Handschrift F

Vvillam, die Madocke makede, (f^o 102. rb. R. 1.)

Daer hi dicke omme wakede,

Hem vernoyde so harde

5In dietsche was onvolmaket bleuen,

Die Arnout niet en hadde bescreuen,

Ende hise vten walschen boeken

In dietsche heuet begonnen.

10God moete hem sire hulpen onnen!

Nv keert hem dar toe mijn sin

Dat ic bidde indit begin

Beyde den dorpers ende den doren,

15Dese rime ende dese woert,

Dien si onnutte sijn gehoert,

Dat sise laten onbescauen.

Te vele slachten si den rauen

Die emmer es al euen malsch:

20Si maken sulke rime valsch,

Daer si niet meer af ne weten

Dan ic doe hoe die gene heten

Die nv in Babilonien leuen.

Daden si wel, si soudens begeuen.

25Mijns dichtens ware oec gestille,

En hads mi niet gebeden

Die in groter houescheden

Gherne keret hare saken.

30Si bad mi dat ic soude maken

Dese auenture van Reynaerde

Al begrepent die grinsarde.

Je wil wel dat se de gone horen

Ende daer toe geuen har oren

35Die gaerne plegen der heren

Ende haren sin daer toe keren,

Sijn si arme, sijn si rike,

Dat si leuen houeslike.

Dit verstaet in goeden sinne.

40Nv hoert hoe ict beginne.

Het was an enen pijnster dage (f^o 102 va)

Dat beyde busch ende hage

Mit groenen loueren was beuaen.

Nobel, die coninc, hadde gedaen

45Sijn hof creyieren ouer al

Dat hi wel waende, hadde hijs geual,

Houden te wel groten loue.

Dus quamen tes coninx houe

Alle diere, groet ende clene,

Hi hadde te houe so vele misdaen

Dat hire niet en dorste gaen.

Die dief, die steelt, die scuwet tlicht:

Dat seit die lettere, dat es recht.

55Also dede Reynaert dat hof

Daer hi in hadde wel cranken lof.

Doe al dat hof vergadert was,

Doene was dar niemen dan de das,

Hine hadde te clagene ouer Reynaerde,

60Den fellen mitten roden baerde.

Nv gaet hier an ene claghe.

Ysegrim ende sine maghe

Ghingen vorden coninc staen.

Ysegrim begonde saen

65Ende sprac: ‘coninc, edel here,

Dur [v] edelheyt ende dur v ere

Beyde dur recht ende dur genade

Ontfarmt v der groter scade

70Dar ic dicke af hebbe ontfaen

Groten lachter ende verlies.

Vor al ontfarme v dies

Dat hi mijn wijf heft verhoert,

Ende mine kinder so gevoert

75Dat hise beseicte dar si laghen,

Datter . ij . no min no meer nesaghen

Nochtan hoende hi mi sint:

Et was sint so verre comen

80Dats een dach was gecomen,

Ende Reynaert soude hebben gedaen (f^o 102 vb)

Sijn onsculde . ende also saen

Alse die heyligen vor waren brocht,

Was Reynaert ander sins bedocht

85Ende ontfloe in sine veste.

Die ten houe sijn comen hijr.

Mi heeft Reynaert, dat felle dijr,

So vele te lede gedaen,

90Jc weet dat wel sonder waen,

Ware al dat laken perkement

Datmen maket tote Ghent,

Men screuet niet daer an.

Mer des swigic nochtan,

Als Ysegrim dit heft gesproken,

Stont op een hont ende hiet Cortoys,

Hoe hi so arm was wilee eer,

Dat hi als ne hadde meer

Op enen winter, in enen vorst,

Danene enige worst,

105Ende hem Reynaert die selue nam.

Tybaert, de kater, hi wart gram

Ende spranc in midden den rinc

Ende seide: ‘heer her coninc,

Dur dat Reynaert dus onthout,

110Sones hier nieman, ionc noch out,

Hine hebbene te wroegen iegen v.

Dat Cortoys hier claget nv

Bi liste had icse gewonnen,

Bi nachte dar ic was geronnen

115Om mijn beiach inere molen;

Dar had ic die worst gestolen

Enen slapenden moleman.

Hadder Cortoys yet an?

Dat was bi nieman dan bi mi.

120Ets best dat onboret si

Derre clage die Cortoys hier doet.’ (f^o 103 ra)

Pancer sprac: ‘dunct v goet

Datmen dere clage onbere?

Reynaert is een mordenere

125Ende .i. verrader ende .i. dief.

Hine heft niemene so lief,

No den coninc, minen here,

Hine wilde dat hi lijf ende ere

130Een vet morsiel van ere hennen.

Wat segdi van ere sage:

En dede hi gistren an den daghe

Ene die meeste ouerdaet

An Cuwarde, den hase, die hier staet,

135Die noyt enich dier dede?

Want hi binnen des coninx vrede

Ende binnen des coninx gelede

Louede te leerne sinen crede

Ende souden maken goet capellaen

140Ende dedene vor hem sitten gaen

Vaste tusschen sine been,

Ende begonde ouer een

Spellen ende lesen bede

Ende lude te singene haren crede.

145Mi geuel dat ic an dien tiden

Ter seluer stede souden liden.

Dar hordic haren sanc

Ende maecte darwaert minen ganc

Mit ere harder snelre vaert.

150Doe vandic meister Reinaert

Die sijn lesse hadde begeuen,

Die hi voren hadde opheuen,

Ende diende van sinen ouden spele

Ende hadde Cuwaerde bider kele

155Ende soude hem tlijf hebben genomen,

En waric hem niet te hulpen comen

Bi auenturen in dien stonden.

Siet hier noch de versche wonden

An Cuwarde, den arminc!

160Jc seg v, here her coninc,

Latijt bliuen onghewroken (f^o 103 rb)

Ghine wreket als vwe manine wisen,

Men salt vwen kinden mesprisen

165Hier na ouer menich iaer.’

‘Bi gode, Panser, du sechs waer,’

Sprac Ysegrim al daer hi stoet,

‘Ware Reynaert doet, et ware goet,

Also behoude mi god mijn leuen!

170Mar wart hem dit vergeuen,

Hi sal honen in derre maent

Sulken dies hem niet bewaent.’

Doe spranc op Grimbert, die das,

Die Reynaerds brueder sone was,

175Mit ere verbolgentliker tale.

‘Her Ysegrim, en weti wale

Ende ets een out bispel:

‘Viants mont seit selden wel.’

Wat witi Reynaerde, minen oem?

180Jc wilde, hi hinge an enen boem

Bisiere kele als een dief,

Har Ysegrim, ende waert v lief

Ende gijt also wilt anegaen,

Die andren meest heeft mesdaen

185Van minen oem ende van v.

Al comt hi niet te houe nv,

Ware mijn oem alse wel te houe

Ende hi stont indes coninx loue,

Har Ysegrim, als gi doet,

190En soudu niet dinken goet

Ende gine bleuets huden onbegrepen

Dar gi mijns oems vel hebt genepen

So dicke mit vwen scarpen tanden,

Dat hijt niet en dorste anden.

195Jn hebbe dar an niet gelogen:

Ghi hebt minen oem bedrogen

Dicke ende in menigher wisen.

Ghi bedroechten vanden pladisen

Di hi warp vander kerren,

200Doe gi volget na van verren

Daer gi v seluen mede versaet.

Sonder ere pladisen graet,

205Dat gi hem ieghen brocht

Dur dat gijs seluen niene mocht.

Sint honedine van enen bake

Die vet was ende van goeder smake,

Dien gi leit al in v butseel.

210Doe Reynaert eyscede sijn deel,

Andwordi hem tuwen scerne:

‘V deel sal ic v gheuen gherne,

Reynaert, scone iongelinc:

Die wisse dar die bake an hinc,

215Becnaget die, sies wel vet.’

Reinaerde was luttel te bet

Vinc. ende warpne in sine sac.

Dese pine ende dit ongemac

Heft hi leden dur Ysegrime

220Ende .C. werue meer danic v rime.

Ghi heren, dunct v dit genoech?

Nochtan is meere ongeuoech

Dat hi claget om sijn wijf,

Die Reynaerde alhar lijf

225Gheminnet heuet openbare,

Jc wil seggen ouer waer

Dats langher es dan .vij. iaer

Dat Reynaert heft har trouwe,

230Ende oftie scone vrouwe

Dur minne ende dur houeschede

Eens sinen wille dede

Ende sies saen was genesen,

Wat clagen mach dar af wesen!

235Nv maket hier Cuwart, de hase,

Ene clage van ere blase.

Oft hi den crede niet wel en las,

Reynaert die sijn meyster was,

Enmoest hi sinen clerc niet blouwen?

240Dat waer onrecht, bimire trouwen!

Cortoys clagede om ene worst (f^o. 103 vb.)

Die hi verloes in enen vorst,

Die clage ware bet verholen:

En hordi dat si was gestolen?

245Male quesijt male perdijt:

Mit rechte wert mens qualic quijt

Datmen qualike heft gewonnen.

Wi soude Reynaerde dat wanconnen,

Oft hi verstolen goet vinc an?

250Nieman die rechte besceiden can.

Reynaert is een gherecht man.

