quum esset insolentior et plane impius, Baccho violati numinis pœnas dedit. Polydoro Labdacus filius fuit. Hunc pater, quum e vita decederet, puerum adhuc relicturus erat; quare filium una cum regno Nycteo in tutelam tradidit. (5) Quæ huc pertinent reliqua mihi in Sicyoniarum rerum commentario exposita sunt; cujusmodi scilicet mors Nyctei fuerit et quemadmodum ad Lycum ejus fratrem pueri tutela et Thebanorum principatus pervenerit. Et Lycus quidem Labdaco jam adulto regnum restituit. Sed quum non ita multo post ipse quoque Labdacus diem suum obiisset, rursus Lycus Labdaci filium Laium in tutelam suam recepit, (6) Lyco jam tutelam gerente iterum Amphion et Zethus collecta militum manu agrum invadunt; et Laium quidem periculo subtraxerunt ii quibus curæ fuit providere, ne Cadmei generis nomen in posterum aboleretur; Lycum vero Antiopes filii prœlio vicerunt. Iidem regno potiti oppidum inferius cum Cadmea conjunxerunt; urbem totam Thebas ob cognationem quæ cum Thebe ipsis fuit, nuncuparunt. (7) Hujus rei testimonio mihi sunt Homeri in Odyssea versus:

Qui portis septemgeminis et turribus altis

cinxerunt Thebas: neque enim sine turribus ausi

incolere, invicti quanquam illi viribus essent.

De Amphionis vero cantu et quod muros ad lyram erexerit, nullam prorsus in carminibus suis fecit mentionem. Hanc in musicis famam idcirco est Amphion consecutus, quod a Lydis ob Tantali affinitatem Lydios modos didicit primusque chordas tres ad quattuor a superioribus inventas addidit. (8) Is qui carmina in Europam fecit, memoriæ prodidit, Amphionem Mercurio magistro lyræ primum usum didicisse, 442cantu vero saxa et feras duxisse. At Mœro Byzantia, quæ heroica carmina et elegos scripsit, Amphionem tradit primum omnium Mercurio aram dedicasse et idcirco lyram ab eo accepisse. Aiunt etiam apud inferos Amphionem ob eas contumelias plecti, quas in Latonam et ejus filios jecerat. (9) De pœna ejus in carmine mentio est cui Minyas nomen spectat vero Amphionis æque ac Thamyridis Thracis pœnam. Posteaquam vero Amphionis domus pestilentia deleta est, et Zethus, quum genitum ex se puerum ipsa ob certam noxam mater peremisset, ipse quoque animi ægritudine contabuit; (10) ibi Laio Thebani regnum detulerunt. Laio regi, qui Iocastam uxorem duxerat, Delphis venit oraculum, a filio, si quis ei ex Iocasta nasceretur, ipsum interfectum iri. Quare Œdipum exposuit. At ille quum adolevisset, et patrem occidit et matrem uxorem duxit. Filios vero ex ea nullos ei natos esse testimonio mihi sunt qui in Odyssea leguntur Homeri versus:

(11)

Vidi etiam Œdipodis matrem, formosam Epicasten

quæ fœdo imprudens temeravit crimine vitam

gnati juncta toro; genitorem occiderat ille.

Mox tamen in lucem visum hoc proferre deis est.

Quî igitur cogitari potest, deos hoc mox patefecisse, si nimirum quattuor liberi nati erant Œdipo ex Epicasta? Verum Eurygania illos Hyperphantis filia peperit; quod is qui carmina illa condidit quæ Œdipodia nominant, declarat; Onasias etiam Platæensibus tristem demisso vultu ob filiorum dimicationem pinxit Euryganiam. (12) Polynices enimvero vivente adhuc et imperante Œdipo Thebis discessit, metuens ne diris quibus ipsos pater devoverat esset obnoxius. Quum autem Argos confugisset et jam filiam ei nuptum dedisset Adrastus, ab Eteocle fratre accersitus post Œdipi mortem Thebas revertit. Orto vero cum fratre dissidio, urbe pulsus iterum exulavit. Petitis deinde ab Adrasto copiis quibus reditum in patriam pararet, exercitum perdit, ipse vero singulare cum fratre certamen init ex provocatione. (13) Certantes quum periissent, regnum devenit ad Eteoclis filium Laodamantem, cujus pueri tutorem agens Creon imperabat, filius Menœcei. Adoleverat jam Laodamas ac penes ipsum regnum erat, quum iterum Argivi Thebas oppugnatum exercitum misere. Iis cum exercitu Thebani occurrerunt ad Glisantem, quumque ad manus ventum esset, Ægialeum Adrasti filium Laodamas occidit. Ab Argivis vero prœlio superatus, cum ea Thebanorum manu quæ illum ultro secuta est, insequenti nocte fuga se in Illyrios recepit. (14) Hostes captas Thebas Thersandro Polynicis filio tradidere. Jam vero quum Agamemnonis copiarum pars, dum ad Trojanum bellum contenderet, ab instituto navigationis cursu aberrasset et in Mysia cladem accepisset, fors ita tulit ut Thersander quoque, 443cujus in ea pugna præ ceteris Græcis virtus enituerat, a Telepho occideretur; est vero ei monumentum erectum circa Caici campos in Elæa urbe, lapis in subdiali fori parte, quo in loco ei parentant, ut ipsi dicunt; incolæ. (15) Thersandro mortuo, altera jam classe contra Paridem et Trojanos comparata, Peneleum sibi ducem delegere, quod Tisamenus Thersandri filius nondum per ætatem erat imperio capessendo idoneus. Interfecto ab Eurypylo Telephi filio Peneleo, regem Tisamenum declarant, Thersandro et Demonassa Amphiarai filia genitum. Furiarum Laii et Œdipi Tisamenus quidem non est expertus iram, (16) verum filius Tisameni Autesion, adeo ut ad Dores transmigrarit, jussu oraculi. Eo jam profecto regem crearunt Damasichthonem, Opheltæ filium, nepotem Penelei. Damasichthoni Ptolemæus filius fuit; Ptolemæo Xanthus, quem Andropompus in singulari certamine non virtute, sed dolo interfecit. Placuit in postremum Thebanis non uni amplius, sed pluribus reipublicæ summam committere.

CAPUT VI.

De Thebanorum rebus bello gestis — calamitatibus quibusdam divinitus significatis.

Inter ea autem quæ ipsis vel prospera vel secus in belli certaminibus evenere, hæc ego maxime memoratu digna comperi. Victi ab Atheniensibus prœlio sunt quum illi eo bello quod de agri finibus gerebatur, Platæensibus opem tulissent. Alteram etiam cladem accepere ad Platæam cum iisdem Atheniensibus acie congressi, quo tempore Xerxis amicitiam Græcorum saluti anteponere visi sunt. (2) Verumtamen hujus rei culpa non fuit penes universum populum; tunc enim paucorum principatus, non patria reipublicæ administratio vigebat. At profecto si Pisistratus vel ejus filii Barbaris in Græciam invadentibus adhuc Athenis dominati essent, dubitari non potest quin ipsi quoque Athenienses, quod in Persarum studia propensiores essent, crimine vacaturi non fuissent. (3) Posteriore vero tempore etiam Athenienses ad Delium in Tanagræis victi sunt a Thebanis, et Hippocrates Ariphronis filius imperator cum majore militum parte cecidit. Lacedæmoniis statim post Persarum discessum usque ad id bellum quod Peloponnesii Atheniensibus intulerunt, cum Thebanis optime convenit. Bello autem confecto et exarmata jam Atheniensium classe non ita multo post Thebani una eum Corinthiis arma contra Lacedæmonios moverunt. (4) Quum vero pugna ad Corinthum et Coroneam superati fuissent, mox ad Leuctra omnium quas de Græcis Græcos unquam reportasse noverimus maxime illustrem sunt victoriam adepti. Tunc et decurionatus quos in civitatibus constituerant Lacedæmonii, sustulerunt; et harmostas Spartanorum ejecerunt. Phocicum deinde bellum, quod Sacrum Græci appellarunt, annos perpetuos decem gesserunt. (8) In rerum Atticarum historia jam ante conscripsimus cladem illam ad Chæroneam universis Græcis 444calamitosam fuisse; Thebanorum tamen inprimis res vehementer attrivit: sunt enim illi præsidium coacti intra urbis mœnia recipere, quod post Philippi demum mortem regnante jam Alexandro ejicere conati sunt. Quo facto futura eis pernicies illico est divinitus significata. Atque in Cereris fano Legiferæ prorsus alia quam ante Leuctricam pugnam signa iis exstiterunt: (6) tum enim albis, aggrediente vero Alexandri et Macedonum exercitu nigris araneæ valvas fani telis obduxerunt. Proditum etiam est annalibus in Attica terra cinere pluisse anno uno antequam Syllæ arma ingens Atheniensibus exitium importassent.

CAPUT VII.

Thebani ejecti a Cassandro restituuntur — de Cassandri odio in Alexandri domum ejusque morte — Cassandri liberorum factis — Thebanis in bello Mithridatico a Sylla multatis.

Thebani ab Alexandro expulsi quum Athenas profugi se recepissent, post a Cassandro Antipatri filio restituti sunt. Ad instaurandas Thebas egregiam præ ceteris operam navarunt Athenienses, rem adjuvarunt tamen etiam Messenii et Megalopolitani. (2) Restituisse vero Thebas Cassandrum crediderim Alexandri maxime odio. Ejus enim domum totam funditus evertere contendit. Nam et Olympiadem Alexandri matrem iis Macedonum qui in eam acerrimis flagrabant odiis, lapidibus obruendam tradidit, et Alexandri filios Herculem ex Barsine, Alexandrum ex Rhoxane susceptos venenis peremit. Neque ipse tamen fortunatus e vita discessit. Ex morbo enim aquæ subter cutem fusæ vivens etiamnum erumpentibus undique vermibus extabuit. (3) Ex ejus vero liberis Philippum natu maximum, ubi non multo post regnum susceperat, tabida corporis lues sustulit. Post hunc Antipater Thessalonicen matrem interfecit, Philippo Amyntæ filio et Nicasipolide genitam. Parricidii ea fuit causa, quod ea plus benevolentiæ Alexandro, qui erat Cassandri liberûm minimus, impertiret. At Alexander, accito in auxilium Demetrio Antigoni filio, interempto fratre Antipatro matris quidem cædem ultus est; verum intellexit percussorem paratum quem sibi socium adsciverat. (4) A Cassandro itaque deorum aliquis quisquis ille fuerit meritam pœnam exegit. Thebanis Cassandri auspiciis vetus omnis murorum ambitus est restitutus. Sed oportuit etiam in posterum magnorum eos malorum minime expertes esse. Quum enim Mithridati cum Romanis bellanti se adjunxissent, nulla, opinor, alia ratione quam publica Atheniensium amicitia adducti, Sylla cum exercitu in Bœotiam ingresso periculi terrore studia statim sua, mutata sententia, ad Romanos converterunt. (5) Non tamen Sylla propterea quicquam de sua in illos ira remisit. Nam et alia ad Thebanorum fortunas comminuendas excogitavit et dimidia agri eos parte multavit. Factum vero suum hujusmodi prætexuit causa. Quum primum bellum contra Mithridatem gerere 445cœpit, ob pecuniæ inopiam donaria omnia conflavit ex Olympia, ex Epidauro, ex Delphici etiam Apollinis templo quæ Phocenses reliqua fecerant. (6) Hæc igitur militi divisit: diis vero pro opibus illis dimidiam agri Thebani partem adjudicavit. Sed Romanorum liberalitate ereptum agrum postea Thebani receperunt. Ceteroquin ex eo tempore ad summam reducti sunt imbecillitatem. Ætate mea inferior urbs tota, delubris deorum exceptis, deserta est; arx tantum habitatur, Thebarum, non Cadmeæ amplius nomine.

CAPUT VIII.

De Potniarum reliquiis, memorandis et templo Bacchi Ægoboli — loco, ubi Amphiaraus terræ hiatu absorptus — septem Thebarum portis, earumque nominibus.

Ubi Asopum transieris, ab urbe ipsa decem stadiorum intervallo Potniarum ruinæ sunt, et inter ipsas Cereris et Proserpinæ lucus. Signa ad fluvium Potnias præterlabentem Potniadas deas appellant. Iis stato tempore et alia patrio ritu faciunt sacra et in locum quæ Megara vocant lactentes sues mittunt; eosdemque sues proxima anni tempestate apud Dodonam aiunt. *** Id ut credat sibi qui volet in animum inducat. Est ibidem et Bacchi ædes, cognomine Ægoboli (Capram jaculantis) (2) Ita enim aliquando accidit, ut dum sacrificarent, per temulentiam eo vecordiæ processerint, ut ipsum Bacchi sacerdotem occiderint. Quod piaculum quum atrox pestilentia consecuta esset, ex Delphici Apollinis responso puerum Baccho jam pubescentem mactandum acceperunt. Sed non multis post annis deum ipsum capellam pro puero supposuisse tradunt. Potniis etiam puteus monstratur, e quo potantes equas in furorem agi tradunt. (3) Qua est a Potniis Thebas iter, ad viæ dexteram circumsepta est area non utique magna in eaque columnæ positæ. Ibi terram Amphiarao se diffidisse credunt. Addunt ad fabulam, neque aves illis columnis insidere, neque ejus areæ herbam ullum vel mansuetum vel ferum animal attingere. (4) Thebani in veterum murorum ambitu portas septem habuere, quæ adhuc manent. Sumpsisse audivi nomina, Electridem ab Electra Cadmi sorore; Prœtides a Prœto homine indigena. Qua vero hic ætate vixerit et unde genus duxerit, perdifficile erat inventu. Neistas nominarunt quod in cithara chordarum unam, cui Nete nomen, Amphion ante hanc portam invenisse dicitur. Audivi etiam Zethi, qui frater Amphionis fuit, filio Neis nomen fuisse, et ab isto Neide portæ nomen datum. (5) Jam Crenæas portas a fonte denominant. Hypsistas (Altissimas) vero ex eo nominant quod ** Ad eas portas Jovis Hypsisti cognomine sacellum. Præter eas quas connumeravimus portas est quæ Ogygiæ nominantur, et omnium postremæ Homoloides; harum etiam portarum nomen novissimum esse mihi videbatur, Ogygiarum vero antiquissimum. 446(6) Homoloides vero nominatas esse dicunt ex eo, quod in pugna cum Argivis ad Glisantem accepta clade, quum plurimi Laodamantem Eteoclis filium secuti ex urbe profugissent, eorum pars una ab itinere in Illyrios capessendo abhorruisset, conversi autem in Thessalos Homolen occupassent, omnium qui in Thessalia sunt montium maxime fertilem et aquis irriguum. (7) Illinc a Thersandro Polynicis filio postliminio revocatos portas, quibus redeuntes urbem introierunt, ab Homole nuncupasse Homoloides. A Platæa quidem venientes Electræ portæ excipiunt. Ad eas Capaneum Hipponoi filium, dum vehementiore impetu muros ascendere conatur, fulmine ictum memorant.

