VII.

PRONOMOJ-ADJEKTIVOJ

aj aliaj vortoj.

I. Montraj vortoj. (Demonstrativoj.)

Formo: tiu, tia, tiu ĉi ... jen, mem, ajn.

Gramatiko: »Tiu, tia« ... sekvas regulojn de adjektivoj (nombra, kaza akordo).

E.: tiu homo; tiuj homoj; mi amas tiujn personojn.

»Jen, mem, ajn« estas ne ŝanĝeblaj vortoj.

88. »Tiu, tiu ĉi« estas uzata iafoje antaŭ poseda adjektivo por insisti pli forte.

E.: Tiu ĉi mia malnova amiko.

Tiuj niaj kuraĝaj soldatoj (pri kiuj ni ĵus parolis).

89. »Tiu«, k. a. oni ripetas iafoje sen neceseco por pli forte montri aferon, pri kiu oni parolas.

E.: Tiun bandon, kiu minacis al via feliĉo, tiun detruis li!

90. Iafoje oni uzas »tio, tio ĉi, ĝi« (por ĉiuj personoj kaj nombroj) en celo difini pli forte ion.

E.: Ĉar tio ĉi estis feino. (Z.)

Kiu frapis? Ĝi estas mi, via patro.

Ĝi estis iliaj fratoj (aŭ: ili estis iliaj fratoj).

91. »Jen, jen estas, venas«, k. t. p. oni uzas ankaŭ ofte en sama maniero.

E.: Jen estas la ĉapelo de la patro. (Z.)

Jen, ŝajnas, ili! (Haml. I. 1.)

Haltu! Jen ĝi mem aperas! (Haml. I. 1.)

Rim. »ĝi, tio ĉi«, k. c. oni ofte forigas. Tiam oni simple metas sur la unuan vicon (aŭ en la plej videblan lokon) la vorton, al kiu oni volas tiri atenton.

E.: Mi iros morgaŭ Parizon.—Morgaŭ mi iros Parizon.—Parizon mi iros morgaŭ (anst. ĝi estas mi, kiu iros ...).

E.: Ĉu vi estas diligentaj? Tio (aŭ tiaj) ni estas.

E.: Ĉu min vi serĉas? (anst. ĉu ĝi estas mi ... aŭ ĉu mi estas tiu, kiun ...)

92. »Mem« montras insiste aferon, precipe personon. Oni ne devas ĝin konfuzi kun »sama«, (kiu montras nur econ de identeco, plenan similecon) aŭ kun »eĉ« (kiu estas apartiga adverbo). Oni ĝin uzas apud la vorto, kiun ĝi difinas.

E.: Li mem ekkaptis la glavon kaj la glavingon per sama mano.

Li prenis la glavon mem, ne la glavingon.

Li forgesis eĉ sian nomon.

Tio estus memmortigo.

93. »Ajn« montras indiferentecon pri tiu ĉi aŭ alia.

E.: Iu ajn povos veni kaj forŝteli la monon, se vi lasos pordon neŝlosita.

II. Rilataj vortoj. (Relativoj.)

94. Rilata pronomo-adjektivo (kiu, kia) akordiĝas nombre kun sia rilatato. Plie oni metas ĝin en kazon postulatan de la sekvanta verbo. Kiel montraj kaj aliaj pronomoj-adjektivoj ili estas uzataj egale por personoj kaj objektoj.

E.: Mia patro, kiun mi amas ...

Iliaj fratoj, kiujn vi konas ...

Niaj vestoj, kiuj malpuriĝis ...

Mi ne scias, kion vi diras.

95. Kiam la rilatato estas tuta frazero, oni uzas plej ofte »kio«.

E.: Jen dek frankoj, kio estas sumo ŝuldata al vi.

Rim. ... »kiuj estas sumo« oni povas ankaŭ diri.