Sint dat die Coninc sinen ban

Hebt geboden ende sinen vrede,

So wetic wel dat hine dede

255Dinc ne gheen, dan oft hi ware

Erumite ofte clusenare.

Naest sire huut draget hi ene hare.

Binnen den naesten iare

Sone at hi vleysch, wilt no tam:

260Dat seide hi die gistren van dane quam.

Maperthus hebt hi begheuen,

Sine casteel, ende heft op geheuen

Ene cluse dar leget hi in.

Ander beiach no ander gewin

265So wanic wel dat hine heuet

Dan caritate die men hem geuet.

Bleec ende magher ishi van pinen:

Hongher, dorst, sware carinen

Doet hi ouer sine sonden.’

270Rechte in desen seluen stonden,

Dat Grimbaert stont in deser tale,

Saghen si nederwaert in den dale

Cantecleer comen geuaren,

Ende brochte op ere baren

275Ene dode henne, ende hiet Coppe,

Die Reynaert hadde biden croppe

Houet ende hals af gebeten.

Dat moste nv die Coninc weten.

Cantecleer quam vore gaende

280Sine vedre sere slaende.

Ghinghen twee hanen wide mare.

Dene hane hiete Cantart,

Daer na wilen gheheten wart

285Ver Alenten goede hane.

Dander hiet na minen wane

Die goede hane Craiant,

Die scoenste hane diemen vant

Tusschen Bartanghen ende Pollanen.

290Elkerlijc van desen hanen

Droech ene bernende stallecht

Dat beyde lanc was ende recht.

Dit waren Coppen bruedere twee.

Si riepen: ‘wach ende wee.’

295Om haer suster Coppen doet

Dreuen si clage ende iamer groet.

Pinte ende Sprote droegen die bare.

Hem was te moede harde sware

Om hare suster die si hadden verloren.

300Men mochte harde verre horen

Der twier carminge.

Dus sijn si comen ten gedinge.

Cantecleer spranc inden rinc

Ende seyde: ‘heer her coninc,

Nv ontfarme v mire scade

Die mi Reynaert heft ghedaen

Ende minen kinderen, die hier staen,

Die sere sijn te haren onwille.

310Tot enen inganc vanden aprille,

Doe die winter was vergaen

Ende men sach die bloemen staen

Ende ouer al die velde groene,

Doe wasic fier ende coene

315Van menigen groten geslachte.

Ende scoenre dochtre seuene

Dien wel lusten te leuene,

Ende mijn wijf Coppe, die vroede,

320Hadde vort brocht tenen broede.

Si waren vet ende starc (f^o. 104 rb.)

Ende gingen in enen parc,

Dat was beloken mit enen mure.

325Daer so vele honde toe horden

Dat si menegen dire de pelse scorden.

Des waren mine kindre onuervaert.

Dat benide te hant Reynaert

Dat sire so vaste woenden binnen

Reynaert, die felle ghebuur.

Hoe dicke ran hi om den muur,

Ende leyde om ons sine laghen.

Alsene dan de honde saghen,

335Setten si hem na mit crachte.

Enewarf wart hi optie grachte

Bi auenturen so belopen.

Daer sachic hem al becopen

Sine diefte ende sinen roef,

340Want hem daer den pels stoef.

Dane, datten gode verwate!

Doe ware wi sijns lange quite.

345Reynaert, die mordadighe dief,

Ende brochte mi enen brief

Te lesene, here coninc,

Daer vwe zeghel ane ghinc.

Doe ic den brief began te lesen,

350Dochter mi in gescreuen wesen

Dat gi had coninclike

Ende als een coninc rike

Ende allen vogelen mede:

355Ende hi seyde mi dat hi ware

Ene begheuen clusenare

Ende hadde ghedaen sware carinen

Ende vanden sonden sinen

Penitencie ende sware pine.

360Hi toende mi pelse ende slauine

Die hi brocht vander Elmare, (f^o. 104 va.)

Daer onder ene scarpe hare.

Doe sprac hi: ‘here Cantecleer,

Nv mogedi voerwaer meer

365Van mi sonder sorghe leuen.

Jc hebbe bider stolen begeuen

Jc bin vorwaert meer so out,

Jc moet mire zielen telen.

370Gode wil ic v beuelen.

Jc ga daer ic hebbe te doene:

Jc hebbe noch middach ende noene

Ende prime te segghen vanden daghe.’

Doe nam hi neuen enen haghe

375Enen wech te dien gescede

Ende began te lesen sinen crede.

Jc wart blide ende onuervaert

Ende ghinc te minen kindren waert,

Ende [was] so vele sonder hoede

380Dat ic mit allen minen broede

Sonder sorge ghinc buten mure,

Daer mi geviel quade auenture.

Want Reynaert, die felle saghe,

Was ghecropen dur die haghe.

385Ende hadde ons die porte ondergaen.

Doe wart mire kindre saen

Ene ghepronden vten ghetale,

Dat leyde Reynaert in sine male.

Quade auenture mi doe nakede.

390Sint dat hire een gesmake[de]

Jn sinen ghireghen mont,

En conde ons wachter no hont

So bescermen noch bewachten

No bidaghe no binachten

395Hine rouede mine kinder.

So vele is mijn getal te minder

Dantte voren plachte sine,

Dat die . xv . kinder mine

Sijn gedeghen al op vire.

Reynaert in sinen mont verslonden. (f^o. 104 vb.)

Noch gistren wert hem mitten honden

Ontiaghet Coppe, die mare,

Die hier leget op die bare.

405Dat clagic v mit groten sere:

Ontfarme v mijns . Coninc here!’

Die Coninc sprac: ‘her das,

V oem die clusenaer was,

Hi heuet gedaen so sware carinen,

410Leuic een iaer, et sal hem scinen!

Nv hort, heer Cantecleer,

Wat sal deser talen meer?

V wijf leit hier versleghen.

God moet haer zielen pleghen.

415Wine moghense niet langher houden.

Wi sullens gode laten wouden

Ende sullen onse vigelien singen,

Ende daerna sulle wi bringhen

Den lichaem ter eerden mit eren.

420Daer na sulwi mit desen heren

Dus beraden ende bespreken

Hoe wi best gewreken

An Reynaer[de] desen moert.’

Doe hi ghesproken hadde de woert,

425Gheboet hi ionghen ende ouden

Dat si vigelien lesen souden.

Des coninx ghebod was scire gedaen.

Doe mochtmen horen harde saen

Beginnen lude ende ho

430Placebo domino

Entie veerse dier toe behorden.

Jc seg v in corten woerden,

Wie daer die seuende lesse sanc,

435Ende wie die zielemisse las.

Als der vigelien een ende was,

Doe leydemen Coppen in een graft

Dat mit sinne was gewracht

Onder een linde in dat gras.

440Een marmersteen slecht alse glas

Die letteren, diemen dar op sach,

Si daden op dat graf bekinnen

Wie daer op lach begrauen binnen.

445Dus spraken die boecstaue

Anden sarke op den graue:

‘Hier leghet Coppe begrauen

Die wel conde scrauen,

Die Reynaert, de vos, verbeet

450Die haren geslachte was te wreet’.

Nv leget Coppe onder die moude.

Die Coninc boet al sine houde

Dat sihem bespraken

Hoe si alre best ghewraken

455Op Reynaerde die ouerdade.

Doe worden si alte rade

Dat siden Coninc rieden

Dat hi Reynaerde soude onbieden

Dat hi te houe soude comen,

460Dat hidur scade ende dur vromen

Ne liete, hine quame ten gedinge,

Ende men Brunen van deser dinge

Die boetscap soude laden.

Des was die Coninc saen beraden

‘Her Brune, ic seg v vor dit here

Dat gi dese boetscap doet.

Oec radic v dat gi sijt vroet

Ende gi v wacht yeghen baraet.

470Reynaert es so fel ende so quaet:

Hi sal v smeken ende lieghen,

Mach hi . hi sal v bedrieghen

Mit valschen worden ende mit sconen,

Mach hi, bigode . hi sal v honen.’

475‘Here,’ sprac Brune . ‘laet v castien,

So moete mi god vermaledien,

Ofte mi Reynaert sal honen,

Jnne salt hem so weder lonen

Dat hijs anden dilsten si.

480Nu ne sorget niet vor mi.’

Dus nemet hi orlof ende salhem maken (f^o. 105 rb.)

Dat hi welsere sal mesraken.

Nv es Brune opdie vaert

Ende heft in sire herten onwaert,

485Ende et dochte hem ouerdaet

Dat menne helde ouerquaet

Datten Reynaert honen soude.

Durt donkerste vanden woude

Quam hi gelopen an ene woestine,

490Daer Reynaert hadde de pade sine

Gheslaghen crom ende menichfout,

Also als hi in dat wout

Plach te lopen om sijn beiach.

Beneuen der woestinen lach

495Een berch hoge ende lanc,

Dar most Brune sinen ganc

Te midwaert ouer maken,

Sal hi te Maperthus geraken.

Reynaert hadde menich huus,

500Mar die casteel van Maperthus

Dat was die beste van sinen borghen:

Daer trac hi toe, alse mit sorghen

Oft in node was beuaen.

Nu is Brune so gegaen

505Dat hi te Maperthus es comen,

Ende heft die porte vernomen

Daer Reynaert op plach te gaene.