CAPUT IX.

De Argivorum primo bello contra Thebas suscepto — Thersandri et Epigonorum bello contra Thebanos — carmine de hoc bello composito.

Atque hoc quidem bellum quod Argivi gesserunt, eorum omnium quæ heroicis temporibus inter Græcos gesta fuere, longe dignissimum quod hominum memoriæ proderetur fuisse existimo. Est enim ab Eleusiniis cum reliquis Attici nominis populis, et a Thebanis cum Minyis ita pugnatum, ut brevi exercituum incursione et unico conflictu debellatum fuerit, conversis mox ad concordiam et fœdera hominum animis. (2) At Argivorum exercitus in mediam Bœotiam ex media venit Peloponneso, et Adrastus ex Arcadia et a Messeniis auxilia coegit; quum interea Thebanis auxilio copiæ a Phocensibus missæ venirent et ex Minyade terra Phlegyæ. Prœlio vero ad Ismenum inito in ipso congressu Thebani superati et in fugam versi intra mœnia se recepere; (3) verum quum muros oppugnare Peloponnesii nescirent, atque animorum audacia magis quam arte freti impetum facerent, eorum multos de muris deturbantes Thebani occiderunt; et facta deinceps in turbatos ordines eruptione etiam reliquos prostravere, adeo ut totus exercitus uno Adrasto excepto perierit. Sed ea Thebanis victoria magna stetit clade. Ex eo usurpatum, ut si qua victores pernicies opprimat, Cadmea victoria dicatur. (4) Non multis post annis Thersandro duce Thebas adorti ilii sunt quos Epigonos Græci vocant. Satis autem constat, eorum signa secutos non tantum Argivos, Messenios et Arcadas, sed in auxilium accitos Corinthios etiam et Megarenses. Thebanis rursus opem finitimi tulere. Acriter utrinque est ad Glisantem dimicatum. (5) E Thebanis multi statim post cladem acceptam cum Laodamante effugerunt, reliqui per obsidionem subacti sunt. Et hoc quidem bellum est carmine perscriptum, cui Thebaidis nomen est inditum. Cujus Callinus mentionem faciens ab Homero factum esse censet, cui multi et ii non ignobiles 447auctores assentiuntur. Ego certe poesin illam secundum Homeri sane Iliadem et Odysseam plurimi facio. Et hactenus de bello quod cum Thebanis Œdipi filiorum causa gesserunt Argivi.

CAPUT X.

De memorandis prope Thebas — Apolline Ismenio, Minerva ac Mercurio Pronais — Mantûs sella — Apollinis Ismenii annuo sacerdote — Marlis fonte et Caantho.

Non longe a portis commune sepulcrum exstat eorum qui in acie cum Alexandro Macedone confligentes mortem oppetiere. Monstrant proximo loco campum, in quo occisi a Cadmo ad vicinum fontem draconis dentium facta semente (si fabulæ est fides habenda) terra homines edidit. (2) Ad portæ dexteram collis est Apollini sacer; et collis et deus eodem nomine Ismenius dicitur Ismeno fluvio præterfluente. In ipso ad ædem aditu Minervæ et Mercurii marmorea signa sunt; Pronai (Vestibulares) appellantur; Mercurium Phidias, Minervam Scopas fecisse dicitur. Templum proxime erectum est; in eo signum magnitudine ei quod in Branchidis est, par, specie etiam ipsa ab illo nihil differt. Eorum signorum si quis alterum viderit et a quo factum fuerit cognoverit, nimirum ille haud magno negotio, quum alterum intueatur, item Canachi opus esse cognoscat; tantum interest quod ille in Branchidis Apollo ex ære, Ismenius hic e cedro est. (3) Est eodem in loco saxum super quo Manto Tiresiæ filiam sedisse tradunt; jacet ante ipsum templi vestibulum; nostra etiamnum ætate Mantûs sellam vocant. Ad templi dexteram effigies e marmore sunt; eas esse dicunt Heniochæ et Pyrrhæ filiarum Creontis, qui dum Laodamanti Eteoclis filio tutor esset, imperium tenuit. (4) Apollini Ismenio hac etiam ætate Thebani puerum claris natalibus, forma et robore præstantem, annuum sacerdotem deligunt. Daphnaphorus (Lauriger) ei cognomen est, quod serta e lauri foliis gestant pueri. Non habeo satis compertum an omnes qui Daphnaphori munus obierint ex patrio instituto æneum Apollini tripodem dedicent; existimo certe nulla lege illos teneri: paucos enim illic tripodes vidi; igitur e ditissimis orti parentibus pueri dedicare videntur. Eorum tripodum est maxime insignis tum operis vetustate, tum hominis dignitate, quem Amphitryo dedicavit Hercule laurum gestante. (5) Supra Ismenii, fontem videas quem Marti sacrum dictitant, et a Marte fontis custodiam draconi demandatam. Prope est Caanthi tumulus; Meliæ fratrem, Oceani fuisse filium Caanthum dicunt, missum vero a patre sororem raptam quæsitum. Quum in Apollinis eam esse potestate comperisset neque omnino abducere puellam potuisset, ignem in lucum, quem Ismenium vocant, injicere 448ausum, ob eam rem (uti narrant Thebani) sagittis ab Apolline confixum. (6) Est illic quidem Caanthi sepulcrum; e Melia vero Apollinem aiunt filios duos suscepisse, Tenerum et Ismenium; illi divinationem dedisse, ab Ismenio fluvium nomen accepisse. Neque tamen hic ante nomine caruit; nam priusquam Ismenius Apollini nasceretur, Ladon amnis nuncupabatur.

CAPUT XI.

Memoranda Thebarum, Amphitryonis domus — imagines mulierum, quæ Pharmacides dicuntur, et Herculis templum — de Dædalo et Icaro — signis et ornamentis templi Herculis — ara Apollinis Spodii.

Ad lævam ejus portæ cui Electræ nomen, domus rudera sunt, quam inhabitasse Amphitryonem memorant quum e Tirynthe ob Electryonis cædem fugisset. Visitur adhuc inter ea rudera Alcmenæ thalamus. Eum a Trophonio et Agamede Amphitryoni exædificatum Thebani dicunt, atque inscriptionem in eo positam fuisse hanc:

Uxorem Alcmenen olim quum huc ducere vellet

Amphitryon, thalamum hunc sibi legit, quem fabricarunt

Anchasius docta arte Trophonius atque Agamedes.

(2) Hæc igitur ibi Thebani scripta fuisse dicunt. Ostendunt etiam Herculis ex Megara liberorum sepulcrum; de eorum morte iis omni ex parte assentiuntur quæ sunt ab Himeræo Stesichoro et Panyasi in versus relata. Addunt vero Thebani Herculem præ insania ipsum etiam Amphitryonem occisurum fuisse, nisi lapide ictus somno se dedisset; eum lapidem Minervam jecisse; Sophronistera (resipiscendi auctorem) nominant. (3) Sunt eodem in loco feminarum jam fere evanidæ imagines extra aream exstantes. Pharmacidas (Veneficas) vocant Thebani; missas vero a Junone aiunt quo parturienti Alcmenæ impedimento essent. Sed eas, dum Alcmenæ partum inhiberent, Tiresiæ filiam Historidem tali astu elusisse. Ex eo namque loco unde ipsæ facile audire possent, alta voce jubilavit quasi peperisset Alcmena; illas ea voce deceptas abisse, Alcmenam vero puerum enixam. (4) Herculis illic templum cum signis, quorum alterum e candido lapide Promachum (propugnatorem) vocant, Xenocriti et Eubii Thebanorum opus; alterum, ligneum simulacrum, prisci operis Dædali fuisse arbitrantur; quod ut credam ipse quoque facile adducor. Dedicasse ipse Dædalus fertur ut bene de se merito gratias referret. Quum enim e Creta fugiens sibi et Icaro filio non magna ædificasset navigia primusque omnium velificationem adinvenisset, quo Minois classem, quæ remis tantum utebatur, secundo impulsi vento anteverterent, tunc ipse quidem incolumis evasit; (5) Icari vero navem imperitia gubernantis eversam tradunt; sub undis enectum maris æstu delatum esse in insulam supra Samum sitam atque nomine adhuc carentem; Herculem, quum forte in illa loca venisset, 449agnitum cadaver sepelisse, ubi hac etiam ætate non magnus terræ agger exstat in promontorio quod Ægæo mari imminet; et ab Icaro hoc insulam et quod eam incingit mare nomen accepisse. (6) Thebanis in templi fastigiis plurima ex duodecim Herculis laboribus fecit Praxiteles. Quæ prætermisit sunt Stympheli aves et Eleæ terræ purgatio; pro illis est cum Antæo lucta. Thrasybulus quidem Lyci filius totaque illa Atheniensium exulum manus, quod Thebis moventes expulsis triginta tyrannis patriam recepissent, in Herculis fano Minervam et Herculem colossos, formis a fundo elevatis, e Pentelico lapide, Alcamenis opus, posuerunt. Jam vero gymnasium et stadium, utrumque de Herculis nomine appellatum, cum templo conjuncta sunt. (7) Supra lapidem Sophronistera est Apollinis ara cognomento Spodii e victimarum cineribus congesta. Ominum ibi divinatio observatur, qua præ ceteris maxime Græcis uti Smyrnæos novi. Est enim apud illos quoque extra mœnia supra urbem ad omina captanda sacrata ædes.

CAPUT XII.

Apollinis Polii cultus apud Thebanos — de Cadmo Phœnice, non Ægyptio, et Minervæ Phœnicio et Ægyptio nomme — varia quæ de Harmoniæ nuptiis ac de Semele narrantur — de Pronomo tibicine et variis modorum generibus.

Apollini vero cognomine Spodio lauros priscis temporibus immolabant Thebani; sed quum ita accidisset ut stato festoque die hostiam cædendi tempus instaret, qui vero ut taurum adducerent missi fuerant non venirent, de plaustro prætereunte bovem alterum arreptum mactarunt; ex quo institutum operario bove facere. Vulgatus est præterea inter Thebanos sermo, Cadmum Delphis Phocensi via Thebas ducente venientem ducem itineris bovem habuisse, emptam illam de Pelagontis bubulcis et in utroque latere insignem fuisse candida nota in lunæ speciem jam plenæ. (2) Oportebat autem Cadmum cum sociis et exercitu ex oraculi responso ibi consistere, quo loco bos fessa procubuisset. Illum ipsum locum hodie quoque ostendunt. In eo sub divo ara est Minervæ cum signo quod a Cadmo dedicatum perhibent. Refellitur facile eorum error, qui in Thebanorum fines Ægyptium, non Phœnicem Cadmum venisse putant, vel ipso hujus Minervæ nomine; Onga enim Phœnicum, non Sais Ægyptiorum lingua dicitur. (3) Tradunt præterea Thebani, quo loco est arcis nunc forum, Cadmi olim domum fuisse; thalamorum quoque ruinas ostendunt, quorum unum Harmoniæ, alterum Semeles fuisse dicunt, quem ætate etiam nostra ab hominum accessu custodiunt. Porro ab iis Græcis, qui Musas in Harmoniæ nuptiis cecinisse credunt, locus in foro monstratur ubi deas cantasse ajunt. (4) Est etiam memoriæ proditum, cum eo 450fulmine quo icta est Semele de cœlo lignum decidisse in ejus thalamum; quod quum ære Polydorus exornasset, Bacchum Cadmeum appellasse. Prope est Bacchi signum quod Onasimedes e solido ære fecit. Aram vero Praxitelis filii elaborarunt. (5) Posita illic etiam statua est Pronomi tibicinis, qui unus maxime apposite omnium ad aures multitudinis permulcendas tibiis cecinit; ante id tempus tres tibiarum species tibicinibus erant comparatæ; aliæ namque Doricis modis fabricatæ, aliis Phrygiam harmoniam exprimebant, et diversæ ab his ad Lydios adhibebantur modos. At Pronomus ejusmodi primus excogitavit tibias, quæ ad omnia harmoniæ genera essent accommodatæ, primusque tam diversos generibus modos iisdem tibiis effinxit. (6) Idem etiam vultus habitu et insuper totius corporis motu mirifice dicitur spectatores in theatris delectasse. Exstat ejus cantilena quam Chalcidensibus ad Euripum fecit, ut eo carmine Delum venientes loci numina salutarent. Huic itaque Thebani et Epaminondæ Polymnidis filio in quo diximus loco statuas posuere.

CAPUT XIII.

De Epaminonda ejusque rebus bello gestis — bello Lacedæmoniorum cum Thebanis — Scedaso ejusque filiabus — pugna apud Leuctra cum Lacedæmoniis commissa.