96. Kiam la rilatato kaj la rilatanto ne estas en sama nombro aŭ kazo, tiam oni uzas plej ofte »tiu, tio, tia«, antaŭ »kiu, kio, kia«. La demonstrativo tiam akordiĝas kun la unua propozicio, kaj la relativo kun la dua.

E.: Ni ne scias tion, kio ni fariĝas. (Z.)

Malsano estas tio, kion mi plej timas.

Nomu al mi tiun, kiu venis hieraŭ.

Rim. 1. »Malsano estas, kion mi plej timas« estas ankaŭ iafoje dirite; tiu formo estas eble iom malpli klara, sed pli rapida.

Rim. 2. Oni plej ofte atentas uzi en similaj interrilatoj vortojn el sama klaso; t. e. oni uzas du pronomojn, aŭ du adverbojn, aŭ du adjektivojn. E.: Kia patro, tia filo (adj. a).—Kiu venis, tiu estos punata (pronomo u).—Via elparolado estas bona, sed la mia ne estas tia.—Via ago estas sama, kia tiu de via frato.—Vi agis same, kiel via frato.

III. Demandaj vortoj.

97. »Kiu, kia, kio, kial, kiel, kiom, kies, kie«, estas ofte uzataj por demandi, ĉu rekte alparolante iun, ĉu nerekte, kiel komplemento de verbo (diri, demandi, dubi, nescii ... k. c.)

E.: Kiu venis? Kien vi iras? Kiom vi aĉetas?

Diru, kien vi iras. Mi demandas vin, kiu venis hieraŭ.

98. Kiam oni demandas rekte aŭ nerekte kaj ne estas en la frazo unu el la demandaj vortoj »kiu, kio,« k. c. tiam oni devas ĉiam uzi la vorton »ĉu«.

E.: Ĉu vi venos morgaŭ?

Diru al mi, ĉu vi venos morgaŭ.

Ĉu vi ne venos morgaŭ?

Diru al mi, ĉu vi ne venos morgaŭ.

Mi dubas, ĉu li povos veni morgaŭ (kredeble li ne venos).

Mi nescias, ĉu li ne povos veni morgaŭ (eble li povos veni).

Rim. Oni indiferente ŝanĝas lokon de l' pronomo, verbo, neo, k. c. En la unua loko estas vorto, al kiu oni volas tiri atenton.

E.: Ĉu venos vi morgaŭ? ĉu vi ne venos morgaŭ? ĉu ne venos vi morgaŭ? ĉu morgaŭ vi ne venos? k. t. p.

IV. Ne difinaj pronomoj.

99. Ne difinaj pronomoj »io, tio, kio, ĉio, nenio«, ne povas esti uzataj en multenombro pro ilia nedifiniteco mem.

E.: Io ĉagrenas min, kion vi ne povas koni.

Rim. Se oni celas multenombron, oni uzas »kelkaj aferoj, kelkaj aĵoj, iaj aĵoj« k. t. p.

V. Pronomo aŭ adjektivo?

100. »Tiu, kiu, ĉiu«, estas ordinare uzataj egale kiel pronomoj (solaj) aŭ kiel adjektivoj (antaŭ substantivo).

E.: Tiu, kiu venis, estis alta.

Kiu vidas tiun homon? Li ĉiuokaze (aŭ: ĉiuminute, ĉiumomente) rakontas plej strangajn aventurojn.

101. »Tia, kia, ĉia« estas nur adjektivoj kaj esprimas ordinare apartan ideon pri eco, speco speciala.

E.: Ĉu estas eble, ke tia homo bankrotis!

Kia viro konsentus tion fari? (Kia speco de ...)

Mi nescias ankoraŭ, ĉu mi povos veni; ĉiaokaze (kia ajn estos la okazo) mi skribos al vi.

102. Por »iu, neniu, ia, nenia«, oni ordinare ne faras tiun distingon ecan. »Iu, neniu«, estas uzataj pronome: »ia, nenia«, simple adjektive.

E.: Iu venis. Ia homo venis.

Neniu venis. Nenia persono venis.