Doe ginc hi vor die barbakane

Sitten op sinen staert

510Ende sprac: sidi in huus, Reynaert?

Jc ben Brune, des coninx bode.

Hi heft ghesuoren bisinen gode,

Ne coemdi niet te gedinge,

Ende ic v vor mi niet en bringe,

515Recht te nemenne ende te geuene,

Hi doet v rouene vanden leuene,

Hi doet v breken op enen rade.

Ende gaet mit mi te houe waert.’

520Dit verhoerde Reynaert

Die vore in sine porte lach,

Daer hi dicke te leggen plach (f^o. 105 va.)

Dur die warmte van der sonnen.

Bider tale die Brune hadde begonnen

Ende trac bet in te dale waert

Menichfout was sine ghedochte

Hoe hi vonde sulken raet

530Daer hi Brunen, den vraet,

Te scerne mede mochte driuen

Ende selue in sire eren bliuen.

Doe sprac Reynaert ouer lanc:

‘Vwes goedes rades hebt danc,

535Her Brune, goede vrient!

Hi heft v qualike gedient

Die v bereit desen ganc,

Entie v dese berghe lanc

Ouer te lopene dede bestaen.

540Jc soude te houe sijn gegaen,

Al haddijt mi niet geraden,

Mar mi es de buuc geladen

Mit ere vremder spisen

Jn so vtermaten wisen,

545Jc vruchte inne sal niet mogen gaen.

Jnne mach sitten no staen.

Jc bin so vtermaten sat.’

‘Wat ati Reynaert’ . ‘wat ic at,

Her Brune? ic at ene cranke haue:

550Arm man es gheen graue,

Dat mogedi wel bi mi weten.

Wi arme lude moeten eten,

Hadde wijs raet, dat wi node aten.

Grote vette honichraten

555Der hebic coeuer harde groet.

Die moet ic eten dorden noet,

Als ic els niet can gewinnen.

Nochtan als icse hebbe binnen,

Doen is mi pine ende ongemac.’

560Dit verhorde Brune ende sprac: (f^o. 105 vb.)

Helpe dur die doet, vos Reynaert!

Hebdi honich dus onwaert?

Honich is een edel spise

Die ic vor alle gerechten prise

565Ende vor alle gerechten minne.

Reynaert, helpt mi dat ics gewinne.

Edel Reynaert, wel soete neue,

Also lange als ic leue

Wil ic v dar omme minnen,

570Mach ic des honics bi v gewinnen’.

‘Gewinnen, Brune? gi hout v spot!’

Jnne doe, Reynaert. so war ic sot,

Spot ic mit v, nenic niet.’

Echt sprac Reynaert: ‘Brune, mochtijs yet?

575Ofte gi honich moget eten,

Bi vwer trouwen, doet mi te weten!

Mogedijs iet, ic sals v saden.

Jc sals v [so] vele beraden,

Ghine atet niet mit v tienen,

580Waendic v hulde daer mede verdienen.’

‘Mit mi tienen? hoe mach dat wesen?

Reynaert, hoet v van tesen,

Ende sijt seker ende gewis,

Had ic dat honich dat is

Jc atet op tenen male.’

Reynaer sprac: ‘Brune, wat segdi?

590Ghine aets niet in seuen iaren.

Dat soudic v geuen in v gewout,

Her Brune, wildi mi wesen hout

Ende vor mi dingen te houe.’

Des quam Brune tenen geloue,

595Ende sekerde Reynaerde dat:

Wilde hine honichs maken sat,

(Des hi cume onbiten sal)

Hi wilde hem wisen ouer al

Ghestade vrient, goet geselle.

600Hier omme loech Reynaert, de felle.

Doe sprac Reynaert openbare: (f^o. 106 ra.)

Also gereet een goed geual

Als v dit honich wesen sal,

605Al mochtijs eten, seuen amen.’

Dese worde si bequamen

Hi loech datment horen mochte.

Doe dachte Reynaert daer hi stoet:

610‘Bruun, sijn v auenturen goet,

Daer gi lachgen sult te maten.’

Ende sprac al ouer luut:

Et staet so, sulli hebben vrome,

Hier ne mach sijn geen langher staen.

Volget mi, ic sal voren gaen,

Ende hout desen crommen pat.

620Ghi sult noch huden wesen sat,

Salt na minen wille gaen.

Ghi sult hebben sonder waen

Also vele als gi moget dragen.’

Reynaert meende van groten slaghen.

625Dat was dat hi hem behiet.

Die ckeytijf ne wistes niet

Waer dat Reynaert die tale keerde,

Die hem dat honich stelen leerde,

Dat hi wel dat sware sal becopen.

Reynaert ende sijn geselle Brune,

Tote Lamfreids anden tune.

Wast waer datmen mi seide,

635Hi was timmerman van groten loue

Ende hadde binnen sinen houe

Ene eyke bracht vten woude

Die hi ontwee clouen soude,

Ende hadder twe beytel in geslegen,

640Alse die tymmermans noch plegen.

Die eyke was ondaen wel wide, (f^o. 106 rb.)

Des was Reynaert harde blide,

Bidien et was wel sijn geuoech.

‘Har Brune’, sprac hi ende loech:

645‘Soeket ende nemet goem:

Hier in desen seluen boem

Proeuet of ghijs iet in v kele

Of in vwen buuc sult winnen.

650Nochtan moeti v seluen dwinghen,

Al dunken v goet die honichraten,

Etter te seden ende te maten,

Dat gi v seluen niet en verderuet:

Ic waer onneert ende onteruet,

655Lieue oem, mesquame v iet.’

Brune sprac: ‘Reynaert, ne sorget niet.

Waendi dat ic bin onvroet?

Mate is tallen spele goet.’

‘Ghi segt oec waer’. sprac Reynaert:

Latet al staen ende crupet in.’

Brune pensde om sijn gewin

Ende liet hem so verdoren

Dat hi dat hoeft ouer die oren

665Ende beyde de vorste voete in stac.

Beyde die beytel vter eken

Die daer te voren in steken.

Brune bleef beclemmet in den boem.

670Hoert hoe de neue sinen oem

Mit liste brachte in sulke hachte,

Dar hi mit liste n mit crachte

Jn ghere wijs ne [conde] ontgaen

Ende bleef biden hoefde geuaen.

Dat hi was starc ende coene

Hi sach wel dat hi was bedrogen.

Hi began breischen ende hulen.

So vaste ende biden voeten voren: (f^o. 106 va.)

Al dat hi pijnde was verloren.

Hi waende nemmermeer ontgaen.

Van verre is Reynaert ghestaen

685Ende sach comen Lamfreyde

Nv mogedi horen van Reynaerde

Hoe hi sinen oem ginc rampeniren:

690‘Oem Bruun . vaste gaet mansieren!

Haddi gheten, gi sout drinken;

Hier coemt Lamfreit, hi sal v scinken.

Weder te sinen castele waert

695Sonder orlof, ende mittien

Heft Lamfreit Brunen versien,

Ende vernam dat hi was geuaen.

Doene was daer gheen langer staen.

Hi liep wech mit groten haeste

Ende daer dat naeste dorpe stont.

Hi dedet al den geburen cont

Dat daer stoet geuaen een bere.

Doe volgede hem een groet here.

705Daer ne bleef man no wijf.

Die bere te nemene sijn lijf

Et liep al datter lopen mochte.

Sulc quam die enen besem brochte,

Sulc enen vlegel, sulc enen rake,

710Sulc quam gelopen mit enen stake,

Also alsi quamen van haren werke.

Selue die pape vander kerke

Brocht enen cruusstaf,

Dien hem die coster node gaf.

715Selue die coster droech ene vane

Mede te steken ende te slane.

Des papen wijf, vrouwe Julocke,

Quam gelopen mit haren spinrocke,

Daer si dages omme hadde gesponnen.

720Voer hem allen quam geronnen

Lamfreit mit ere scarper aex. (f^o. 106 vb.)

Al hadde Bruun luttel gemaex,

Hi ontsach meerre ongeual:

Hi sette al ieghen al,

725Doe hi dat geruchte horde.

Hi spranc ende trac, dat scorde

Van sinen aensichte al die huut.

Al brochte Brune thouet wt

Mit arbeyde ende mit pinen,

730Nochtan liet hi dar vanden sinen

Een ore ende sine beyde lier.

Niene sachmen so lelic dier.

Al hadde Brune thouet wt brocht,

735Eer hi die voete conde vte gewinnen,

Bleuen daer al die clawen binnen

Ende sine hanscoen bede.

Doe bedochte hi hem mit lede.

740Die voete waren hem so seer,

Dat hidat lopen niene conde gedogen.

Tbloet ran hem ouer die oghen,

Dat hi niet conde gesien.

Hine dorste bliuen no vlien.

745Hi sach onder der sonnen

Lamfreide sere comen geronnen

Hi quam gelopen harde sere,

Daer na die coster mitten vane

750Ende alle die prochiane,

Die oude lude mitten ionghen.

Daer quam te haren staf gesprongen

Sulke quenen, die van ouden

Enen tant niet hadde behouden.

Wie scade heft ende verlies

Ende groet ongeual,

Ouer hem wilt al.

Dat sceen an armen Brunen wel:

760Sulc dreigeden an sijn vel,

Die des gesweghen hadde al stille, (f^o. 107 ra.)