Epaminondæ majores quidem illustres generis claritate fuere, ejus vero pater tenuiore fuit inter Thebanos re familiari quam alius mediocris quivis; filium tamen patriis disciplinis accuratissime erudiendum curavit; ipse ab ineunte adolescentia ad Lysin Tarentinum se discendi causa contulit; hominem Pythagoræ Samii præceptis instructum. Bello quod gessere cum Mantinensibus Lacedæmonii, missus esse dicitur cum aliis Thebanis in Lacedæmoniorum auxilium Epaminondas. Is Pelopidam saucium magno suo periculo in pugna servavit. (2) Ac deinde quum legatus venisset Spartam quo tempore Lacedæmonii pacem eam quæ Antalcidæ vocatur sancire decreverant, et Epaminondam rogasset Agesilaus, numquid singulas Bœotiæ urbes in pacem jurare situri essent Thebani; respondit ille: Non utique, Spartane, priusquam apud vos videamus singularum circa Spartam urbium incolas jurasse. (3) Jam vero quum bellum inter Lacedæmonios et Thebanos cœptum esset geri et Lacedæmonii quum suis tum sociorum opibus freti Thebanos urgerent, ipse cum exercitus parte supra Cephisidem paludem, qua Peloponnesii irruptionem facturi videbantur, castra posuit. At Cleombrotus Lacedæmoniorum rex ad Ambrossum in Phocenses agmen vertit: mox Chærea et iis quibus fuerat ejus aditus custodia commissa interfectis, ad Leuctra in Bœotiam penetravit. (4) Eo in loco quum ipsi Cleombroto, tum universis Lacedæmoniorum copiis ostenta divinitus evenerunt. Mos fuit regibus Spartanis ad bellum proficiscentibus ovium greges in extremo agmine habere, ut inde quum hostias diis mactarent, tum ante certamina 451rimarentur, an lætos exta successus portenderent. Earum pecudum duces itineris erant capræ, quas Catœadas nominant pastores. Tunc quidem gregem invadentes lupi ovibus nullam sane noxam intulerunt, solas vero Catœadas necarunt. (5) Dicuntur etiam Lacedæmonii filiarum Scedasi diris obnoxii fuisse. Scedaso enim Leuctris domicilium habenti filiæ fuere Molpia et Hippo. Eas jam nubiles Lacedæmonii homines jura divina violantes Phrurarchidas et Parthenius per vim vitiarunt. Puellæ contumeliam minime ferendam ratæ laqueo vitam continuo finierunt. Ipse Scedasus, quum Spartæ judicium postulanti datum non fuisset, Leuctra reversus manum sibi intulit. (6) Huic Scedaso tunc Epaminondas ejusque filiabus parentavit, votaque nuncupavit professus prœlium non magis pro Thebanorum salute, quam eam injuriam ulciscendi causa commissum iri. Sed Bœotii nominis ducum non eædem erant, verum vehementer discrepantes sententiæ. Nam Epaminondæ, Malgidi et Xenocrati placebat quam celerrime pugnam capessere; Damoclidas vero et Damophilus et Simangelus congrediendum neutiquam censebant, sed conjugibus et liberis in Atticam amandatis ad obsidionem sustinendam quæ pertinerent esse omnia comparanda. (7) Atque horum quidem sex in hunc modum consilia variarunt. Ubi vero septimi, qui ad Cithæronis angustias præsidio fuerat præfectus, Bacchylides ei nomen fuit, ad exercitum reversi suffragio est eorum qui Epaminondæ assensi fuerant sententia comprobata, decreverunt omnes prœlio belli fortunam experiri. (8) Erant quum alii ex Bœotis Epaminondæ suspecti, sed præ ceteris Thespienses. Veritus igitur ne dum manus consererentur partes proderent, potestatem fecit omnibus qui vellent e castris domum concedendi. Quare quum Thespienses, tum reliqui Bœoti qui a Thebanis erant alieniores, discessere. (9) Quum vero ad manus ventum esset, Lacedæmoniorum socii conceptum in illos jam ante animo odium aperte declararunt, nempe qui neque locum tenuerint et in quam partem hostis impressionem fecisset, terga dederint. Æquavit inter duas acies certamen quod pristina rei militaris scientia et patriæ gloriæ retinendæ cura Spartanos incitabat; Thebani sibi pro patria, pro conjugibus et liberis propositum certamen videbant. (10) Postea vero quam et alii de Lacedæmoniorum primoribus et rex ipse Cleombrotus occubuit, ibi Spartanos tametsi graviter affectos adegit necessitas, ut locum pugnando tuerentur suum. Erat enim magno apud Lacedæmonios dedecori regis cadaver sinere in hostium esse potestate. (11) Thebani certe victoriam adepti sunt omnium præclarissimam quas de Græcis Græci unquam 452reportaverint. Postero die Lacedæmonii suorum cadavera ad sepulturam misso ad Thebanos caduceatore poposcerunt. Epaminondas vero quum sciret maxime in dissimulandis calamitatibus suis callidos esse Spartanos, sociis se prius eorum cadavera tollendi facultatem daturum respondit; ac deinde se facile suos a Lacedæmoniis humari passurum. (12) Quod quum ita constitutum esset, sociorum aliis suos non fuit omnino quod tollerent, quum neminem amisissent; alii quam paucissimos desiderarunt; tum demum Lacedæmonii suos sustulerunt, et Spartanis confiteri necesse fuit suorum illam stragem fuisse maxime. De Thebanorum quidem et eorum qui permanserant Bœotorum numero septem duntaxat et quadraginta desiderati fuere, quum e Lacedæmoniis ipsis plures quam mille cecidissent.

CAPUT XIV.

De iis, quæ Leuctricam pugnam consecuta sunt — Epaminondas Thespienses, qui Ceressum confugerant, ejicit — Epaminondas ab Arcadibus arcessitur, Megalopolin condit et Messenen restituit — Epaminondas Iphicratem fugat — capitis arcessitur.

Post pugnam edicto permisit ceteris Peloponnesiis ut domos quique suas redirent; solos Lacedæmonios ad Leuctra interclusos tenuit. Verum quum certior factus esset Spartanos ex urbe effusos suis in auxilium universos venire, hostibus quo vellent abeundi sub certis conditionibus potestatem dedit, suis asserens multo esse optabilius ex Bœotia bellum in Laconiam propulsare. (2) Thespiensibus, quod et vetera in se Thebanorum odia et recentem eorum felicitatem suspectam haberent, visum est urbe relicta Ceressum confugere. Est Ceressus castellum in Thespiensi agro, quo jam olim multo cum exercitu invadentibus Thessalis, se receperant. Quo tempore quum Ceressi expugnandi spes post longos conatus Thessalos frustrata esset, Delphos dei consulendi causa miserunt, (3) a quo hujusmodi oraculum est redditum:

Leuctra mihi umbrosa est curæ, est et Alesia tellus

et Scedasi soboles geminæ miseranda puellæ.

Pugna illic atrox miscebitur; haud erit ullus

qui sciat hoc hominum, lumen juvenile priusquam

perdiderint Dores, fatalis ubi ingruet hora.

Tunc quoque non alio capietur Marte Ceressus.

(4) Epaminondas expugnato Ceresso ac Thespiensibus qui illuc confugerant ejectis ad Peloponnesi res ordinandas maturavit, magno studio accersentibus Arcadibus, ac primo statim adventu Argivos ipsius amicitiam expetentes socios adscivit, Mantinenses in vicos ab Agesipolide dispersos in veterem urbem reduxit; Arcadibus ut parva oppida, quibus ad se tuendum deerant vires, delerent ab eo persuasis, communem patriam condidit urbem, quæ ad nostra usque tempora Megalopolis (magna urbs) nominatur. (5) Exacto imperii tempore quum lex capitis pœnam ei qui imperium continuasset, irrogaret, alienissimo reipublicae 453tempore non esse existimans legis rationem habendam, imperium retinuit, profectusque cum exercitu Spartam, quum Agesilaus ad pugnam suos non eduxisset ad Messenen restituendam cogitationem convertit suam. Eos enim qui nunc nomen servant Messenios ipse restituit Epaminondas; qua de re in exponendis Messeniorum rebus quæ opus fuere a me sunt explicata. (6) Interea quum Thebanorum socii dissipati fines Laconici agri excursionibus et direptionibus infestos reddidissent, adduxit ea res Epaminondam ut in Bœotiam exercitum reportaret; quumque jam ad Lechæum accederet ac prope esset ut ex locorum angustiis et difficultatibus evaderet, occurrit Iphicrates Timothei filius cum cetratis et aliis Atheniensium copiis quas contra Thebanos ducebat. (7) Ibi Epaminondas invadentes in fugam vertit, et ad ipsa Athenarum mœnia persecutus, quum egredi ad pugnam suos vetaret Iphicrates, Thebas agmen retro egit. Jam vero capitis accusatus quod exacto imperii tempore Bœoticam præturam continuasset, condemnationem effugit; atque ii quibus judicandi sors obtigerat, ne suffragium quidem iniisse dicuntur.

CAPUT XV.

Thebani Alexandro, Thessalorum tyranno, Pelopidam in vinculis tenenti bellum inferunt — Orchomenios expellunt — Epaminondas ad Mantineam a Gryllo Atheniensi occiditur — quæ signo Epaminondæ inscripta fuerunt, memorantur.

Postea vero quum Alexander Thessaliæ tyrannus Pelopidam ad se quum privata tum publica fretum amicitia venientem in vincula conjecisset, ut eam hominis perfidiam et contumeliam ulciscerentur Thebani, contra illum statim exercitum compararunt, ducesque ejus expeditionis Cleomenem declararunt et Hypatum, qui tum temporis Bœotarcharum munere fungebantur. Epaminondas inter ordinarios milites locum habebat. (2) Angustias Thermopylarum jam superaverant, quum Alexander ex insidiis inter aspreta erumpens hosti negotium cœpit facessere. Universus itaque exercitus quum spem salutis in dubium vocari animadverteret, Epaminondæ, ipsis Bœotiæ præfectis summa voluntate assentientibus, imperium decrevit. Alexander simulac ad Epaminondam imperium translatum intellexit, prœlium committere non est ausus ac Pelopidam ultro dimisit. (3) Dum aberat Epaminondas, Orchomenios Thebani suis sedibus expulerant; quod ille pro infortunio habendum esse censuit; quin etiam affirmavit, si adfuisset, nullo pacto tantum se a Thebanis facinus committi passurum fuisse. (4) Deinde quum ipsi iterum imperium decerneretur, cum exercitu rursus in Peloponnesum veniens Lacedæmonios ad Lechæum prœlio fudit, cumque iis ex Achæis Pellenenses et ex Atheniensibus eos quos duxerat Chabrias. Erat a Thebanis constitutum, ut quoscunque ex aliis populis captivos haberent, pretio dimitterent; Bœotici vero nominis exules capitis damnatos occiderent. At Epaminondas quum Sicyoniorum oppidum Phœbiam, 454expugnasset, in quo maxima pars erat Bœotorum exulum, eos qui comprehensi fuerant,... dimisit, alienæ singulos patriæ nominibus, ut ei in mentem venit, recensos. (5) Jam vero quum ad Mantineam victoriam esset adeptus, ab Atheniensi milite est interfectus; et Athenis ubi equestris pugna picta est, miles ille, Gryllus Xenophontis filius, Epaminondam occidens ostenditur. Ejus pater Xenophon nempe is fuit qui se Cyro contra regem Artaxerxen comitem præbuit, et redeuntibus ad mare Græcis dux fuit.

6. Ad Epaminondæ statuam elegi adscripti sunt, quibus et alia de eo prædicantur et quod per ipsum fuerit Messene restituta et Græcis parta libertas. Elegi hujusmodi sunt:

Consiliis nostris laus est attrita Laconum,

Messenen tandem pulsa redit soboles,

jam Thebes circa cincta est Megalepolis armis,

legibus et fruitur Græcia tota suis.

Atque hæc quidem ad viri gloriam pertinent.

CAPUT XVI.

Reliqua Thebarum memoranda, Ammonis delubrum a Pindaro dedicatum — de tribus Veneris cognominibus ab Harmonia inditis — Cereris Θεσμοφόρου templum et signum — Bacchi Lysii delubrum.

Proxime abest Ammonis delubrum, cui signum Calamidis opus Pindarus dedicavit. Idem etiam ad Ammonios in Libyam Ammoni hymnum misit. Mea adhuc ætate in triangula pila hymnus iste Pindari exstabat, ad aram quam Lagi filius Ptolemæus Ammoni statuit. Secundum Ammonis fanum apud Thebanos Tiresiæ est, quod Auguraculum appellatur. Proxime Fortunæ ædes; (2) fert dea Plutum infantem. Tradunt Thebani, manus et os ejus signi fabricasse Xenophontem Atheniensem, reliqua Callistonicum civem suum. Callidum sane fuit commentum, in manus Fortunæ tanquam vel matris vel nutricis Plutum ponere. Neque minus prudenter Cephisodotus, qui Pacem Atheniensibus fecit Plutum in sinu habentem. (3) Sunt etiam Thebanis Veneris signa lignea tam antiqua, ut dedicata dicantur ab Harmonia, fabricata vero de rostris, quæ Cadmi naves habebant lignea. Tres Veneres sunt, quarum unam Cœlestem, Popularem alteram, tertiam Apostrophiam nominant; (4) cognomina imposuit Harmonia, Cælestis purum significans et corporum cupiditate vacantem amorem; Popularis ob Venerios congressus; Apostrophiæ (Aversatricis), quo ab exlege cupiditate et incestis stupris hominum genus averteret. Multa enim apud Barbaros, multa apud Græcos sciebat Harmonia per nefarios concubitus turpiter commissa, qualia postea de Adonidis matre, de Phædra Minois filia deque Tereo Thraciæ rege decantata sunt. (5) Cereris quidem Legiferæ fanum Cadmi et ejus posterorum domum aliquando fuisse dicunt. Deæ simulacrum supra pectus duntaxat in aperto est. Fixa eo in loco sunt ænea 455scuta; fuisse illa procerum Lacedæmoniorum aiunt, qui ad Leuctra ceciderant. (6) Ad eas portas quæ Prœtides dicuntur theatrum surgit. Theatro proxima est Bacchi ædes cognomento Lysii. Cognominis causa, quod quum olim captivos complures ex Thebanis vinctos Thraces abducerent, eos, quum ad Haliartiorum fines ventum esset, vinculis solutos deus dimisit illisque Thracas somno oppressos occidendos præbuit. Alterum quod in ea æde signum est, Semeles esse dicunt Thebani; ac semel tantum statis diebus quotannis templum aperiri referunt. (7) Sunt ibidem Lyci domus ruinæ et sepulcrum Semeles; nam Alcmenæ sepulcrum non est; sed eam post mortem in lapidem conversam memorant, neque omnino de ea idem est Thebanis qui Megarensibus sermo. Dissentiunt enim plerumque inter se aliis item de rebus plerisque omnibus Græci. Erecta etiam ibi sunt a Thebanis Amphionis liberis monumenta seorsum maribus a puellis.

