DE EILANDEN.

Achtereenvolgens zullen wij nu een rondgang doen over de eilanden: eerst dat van Dordrecht, daarna Oud-Beijerland of Hoeksche Waard, IJsselmonde, Voorne en Putten om ten slotte te eindigen met het tweeling-eiland Goeree-Overflakkee.

Dordrecht werd gesticht omstreeks het jaar 1000. Is dus wel een der alleroudste steden van Holland en was honderden jaren lang ook een der allerbelangrijkste. Dat is nu nog te zien in de stad zelf aan de vele geweldige zeventiende-eeuwsche pakhuizen en aan de statige heerenhuizen uit dien tijd, het een al fraaier dan het andere.

De Groote Kerk (pl. 31) met haar onvoltooiden toren is beroemd om haar prachtige koorbanken. De toren beheerscht er den geheelen omtrek: heel verweg is dat schijnbaar lompe en toch zoo mooie steengevaarte al te zien. Vele huizen in deze oude stad hebben merkwaardig mooie en antieke gevels meest naar Gothische motieven gebouwd (pl. 42). Eigenaardig ook is het Catharijnepoortje (pl. 53) en vooral de Voorstraathaven, die al een heel duidelijk beeld geeft van den benauwden bouwtrant in dien lang vergeten tijd (pl. 100).

Tegenover Dordrecht ligt Zwijndrecht, een plaats, die een uitgebreiden houthandel drijft (pl. 75).

Van Dordrecht loopt, recht naar het Zuiden, een fraaie, door zware boomen beschaduwde straatweg naar Willemsdorp. Links daarvan ziet men de vermaarde Moerdijk-spoorbrug, die de verbinding vormt over het breede Hollandsch Diep. Veertien bogen van 100 Meter spanning elk. Drie jaren lang, van 1868–1871 is er aan gewerkt.

93. ZUIDLAND 94. HONSELAARSDIJK, Dijksloot

95. ROTTERDAM, Graanelevators 96. LISSE, Hyacinthen

Aan den anderen kant van de Dordtsche Kil komen wij op het eiland Hoeksche Waard, waarvan het westelijk deel Beijerland wordt geheeten. Ook dit is een zeer vruchtbaar land, dat veel interessanter is dan men op het eerste gezicht zou vermoeden. Talrijk zijn de dorpen op dit eiland. Er wordt tarwe verbouwd en vlas en suikerbieten natuurlijk. Een heel mooi dorp aan den oostrand is ’s-Gravendeel (pl. 33). Klaaswaal is het middelpunt van deze vruchtbare streek (pl. 21); daar komen de boeren enkele malen per jaar samen voor het concours hippique, dat hier zeer in eere is, evenals trouwens op alle Zuidhollandsche eilanden. Zuidwaarts van Klaaswaal ligt het schilderachtige Numansdorp aan de scheiding van Hollandsch Diep en Haringvliet. Strijen (pl. 34) ligt nu ver het land in Het haventje spreekt van de tijden, dat het dorp nog vlak aan het water lag.

De bewoners van het eiland zijn natuurlijk steeds in fellen kamp met het water van de zeegaten. Want het Haringvliet mag men zoo al wel noemen.

Die zeegaten zijn zeer interessant. Wisselend van humeur nu eens listig-zacht-kabbelend, verraderlijk-stil hun wateren zacht klotsend tegen de dijken. Dan weer bruisend en kokend, hoog-spetterend het water tot aan den dijkkruin, gevaarlijk-zwaar-donderend golven-brekend, op vernieling uit. Dan wordt er dikwerf zwaar gestreden om de dijken te beschermen tegen den aanwassenden stormvloed.…

In het westelijk deel van dit eiland liggen nog Zuid-Beijerland (pl. 36) en Oud-Beijerland (pl. 66) benevens het bekende Piershil.

Er van gescheiden door de Oude Maas, een heel mooi water, dat echter voor de scheepvaart nog maar geringe beteekenis heeft, ligt IJsselmonde, het eiland dat in het Noorden tegen Rotterdam aanleunt.

Daar liggen Poortugael en Hoogvliet en Rhoon (pl. 46) welke laatste plaats nog een soort kasteel aanwijst: Het Huis genaamd.

97. ’s-GRAVENHAGE, Binnenpoort 98. DELFT, Scheeve Toren v. d. Oude Kerk

99. BRAASSEMERMEER 100. DORDRECHT, Voorstraathaven

Kasteel Oud-Wassenaar

De brug over de Oude Maas tusschen Hoogvliet en Spijkenisse verbindt IJsselmonde met het eiland Putten. Vandaar komt men naar Heenvliet, met de ruïne Ravestein (pl. 41), en dan voert de weg langs het rechte maar toch nog schilderachtige Voornsche Kanaal naar het aloude Hellevoetsluis (pl. 86) een van onze marine bases, in den regel kortweg Hellevoet genoemd.

Op den zeedijk hier heeft de oplettende toeschouwer een prachtig vergezicht over het Haringvliet, dat hier heel breed is en overgaat in de geulen, die naar zee voeren. Een wondermooi gezicht heeft men hier: als het een beetje helder is komt als een flauwe lichte lijn Goeree aan den zuidelijken horizon opdiepen. En in het late licht van den vallenden avond kan het sprookjesachtig-mooi zijn daar op dien Hellevoetschen dijk.