Hadde Brune gestaen te sinen wille.

Dat Brune, onsalichsts alre dire,

765Van menighen dorper was berinct.

Doe was daer luttel gedinct.

Hem nakede groet ongemac.

Dene sloech, dander stac.

Dene sloech, dander warp.

770Lamfreit was hem harde scarp.

Die droech enen verhoernden cloet

Abel ende vrouwe Baue

Laghen beyde onder die voete

Ende streden om ene lange loete.

Ludolf mitter langer nese

780Droech ene loetwapper an ene pese

Ende ghingher mede alomme slingren.

Grindemont mitten langen vingren

Dedehem alles te uoren,

Bidien hi was best geboren

785Sonder Lamfreit allene:

Hughelijn mitten crommen bene

Was sijn vader, dat wistmen wale,

Ende was geboren van Abstale,

Ende was sone vrouwen Hogernen,

790Ende was een maker van lanternen.

Brune sat ende sach al omtrent

Ende nam datmen hem gaf.

Dien pape liet den cruusstaf

795Ghedichte gaen in sinen hals,

Entie coster als ende als

Ghinckene nopen mitten vane,

Ende Otram warp hem sere ter bane,

800Mit ere harder scarper bile

So tusschen hals ende houet (f^o. 107 rb)

Dat Brune so sere wart verdouet,

Tusschen der riuire enten haghe

805Jn een torp van ouden wiuen

Ende warp een ghetal van viuen

Jn die riuire die daer liep,

Die wide was ende diep.

Des papen wijf waser ene,

810Des was des papen bliscap clene,

Doe hi sijn wijf sach in den vliet,

Doene luste hem langher niet

Den bere te stekene no te slane.

‘Nv toe, edel prochiane,

815Ghindre vlot vrouwe Julocke

Beyde mit spille ende mit rocke.

Nv toe, die hare gehelpen mach!

Jc gheue hem iare ende dach

Vol paerdoenen ende vol aflaet

Lieten den armen keytijf

Brunen leggen ouer doet

Ende liepen daer die pape geboet

825Beyde mit stocken ende mit haken.

Die wile dat si die vrouwen wt traken,

So spranc Brune in die riuire

Ende ontswam hem allen scire.

Die dorpers stonden harde gram:

830Si saghen dat hem Brune ontswam

Daer si hem niet en mochten volghen.

Op den oeuer sijn si verbolghen

Ende ghingen na hem rampeniren.

Brune swam in dier riuiren

835Aldaer hi vant den besten stroem.

Al driuende bat hi dat god den boem

Moste verdoemen ende verwaten,

Daer hi sine oren hadde gelaten

Ende beide sine liere.

840Voert vloect hi den fellen dire,

Den ongetrouwen Reynaerde, (f^o. 107 va.)

Den fellen mitten roden baerde,

Dien so diepe indeyke dede crupen,

Daerne Lamfreit vant ter stupen

845Dat hi hem so lede dede.

Jn aldus ghedaenen gebede

Was Brune alse lange wile,

Dat hi een halue mile

Vander stede was gedreuen

850Daer die dorpers waren bleuen.

Hi was verpijnt ende moede

Ende ondercomen vanden bloede,

Dat hi hadde cranke vaert.

Doe swam hi te lande waert

855Ende croep ligghen onder toeuer.

Ghine saget noyt, wanic, droeuer

Ne gheen dier dat lijf gewan.

Hi lach iamerlike ende stan

Ende sloech mit beyde sijn lanken.

860Des mochte hi al Reynaerde danken.

Hi hadde een vet hoen geuaen

Bi Lamfreits ander heyden,

Eer hidane was gesceiden,

865Ende had op enen berch gedreghen

Verre buten alle weghen,

Daert heymelic was genoech.

Dat was wel sijn geuoech,

Ende daer was niemans ganc,

870Dat hi om yemens bedranc

Sine proye dorste rumen.

Hadde geleit in sinen male,

Doe ginc hinederwaert te dale

875Enen verholentlike[n] pat.

Hi was weltematen sat.

Dat weder was scone ende heet:

Hi hadde gelopen dat hi sweet.

Neder liep hi neuen der liere.

880Bidien begeerde hi der riuire,

Dat hi hem vercoelen woude. (f^o. 107 vb)

Jn blijscap harde menichfoude

Was sijn herte doe beuaen,

Want hi hopede sonder waen,

885Dat Lamfreit Brunen hadde verslegen

Ende hine int oeuer had gevlegen.

Hi sprac: ‘hier is nv wel geuaren.

Die mi te houe meest soude daren,

Dien heb ic gedoet in desen dage

890Ende wanes wel sonder clage

Jc mach te rechte bliscap driuen.’

Doe Reynaert was in dese tale,

895Ende vernam Brunen daer hi lach.

Ten yersten dat hine sach,

Hadde hijs rouwe ende toren.

Dar die bliscap lach te voren,

Dar lach nv toren ende nijt.

900Doe sprac hi: ‘vermaledijt,

Lamfreit, moet dijn herte sijn!

Lamfreit, argher puten sone!

Luttel eren bistu gewone.

Die di te voren was geuaen?

Hoe goet menich morsiel leiter an,

Dan gherne et menich man.

910Hoe rikelike eens beren huut

Heuestu huden verloren,

Dit scelden heft Reynaer gelaten

Ende ghinc neder bider straten

915Dur te siene hoet Brunen stoet,

Dien hi sach leggen als een bloet

Ende siec ende ongesont

Ende oec harde seer gewont.

Dit sach Reynaert harde gherne.

920Doe sprac hite sinen scerne:

Wildi Reynaert, den ribaut,

Den roden scalc, dat felle dier,

Bescouwen, so besieten hier!

925Nv seget, priester, soete vrient,

Bidien here dien gi dient,

Jn wat ordinen wildi v doen,

Dat gi dus draget rode scoen?

Weder sidi abt so prior gecoren:

930Hi ginc v herde na den oren

Die v de crune heft gescoren,

Want gi hebt vwen top verloren.

Ghi hebt vwe hanscoen wt gedaen:

Jc wane, gi singen wilt gaen

935Van vre completen dat getide.’

Dit horde Brune ende was onblide,

Wat mochte hi doen, hine conste gewreken.

Ende sloech weder in die riuire:

940Hine wilde vanden fellen diere

Niet meer horen der tale.

Mitten strome driuen te hant

945Ende hi ghinc liggen ant sant,

Daer hijt alre naest vant.

Al mocht hem alde werlt vromen,

Hine ghinc niet ouer sine voete.

950Hi was beclemmet so onsoete

Jn die eyke, daer te voren.

Van tween voeten hadde hi verloren

Alle de clawen ende dat vel.

Hine conde niet gepensen wel

955Hoe hi best quame ten coninc waert.

Nv hort hoe hi bestaet de vaert!

Hi sat ouer sine hamen

Ende began mit groten scamen

Rucken ouer sinen staert.

960Alse hi dan des moede waert,

So wentelde hi dan ene wile. (f^o. 108 rb.)

Dit dreef hi meer dan ene mile,

Eer hites coninx houe quam.

Doemen Brunen daer vernam

965Jn deser wijs van verren comen,

Wart dar betuiuelt van hem somen

Wat daer gewentelt quam so.

Den coninc wart dat herte onvro,

Dine verkende alte hant

970Ende sprac, ‘ets Brune, mijn sariant.

Brunen es dat houet roet;

Hi es ghewont al toter doet.

Binnen desen es Brune daer geraect,

975Dat hi den Coninc clagen mochte.

Hi stan ende versuchte onsochte

Ende sprac: ‘Coninc, edel here,

Wreket mi dur vwes selfs ere

Ouer Reynaerde, dat felle dier,

980Die mi mijn scone lier

Mit sire liste verliesen dede

Daer toe mijn luchter ore mede,

Ende heft mi gemaect als ghi wel siet.’

Die coninc sprac: ‘oftic dit niet

985Ne wroke, so moetic sijn verdoemt!’

Alle die hogheste bi namen,

Ende geboet hem, dat si quamen

Alle gader in sinen raet

990Ende rieden hem hoe dese daet

Best worde gerecht tes coninx eren.

Doe rieden hem die meeste heren

Datmen ander warf daghen soude

Reynaerde, oftie coninc woude,

Oec seiden si, si wilden wale

Dat Tibert, de cater, van desen

Te Reynaerde bode soude wesen:

Al waer hi cranc, hi waer vroet.

1000Dese raet dochte den coninc goet. (f^o. 108 va.)

Doe seide die coninc: ‘her Tibeert,

Gaet wech, eer gi weder keert

So siet dat Reynaert mit v come.

Dese heren segghen some,

1005Al es Reynaert andren diren fel,

Hi gelouet v so wel

Dat higheerne doet vwen raet.

En coemt hi niet, tis hem quaet:

Men salne derdeweruen daghen,

Gaet Tibert, segt dit hem.’

‘Ay here,’ sprac Tibert: ‘ic ben

Een arm wicht ende ene clene dier.

Her Brune die starc is ende fier,

1015En conde Reynaert niet gewinnen:

Jn welker wijs soudix beginnen?’

Ghisijt wijs ende wel geleert,

Al sidi niet starc, wat tan?