CAPUT XVII.

De aliis Thebarum memorandis, Dianæ Eucleæ delubro et Antipœni filiabus pro patria mortem sponte oppetentibus — Minervæ Zosteriæ signis — Zethi et Amphionis sepulcro — de Phoco et Antiope narratio — de saxis quæ Amphionis cantum secuta sunt.

Prope est Dianæ delubrum Eucleæ (Gloriosæ). Signum Scopæ opus est. Sepultas in templo Antipœni filias dicunt Androcleam et Alcidem. Quum enim Thebani duce Hercule cum Orchomeniis prœlium commissuri essent, oraculum redditum est, ejus belli victoriam penes eos fore quorum civis qui generis. claritate præstaret sibi ipse mortem ultro conscisceret. Erat Antipœnus natalium dignitate omnium suorum civium facile princeps, sed adduci is non poterat ut libenter mortem pro populi salute oppeteret; at ejus filiæ alacriter se devoverunt. Necem itaque quum sibi ipsæ conscissent, publicos promeritæ sunt honores. (2) Ante ædem Eucleæ Dianæ leo e lapide factus collocatus est. Dedicasse dicitur Hercules victis in pugna Orchomeniis et eorum rege Ergino Clymeni filio. Proxime abest Apollo Boedromius et qui Agoræus (Forensis) vocatur Mercurius; fuit hoc quoque Pindari donum. Distat liberorum Amphionis rogus a sepulcris dimidium stadii. Permanet adhuc hujus rogi cinis. (3) Prope duo sunt Minervæ lapidea signa Zosteriæ cognomento, ab Amphitryone, ut perhibent, dedicata; illic enim dicitur arma induisse cum Eubœensibus et Chalcodonte congressurus: ipsum vero arma induere veteres Cingere (ζώσασθαι) dixerunt. Homerum quoque quum Agamemnonem Marti, similem zona fecisset, de armorum ornatu id intelligi voluisse putant. (4) Exstat Zethi et Amphionis commune monumentum terræ non sane magnus tumulus; ex eo qui Tithoream Phocensium incolunt terram, surripere magnopere student; eo vero id agunt tempore quum sol taurum permeat. Tunc enim si amotam ex eo tumulo terram ad Antiopes monumentum 456(adjecerint), ager suus Tithorensibus fœcundior redditur, Thebanis longe secus: quare per eos dies diligenter sepulcrum custodiunt Thebani. (5) Id ita esse ex Bacidis oraculis persuasum est utrique urbi. Sunt enim in oraculis istis etiam hæc:

Inferias quando a Tithorensi plebe precesque

et vota accipiet cum fratre Amphione Zethus,

Phœbus Agenoreum irradiat quum lumine Taurum;

tum noxam ingentem vitato quæ ingruit urbi.

Nam fruges in agris pereunt, si siveris illos

demere de terra Phocique apponere busto.

(6) Phoci monumentum Bacis dixit hac de causa: Lyci uxor præ ceteris diis Baccho honorem habebat; quum vero passa esset quæ vulgo prodita sunt, Bacchus Antiopæ vehementer succensuit; invidia vero deorum esse solet, unde immanes excitentur pœnæ; narrant itaque Antiopen insaniisse et mente captam totam pererrasse Græciam; Phocum vero Ornytione Sisyphi filio genitum, quum in eam incidisset (?), insaniæ morbo liberasse et uxorem duxisse; quocirca commune Antiopiæ et Phoco monumentum positum fuit. (7) At eos lapides qui Amphionis tumulo subjacent nulla cura aut arte elaborati, ea tradunt esse saxa quæ Amphionis cantum secuta fuerant. Etiam de Orpheo proditum est feras fidibus canentem secutas.

CAPUT XVIII.

Memoranda sepulcra in via a Thebis Chalcidem versus, Menalippi — Tydei — sepulcra Œdipi filiorum et sacra, quæ ibi fiunt — sepulcrum Hectoris et Œdipodius fons.

Thebis Chalcidem ab his Prœtidibus portis iter est. In ipsa militari via Melanippi sepulcrum ostenditur, viri bellicis laudibus Thebanorum longe præstantissimi, qui quum Thebas Argivi oppugnatum venissent, Tydeum et Mecisteum Adrasti fratrem occidit; interfectus vero et ipse ab Amphiarao dicitur. (2) Huic tumulo proximi sunt rudes lapides tres. Qui Thebanorum vetustas res commemorant, ibi Tydeum situm esse autumant et a Mæone sepultum. Homeri vero ex Iliade versum in hujus rei testimonium proferunt:

Tydeos, alta tegit Thebis quem terra sepultum.

(3) Exin proxima sunt Œdipi filiorum sepulcra. Ad ea quæ fiunt sacra etsi ipse non spectavi, narrantibus tamen fidem habui. Aiunt enim Thebani et aliis ex iis qui heroes vocantur, et Œdipi filiis inferias a se mitti. His vero dum addent, quum flammam, tum emissum ex ea fumum in partes duas discedere. (4) Id ego ut crederem me adduxit quod in Mysia, quæ supra Caicum est, vidi. Est ibi modica urbs Pioniæ appellata, cujus conditorem Pionin de posteris Herculis unum incolæ perhibent. Huic dum parentant, sponte fumus e sepulcro exsilit. Hoc ipse dum accideret 457vidi. Tiresiæ etiam monumentum, quod abest a sepulcro filiorum Œdipi stadia ferme quindecim, ostendunt Thebani. Verum quum et ipsi fateantur Tiresiam in Haliartia e vita excessisse, cenotaphium esse qui apud se est tumulum credunt. (8) Est etiam ad eam quæ Œdipodia appellatur aquam Hectoris Priami filii apud Thebanos monumentum. Ejus enim ossa ex hujusmodi oraculo ab Ilio se deportasse tradunt:

Excelsa incolitis Cadmi qui mœnia Thebas,

si patriam optatis nunquam non esse beatam,

ex Asia transferte domum magni Hectoris ossa;

hic Jovis imperio heroem sua justa manebunt.

(6) Œdipodia vero aqua idcirco est nuncupata, quod in ea paternæ cædis cruorem Œdipus abluerit. Proxime ad fontem est Amphidici sepulcrum. Hic Amphidicus, sicuti narrant Thebani, Parthenopæum Talai filium, dum pugna cum Argivis committeretur, occidit. Nam Thebaidis versus qui sunt de Parthenopæi cæde, Periclymenum ejus interfectorem fuisse testantur.

CAPUT XIX.

De loco Teumeso et Minervæ Telchiniæ templo — Glisantis reliquiis et loco Serpentis Caput dicto — monte et Jove Hypato — Harmatis et Mycalessi urbium reliquiis ac Cereris Mycalessiæ templo — Aulide et memorandis ibi.

In hac eadem militari via vicus est Teumesus, ubi occultatam a Jove Europam ferunt. Est alius quoque de Teumesia vulpe sermo, Bacchum scilicet iratum ad Thebanorum perniciem eam feram ali voluisse; quæ quum jam prope ab eo cane quem Procridi Erechthei filiæ Diana dono dedit caperetur, et vulpes et canis in lapidem sunt conversi. Est Teumesi etiam Minervæ Telchiniæ ædes, in qua nullum exstat signum. Quod cognomen deæ attinet, licet suspicari partem Telchinum, qui in Cypro olim habitabant, in Bœotiam profectam templum dedicasse Minervæ Telchiniæ. (2) A Teumeso stadia ad lævam septem progressis Glisantis ruinas se ostendunt, et ante illas ad viæ dexteram tumulus non magnus quum agresti silva, tum consitis arboribus opacus. Illic humati sunt qui Ægialeum Adrasti filium sunt ad bellum Thebanum secuti Argivorum proceres, et inter eos Promachus, Parthenopæi filius. Ægialeo vero ipsi Pagis monumentum erectum esse jam ante, dum Megarensium res persequerer, exposui. (3) Qua Thebis recta Glisantem iter est, locum videas rudibus lapidibus circumseptum: Serpentis Caput Thebani vocant. Serpentem enim, quocunque ille fuerit nomine appellandus, e lustro suo caput ibi exserentem gladio a Tiresia, quum forte illuc venisset, percussum tradunt, atque ex eo nomen inditum loco. Supra Glisantem mons est cui nomen Hypati (Supremi); et in eo Jovis Hypati est templum cum signo. Torrentem fluvium præterlabentem Thermodontem nuncupant. Teumesum versus et in viam quæ Chalcidem ducit regressis in conspectu est Chalcodontis monumentum; qui, quum prœlium inter Thebanos et Eubœenses fieret, ab Amphitryone est 458occisus. (4) Cernuntur exinde urbium Harmatis et Mycalessi ruinæ; illi nomen, quod eo in loco, non autem ubi Thebani dicunt, Amphiaraum cum curru in terræ voraginem descendisse Tanagræi memorant. Mycalessum vero appellatam est utriusque populi consensus, quod bos ea, quæ ad Thebas Cadmo et ejus sociis dux fuit, illic immugierit. Quemadmodum vero Mycalessus fuerit ad vastitatem redacta, est a me in ea quæ ad Atheniensium res pertinet historia expositum. (5) In ea quæ ad mare spectat Mycalessi parte est Cereris Mycalessiæ fanum; occludi illud singulis noctibus et aperiri ab Hercule ferunt; Herculem vero ipsum de iis unum esse qui sunt Idæi Dactyli appellati. Ostenditur eodem in loco hujusmodi miraculum: ad simulacri pedes poma omnia quæ ferre solet autumnus exponunt; ea quam recentissima totum annum perdurant. (6) Ad Euripi, qua parte is Eubœam a Bœotiorum finibus dividit, et Mycalessiæ Cereris dexteram paulo longius progressis est Aulis. Nuncupatam credunt ab Ogygis filia. Est ibi Dianæ ædes et duo in ea e candido marmore signa; faces altera præfert, jaculanti est altera similis. Ad ejus templi aram quum ex Calchantis vaticinio essent Græci Iphigeniam immolaturi, pro puella cervam mactandam submisisse deam perhibent. (7) Platani vero ejus cujus in Iliade mentionem facit Homerus, nunc etiam in templo reliquam e trunco partem servant. Proditum memoriæ est, quum Aulide per malaciam Græci detinerentur, ubi repente secundi venti flare cœperunt, mactasse statim eos Dianæ quascumque vel feminas vel mares habuit quisque in promptu hostias; mansisse dehinc ritum ut quavis hostia Aulide litari possit. Ostenditur etiam fons ad quem platanus enata est: et prope in colle Agamemnonis tabernaculi æneum limen. (8) Palmæ vero ante ædem surgunt fructum ferentes, qui non est omnino suavis edentibus uti palmulæ ex Palæstina; mitiorem tamen iis quæ in Ionia leguntur. Homines non sane multi Aulidem incolunt, et ii omnes figulinam exercent. Agrum istum et totam Mycalessi atque Harmotis viciniam colunt Tanagræi.

CAPUT XX.

De Delio, Apollinis templo — Tanagræ conditore, denominatione et memorandis — de Tritone et Baccho narratio.

In Tanagræorum finibus ad mare est quod Delium vocatur. In eo sunt Dianæ et Latonæ signa. Urbis suæ primordia Tanagræi Pœmandro Chæresilai filio, Iasii nepoti, Eleutheris pronepoti, accepta referunt; et Eleutherem quidem ex Apolline et Æthusa Neptuni filia genitum dicunt, Pœmandrum ipsum in matrimonio habuisse Tanagram Æoli filiam; Corinna tamen versibus mandavit Asopi illam fuisse. (2) Hanc eo ætatis vivendo processisse, ut vicini dempto ei hoc nomine quum mulierem ipsam tum progressu temporis urbem quoque Græam (anum) appellarint, ac nomen istud eousque permansisse, ut Homerus quo loco Græcorum populos recenset hoc utatur versu:

459Thespiam Græamque et latam arvis Mycalessum.

(3) Sed interjecto dein tempore pristinum nomen recepit. Est etiam Tanagræ Orionis monumentum et Cerycius mons, in quo editum in lucem Mercurium tradunt; Polus præterea qui dicitur vicus. In eo Atlantem consedisse ferunt, et quæ sub terra sunt et res cœlestes diligenter investigantem. Quod ab Homero etiam dictum norunt:

Filia magnanimi Atlantis, qui cærula ponti,

qui cœlum ac terras prospectat, quique columnis

proceris gemini dirimit confinia mundi.

(4) Est in Bacchi æde dignum quod spectetur simulacrum ex Pario marmore, Calamidis opus. Admirationem intuentibus majorem Triton affert; de quo dignitatis plenior sermo hic est: Tanagræorum matronas, antequam Bacchi arcana celebrarent ad mare, quo expiationis causa lavarent, descendisse; in eas natantes Tritonem impetum fecisse; implorantibus numinis opem Bacchum præsto fuisse, et ab eo pugna Tritonem superatum. (5) Alter vero est sermo non ille quidem superiori par dignitate, sed a fide hominum minus abhorrens: quæcunque ad mare agerentur pecora dicit ex insidiis Tritonem adoriri et rapere, invadere etiam leviora navigia solitum. Tandem Tarnagræi vini craterem exponunt; ad eum quum accurrisset Triton odore allectus, potum et somno correptum in litore se prostravisse; mox a Tanagræo homine bipenni caput ei a cervice abscissum; eo factum ut et nunc sine capite cernatur. Quoniam vero tunc eum temulentum cepit, a Baccho occisum crediderunt hominem.

CAPUT XXI.

Tritonum forma describitur — de tauris Æthiopicis — alce — martichora seu androphago, et serpentibus volucribus.

