IV.

ADJEKTIVO.

Difino: vorto finata de a kaj montranta econ, staton aŭ agon^[4] de substantivo.

Formoj: nominativo: a, aj; akuzativo: an, ajn.

I. Apudmetita adjektivo.

57. Apudmetita adjektivo (9, Rim. 1) akordiĝas nombre kaj kaze kun sia substantivo.

E.: Mia patro kaj miaj fratoj havas grandan barbon kaj nigrajn okulojn.

Espl.: Mia patro. »Patro« estas en nominativo ununombra; ankaŭ »mia«.

Miaj fratoj. »Fratoj« estas en nominativo multenombra; ankaŭ »miaj«.

Grandan barbon. »Barbon« estas en akuzativo ununombra; ankaŭ »grandan«.

Nigrajn okulojn. »Okulojn« estas en akuzativo multenombra; ankaŭ »nigrajn«.

58. Kiam apudmetita adjektivo rilatas kelkajn substantivojn en ununombro, tiam oni ordinare metas la adjektivon en multenombron. (82.)

E.: Mi havas akvon kaj panon freŝajn.

Rim. »Mi havas akvon kaj panon freŝan« povus signifi, ke nur pano estas freŝa. Simile »mi havas freŝan akvon kaj panon« povus signifi, ke nur akvo estas freŝa.

59. Kiam substantivo en multenombro estas uzata en opa senco kaj akompanata de kelkaj adjektivoj, kiuj rilatas ĉiu po unu el la objektoj montrataj de la substantivo, tiam la adjektivoj restas en ununombro.

E.: Oni vidis en Krimeo la militistarojn anglan, francan, turkan, sardan kaj rusan.

La lingvoj angla, franca, germana kaj hispana estas tre parolataj.

60. Loko de adjektivo. Apudmetita adjektivo estas uzata laŭvole antaŭ aŭ post ĝia substantivo en loko, kie ĝi plej bone altiras atenton.

61. Substantive oni ordinare ne uzas adjektivon. Tamen tion oni faras iafoje, kiam oni povas alpensi al la adjektivo konkretan substantivon.

E.: »Tre volonte, mia bona«, diris la bela knabino, (Z.) alp. »virino«.

»Mia kara, mia belo estis juna, brava dano.« (Haml. IV. 5.)

Vidu ekzemplojn en paragrafoj 19 kaj 27.

Rim. Oni diras: La Bono, La Belo, La Vero, k. t. p. per substantivo, kaj ne La Bona, La Bela, La Vera, ĉar tie ĉi oni ne povas alpensi konkretan substantivon.

II. Predikateca adjektivo.

62. Adjektivo uzata predikate (9. Rim. 1) akordiĝas nombre kun sia substantivo aŭ pronomo, sed ne kaze; ĝi do estas neniam en akuzativo.

63. Adjektivo estas uzata predikate, kiam ĝi estas komplemento de verbo, kaj ne rekte de substantivo. Tiam ĝi montras ordinare: a) staton, en kiun alvenas afero; b) kiel afero estas nomata, trovata, konsiderata, dirata, rigardata, k. t. p. Fine kaj plej ofte predikateca adjektivo estas simple komplemento de verbo »esti«.

Ambaŭ unuaj okazoj renkontiĝas kun verboj: iĝi (aŭ finantaj per iĝi); igi (aŭ finantaj per igi); kaj nomi, trovi, konsideri, rigardi kiel, konsideri kiel, diri, opinii, pensi, fondi, elekti, titoli, sin montri, lasi, k. c. Post tiaj verboj oni povas preskaŭ ĉiam meti pense »esti« inter la verbon kaj la adjektivon.

E.: Papero estas blanka.

Birdoj estas agrablaj.

La riĉiĝo igis lin (estantan) senkompata.

Ili trovis la manĝaĵojn (estantajn) bonaj.

La kutimo faris lin indiferenta por tio ĉi. (Haml. V. 1.)

Kion vi intencas nun fari por vin montri inda filo. (Haml. IV. 7.)

Ili nomis lin reĝo.

Rim. Oni trovas en Hamleto (IV. 1): »Lasu nin solajn por momento«. Tiu ekzemplo ne havas valoron, ĉar ĝi estas preseraro. (D-ro Zamenhof, privata letero.)

64. Kiam predikateca adjektivo rilatas ne substantivon aŭ pronomon, sed infinitivon aŭ enhavon de tuta frazo, tiam ĝi prenas formon neŭtralan, t. e. fariĝas adverbo. (167. R. 1 kaj 2.)

E.: Resti kun leono estas danĝere. (Z.)

Estus bone, se li venus.

Estas dirite, ke ...

Rim. Pli malofte oni trovas adjektivon en a: »ĉu ne estas ebla, ke ni kompreniĝadu per ia alia lingvo?« (Haml. V. 2.)—»Plej bona estos, se vi ĝin forgesos.« (Haml. I. 5.)

65. Kiam adjektivo rilatas opan nomon, ĝi povas indiferente esti en ununombro aŭ en multenombro. En praktiko tiu regulo estas malofte uzata, kaj oni preferas ununombron.

E.: Kiam oni estas riĉa (aŭ riĉaj), oni havas multajn amikojn. (Z.)

III. Gradoj de komparo.

Formoj.—Malegalaj komparativoj estas: pli ... ol; malpli ... ol; ju pli ... des pli; ju malpli ... des pli; ju malpli ... des malpli; malsama ol; malsame ... ol.

Egalaj komparativoj: tiel ... kiel; tia ... kia; sama ... kia, same ... kiel.

Superlativoj absolutaj: tre; plej; kiel eble plej.

Superlativoj rilataj: plej ... el; malplej ... el. Inter du aferoj, ankaŭ: la pli ...; la malpli ...

66. Dua termino de komparo estas en nominativo aŭ akuzativo laŭ tio, ke ĝi estas subjekto aŭ komplemento de alpensota frazo. (Beaufront.)

E.: Mi amas mian fraton pli ol mia fratino (... amas lin).

Mi amas mian fraton pli ol (mi amas) mian fratinon.

Li amis lin tiel varme, kiel mia frato (... amis lin).

Li amis lin tiel varme, kiel (li amis) mian fraton.

IV. Participoj-adjektivoj.

67. Participoj en a sekvas ĉiujn regulojn de aliaj adjektivoj. (167. R. 2.)

E.: Ili estas alvenintaj.

Mi vidis lin mortigantan homon.

La batoj igis lin ploranta.

68. Oni ne devas konfuzi participon adjektivan kun simpla adjektivo de sama radiko. La unua montras agon momentan, transiran; la dua montras econ, staton, aŭ kutimon.

E.: El la kaldrono, en kiu sin trovas bolanta akvo, eliras vaporo (Z.); (momenta ago, momenta stato: anta.)

La signoj de mensogaj ŝiaj larmoj (Haml. I. 2.); eco: a simple.

La malvarmo estas tranĉa (Haml. I. 1.); eco.

Lernu Esperanton, helpan lingvon internacian; eco.

V. Komplementoj de adjektivoj.

69. Adjektivo povas difini alian vorton per pero de prepozicio (kun nominativo).

Participo sola povas havi rektan komplementon (en akuzativo). (37. R. 1.)

70. Prepozicioj uzataj post adjektivo estas: a) plej ofte je; b) aŭ alia montrata de ideo esprimota aŭ de verbo, de kiu devenas la adjektivo. (51, 169.)

E.: Plena je vino (aŭ de). Longa je dek metroj.

Simila al patro (simili al ...). Agrabla por vidi.

Por nombraj, posedaj adjektivoj, k. c. vidu sekvantajn partojn.