Dat werken ende mit goeden rade,

Dat hi mit crachte niet en dade.

Gaet, doet scire mijn ghebod.’

Tibert sprac! ‘nv onne mi god

1025Dattet mi wel moet vergaen.

Jc sal ene vaert bestaen

Die mi duncket in minen moede.

God gheuese mi te goede!’

1030Die sere droeue es ende vervaert.

Ende als hi op den wech quam,

Sach hi van verre ende vernam

Sinte Martijns vogel comen geulogen.

Doe waert Tibert vro ende in hoghen

1035Ende riep: ‘al heyl, Sinte Martijns vogel!

Kere harwaert dinen rechteren vlogel

Ende vliech te mire rechter hant.’

Die vogel vloech al dar hi vant

Een haghe, dar hi wilde liden,

1040Ende leet Tibert ter luchter siden.

Dit teiken ende dit gemoet (f^o. 108 vb.)

Ne dochte Tiberde niet goet.

Hadde hiden vogel sien liden

Scone te sire rechter siden,

1045So waende hi hebben goet geual.

Nv es hi des in wanhopen al.

Nochtan maecte hi hem seluen moet

Ende geliet, alse menich man doet,

Bet dan hem te moede was.

1050Dus liep hi hene sinen pas,

Ende vant Reynaert vor sijn huus

Allene staen verwendelike.

Tibert sprac: ‘Reynaert, god die rike

1055Moetu goeden auond gheuen.

Die coninc dreiget an v leuen,

En coemdi niet te houe mit mi.’

Reynaert sprac: ‘wellecome sidi,

Tibert, sijt sere wellecome.

1060God gheue v ere ende vrome.

Bi gode des onnic v wale!’

Wat coste Reynaerde scone tale?

Al seget sine tonge wel,

Sijn herte es binnen fel.

1065Dat sal hier getoghet wesen,

Eer die rime wert vollesen

Ten ende tusschen dese twee.

Reynaert sprac: ‘neue, tauont mee

Suldi herbergen hier mit mi.

1070Comt in, ende morghen sul wi

Te houe waert mitten daghe.

Jnne hebbe onder alle mine mage

Bat op verlate dan op v.

1075Hier was Brune comen, die vraet,

Ende togede mi so fel ghelaet:

Ende hi dochte mi so starc,

Dat ic om dusent marc

Mit hem den wech niet hadde bestaen.

1080Dat sal ic · ic sal mit v gaen

Morghen mitter dageraet.’ (f^o. 109 ra.)

Tibert sprac · ‘ets beter raet

Ende et dunct mi bet gedaen,

Dat wi tauond hene gaen

1085Dan wi tote morghen beyden.

Die mane scinet ander heyden

Also claer alse die dach.

Betren tijt tonser vaert.’

1090‘Neen, lieue neue,’ sprac Reynaert:

‘Sulc mochtons dages ontmoeten,

Hi soude ons minliker groeten,

Die ons nemmer dade goet,

Quame wi bi nachte in sijn gemoet.

Tibert sprac: ‘wat soude wi

Eten, oftic mit v bleue?’

Reynaert sprac: ‘wel soete neue,

Hier is der spisen quaden tijt.

1100Ghi moget eten, begerdijt,

Een stucke vanere honichraten

Die bequamelic is vtermaten.

Wat radi, mogedi tshonichs iet?’

Tibert sprac: ‘mi ne roekes niet.

1105Reynaert, en hebdi niet in huus?

Gauedi mi ene vette muus,

Daer mede lietic v bewaert.’

‘Ene vette muus?’ sprac Reynaert:

‘Soete Tibaert, wat segdi?

1110Hier woenet noch een pape bi,

Een scure staet ansyn huus,

Daer is in so menige muus:

Jc wanese niet gedroge · j · waghen.

So horic dicke den pape clagen

1115Dat sine driuen vten huse.’

‘Reynaert, sijn dar so vele muse?

Vergaue god, dat ic waer daer!’

‘Wat meendi, Tibert · segdi waer?

Wildi muse?’ ‘oft icse wille?

1120Hoet des ende swiget stille!

Jc minne muse vor alle saken. (f^o. 109 rb.)

Ne weti niet dat muse smaken

Bet dan enich venisoen?

Wildijt dur minen wille doen,

1125Dat gi mi leit daer muse sijn,

Daerbi mochti de hulde mijn

Hebben, al haddi minen vader

Gedoet ende mijn geslachte al gader.’

Reynaert sprac · ‘neue, houdi v spot?’

1130‘Neenic, alse helpe mi god!’

‘Weet god, Tibert, wistic dat,

Ghi souter noch tauond wesen sat.’

‘Sat, Reynaert, dat ware vele.’

‘Tibert, dit segdi tuwen spele.’

1135‘Jnne doe, Reynaert, bi mire wet.

Hadic een muus ende ware si vet,

En gauese niet om een bisant.’

‘Tibert, so gaet mit mi te hant.

Jc leide v aldaer ter stat,

1140Daer icker v sal maken sat,

Eer ic emmer van v sceide.’

‘Gherne, Reynaert, op v gheleyde

Ghinc ic mit v te Mompelier.’

‘So ga wi dan · wisijn hier

1145Alte lanc,’ sprac Reynaert.

Doe daden si hem op de vaert,

Ende liepen dat si lopen wilden

1150Dat si noyt togel op ne hilden,

Ent si quamen tes papen scure,

Die mit ere horden mure

Al omme ende omme was beloken,

Daer Reynaert in hadde gebroken

1155Des anderen nachts teuoren,

Doe die pape hadde verloren

Enen hane, ende hi hem dien nam.

Hier om was tornich ende gram

Des papen sone Mertinet,

1160Ende hadde vor dat gat geset

Enen stric den vos te vane: (f^o. 109 va.)

So gherne wrake hi sinen hane.

Dit wiste Reynaert, dat felle dier,

Ende sprac: ‘Tibert, neue, hier

1165Crupet int selue gat

Gaet alomme ende omme gripen.

Hort hoe die muse pipen.

Keert weder wt als gi sijt sat.

1170Jc sal hier bliuen vordit gat.

Jc sal vwes hier buten ontbeiden.

Wine mogen tauont niet sceiden,

Morghen ga wi te houe waert

Tibert, hoe coemt dat gi spaert?

1175Gaet eten, ende laet ons keren

Te mire herbergen mit eren.

Mijn wijf sal onse beiach ontfaen.’

‘Wilic te desen gate in gaen?

Was segdi, Reynaert, ist v raet?

1180Die papen connen wel baraet:

Jc besta dit harde node.’

‘Tsi, Tibert, ghine waert nie so blode!

Tibert scamede hem ende hi spranc

1185Daer hi vant groet ongherec:

Eer hi iet wiste, was hi indat strec

Om sinen hals harde vaste.

Dus hoende Reynaert sinen gaste.

1190Des strickes, doe was hi vervaert:

Hi spranc, hi scoet, dat strec liep toe.

Tibert moste roepen doe

Ende wroegen hem dor dien noet.

Hi maect een gheluut so groet

1195Mit enen iamerliken gelate,

Dat Reynaert horde andie strate

Doe riep hi: ‘vindise goet

Die muse ende vet?

1200Wiste dit nv Mertinet,

Hi souder v sause toe maken, (f^o. 109 rb)

Const hise wel gheraken:

So goet een knaep es Martinet.

Tibert, gi singet als gi et?

Vergaue god, die geweldich es,

Dat nv mit v daer ware

Die felle dief, die mordenare,

Jn sulker bliscap als gi sijt!’

1210Dus heuet Reynaert groet delijt

Dur Tiberts ongeual.

Ende Tibert stan iamerlike ende gal

So lude, dat Mertinet ontspranc

Ende roep: ‘god hebs danc!

1215Ter goeder tijt heft nv gestaen

Mijn stric: ic hebber mede geuaen

Nu toe, wi ghelden hem onsen hane!’

Mit desen liep hi toten vire

Hi wecte moeder ende vader

Entie kinder alle gader,

Ende riep: ‘toe! nv is hi geuaen.’

Doe mocht men sien porren saen

1225Alle die inden huse waren.

Selue die pape quam geuaren

Van sinen bedde al naect.

Mertinet was geraect

Tote Tibert ende riep: ‘hi is hier.’

1230Die pape ran achter dat vier

Ende greep sines wiues rocke.

Een offerkeerse greep vrouwe Julocke

Ende onstacse mitter haest.

Die pape was Tiberde naest

1235Ende ginckene mitten rocke slaen.

Doe moste Tibert daer ontfaen

Wel menigen slach al in een.

Die pape stont, als hem wel sceen,

Al naect, ende sloech slach op slach

1240Op Tiberde, die vor hem lach.

Daerne spaerdene har negheen. (f^o. 110 ra.)

Martinet greep enen steen

Ende warp Tibert teen oghe wt.

Die pape stont al bloter huut

1245Ende hief openen groten slach:

Ende alse Tibert dit sach,

Dat hi emmer steruen soude,

Doe dede hi alse de boude,

Datten papen verginc te scanden.

1250Beyde mit clawen ende mit tanden

Dede hi scamp, alst wel sceen,

Hi spranc den paep tusscen die been,

Ende trac hem wt dat ene dinc,

Dat hem tusscen die bene hinc

1255Jn die burse sonder naet,

Daermen den beyaert mede slaet.