Vidi ego et alium Tritonem Romanorum in thesauris rerum admirabilium, sed hoc qui apud Tanagræos est magnitudine inferiorem. Hanc præ se ferunt Tritones figuram: capitis coma persimilis est ranunculis colore, et capillum omnino nullum ab aliis possis discernere; reliquum corpus squama inhorrescit minuta, quali squatus piscis: branchias infra aures habent, nares hominis, rictum oris latiorem et dentes belluæ; oculi glauci mihi esse visi sunt; manus etiam illis sunt digitique et ungues ea forma qua superiores conchyliorum testæ; sub pectore et ventre pro pedibus cauda uti delphinis. (2) Vidi etiam Æthiopicos tauros, quos ex re ipsa Rhinocerotas nominant; quod illis e nare extrema cornu prominet, et paulo superius alterum non sane magnum; in capite vero nullum prorsus habent. Præterea et Pæonios tauros spectavi, hirto corpore quum omni ex parte tum præcipue pectoribus et mentis; nec minus Indicos camelos, qui eodem prope quo pardi sunt colore. (3) Est etiam 460fera quam alcen dicunt, media quadam inter cervum et camelum specie; gignitur in terra Celtica: belluarum hanc unam nequeunt homines aut investigare au prævidere; sed alias indagantibus feras hanc fortuito nanciscuntur. Præsentit hominem olfactu ex longo intervallo, uti narrant, et in retrusos anfractus et speluncas profundissimas confugit. Venatores ubi campestres vel montanos saltus mille minimum stadiorum in orbem continenti indagine cinxerint, ita ut constanter omnes quem quisque ceperit in eo ambitu locum obtineant, ad intimos eadem agminis forma recessus progressi feras omnes in medio comprehendunt et inter eas alcen; quæ si forte lustrum in ea regione non habuerit, nulla utique reliqua est ad capiendum sollertia. (4) Jam vero eam belluam, quam Ctesias in historia de Indis martichoram ab illis scribit appellari, a Græcis androphagum, non aliam a tigride esse crediderim. Dentium illi in maxilla altera triplicem ordinem esse et in extrema cauda aculeos habere quibus et se cominus tueatur et venatores eminus tanquam sagittis petat, hanc ego famam, quæ veluti per manus tradita inter Indos increbuit, minime veram esse arbitror, sed præ nimio terrore fuisse homines hallucinatos. (5) In colore etiam decepti sunt, quod videlicet si quando tigrin in sole viderint, ob splendorem ruber et concolor esse videbatur; aut explicandus error ex cursu celeritate, aut, ubi non currit, ex continuis illis bestiæ conversionibus; idque eo facilius accidere potuit, quod non ex propinquo conspici solet. Equidem existimo, si quis vel Africæ vel Indiæ aut Arabiæ extremos fines peragret, ut cognoscat num sint illis in locis quotcunque sunt apud Græcos animalium formæ, primum eorum multas omnino non inventurum, deinde quæ sunt ejusdem generis feras alia longe esse specie ei visum iri. (6) Neque enim homines tantum ex cœli terræque varietate diversam obtinent formam, sed idem etiam reliquis accidit animantibus. Nam quum Libycæ aspides alio sint atque Ægyptiacæ colore, in Æthiopia haud minus quam homines nigras terra alit. Quocirca neque ad assentiendum proclivior quisquam esse debet, neque se omnino incredulum ad ea quæ sint rariora præbere. Volucres ego serpentes nusquam spectavi; ut reperiri tamen credam eo maxime adducor, quod homo Phryx scorpium locustis simillimas pinnas habentem in Ioniam attulit.

CAPUT XXII.

De templis et signis, qui Tanagræ sunt — Mercurio Criophoro et Promacho — Corinnæ monumento — gallinaceorum duobus generibus — monte Messapio, urbe Anthedone ejusque memorandis, Cabirorum templo — loco, qui Glauci saltus appellatur.

Sunt Tanagræ juxta Bacchi, delubra tria; Themidis unum, alterum Veneris, Apollinis tertium, in quo cum Apollinis etiam Dianæ et Latonæ signa posita sunt. Quod vero ad Mercurii templa duo attinet, quorum alterum Criophori (Arietem portantis), Promachi (Propugnatoris) alterum nuncupant, superioris quidem cognominis eam esse causam dicunt, quod pestilentiam Mercurius averterit circumlato in murorum ambitu ariete; ob eamque rem Mercurium Tanagræis Calamis fecit arietem humeris portantem. Qui puberibus ceteris forma præstare judicatus fuerit, is festo Mercurii die agnum humeris portans muros circumambulat. 461(2) Propugnatorem vero Mercurium idcirco vocari aiunt, quod invadentibus aliquando classe ex Eubœa Tanagræum agrum Eretriensibus, ephebos in pugnam eduxerit; et ipse etiam velut ephebus strigili armatus præ ceteris Eubœenses in fugam verterit. In Promachi fano portulacæ arboris, quod plantæ ejus fructu nutritum Mercurium prodidere (?), reliquiæ dedicatæ sunt. Non procul theatrum et prope id porticum erexerunt. In eo sane Tanagræi præcipuam quandam præ cunctis Græcis religionis rationem mihi habuisse videntur, quod seorsum a profanis ædibus deorum templa ædificanda curarunt, in pura scilicet area et ab hominum negotiationibus sejuncta. (3) Corinnæ, quæ sola apud Tanagræos cantica fecit, in celebri urbis loco est monumentum; in gymnasio ipsa picta est tænia redimita, victoriæ illud insigne quod Thebis carmine Pindarum vicerit. Vicisse eam arbitror et linguæ causa (neque enim Dorica, uti Pindarus, cecinit, sed ea quam essent facile Æolenses percepturi). et quod fuerit ea sui temporis feminarum formosissima, si qua ex imagine petenda est conjectura. (4) Sunt Tanagræ gallinaceorum genera duo, pugnaces et qui cossyphi (merulæ) dicuntur. Hi eadem sunt qua Lydorum aves magnitudine, colore corvo similes, palearia et crista ad anemones similitudinem; notas habent candidas in rostri et caudæ extrema parte non utique magnas. Hæc propemodum eorum forma est. (5) In ea Bœotiæ parte quæ ad lævam Euripo est, Messapius mons se attollit. Infra eum est maritima Bœotiorum urbs Anthedon. Nomen ei contigisse tradunt vel ab Anthedone nympha, vel ab Antha Neptuni filio ex Alcyone Atlantis filia, quod is hujus loci dominatu fuerit aliquando potitus. Est apud Anthedonios medio maxime urbis loco Cabirorum templum cum sacro luco; ab eo proxime abest Cereris et Proserpinæ ædes. Signa dearum e candido marmore. (6) Bacchi vero templum cum simulacro fecerunt ante urbis mœnia, qua ad mediterranea iter est. Sunt eo in loco Iphimedeæ et Aloei filiorum sepulcra. Fuisse ab Apolline interemptos, cum Homero convenit Pindaro, qui in Naxo quæ supra Parum est vitam eos finiisse dicit. Horum sunt Anthedone monumenta. Est præterea ad mare locus, quem Glauci Saltum nuncupant. (7) Piscatorem fuisse Glaucum et repente herba quadam gustata inter maris deos receptum et futura etiamnum prædicere quum alii credidere, tum præcipue navigatores multa quotannis de ejus divinatione memorant. Quæ quum ab Anthedoniis Pindarus et Æschylus accepissent, illi quidem curæ non fuit multa de Glauco versibus suis mandare, quum Æschylus totius fabulæ argumentum a Glauco deduxisset.

462

CAPUT XXIII.

Memoranda ad Thebarum portas Prœtides — Pindari monumentum et varia de Pindaro — de urbe Acræphnio et monte Ptoo — urbe Larymna.

Apud Thebanos ad Prœtides portas est quod Iolai vocatur gymnasium, et item stadium quale in Olympia et apud Epidaurios, terræ scilicet agger. Ostenditur etiam eo in loco Iolai sacellum. E vita vero illum in Sardinia excessisse simulque ex Atheniensibus et Thespiensibus qui cum eo illuc transmiserant, ipsi etiam Thebani confitentur. (2) Superata dextra stadii parte est hippodromus et in eo Pindari monumentum. Pindarum, quum esset adhuc adolescentulus, Thespias proficiscentem, per æstatem meridiano calore fessum somnus corripuit. Is igitur quo erat habitu paululum supra viam decumbit. Apes ad dormientem advolant et ad labia favos ei affingunt. Hoc fuit carmina pangendi Pindaro initium. (3) Quum vero jam late per totam Græciam magna esset famæ celebritate, ad summum gloriæ fastigium eundem evexit Pythia, quæ Delphos jussit æquam omnium quæ Apollini deferrentur primitiarum partem Pindaro tribuere. Exacta jam ætate in somnis videre visus est adsistere Persephonen, et queri unam se ex omnibus diis non fuisse ipsius carminibus exornatam; verum ubi ad eam venisset, suum etiam ipsi hymnum esse facturum. (4) Paulo post, atque adeo ante decimum ab eo somnio diem, vita est defunctus. Erat Thebis anus quædam Pindaro genere conjuncta et in plerisque ejus canticis decantandis valde exercitata. Ei Pindarus se per quietem ostendens hymnum in Persephonen cecinit. Illa experrecta statim conscripsit omnia, quæ cantantem Pindarum per visum in quiete audierat. In eo sane cantico inter alia Ditis cognomina est Chrysenius (aureas tenens habenas), quod ad Proserpinæ raptum pertinere patet. (5) A Pindari monumento ad Acræphnium itur via magna ex parte plana. Fuisse ab initio eam urbem tradunt in Thebani agri parte, et compertum habeo confugisse illuc postea profugos e Thebanis homines, quo tempore Thebas Alexander evertit. Illi enim præ corporis imbecillitate et senectute quum ne in Atticam quidem recipere se potuissent, hoc loco considerunt. Situm est oppidum in Ptoo monte. Quæ spectentur illic digna, Bacchi ædes et signum. (6) Progressus stadia ferme quindecim ab urbe ad dexteram Apollinis Ptoi templum videas. Athamantis et Themistûs filium fuisse Ptoum (a quo Apollini cognomen et monti nomen datum) Asius versibus suis prodidit. Ante Macedonum expeditionem et excisas ab Alexandro Thebas fuit eo in loco oraculum minime fallax. Venisse aliquando narrant Europensem hominem Myn nomine, a Mardonio missum; ei roganti suæ linguæ verbis, respondisse deum non Græca, sed ipsum etiam Carica lingua. (7) Superato jam Ptoo monte est ad mare Bœotorum urbs Larymna; nomen inditum ferunt a 463Larymna Cyni filia. Ejus natales altius repetam in exponendis Locrorum rebus. Cum Opunte olim censebatur Larymna; auctis deinde Thebanorum opibus, ultro se ad Bœotos adjunxerunt. Est illic Bacchi delubrum, et recto statu simulacrum. Portum habent profundum, et qui supra urbem sunt montes luculentam præbent venatoribus. aprorum copiam.

CAPUT XXIV.

Lacus Cephisis seu Copais et campus Athamantius — urbs Copæ — Olmones et Hyettus urbes — urbs Cyrtones vel Cyrtone — Corsea et Halæ urbes.

Acræphnio recta ad lacum cui Cephisis nomen (Copaidem alii nominant) pergentibus campi sunt Athamantii dicti. Habitasse eo in loco Athamantem ferunt. Influit in lacum Cephisus amnis a Lilæa Phocensium ortus; ab hoc loco lacum trajiciens venit Copas. (2) Sunt Copæ parvum oppidum ad lacum sitæ; ejus in recensenda classe mentionem fecit Homerus. Cereris ibi sunt, Bacchi et Sarapidis delubra. Aiunt Bœoti ad eum lacum etiam alia quondam oppida, Athenas et Eleusinem, habitata, quæ per hibernos dies lacus eluvione fuerint deleta. Cephisidis pisces reliqui nihil ab aliorum lacuum piscibus præcipuum habent, anguillæ vero ex eo sunt maximæ et esu suavissimæ. (3) Copis ad lævam stadia prope duodecim progresso sunt Olmones. Ab Olmonibus septem ferme stadia distat Hyettus. Vici nunc sunt uti ab initio semper fuerunt; et mea quidem opinione ad Orchomeniorum fines pertinent cum Athamantiis campis. De Hyetto vero homine Argiyo quæ accepi, et Olmo Sisyphi filio, in Orchomeniorum historiam conferam. Olmonibus ne minima quidem res ulla satis digna quæ spectetur exstat. Hyetti Herculis delubrum visitur, et ex eo morborum remedia expetuntur. Signum non est arte elaboratum, sed rudis prisco more lapis. (4) Ab Hyetto absunt Cyrtones stadia circiter viginti. Modico olim oppido priscum fuisse nomen Cyrtonen dicunt. Conditum est in summo monte; et Apollinis illic est templum et lucus; Apollinis recto statu et Dianæ sunt signa. Frigida emanat e saxo aqua. Proximum fonti est Nympharum sacellum et exiguus lucus, in quo omnes arbores consititiæ sunt. (5) A Cyrtonibus monte jam superato est oppidum Corsia, infra lucus silvestrium arborum, ilicum magna ex parte. In aprica luci regione sub divo est Mercurii signum haud magnum. Abest a Corsia lucus stadii fere dimidium. Ubi in planitiem descensum fuerit, Platanius amnis illic in mare exit. Ad fluminis dexteram sunt Bœotorum extremi, qui Halas tenent, 464accolæ ejus maris, quod Locrorum continentem agrum ab Eubœa dividit.

CAPUT XXV.

Prope Thebarum portas Neistas monumentum Menœcei — locus, ubi Œdipi filii singulari certamine ceciderunt, et locus Syrma Antigones dictus — trans fluvium Dircen Pindari domus reliquiæ et matris Dindymenes templum — Themidis templum et signum — lucus Cereris Cabiriæ et Cabirorum templum — de origine arcanorum sacrorum apud Thebanos et de Cabiræis — de Cabirorum sacris violatis.