Een wandeling over Oudenhoorn naar Zuidland (pl. 93) loont hier zeker ook nog de moeite.

Het eiland Voorne, beschermd tegen de wateren van de Noordzee door een rand prachtige duinen, die op sommige plaatsen wel een kilometer breed zijn, is een klei-eiland en bestaat dus ook al weer uit een aantal indijkingen. De landbouw is in het vlakke deel het hoofdmiddel van bestaan.

Brielle (pl. 9 en 14) is de voornaamste plaats op dit eiland: een stad die in de geschiedenis tot tweemaal toe de eerste is geweest, die een gehaat juk afschudde.

In 1572 was Den Briel de eerste stad die voor de Spanjaarden verloren ging, toen de Watergeuzen onder Lumey haar veroverden (het oude rijmpje kent gij toch wel: „Op den eersten April verloor Al va zijnen Bri(e)l”?) En in 1813 was het weer Den Briel die als eerste stad in Holland het Fransche garnizoen naar huis stuurde.

En wat beteekent Brielle niet voor onze jongens, wat heeft het voor ons zelf in onze jonge dagen niet beteekend? Want was niet Den Briel de geboorteplaats van onzen zeeheld Maarten Harpertsz. Tromp.… wij kenden vroeger de omgeving van de stad en de stad zelf beter dan onze eigen omgeving, al waren wij in die dagen in Den Briel nog nimmer geweest.…

Een prachtige wandeling van een paar uur brengt ons over Oostvoorne langs de duinen naar het meertje van Rockanje (pl. 55).

Over dit meertje is al heel wat te doen geweest. Er zijn zelfs boeken over geschreven. Want de geleerden hebben uitgevonden, dat het slib en de flora daar in dat meertje van zeer bijzondere hoedanigheid zijn, zij hebben ontdekt dat de vele wieren, die er groeien, kalkafzettingen vormen, en dat het slib of als ge wilt de modder op den bodem sterk „radio-actief” is, zoodat er in het jaar 1916 een kuur-inrichting werd gesticht die Walenstein heet. Wie er wat meer van weten wil, die moet er maar eens op naslaan prof. dr. A. H. Blaauw, die heeft er een heel boek over geschreven.

Rozenburg, het eiland dat ten noorden van Voorne ligt is een der jongste eilanden. Belangrijk uit een oogpunt van geschiedenis is het niet en het is vrij eentonig ook om er te wandelen.

Goeree en Overflakkee, aan den anderen kant van het Haringvliet vormt het zuidelijkste van de eilanden van deze provincie. En zeker niet het minst belangwekkende. Het oudste deel is Goeree, dat is in de middeleeuwen ontstaan achter een kleine duinenrij. Verder was het andere daarachter niets anders dan een echte deltavorming. Langzamerhand echter werden verschillende van die stukken ingedijkt zoodat er twee eilanden ontstonden. Tot in de vijftiende eeuw de vooruitstrevende Staten van Holland een dijk lieten aanleggen, die de beide stukken met elkaar verbond. Natuurlijk slibde het sterk tegen dien dijk aan en het gevolg werd, dat langs dien „Statendam” aan beide zijden binnen niet al te langen tijd een paar kleipolders konden worden ingedijkt. Een daarvan, de Eendragtpolder, heeft als hoofddorp het bekende Stellendam. Zoo groeiden allengskens de beide eilanden geheel aan elkaar.

Over het geheel is Overflakkee een kaal eiland, de kronkelpolderdijken omsluiten vruchtbare akkers en weiden, maar er groeien weinig boomen en daardoor is er niet veel afwisseling: gevolg van het feit natuurlijk, dat dit land nog zoo betrekkelijk jong is. Er liggen verschillende dorpen als Ooltgensplaat (pl. 90), Oude- en Nieuwe Tonge (pl. 88), Middelharnis en Sommelsdijk (pl. 68).

De Goereesche duinen zijn maar weinig uitgestrekt: de rest van de eilandengroep moet door dijken tegen het zeewater worden beschermd.

Ten slotte ligt in het Haringvliet nog het kleine polder eiland Tien Gemeten, de jongste aanwinst van Zuid-Holland, door het Vuile Gat gescheiden van de Hoeksche Waard.

Wij zijn nu aan het einde van den rondgang door de provincie, die hier en daar zeer veel natuurschoon biedt maar die in verschillende opzichten historische merkwaardigheden bezit in de vele steden en dorpen, waarmede zij is bedekt.

Daarom heb ik ditmaal in dit boekje meer de aandacht moeten geven aan al die bijzonderheden, op gevaar af zoo nu en dan te dor-verhalend te worden.

Mogen de plaatjes en de tekst den indruk nalaten, die wij er zoo graag van verwachten: den indruk, dat Zuid-Holland niet alleen een der meest voorname, doch tevens een der meest merkwaardige provincies van ons land is.

G. J. NIJLAND.

Amsterdam, Augustus 1929.

[

Inhoud

]