Dat dinc viel neder op die vloer.

Bider zielen hars vader,

1260Si wilde niet om al gader

Dofferhande van enen iare,

Datten pape geuallen ware

Dit vernoy ende dese scame.

Si sprac: ‘ins leeds duuels name

1265Moete dit stric sijn geset!

Sich, lieue sone Martinet,

Dit was van dijns vader gewande,

Dese scade ende dese scande

Es emmer inallen stonden:

1270Al genase hi vander wonden,

Hi bleue ten sueten spele mat.’

Reynaert, die noch stont vor tgat,

Doe hi dese tale horde,

Loech hi dat hi achter scorde

1275Ende hem craecte die tauerne.

Doe sprac hi te sinen scerne:

‘Swiget, Julocke, lieue vrouwe,

Laet sinken vwen groten rouwe,

Laet bliuen desen toren.

1280Wattan? al heft hi verloren

Enen vanden clepel sinen, (f^o. 110 rb.)

Des te min darf hi pinen.

Laet dese clage bliuen achter:

Gheneset dese pape, en is geen lachter

1285Dat hi luut mit ere clocken.’

Dus troeste Reynaert vrouwe Julocken,

Die doe harde sere mesliet.

Die pape mochte langer niet

Ghestaen ende viel in ommacht.

1290Dien hiep si op mit hare cracht

Ende droegene te bedde waert.

Hier binnen keerde Reynaert

Allene te sire herberghen waert,

Ende liet Tiberde sere veruaert

1295Ende in sorghen vander doet.

Al was Tiberts sorge groet,

Doe hise alle onledich sach

Ouer den pape, die dar lach

Ghewont, doe ghinc hi pinen,

1300Dat hi mitten tanden sinen

Doene wilde hi dar nietmee

Letten ende spranc vten gate

Ende dede hem inde rechte strate,

1305Die te houewaert gelach.

Ende eer hi dar quam wast dach,

Entie sonne began te risen.

Jn een arme wichtes wisen

Quam Tibert int hof geronnen,

1310Die tes papen hadde gewonnen

Dat hi langhe claghen mach.

Alse die coninc doe sach

Dat Tibert teen oge had verloren.

Doe mochtmen sekerlike horen

Jc wane, hi langer niene sparde,

Hine riep sine genote te rade

Ende vrageden wat hi best dade

Jeghen Reynaerts ouerdaet?

1320Doe wart ghinder menich raet (f^o. 110 va.)

Hoemen Reynaert te redene brochte,

Die dus grote mordaet wrochte.

Doe sprac Grimbert, de das,

Die Reynaerts brueder sone was:

1325‘Ghi heren hebt goeden raet.

Ware mijn oem noch so quaet,

Salmen recht vort dragen,

Men salne derdewaerf dagen,

Alsmen doet enen vremden man.

1330Comt hi niet te houe dan,

So is hi sculdich alre dinc,

Dat hi vorden Coninc

‘Wie wildi, Grimbert, datten nv daget?’

1335Sprac die coninc: ‘wie is nv hier,

Die sine oge · ofte sine lier

Wil setten in auenture

Dur ene felle creature?

Jc wane, hier nieman es so sot!’

1340Grimbert sprac: ‘so helpe mi god!

Siet mi hier, ic bin so coene

Dat ic wel dar bestaen te doene

Dese boetscap, gebiedijt.’

‘Grimbert, ia gaet ende sijt

1345Vroet ende wachtu iegen mesfal,’

Grimbaert sprac: ‘coninc ic sal,’

Alse hire quam, vant hi in huus

1350Die bi haren welpekinen

Laghen in die hagedochte.

Ende ten yersten dat Grimbert mochte,

Gruete hi sinen oem ende sire moyen.

1355Die anruchte, daer gi in sijt?

Dunct v noch iet tijt

Dat gi trect, here Reynaert,

Tes coninx houe waert,

1360Ghi sjt nv derdewaerf gedaget.

Verlegdi morgen dien dach, (f^o. 110 vb.)

So seg ic dat v ne mach

Ne gheen genade meer gescien.

Ghi selt inden derden dage sien

1365Vwen casteel verstormen, Maperthuus.

Men sal rechten vor v huus

Een galge ofte een rat.

Ouerwaer seg ic v dat:

Beyde v kinder ende v wijf

1370Sullen verliesen al haer lijf

Lasterlike, sonder waen.

Ghine moget oec selue niet ontgaen.

Daer om is die beste raet

Dat gi mit mi te houe gaet.

1375Ets mislijc wat geuallen mach:

V es dicke wile op enen dach

Vremder auenturen geuallen,

Dan gi noch quaemt vor hem allen

Mittes coninx orloue.

1380Morghen sceitmen vten houe.’

Reynaert sprac: ‘gi segt waer.

Nochtan, Grimbert, quamic daer

Onder des coninx ingesinde,

Dat ic daer te houe vinde,

1385Ets op mi so verbolghen al:

Nochtan dunket mi beter wesen

(Ghenese oft ix mach genesen)

Dat ic mit v te houe vare

1390Dant al verloren ware,

Casteel, kinder ende wijf,

Ende daer toe mijns selfs lijf.

Jnne mach den coninc niet ontstaen.

Als gi wilt, so sul wi gaen.’

Jc beuele v de kinder mijn,

Dat gire wale pleget nv.

Vor alle dander beuelic v

Minen iongen sone Reynaerdijn.

1400Hem staen die rode granekijn

So om sijn mulekijn ouer al: (f^o. 111 ra.)

Jc hope, hi na mi slachten sal.

Hier es Roseel, een scone dief,

Desen heb ic oec also lief,

1405Als yement sine kindre doet.

Doedi minen kindren goet

Ende gan mi god dat ic ontga,

Jc salt mi nemen harde na,

Ofte ic salt v mit eren lonen.’

Nam Reynaert ande sine orlof

Ende rumede sijns selfs hof.

Hoe droue bleef vrouwe Ermeline

Ende har arme clene kinderkine,

1415Doe Reynaert sceide van Maperthuus,

Ende hi hof ende huus

Liet al onberaden staen.

Nv hort wat Reynaert heft gedaen.

Tierst dat hi quam ande heyde,

‘Grimbert, scouwet, suete neue,

Van anxte suchtic ende beue.

Jc ga in vresen vander doet.

Myn berouwenisse is so groet

1425Van sonden die ic hebbe gedaen,

Lieue neue, ic wil gaen

Te biechte hier te di:

Hier nes ander pape bi.

Heb ic mine biechte gedaen,

1430Hoe so de zaken dan vergaen,

Mine ziele sal te claerre wesen.’

Grimbert antworde te desen:

‘Oem, wil wi te biechten gaen,

So moeti verlouen saen

1435Alle diefte ende allen roef,

Ofte diet v niet en geloef.’

‘Dat wetic wel’, sprac Reynaert:

(Siet ic come v toe ghenaden)

1440Ende vandet mi beraden

Van al gader mire mesdaet. (f^o. 111 rb.)

Nv hort, oem, ende verstaet:

Dat ic den otter enten cater

1445Ende andren diren heb mesdaen,

Des wil ic in boeten staen.’

Grimbert sprac: ‘oem, wat walschdi?

Of gi iet wilt, dat segt mi

Jn dietsche, dat ict mach verstaen.’

1450‘Lieue neue, ic heb mesdaen

Jegen allen dieren die leuen.

Bid gode dat hijt mi moet vergeuen.

Jc dede minen oem, haren Brune,

Al bloedich maken sine crune.

1455Tiberde dedic muse vaen,

Daer icken sere dede slaen

Tes papen daer hi spranc int strec.

Jc hebbe gedaen groet ongerec

Cantecler an sine kindre:

1460Waren si mere waren si mindre,

Dier maectic emmer los.

Mit rechte claget hi ouer den vos.

1465Ende mesprijs der coninginnen,

Des si spade sal gewinnen

Also vele eren van mi.

Oec hebic, dat seg ic di,

Jsegrim meer bedroghen

1470Danic v soude seggen moghen.

Jc hietene oem, dat was baraet,

Ysegrime die mi niene bestaet.

Jc maecten monic ter Elmaren

Daer wi beide begeuen waren:

1475Dat wart hem wel sere te pinen.

Binden beyde sine voete.

Dat luden docht hem so soete

Dat hijt emmer wilde leren:

1480Dat verginc hem te luttel eren,

Want hi lude so vtermaten, (f^o. 111 va.)

Dat alle die gingen bider straten,

Entie waren binnen der Elmare

1485Ende liepen daer si luden hoerden.

Eer hi doe in corten worden

Gesprac: ‘ic wil mi begeuen,’

Hadden si hem na genomen tleuen.

Sint dedic hem crune geuen.

1490Hem gedenkets al sijn leuen:

Dat wetic wel ouerwaer.

Jc dede hem bernen af sijn haer,

So dat hem de swaerde cramp.

Sint dedic hem meeren scamp

1495Optijs, daer icken dede visscen

Dar hi niene conde ontwisschen,

Hine ontfinc daer menigen slach.

Sint leidicken op enen dach

1500Jn al tlant van Vermendoys

Sone woender gheen pape riker.