Sed ut Thebas revertamur, ad Neistas portas est Menœcei Creontis filii monumentum, qui se ipsum ultro occidit ex oraculo Delphici Apollinis, quo tempore Polynices cum Argivorum exercitu Thebas oppugnatum venit. Ad ejus tumulum malus Punica enata est, cujus poma, quum maturuerint, rupto exteriore cortice sanguinis nescio quid simile ostendunt. Hæc quidem arbor adhuc virens est. At vitem Thebani quum apud se primum e terra prodisse dicant, ejus tamen rei indicium quod hoc tempore monstrent nullum habent. (2) Non longe a Menœcei sepulcro Œdipi filios aiunt singulari certamine pugnantes mutuis vulneribus concidisse. Pugnæ ejus documentum pila erecta cum lapideo scuto. Ostenditur etiam locus in quo Junonem Herculi infanti mammam præbuisse quodam Jovis dolo tradunt. Hæc universa regio Syrma (Tractus) Antigones nuncupatur, quod Antigone, quum Polynicis cadaver nullo conatu tollere quivisset, trahere illud aggressa eo pertraxit usquedum in accensum jam Eteoclis rogum conjecit. (3) Trans amnem cui a Lyci uxore Dirce nomen (ab ea vero Antiopen fama est injuriosius tractatam et ob eam causam ab Antiopes filiis interfectam), hoc igitur amne Dirce transmisso, videas Pindari domus ruinas et Dindymenæ matris sacellum a Pindaro dedicatum. Signum deæ Aristomedis et Socratis Thebanorum opus. Die unico anni cujusque sacellum aperire solenne habent. Eo ipso die mihi ut adessem contigit, quare signum id fuit mihi spectandi copia: est autem e Pentelico marmore, sicuti etiam solium. (4) Circa viam a portis Neistis Themidis fanum est cum signo e candido lapide, Parcarum quoque et Jovis Forensis. Marmoreus est Juppiter, Parcis nulla sunt signa. Modico loci intervallo stat sub divo Hercules cognomine Rhinocolustes, quod caduceatoribus iis qui ab Orchomeniis ad tributum poscendum missi fuerant (sicuti narrant Thebani) ad contumeliam nares præcidisset. (5) Stadia progressus quinque et viginti Cabiriæ Cereris et Proserpinæ lucum videas, quo intrare initiatis duntaxat fas est. Ab hoc luco distat stadia fere septem Cabirorum ædes. Qui vero sint Cabiri et quo ritu ipsis et matri (Cereri?) sacra fiant, reticenti mihi ab iis hominibus, quos hæc audiendi studium tenet, esto venia. (6) 465Hoc unum me nulla prohibet religio vel in vulgus efferre, quale fuisse sacrorum initium a Thebanis traditur. Civitatem enim quondam in hoc loco et homines fuisse memorant, qui Cabiri sint nominati: eorum uni Prometheo ejusque filio Ætnæo, hospitibus suis, Cererem depositi nescio quid commisisse. Quid vero fuerit depositum illud et quæ ad id pertineant, literis mandare fas mihi non duxi. Initia certe fuere Cabiris Cereris donum. (7) Quo tempore Argivorum exercitus, qui sunt Epigoni appellati, Thebas expugnarunt ejectis e sedibus suis Cabiris, intermissa per aliquod tempus initia fuerunt, donec Pelarge Potnei filia cum Isthmiade viro suo mysteriorum ritum restituit; extra fines tamen, in eum locum quem Alexiarun vocant, initia transtulerunt, (8) Illo igitur tempore extra antiquos fines Pelarge celebravit initia, Telondes vero et qui reliqui fuerunt de Cabirorum gente in Cabiræam terram redierunt; Pelargæ ipsi ex Dodones responso et alii sunt honores decreti et ut fœta hostia ei fieret institutum. Cabirorum religiones qui violassent inexpiabilis sceleris pœnam effugere non potuisse, certissimis rerum eventis sæpius compertum est. (9) Nam quæ Thebis fierent sacra quum essent Naupacti profani homines ausi usurpare, non multo post pœnam luerunt. Ex illis etiam de Xerxis copiis, qui duce Mardonio in Bœotia relicti sunt, qua pars in Cabirorum fanum introire non dubitavit, vel ingentis prædæ allecti cupiditate, vel potius (uti ego arbitror) ad numinis contemptum, subita omnes insania correpti partim se in mare abjecere, partim de præruptis rupibus præcipites dedere. (10) Quumque Alexander superatis prœlio Thebanis urbem et agrum igni pervastasset, qui e Macedonibus intra Cabirorum fanum, utpote in hostico, irruperunt, omnes fulminibus et e cœlo missis ignibus exanimati sunt. Tanta fuit inde ab initio ejus templi religio.

CAPUT XXVI.

Campus Teneri et templum Herculis Hippodetæ — de Sphinge varia narratio — Onchesti reliquiæ — urbs Thespia — signum Jovis Saotæ et alia deorum signa Thespiæ posita.

Ad dextram Cabirii campus est, a Tenero vate Tener dictus, quem Apollinis et Meliæ filium fuisse putant; porro est et magnum Herculis templum cognomento Hippodetæ. Herculem enim aiunt, quum ab Orchomeno exercitus in hunc locum venisset, Orchomeniorum equos qui ad currus erant noctu apprehensos vinculis impedisse. (2) Paululum hinc abest mons unde Sphingem fama est ex insidiis erumpere solitam in perniciem eorum, quos abriperet, ænigma decantantem; etsi dicunt alii eam cum navalibus copiis prædonum more palantem ad Anthedonem e mari applicuisse, deinde hoc monte occupato latrocinia exercuisse, usquedum eam Œdipus interfecit numeroso exercitu, quem Corintho eduxerat, superatam. (3) Traditum etiam est Laii notham fuisse filiam, quam 466pater oraculum, quod Delphis Cadmus acceperat, pro sua in illam benevolentia edocuisset. Præter reges enim neminem hoc oraculum cognovisse. Quoties itaque de regno aliquis contendens ad Sphingem venisset (fuisse scilicet Laio aliquot e pallacis filios, oraculum vero Delphis editum ad solam Epicasten ac liberos ex ea natos pertinuisse), (4) Sphingem callido in fratres istos astu usam quæsivisse num datum Cadmo responsum, si Laii filii essent, cognitum ipsis esset; et quum non haberent quod responderent, eos morte multasse, quippe qui de genere et imperio controversiam nullo jure movissent. Venisse vero ad illam Œdipum, ex quodam somnio de oraculo edoctum. (5) A monte, de quo jam diximus, quindecim absunt stadia Onchesti urbis ruinæ; ubi quondam habitasse dicunt Onchestum Neptuni filium. Ætate quidem mea delubrum et signum exstat Neptuni Onchestii, et lucus quem suis Homerus carminibus ornavit. (6) Qui deflexerint a Cabirio, ad sinistram progressi stadia circiter quinquaginta, Thespiam pervenient. Urbs ea infra Heliconem montem condita fuit. A Thespia Asopi filia vocatam aiunt. Sunt qui dicant Thespium Athenis profectum urbi nomen dedisse, genus autem illum ab Erechtheo duxisse. (7) Est in oppido æneum Saotæ (Servatoris) Jovis signum. Tradunt vero, quum in cives insigni feritate draco sæviret, deum imperasse ut ephebos quotannis singulos sorte ductos feræ exponerent. Et ceterorum quidem qui periere nomina exoleverunt; (8) eorum uni Cleostrato amatorem Menestratum loricam æneam faciundam curasse, resupinatis extrorsum hamis consertam; eam loricam puer indutus quum ultro draconi occurrisset, mortem quidem oppetiit, sed ipsam etiam feram exanimavit. Ex eo rei eventu Jovi Servatori cognomen exstitit. Bacchi signum, Fortunæ deinceps, et alio loco Salubritatis ** Minervam præterea cognomento Erganen et ei adsistentem Plutum fecit **.

CAPUT XXVII.

De præcipuo Cupidinis cultu apud Thespienses — de Cupidinis natalibus varia narratio — de Cupidinis signis a Lysippo et Praxitele confectis ejusque recentiore signo — Venere et Phryne Praxitelis, aliisque memorandis Thespiæ — Herculis templum et de Thestii filiabus narratio.

Venerantur Thespienses inde ab initio maxime deorum omnium Cupidinem, cujus est signum vetustissimum rude quoddam saxum. Qui primus tantos apud Thespienses præ ceteris diis honores Cupidini habendos instituerit compertum non habeo. Non minore vero cultu Pariani qui circa Hellespontum sunt, ex Ionia oriundi (Erythris nempe huc colonia deducta, at nostra ætate Romanis parent) eundem prosequuntur deum. (2) Cupidinem certe vulgus hominum natu deorum minimum et Veneris filium putant. Lycius vero Olen, qui antiquissimos Græcis fecit hymnos, in Ilithyiæ hymno, matrem esse Cupidinis 467Ilithyiam dicit. Et qui post Olenem carmina fecerunt, Pamphos et Orpheus, uterque hymnos in Amorem composuere, ut hos quoque Lycomidæ in initiis celebrandis cantarent. Ego sane illos legi, ** quum in colloquium venissem cum homine qui sacras deæ lampadas præferebat; sed prolixiorem de his non faciam mentionem. Hesiodum quidem, vel quicunque is fuerit qui a se scriptum de origine deorum carmen Hesiodi nomine ediderit, satis scio prodidisse Chaos primum, Terram deinde, Tartarum et Cupidinem genitos. (3) At Lesbia Sappho multa de Cupidine et ea non satis inter se consentanea cecinit. Thespiensibus post ex ære Cupidinem elaboravit Lysippus, et ante eum e marmore Pentelico Praxiteles. De Phrynes in Praxitelem dolo alio jam loco res est a me exposita. Primum omnium e sede sua Cupidinem hunc amotum a Caio Romano Imperatore tradunt; Thespiensibus deinde remissum a Claudio Nero iterum Romam reportavit; ibi est igni consumptus. (4) Eorum vero, qui ejus numen violaverant, alter militem, cui tesseram obscœnam eandem semper per ludibrium dare solebat, tantopere exacerbavit, ut ab eo sit occisus; Nero deinde in matrem et nuptas scelerata et ab amore longe aliena est ausus facinora. Qui ætate nostra Thespiis est Cupido, eum fecit Menodorus Atheniensis, Praxitelis opus imitatus. (5) Est eo ipso in loco Venus et Phrynes effigies, utraque e marmore; utramque Praxiteles fecit. In alia urbis parte est Melænidis Veneris ædes, forum præterea et theatrum quæ spectentur digna. Ibi posita est Hesiodi ex ære statua, et non longe a foro Victoria ex ære et Musarum delubrum non utique magnum; signa in eo e lapide parva. (6) Habent Herculis etiam Thespienses templum; sacerdotio fungitur virgo ad extremum usque vitæ tempus. Ejus rei causam talem afferunt. Herculem tradunt Thestii filias quinquaginta (tot enim erant) eadem nocte compressisse, una excepta; eam solam obsequi recusasse, ** sacerdotem sibi perpetuæ virginitatis lege data legisse. (7) Audivi tamen alios, qui omnes plane Thestii quinquaginta filias ab Hercule eadem una nocte vitiatas et ei singulas mares filios peperisse narrarent, et quidem geminos natu maximam et minimam. Ego vero adduci nunquam possim ut credam, Herculem in amici hominis filiam ira tam acri incitari potuisse. Præterea qui, dum inter homines esset, aliorum injurias et in deos inprimis impietatem est severe ultus, quî sibi ipse aut templum ædificandum curasset, aut sacerdotio demandato se pro deo haberi voluisset? (8) Sed omnino hoc mihi templum multo vetustius esse visum est, quam ut Herculis, qui Amphitryonis fuit, ætate dedicatum existimari possit; et haud scio an Herculi potius qui de Idæis Dactylis unus fuit, templi ejus dedicatio sit tribuenda, quum et Erythræos in Ionia, et Tyrios sua illi templa erexisse noverim. Neque vero Bœoti istius Herculis 468nomen ignorarunt, quum Cereris Mycalessiæ dicant ædem Idæo Herculi commissam.

CAPUT XXVIII.

De monte Helicone — serpentum veneni varia natura.

Helicon montium qui in Græcia sunt omnium præstat soli bonitate et arborum frugiferarum crebritate. In eo portulacæ frutices passim fructum ferunt longe suavissimum capris pabulum. Aiunt incolæ earum quæ ibi gignuntur herbarum aut radicum nullas omnino esse homini mortiferas, quin et serpentum virus loci ejus pastionibus infirmari; atque adeo, ut si quem serpens ulla momorderit, is ubi vel de genere Psyllorum qui in Africa sunt quenquam, aut aliquod ad id effectum medicamentum nancisci potuerit, facile periculo liberetur. (2) Est alioqui teterrimæ cujusque serpentis venenum et homini et ceteris æque animantibus per se letale, fit vero illud ex pabuli natura ad perniciem valentius, siquidem audivi Phœnicem hominem, quum diceret, in montana Phœnices parte radicum quarundam pastu viperas magis efferari. Quin etiam se vidisse affirmabat hominem, qui ut insequentis viperæ impetum declinaret, in arborem quandam celeri se fuga receperit, viperamque paulo post, quum assequi hominem non posset, venenum arbori afflasse et hominem mox vivere desiisse. Hæc ille. (3) De viperis vero iis quæ in Arabia inter balsami arbores versantur, diversum quiddam accepi; id hujusmodi est. Sunt balsami arbores ea qua myrti stirpes magnitudine; folia illis qualia herbæ amaraco. Habent sua sub unaquaque arbore cubilia viperæ, plures uno, alio pauciores loco; est enim eis balsami liquor cibus multo suavissimus, ipsa etiam fruticis umbra maxime delectantur. (4) Ubi sua fuerit legendo humori tempestivitas, Arabes binos ligneolos bacillos singuli contra viperas afferunt, quorum complosu bestias fugant, occidi vero magna est religio, quod sacras et genios veluti quosdam esse balsami putant. Quodsi quem morsu appetierint, plaga est qualis e ferri vulnere, sed veneni omnino expers, quod scilicet balsami pastu, liquoris unius omnium odore præstantissimi, veneni acerbitas illa pristina mitescit. Et hæc quidem ita se habent.

CAPUT XXIX.

De Ephialte, Oto et urbe Ascra — Musis, earum nominibus numeroque, ac de Piero — memorandis Heliconis, fonte Aganippe, Eupheme Musarum nutrice, et de Lino.

In Helicone primos omnium sacra Musis fecisse et Musis eum montem consecrasse Ephialten et Otum tradunt; eosdem etiam Ascram condidisse; quod Hegesinus in eo quod de Attica scripsit poemate, his versibus indicavit:

Ast Ascræ optato potitur Neptunus amore:

mox illi quæ progenuit volventibus annis

Œoclum, natis olim qui junctus Aloei

udi ad radices Heliconis condidit Ascram

469(2) Hanc Hegesini poesin ego nunquam legi, quando ante me natum prorsus evanuerat; sed Callippus Corinthius in historia quam de Orchomeniorum rebus conscripsit, eorum Hegesini versuum testimonio utitur; idem nos quoque facimus a Callippo edocti. Ascræ ætate mea turris unica reliqua fuit et præterea nihil quod posset memoriæ prodi. Aloei quidem filii Musas numero tres religione sanxerunt, nomina vero illis imposuerunt, Meleten, Mnemen et Aœden (meditationem, memoriam et cantionem). (3) Tempore posteriore Pierum Macedonem ferunt, a quo uni de Macedoniæ montibus nomen, quum Thespias venisset, ut novem Musæ hisce quibus nunc appellantur nominibus colerentur instituisse, aut quod rectius id duxisset, aut quod ex oraculo quopiam id ei imperatum fuisset, aut postremo quod ea in re Thracum esset disciplinam secutus; Thracia enim gens olim Macedonicam dexteritate quum aliis in rebus antecellere videbatur, tum in rebus divinis haud pari atque Macedones erat incuria. (4) Sunt qui Pierum ipsum filias novem habuisse dicant iisque eadem quæ Musis nomina indidisse; et quotquot a Græcis Musarum filii sunt appellati, eos Pieri e filiabus nepotes fuisse. At Mimnermus, qui elegis pugnam Smyrnæorum contra Gygen et Lydos conscripsit, in ipsa operis ingressione antiquiores Musas Cœli, alias illis nata posteriores Jovis filias memorat. (5) In Helicone qua iter ad Musarum lucum, ad lævam fons est Aganippe; filiam Aganippen Termesi fuisse dicunt; circumfluit autem hic Termesus Heliconem. Recta ad lucum Musarum pergentibus est Euphemes effigies in lapide sculpta. Fuisse Euphemen tradunt Musarum nutricem. (6) Est illi proxima Lini statua e parvo saxo in speluncæ modum cavato prominens; huic parentant quotannis antequam sacra Musis faciant. Genitum Linum Amphimaro Neptuni filio ex Urania vulgo proditum est; musices eum gloria superiores ætate et æquales omnes anteisse et ab Apolline, cui se cantu conferebat, occisum. (7) De Lini quidem morte ad barbaras etiam gentes omnes luctus pervenit; siquidem apud Ægyptios carmen usurpatum est, quod Linum Græci dixerunt, appellarunt ipsi tamen Ægyptii id patria voce Maneron. Sed Græci poetæ, Homerus certe ejus cantilenæ tanquam Græcæ mentionem fecit. Quum enim Lini casus cognitos haberet, in Achillis scuto Vulcanum inter alia cælasse commentus est puerum fidibus canentem Linum:

Quos inter medios juvenis testudine dulci

suave Linum arguto cecinit modulamine pulchrum.

(8) At Pamphos, qui Atheniensibus hymnos antiquissimos fecit, increbrescente ob Lini mortem luctu, Œtolinum (Flebilem Linum) dixit; Sappho deinde Lesbia sumpto e Pamphi versibus Œtolini nomine Adonin ipsa simul et Œtolinum 470cecinit. Thebani vero sepultum apud se Linum fuisse autumant, addentes Philippum Amyntæ filium profligatis ad Chæroneam Græcis somnii cujusdam monitu Lini eruta ossa in Macedoniam transportasse; (9) mox itidem alio commotum somnio Thebas reportanda curasse. Sepulcri vero omnem superficiem ac plane vestigia omnia temporis diuturnitate abolita. Narrant etiam Thebani fuisse alterum minorem Linum qui sit Ismenii dictus, quem Hercules puer dum ab eo musicam doceretur occiderit. Carmina certe neque superior ille Amphimari, neque hic posterior ulla fecere; vel quæ fortassis fecerunt, ad posteritatis memoriam non pervenere.

CAPUT XXX.

De Musarum aliorumque signis in Helicone — poetarum musicæ laude celebratorum signis — de Orpheo varia narratio — de fluvio Helicone — urbe Libethra et Orphei monumento — Lycomidis.

Musarum ibi signa sunt omnium Cephisodoti opus. Paulo hinc longius Cephisodoti aliæ sunt Musæ tres; Strongylionis totidem, hominis qui boves et equos unus omnium optime expressit; reliquas tres fecit Olympiosthenes. Est præterea in Helicone Apollo æneus et Mercurius de lyra inter se litigantes, et Bacchus; illi quidem opus Lysippi; Bacchi vero erecto statu simulacrum dedicavit Sylla, omnium Myronis operum (Erechtheo qui Athenis est excepto) longe quod spectetur dignissimum. Neque vero de suo Sylla donum dedit, sed illud Orchomeniis Minyis eripuit. Hoc illud est Græcis usurpatum verbum, deos alienis suffimentis venerari. (2) Poetarum etiam et aliorum musicæ laude insignium virorum illic statuas videas, inter eos Thamyrin jam cæcum fractam lyram attrectantem: Arion Methymnæus delphino insidet; Sacadæ vero Argivi qui effigiem finxit, quod Pindari de eo carminis exordium non intellexit, corporis magnitudine nihilo tibicinem tibiis grandiorem fecit. (3) Sedet ibidem Hesiodus citharam genibus sustinens, quod tamen non fuit ejus gestamen, quum, sicuti licet ex ipsis ejus carminibus colligere, ad lauri virgam caneret. De Hesiodi vero et Homeri ætate etsi mihi sunt omnia diligentius conquisita, non est tamen libitum meam ea de re sententiam explicare, quum sciam et alios et eos inprimis qui nostro tempore ad poesin epicam se applicant, contentiosos esse. (4) Thracio quidem Orpheo Teletæ simulacrum adsistit; circumstant canentem feræ in marmore et ære expressæ. Græci alia multa quæ nunquam evenerunt pro veris habent, et illud inter cetera, Orpheum Calliopes filium fuisse, Musæ scilicet, non ejus quæ Pieri filia fuerit; allicere solitum cantu feras, eundem ad inferos vivum descendisse, quo exoratis inferûm diis uxorem reciperet. At enim opinione mea Orpheus carminis concinnitate omnes qui ante ipsum fuerunt, superavit magnamque est auctoritatem consecutus, ut qui crederetur et deorum initia et nefariorum facinorum expiationes invenisse, 471morborum etiam remedia et iratorum numinum placationes. (5) Thracum vero feminas mortem ei inferre molitas esse aiunt, quod secum viros quacunque errans huc illuc traheret, virorum tamen metu non statim ausas facinus perpetrare; deinde autem mero largius hausto quod cogitaverant perfecisse. Ex eo institutum ut viri non nisi temulenti ad prœlia exirent. Sunt qui dicant fulmine ictum Orpheum vitam finiisse, hoc mortis genere peremptum quod initiorum arcana profanis et rudibus hominibus tradidisset. (6) Est illud præterea memoriæ proditum, uxore mortua venisse illum ad Aornum Thesprotiæ, quod ibi pervetus esset per umbrarum evocationem oraculum; ibi quum Eurydices animam sequi se putasset et sua se opinione falsum respiciens animadvertisset, ultro sibi ipsi mœrore confectum manus conscivisse. Addunt Thraces, luscinias quæ circa Orphei sepulcrum nidos habeant, suaviores quam ceteras et vocaliores cantus edere. (7) Macedones vero qui subjectam Pieriæ monti terram incolunt et urbem Dium, eo ipso in loco a feminis occisum Orpheum autumant. A Dio montem versus stadia viginti progressis columna est ad dexteram; superimposita columnæ est lapidea urna; in ea Orphei ossa condita esse regionis ejus incolæ dicunt. (8) Præterfluit hunc locum Helicon amnis. Is septuaginta quinque stadia progressus infra terram se abdit; occulto dein meatu stadia viginti duo elapsus se denuo ostendit, et Baphyræ nomine pro Helicone sumpto in mare se navigabilis infert. Hunc amnem Diastæ aperto quondam alveo decurrisse aiunt; ab eo vero primum tempore, quia mulieres illæ quæ Orpheum occiderant, sanguinem eo abluere conatæ sunt, terram subiisse, ne ad expiandum scelus aquas præberet suas. (9) Ab hoc diversum Larisæ sermonem audivi: urbem olim in Olympo celebrem, Libethra nomine, fuisse, quo mons in Macedoniam se immittit; ab ea urbe non longe Orphei monumentum abesse; Libethriis olim ex Thracia a Bacchi oraculo responsum allatum, a sue urbem deletum iri quum primum Orphei ossa sol aspexisset; de hoc illos oraculo sollicitos esse oportere se nihil putasse, quod nullam omnino feram vel tantam vel tantis præditam viribus exsistere posse, quæ urbem valeret exscindere, suem vero magis fiducia quadam quam suo robore niti crederent. (10) Atqui ubi diis visum est, hæc acciderunt. Pastor quidam meridie recubuit ad Orphei tumulum. Is quum forte somno se dedisset, in somnis cœpit Orphei versus magna et suavi voce decantare. Ea voce qui proximis locis vel pascebant, vel forte arabant, commoti, intermisso opere ad illam dormientis pastoris cantilenam accurrerunt. Ibi quum alterum alter trudentes impellerent, dum proxime quisque ad pastorem certant accedere, columnam evertunt; 472ea ruente fracta est urna, quo factam ut Orphei ossa, quot eorum reliqua erant, sol aspiceret. (11) Ea deinde quæ insecuta est nocte ingenti aquæ vi de cœlo effusa Sus amnis (unus hic est de Olympi torrentibus) Libethriorum muros dejecit, sacras et profanas ædes evertit, homines ipsos et animalia cuncta quæ intra mœnia fuerunt exstinxit. Deletis jam Libethriis Macedones qui Dium tenebant (uti mihi Larisæus hospes narrabat) Orphei ossa Dium transtulerunt. (12) Jam vero qui sunt in poetarum scriptis non indiligenter versati, satis norunt in Orphei hymnis singulis brevitatem summam quæsitam, neque omnino multos numero esse; Lycomidæ eos qui sint sciunt, et initiis suis concinunt; ac sunt illi quidem carminis elegantia et ornatu primi secundum Homeri hymnos; honor vero eis major quam illis divinitus obtigit.

CAPUT XXXI.

Arsinoes signum in Helicone — Priapi signum et cultus — tripodes in Helicone positi, festum Musea dictum, Hippocrene — de Hesiodi carminibus — Hesiodi morte — fluvio Lamo, Narcissi fonte et de ipso Narcisso varia narratio.

Arsinoes etiam in Helicone statua est, quam Ptolemæus etsi germanus frater erat uxorem tamen duxit. Ea statua æneo insidet passeri (struthocamelo) ex involucrum genere. Habent hi quidem alas uti alites ceteri, sed præ corporis mole humo se in sublime nequeunt attollere. (2) Est ibidem cerva Telepho Herculis filio infanti mammam præbens, et prope eam bos Priapi Signum quod spectetur dignum. Huic deo et alibi honorem habent quibus capellarum et ovium greges vel apum alvearia curæ sunt, sed eum præ diis cunctis venerantur Lampsaceni, Baccho et Venere genitum dictitantes. (3) Sunt in Helicone et alii tripodes dedicati et unus inter hos antiquissimus, quem Chalcide ad Euripum Eubœæ de carminibus præmium tulisse Hesiodum tradunt. Lucum circumquaque accolunt finitimi. Thespienses dies festos ibi agitant et ludos Musea. Cupidinis etiam ludos faciunt, quibus non solum musicis, sed athletis etiam sua proposita præmia. Supra lucum stadia fere viginti ascendentibus est Hippocrene (Equi fons) quæ dicitur. Elicuisse fontem ungula terram fodientem Bellerophontis equum tradunt; ob eam rem Hippocrenen nominatum. (4) Bœotiorum quidem populi qui circa Heliconem domicilia habent, ex opinione quadam a majoribus accepta Hesiodum negant aliud quiquam præter illud poema, quæ Opera appellantur, scriptum reliquisse, quin etiam ex eo Musarum invocationem quæ in exordio est removent, principium statuentes carminis eum locum fuisse qui de Contentionibus est. Atque plumbeam mihi tabulam ostenderunt juxta fontem positam, sed vetustate magna ex parte vitiatam: in ea scriptum est carmen illud ipsum quæ Opera inscribuntur. (5) Est etiam altera a priore separata de magno carminum numero, quæ scripserit Hesiodus, ea videlicet quæ in mulieres decantata sunt, [et] quas magnas Eœas nominant, Deorum gentilitatem (Theogoniam), 473in Melampodem vatem carmen, Thesei cum Pirithoo ad inferos descensum, Chironis præceptiones ad Achillem scilicet instituendum, et quæ Operibus et Diebus subnecti solent. Didicisse iidem Hesiodum divinandi artem tradunt ab Acarnanibus, et exstant sane ejus de divinatione carmina, quæ ipsi legimus, ac præterea ostentorum enarrationes. (6) Contraria etiam quædam de Hesiodi morte narrantur. Nam Ganyctoris filios ob Hesiodi necem, Ctimenum et Antiphum, ex Naupacto Molycriam confugisse, et quod illic ob violatum Neptuni numen pœnam susceperint, omnium hæc eadem sunt sermonibus vulgata; sed adolescentum sororem quum alius vitiasset, in stupri suspicionem falso Hesiodum vocatum alii dixere, alii vero illum culpa non vacasse. Ac de iis quidem quæ de Hesiodo ejusque carminibus inter se dissidentia memorantur, satis dictum hactenus fuerit. (7) In summo Heliconis jugo fluvius est Lamus non magnus ille quidem. In Thespiensium vero finibus vicus est, qui Donacon dicitur. In eo fons Narcissi appellatus, quod in ea se aqua Narcissus aspexisse dicatur, donec suam illam esse umbram non intelligens sui ipsius imprudens amore caperetur atque ex eo ad eundem fontem extabesceret. Absurdum vero hominem jam eo ætatis provectum ut capiatur amore, ne dignoscere quidem quid sit homo et quid hominis umbra. (8) Alius etiam de Narcisso sermo proditus est minus quam superior vulgatus, auctores tamen et hic suos habet; sororem ei geminam fuisse quum oris specie omni ex parte similem, tum vero coma et vestitu nihil differenti; solitos simul venari; a puero sororem amatam; ea quum forte diem suum obisset, ventitare illum ad fontem solitum, in quo quum suam intueretur umbram ac suam omnino esse non ignoraret, ob similitudinem tamen quæ inter ipsos fuerat tanquam si non suam, sed sororis imaginem præ oculis haberet, desiderii ex eo sui solatium aliquod capere consuesse. (9) Nareissum vero florem et ante multo e terra editum puto, quantum ex Pamphi versibus licet conjicere. Multis enim ante Thespiensem Narcissum annis Proserpinam Cereris filiam a Dite raptam scripsit, dum luderet et flores legeret; neque violis illam, sed narcissis deceptam.