Die selue pape hadde een spiker

Daer menich vet baec in lach:

Des had ic dicke goet beiach.

1505Onder den spiker had ic een gat

Verholenlike gemaket: indat

So dedic Ysegrim in crupen.

Hi vant daer runtvleysch in cupen

1510Des vleysch liet hi in sijn kele

So vele gliden vtermate:

Dat [als] hi weder vten gate

Was die lede buuc so groet

Dat hongerich was comen in,

En conste <hi> sat niet comen wt.

Jnt torp wart groet gerochte.

1520Hort hoe ict dar toe brochte!

Jc liep al dar die pape sat (f^o. 111 vb.)

Te sire tafel ende at.

Die pape hadde een capoen,

Een dat alre beste hoen

1525Datmen inden lande vant.

Et was gewennet toter hant.

Dien prandic in minen mont,

Recht vor die tafel daer hi stont,

Al daer die pape toe sach.

1530Doe riep die pape: ‘vanc, slach!

Help, wie sach dat wonder nie?

Die vos comt, dar ic toe sie,

Ende rouet mi in mijn huus.

So helpe mi spiritus sanctus,

1535So wie hem, dat hire quam!’

Jn middewaerde den vloer.

1540Hi vloecte ende swoer

Ende riep lude: ‘sla, va!’

Ende ic vor ende hi na.

Ende brachte mi gedreuen

Ende hadde thoen in minen mont

Dat groet was ende swaer,

Daer om mostict laten daer,

Wast mi leet wast mi lief.

1550Doe riep di pape: ‘ay, har dief,

Hi riep · ende ic liep mire straten,

Daer ic wesen woude.

Alse die pape op heffen soude

1555Dat hoen, versach hi Ysegrime:

Doe naecte hem ene sware pine.

Hi warpene int houet mit enen messe.

Den pape volgeden si sesse,

Die alle mit grote stauen quamen,

1560Ende alsi Ysegrime vernamen

Doe maecten si groet geluut, (f^o. 112 ra.)

Entie gebure traken wt

Ende maecten groet niemare

Ende seiden, dat dar ware

1565Jns papen spiker een wolf geuaen,

Die hem seluen heft gedaen

Biden buke in dat gat.

Liepen dat wonder bescouwen.

So dat mit hem ginc vten spele:

Want hi ontfinc harde vele

Groter slaghe ende worpe.

Dan quamen die kinder vanden dorpe

1575Ende verbonden hem die ogen.

Et stont hem so · hi most gedogen.

Hoe sere sloegen sine ende staken.

Daer sine vten gate traken

Dogede hi vele ongeuals.

1580Si bonden hem om sinen hals

Doe riepen si die honde saen

Ende ghinghen bersen ende iaghen.

1585So lange, dat hi gelouich was.

Doe viel hi neder in dat gras,

Doe was ghinder blijscap groet.

Ghinder was grote niemare.

1590Si leyden op ene bare

Si droegene mit groten geluke

Ouer stene ende ouer struke

Buten den dorpe in een gracht.

Daer bleef hi leggende al die nacht.

1595Jnne weet hoe hi daen ontfoer.

Sint verwaruic dat hi swoer

Mine hulde een iaer omtrent.

Dat dede hi op sulc couent,

Dat icken hoenre maken sat.

1600Doe leidicken tot eenre stat,

Daer ic hem dede verstaen (f^o. 112 rb.)

Dat vij · hennen ende enen haen

Jn een groet huus ander straten

1605Recht ere valbruggen bi.

Daer dedic Ysegrime mit mi

Op dat huus climmen bouen.

Jc seide, ic wilde hem wel louen,

Wil hi crupen in die valdore,

1610Dat hire soude vinden vore

Van vetten hoenren sijn geuoech.

Ter valdore ghinc hi ende loech

Ende croep dar in een deel van vare

Ende began hare ende dare

1615Te tasten · ende als hi niet en vant,

Sprac hi: ‘et is bewant

Te sorghen, inne vinde niet.’

Jc sprac: ‘oem, wats mi gesciet?

Crupet een luttel bet in!

1620Men moet wel pinen om gewin.

Jc hebse wech die saten voren.’

Dus liet hi hem verdoren

Dat hi die hoenre te verre sochte.

Jc sach dat icken honen mochte

1625Ende hortene dat hi ouer voer.

Dus viel hi neder op die vloer

Ende gaf enen groten val,

Dat si ontsprongen ouer al

Die binnen den huse sliepen.

1630Die biden vire lagen · riepen:

Dat daer waer sine wisten wat

Si stonden op . ontstaken lecht.

Doe sine sagen, wart hi echt

1635Daer gewont toter doet.

Jc hebbene bracht in menigher noet,

Dan ic v geseggen mochte.

Nochtan al dat ic dit gewrochte

Jegen hem, sone vruchtic niet

1640So sere, alse dat ic verriet

Vrouwen Erswinen, sijn scone wijf, (f^o. 112 va.)

Dien hi lieuer heft dan sijn selues lijf.

Har dedic (god moet mi vergeuen)

Dat mi lieuer ware bleuen

Claerliken te biechten te mi

Ende sijn van vwen sonden vri,

So suldi spreken onbedect.

1650Jnne weet warwart gi dit trect:

‘Jc hebbe iegen sijn wijf mesdaen.’

Oem, des en canic niet verstaen,

Warwaert gi dese tale keert.’

Reynaert sprac: ‘neue Grimbeert,

1655Waer dat houeschede groet,

Ofic hadde geseit al bloet:

‘Jc hebbe geslapen bi mire moyen?’

Ghi sijt mijn maech: v souts vernoyen,

Seidic v enige dorperheit.

1660Grimbert, nv hebic v geseit

Al des mi bedenket nv.

Doet mi aflaet, des bidic v,

Set mi dat v duncket goet.’

Grimbert was listich ende vroet.

Ouer alle sine mesdade.

Dar na in gerechten rade

Riet hi hem goet te wesen

1670Ende sine salmekine te lesen

Ende te vasten ende te viren

Alle die hi buten wege saghe:

Ende hi hem vort alle dage

1675Redenlike soude gheneren.

Hier na dede hi hem versueren

Beyde rouen ende stelen.

Nv moet hi sire zielen telen,

Reynaert, bi Grimberts rade

1680Ende gaen te houewaert op genaden.

Die heren hebben den wech bestaen

Tote des coninx houe waert.

Nv was buten der rechter vart,

Een swaer couent van nonnen,

Menige hinne ende menich hoen

Plaghen te weidene buten mure.

1690Dit wiste de felle creature,

Die ongetrouwe Reynaert,

Ende seide: ‘tot ghenen houewaert

So leget onse rechte strate.’

Mit aldustanighen barate

1695Leide hi Grimbert biden mure

Dar die hoenre bider scure

Ghinghen weiden harentare.

Der hoenre wart Reynaert geware.

Die oghen ghinghen hem der ane.

1700Buten den andren ghinc een hane,

Die beide vet was ende ionc:

Daer na dede Reynaert enen spronc

So dat hem de plumen stouen.

Grimbert sprac: ‘gi dunket mi douen!

1705Onsalich oem, wat wildi doen?

Wildi weder om een hoen

Jn al die grote misdaet slaen,

Dat mochtu wel sere rouwen.’

1710Reynaert sprac: ‘in goeden trouwen,

Jc hads vergeten, lieue neue.

Bid gode dat hijt mi vergeue!

En gesciet mi nemmermeer!’

1715Ouer ene smale brugge.

Hoe dicke sach Reynaert ouer rugge

Weder daer die hoenre ghingen!

Hine conste hem seluen niet beduingen,

Hi most sire zielen plegen.

1720Hadmen hem thouet af geslegen,

Et ware ten hoenre waert geulogen, (f^o. 113 ra.)

Mijn waen en hadde mi bedrogen.

1725Dat gi mijn herte dus verstort

Liet mi doch lesen een pater noster,

Der hoenre zielen van den closter

Ende der gansen te genaden,

1730Die ic dicke hebbe uerraden.

Die ic desen heiligen nonnen

Mit mire list hebbe af gewonnen.

Grimbert balsch, mar Reynaert

Hadde emmer toge ten hoenren wart,

1735Tes si quamen ter rechter straten

Die si te voren hadden gelaten.

Daer keerden si tes coninx houe waert.

‘Hoe sere beuic,’ sprac Reynaert,

Doe hi ten houe began naken,

1740Daer hi sere waende mesraken.

Doe int hof was vernomen

Datte houe was comen

Reynaert mit Grimberde, den das,

Jc wane dae niemen en was

1745So arm no uan so cranken magen,

Hine gereide op hem dat claghen:

Dit was al iegen Reinaerde.

Nochtan dede hi alse donuervaerde,

So hoe so hem te moede was.

1750‘Neue Grimbert, de das,’

Sprac Reynaert: ‘leit ons die hofstrate.’

Reynaert ginc in dien gelate

Ende in also bouder gebare,

Of hi des coninx sone ware

1755Ende hi niet en hadde mesdaen.

Boudelike ginc hi staen

Vor Nobel, den coninc,

Ende sprac: ‘god, die alle dinc

Gheboet · hi geue v, coninc here,

1760Groet gelucke ende groet ere!

Jc groetu, ende ic hebbe recht, (f^o. 113 rb.)