CAPUT XXXII.

De Creuside navali Thespiensium — urbe Thisbe — urbe Tipha — urbe Haliarto — Lysandri præclare factis — de Lysandri flagitiose factis.

Qui Creuside (quod est Thespiensium navale) habitant, nihil illi publice habent memorata dignum. In privati hominis ædibus est Bacchi signum e gypso, pictura illuminatum. Creusin e Peloponneso navigatio est obliqua et omnino parum tranquillo mari minus tuta. Nam excurrentibus in mare promontoriis ita sinuantur littora, ut recti cursus teneri nequeant; ex proximis præterea montibus venti spirant concitatius. (2) A Creuside non aperto mari 474navigantibus, sed Bœotiæ oram ipsam legentibus, Thisbe urbs occurrit ad dexteram. Ac primum quidem proximus mari mons est; hunc ubi superaveris, planities te excipiet; alius subinde mons et in ejus ima parte urbs est; in ea Herculis templum, in quo signum recto statu e lapide. Herculi ludos, quæ Heraclea appellantur, faciunt. (3) Quod inter montes camporum jacet, nihil, quin defluentium aquarum copia stagnum perpetuum sit, prohibet, nisi valido aggere per medium ducto quotannis aquam in alteram partem avertant et alteram interea campi partem colant. Thisben, a qua urbi nomen, nympham esse indigenam dicunt. (4) Hinc præternavigantibus modicum est oppidum maritimum Tipha. Herculis illic delubrum, in quo sacrum faciunt anniversarium. Tiphæenses præcipuam sibi præ cunctis Bœotis maritimarum rerum peritiam inde ab antiquissimis temporibus vindicant, Tiphyn prædicantes, cui Argus navis gubernacula credita sunt, suum fuisse indigenam. Ostendunt etiam extra oppidum locum quo Argo Colchis reversam applicuisse dicunt. (5) Supra Thespiensium fines interius est Haliartus. Hujus urbis et item Coroneæ quisnam fuerit conditor, seorsum ab Orchomeniorum historia exponere non erat consentaneum. Persico bello quod in Græcorum amicitia perstitisset Haliartus, pars Xerxis copiarum agrum et urbem Haliartiorum igni vastavit. Est Haliarti Lysandri Lacedæmonii monumentum. Quum enim ad muros oppugnandi causæ accessisset, defenderetur autem oppidum Atheniensium et Thebanorum præsidio, eruptione ab hostibus facta in pugna occubuit. (6) Lysandrum quidem summis laudibus ornandum et eundem acriter accusandum censuerim. Nam prudentiam in re bellica tunc maximam ostendit, quum Peloponnesiacæ ipse classis imperator Antiochum Alcibiadis gubernatorem, eo tempore observato quo aberat imperator, in spem adduxit Lacedæmoniis se parem esse posse ad congrediendum navali prœlio, ac deinde eum temere et arroganter in altum provectum non longe a Colophoniorum urbe vicit. (7) Jam vero triremium iterum a Spartanis imperio accepto Cyrum minorem ita delinivit, ut pecuniam ille ad classem tuendam quoties petisset quoque maxime tempore opus esset, perliberaliter suppeditaret.. Quumque Athenienses ad Ægospotamos centum navium stativa haberent, tempus illud speculatus quo navales socii aquatum et ad commeatus sibi e foro curandos profecti fuerant, plerasque earum cepit. (8) Justitiæ etiam tale specimen dedit: Autolyco pancratiastæ, cujus ego imaginem in Prytaneo Athenis vidi, cum Eteonico Spartano homine erat de pecunia nescio qua controversia. Ibi Spartanus, qui jure causæ multo esset disceptando inferior, quod erat tunc Atheniensium civitas in triginta virûm potestate et aderat adhuc Lysander, eo processit insolentiæ, ut adversarium plagis lacesseret eundemque se defendentem ad Lysandrum pertraxerit, confisus nempe ad gratiam illum pronunciaturum. At Lysander Eteonicum injuriarum damnatum cum infamia et convicio 475dimisit. (9) Et hæc quidem in laudem Lysandri dici possunt; alia vero totidem dedecori ei fuere. Ad Ægospotamos Philoclem Atheniensem, de classis prætoribus unum, et Atheniensium ad quattuor millia dedititiorum occidit ac mortuis terram injici vetuit; quum et Persis qui ad Marathonem ceciderant, Atheniensium, et iis Lacedæmoniis qui ad Thermopylas mortem oppetierant, Xerxis concessu sepultura contigerit. Deinde majorem Lacedæmoniis ex eo invidiam concitavit, quod et decemviratus in sociis civitatibus et Laconicos harmostas constituit. (10) Postremo quum Spartani nullam omnino acquirendæ pecuniæ rationem haberent, quod ex quodam oraculo acceperant, Spartæ solam pecuniæ cupiditatem fatalem fore, hic eos ad pecuniæ stadium vehementer incitavit. Quibus ego rebus adductus et simul Persarum auctoritatem ac legem secutus, Lysandri principatum Spartanis perniciosiorem quam utiliorem exstitisse censuerim.

CAPUT XXXIII.

De monte Tilphusio, fonte Tilphusa ac de Tiresia — memorandis Haliartiorum templo dearum Praxidicarum — fluvio Lophi — vico Alalcomenis — Syllæ flagitiose factis ac morte — fluvio Tritone.

Haliarti et Lysandri monumentum est et Cecropis Pandionis filii sacellum. Mons Tilphusius et Tilphusa fons qui dicitur, ab Haliarto stadia absunt circiter quinquaginta. Traditum etiam est Græcorum monumentis, Argivos, quum Polynicis filios secuti Thebas cepissent, dum ad Delphicum Apollinem cum reliqua præda vatem etiam Tiresiam pertraherent, sitientem illum in via hausta de Tilphusa fonte aqua animam egisse. Est ejus sepulcrum ad ipsum fontem. (2) Vatis filiam Manto ab Argivis Apollini aiunt sacratam; sed transmisisse eam classe, jubente deo, Colophonem in Ioniam, ibique Rhacio Cretensi nuptam. Quæ de Tiresia dicuntur cetera, de annorum scilicet quem vixisse scripserunt numero, et quod vir evaserit ex femina, quodque in Odyssea Homerus eum unum sapientem esse apud inferos dixerit, omnia hæc omnes jam toties audita norunt. (3) Est apud Haliartios sub divo dearum ædes quas vocant Praxidicas (Vindices); ad earum aram jusjurandum concipiunt quod non facile temeritatis coarguitur. Est hæc ædes dearum ad montem Tilphusium. Haliarti vero delubra sunt in quibus signa nulla, quum tecto etiam careant; ne id quidem quibus dicata fuerint numinibus percontando cognoscere potui. (4) Perfluit Haliartidem terram Lophis fluvius. Aiunt, quum regio ab initio siccitate laboraret nec ullas haberet aquas, virum eo tempore unum de primoribus Delphos venisse ad consulendum, qua ratione aqua inveniri posset; jussisse Pythiam, ut qui primus Haliartum redeunti obvius factus esset, illum occideret; quare quum reduci primus filius Lophis occurrisset, nihil cunctatum 476stricto gladio puerum percussisse; illum adhuc spirantem huc illuc cursitasse, ubicunque vero humi fusus esset sanguis, inde aquas e terra erupisse; ex eo fluvium nomen accepisse. (5) Alalcomenæ non magnus est vicus ad radices imas modice editi montis. Loco nomen datum alii ferunt ab Alalcomene homine indigena, a quo fuerit Minerva enutrita; alii dicunt unam ex Ogygi filiabus Alalcomeniam fuisse. Non ita procul a vico plano loco erecta fuit Minervæ ædes; in ea priscum fuit ex ebore signum. (6) Sylla quidem multa in Athenienses crudelia admisit facinora et a Romanorum more aliena; dissimilia non fuerunt quæ in Thebanos et Orchomenios fecit. Quibus addidit, quod illud ipsum quod Alalcomenis fuit Minervæ signum rapuit. Hunc hominem, qui Græcorum civitates et patrios eorum deos tam furenter vexarat, morbus omnium teterrimus oppressit, pediculis e toto corpore erumpentibus; huc pristina hominis felicitas recidit. Templum Alalcomenarum ab eo inde tempore negligi cœptum numine veluti orbatum. (7) Contigit ad ejus eversionem ætate mea alia hujusmodi calamitas: agnata parietibus hedera magnis et prævalidis trunco radicibus ita se intra juncturas et coagmenta serpendo immisit, ut lapides disjunxerit. Hac torrens præterlabitur non magnus quem Tritonem nuncupant, quod Minervam ad amnem Tritonem educatam vulgo proditum est; quasi hic ille Triton sit, non autem qui ex Tritonide palude, quæ in Africa est, in Libycum mare descendit.

CAPUT XXXIV.

De templo Minervæ Itoniæ — memorandis Coroneæ, Junonis signo Sirenas manu tenente — monte Libethrio — monte Laphystio, Hercule Charope et fluvio Phalaro — Orchomeno urbe ejusque conditoribus.

Antequam Coroneam ab Alalcomenis venias, Minervæ Itoniæ templum videas. Cognominis auctor fuit Itonus, Amphictyonis filius. Huc ad commune concilium conveniunt Bœoti. In eo templo Itoniæ Minervæ et Jovis ex ære signa sunt, Agoracriti Phidiæ discipuli, quique ei in amore fuit, opera. Gratiarum etiam ætate mea signa dedicata sunt. (2) Memoriæ proditum est Iodamam deæ sacerdotium gerentem noctu intra sacrum templi septum venisse, atque Minervam ei se obtulisse cum tunica, in qua Medusæ Gorgonis caput inerat; eo conspecto statim Iodamam in lapidem mutatam esse, eamque ob rem mulierem quotidie ad Iodamæ aram ignem apponentem ter Bœotorum voce effari, Iodamen vivere ignemque sibi deposcere. (3) Coronea habuit ad memoriam insignia, Mercurii Epimelii in foro aram, et item Ventorum alteram. Paulo infra eas aras Junonis fanum est cum pervetere signo; Pythodorus illud Thebanus fecit; Sirenas manu præfert. Acheloi enim filias narrant Junonis suasu in cantus certamen Musas provocare 477ausas; victis Musas pinnas ex alis convellisse deque illis coronas sibi fecisse. (4) Abest a Coronea stadia ferme quadraginta mons Libethrium; signa in eo Musarum et Nympharum sunt cognomine Libethriarum; fontes ibidem (alterum Libethriadem nominant, alter Petra (?) est) muliebrium mammarum similitudinem gerunt et aqua inde lacti similis scaturit. (5) Ad Laphystium montem et sacram Jovi Laphystio aream a Coronea viginti circiter sunt stadia. Dei signum e lapide est. Quum esset Athamas hic Phrixum et Hellen immolaturus, missum a Jove pueris aurei velleris arietem dicunt, quo vecti illi aufugerint. Superius est Hercules cognomento Charops. Hac ascendisse Herculem Bœoti dicunt Ditis canem trahentem. Qua a Laphystio ad fanum Itoniæ Minervæ descenditur, est amnis Phalarus, qui in Cephisidem influit paludem. (6) Trans Laphystium montem est Orchomenus, urbs si qua est alia Græcis gloria insignis. Ad opes vero summas et felicitatem maximam evectam idem prope qui Mycenas et Delum rerum exitus perculit. De priscis vero ejus rebus hæc propemodum memoriæ mandata fuere. Consedisse hoc in loco primum omnium tradunt Andrea, Penei fluminis filium, et ab eo Andreidem terram nominatam. (7) Ad eum quum venisset Athamas, concessisse ei agrum qui circa Laphystium est, necnon eam regionem quæ nunc Coronea et Haliartia dicitur. Athamas quum nullam sibi virilem prolem superstitem esse putaret (quod nempe facinus in Learchum et Melicerten ipsemet perpetraverat, et Leuconi morbus vitam ademerat, Phrixum vero adhuc vivere aut liberos ei susceptos omnino ignorabat), ob hanc causam Thersandri Sisypho nati liberos Coronum et Haliartum adoptarat. Nam Sisyphi ipse frater erat. (8) Quum redisset autem e Colchis vel Phrixus ipse, ut quidam dicunt, vel, ut alii malunt, Presbon, quem ex Æetæ filia genuerat Phrixus, censuerunt Thersandri filii, Athamantis opes jure Athamanti et ejus soboli reddendum; accepta itaque ab Athamante agri parte Coroneæ et Haliarti conditores fuere. (9) Sed jam ante horum reditum Andreus Euippen Leuconis filiam, despondente Athamante, uxorem duxerat, ex qua natus est ei Eteocles, etsi pervulgata inter cives fama Cephiso amne genitus est; quocirca etiam poetarum quidam Cephisiaden Eteoclem in carminibus appellarunt. (10) Suscepto Eteocles regno agrum ab Andreo vocari facile sivit, tribus vero duas constituit, quarum unam Cephisiadem, alteram de suo nomine jussit appellari. Venienti autem ad se Almo Sisyphi filio soli non magnam partem concessit; ab Almo itaque vici tunc Almones 478nuncupati sunt. Iis deinde quæ insecuta sunt temporibus usus obtinuit ut vicus * Olmones appellaretur.