En hadde noyt coninc enen knecht

Als ic v oyt was ende noch ben:

1765Dat is dicke worden in scijn.

Nochtan sulke die hier sijn

Souden mi gherne, wanic, rouen

Vre hulden, wildise gelouen.

Neen gi niet: god moet v lonen!

1770En temet niet der coninc cronen

Te lichte gelouen, dat si hem tellen.

Nochtan wil ict gode clagen:

Der es so uele in onsen daghen,

Die nv der vroeder hant hebben gewonnen

Ouer al inden riken houen,

Dat si so uerre sijn comen bouen,

Dat si den luden doen groten toren,

1780Die gene scalcheit an is geboren.

Dat wreke god an har leuen,

Ende moete hem ewelike geuen

Alsulke loen als si sijn waert!’

Die coninc sprac: ‘ay, ay, Reynaert,

1785Ay, Reynaert, onreine quaet,

Wat condi al scone gelaet!

En sel v helpen niet een caf.

Comet vwes smekens af.

Jn werde bi smekens niet v vrient.

1790Danc hebt gi · hebbes wel verdient

Jn saken harde menichfoude.

Ghi hebt oec wel gehouden

Dien vrede, dien ic had gesworen.’

‘O wi, owi, wat heb ic al verloren,’

1795Sprac Cantecleer, al dar hi stont.

Die coninc sprak: ‘des hout vwen mont,

Laet mi antworden sine treken.

Ay, ay, dief Reynaert,

1800Dat gi mi lief hebt ende waert,

Dat hebdi sonder vwe pine (f^o. 113 va.)

Minen boden gedaen in scine:

Den here Tibert ende Brunen,

Dien noch bloedich es sine crune.

1805Jnne wil v niet langher melden,

Reynaert, et sal vwe kele ontgelden

Her coninc, wat bestaet mi dat,

1810Of hi Lamfreits honich at,

Ende hem die dorper laster dede?

Noch heft Brune so grote lede,

Ware hi vroet, hi had gewroken,

1815Eer hi vlo int water.

Bi dander side Tibert, den cater,

Dien ic herbergede ende wel ontfinc,

Of hi om stelen ginc

Tes papen, sonder minen raet,

1820Ende hem die pape dede quaet:

Bigode, soudic des ontgelden,

So mochtic mijn gelucke wel scelden.’

‘Hort,’ sprac Reynaert: ‘her coninc Lioen,

Wien twiuelt des, gine moget doen

1825Dat gi gebiet ouer mi?

Hoe groet mine misdaet si,

Ghi moget mi rouen ende scaden.

Wildi mi sieden of braden

Ofte hangen ofte binden,

1830Jnne mach v niet ontwinden.

Alle diren sijn in v bedwanc.

Ghi sijt starc ende ic bin cranc,

Mine helpe es clene · duwe es groet:

Bigode, al sladi mite doet,

1835Dat es ene cranke wrake.’

Recht in deser seluer sprake

Spranc op Bellijn, de ram,

Ende een, die mit hem quam,

1840Bellijn sprac: ‘gawi

Alle vort mit onser clagen.’ (f^o. 113 vb.)

Brune spranc op mit sinen magen,

Ende Tibert, sine geselle,

Ende haer Ysegrim, die felle,

1845Foret adent, dat euerswijn,

Entie rauen Tiselijn,

Pancer, dat dier, otter Bruneel,

Daer na die vischpute Peel,

Blacart, die boc · Brisaert, de stier,

1850Cuwart, die hase, dat blode dier,

Dat eencorn die Ruceel,

Dat watermael Mucereel,

Die wesel, mijn vrouwe fine,

Cantecleer entie kinder sine

1855Maecten groet gevederslach,

Dat foret, dat clene beiach,

Liep al mede in dese scare.

Ende si gingen al openbare

Vor haren here, den Coninc, staen

1860Ende daden Reynaert vaen.

Nv ginct ginder opeen pleidiren.

Alse scone tale, als was hijr

Tusschen Reynaert ende ander dijr.

1865Orconden gingen die dat horden.

Soudic die tale entie worden

Vort brengen, et ware mi te swaer.

Daer om cortic v die wort.

1870Die beste reden ginc dar vort,

Die clage, die de dire onbonden,

Quam vort mit sulker orconden,

Alsi sculdich was te doene.

Die coninc dreef sine baroene

1875Te vonnesse van Reinaerts zaken.

Doe wildense dat men soude maken

Ene galge starc ende vast,

Datmen Reynaert, den fellen gast,

Op soude hangen bisire kele.

1880Nv gaet mit Reynaerde vten spele.

Orlof nam Grimbert, de das,

Mit Reinaerts naesten magen.

Sine constent niet verdragen,

1885No gedulden, no gedogen,

Datmen Reynaert vor har oghen

Soude hangen als een dief.

Nochtan wast hem somen lief.

Die coninc was harde vroet,

1890Die doe mercte ende verstoet,

Dat so menich iongelinc

Mit Grimbert vten houe ginc,

Doe pensde hi in sinen moet:

1895‘Hier mach in lopen ander raet.

Al es Reynaert selue quaet,

Hi heft menigen goeden maech.’

Doe sprac hi: ‘wie sidi traech,

Ysegrim ende here Bruun?

Comt hi · iij · voete vter noet,

Sine liste die is so groet,

Ende hi weet so menigen keer,

Hine wert geuangen huden meer.

1905Salmen hangen, twine doetment dan?

Eer men nv gereiden can

Ene galge, so est nacht.’

Ende sprac: ‘hier es ene galge bi.’

Doe sprac here Tibeert:

‘Ysegrim, v es verseert

Vwe herte · inne wancons v niet,

Bidien want hijt al beriet

1915Ende selue mede ginc,

Daermen v twee brueder hinc,

Reynaerdijn ende Widelanken:

Ysegrim sprac: ‘her Tibeert,

1920Wat gi ons al gader leert!

En gebrake ons niet een strop, (f^o. 114 rb.)

Lange wiste Reynaerts crop

Wat hi achter mochte wegen.’

Reynaert, die lange hadde geswegen,

1925Sprac: ‘gi heren, cort mine pine.

Tibert heft ene vaste line

Die hi beiagede om sine kele,

Daer hi vernoys hadde vele,

1930Die vor hem stont al sonder cleet.’

‘Her Ysegrim,’ seit hi: ‘haest v voren.

Ghi ende Brune, dat gi sult doden

Reynaert, vwen neue, den roden.

1935Doedi Tiberde oec mede gaen:

Ghi hebt vele des teer gedaen.

Tibert can climmen, hi mach die line

Op dragen sonder vwe pine.

Ghi drie gaet vore, maect gereet.

1940Dat gi yet let, dat is mi leet!’

Doe sprac Ysegrim te Brunen:

‘So mi de closterlike crunen

Die bouen op minen hoefde staet,

Jnne horde noyt so goeden raet

1945Alse Reynaert geuet selue hijr.

Nv gawi voren ende brouwent hem!’

Brune sprac: ‘Tibert, neue, nem

Dese line, du salt mede lopen.

1950Reynaert, hi moet nv becopen

Gawi ende hangen so hoge hier,

Dats lach hebben al sine vrient!’

‘Bi gode, hi heuets wel verdient,’

1955Sprac Tibert ende prant die line:

‘Jnne dede nie so lieue pine.’

Nv waren die · iij · heren ghereit,

Die Reynaert hadden harde leit,

Dat was de wolf ende here Tibeert

1960Ende her Brune, die had geleert

Honich te stelen te sire scaden. (f^o. 114 va.)

Ysegrim was so beraden,

Eer hi vanden houe sciet,

Hine wildes laten niet

1965Hine vermaende nichten ende neuen

Ende alle, die te houe bleuen,

Beyde gebure ende gaste,

Dat si Reinaerde hilden vaste.

Vrouwen Erswinen, sinen wiue,

1970Beualhi bi haren liue,

Dat sistont bi Reinaerde

Ende sine name biden baerde,

No dur nijt no dur noet

1975No dur vrese vander doet.

Reynaert antworde in corten worden,

Dat alle die dar stonden horden:

Al waer v lief v scade!

1980Al brengdi mi in vernoye:

Jc weet wel, soude mijn moye

Sine dade mi nemmer quaet.

Mar gi Ysegrim, suete oem,

1985Ghi nemet ws neuen cranken goem,

Ende her Brune ende her Tibeert,

Dat gi mi hebt dus onweert:

Ghi drie hebt gemaket al,

Datmen mi ontliuen sal.

1990Dar toe hebdi gemaket

Dat so wie so mi genaket.

Scelt mi dief ende hebt mi leet.

Daer omme moeti, god weet,

1995Ghine haest also dat gescie

Al dat gi begeert te doene!

Mi is dat herte noch so coene:

Enne dar wel steruen enewaerf.

En wert mijn vader, doe hi starf,

Mittien worde porreden si (f^o. 114 vb.)

Ende pijnden hem te stride

Te springen ouer enen tune,

2005Ysegrim ende here Brune.

Tibert volgede hem naer:

Hem was de voet een luttel swaer

Vander linen, die hi droech.

Nochtan was hi rasch genoech:

Reynaert stont ende sweech al stille

Ende sach sine viande lopen,

Die hem den strop waenden knopen.

‘Mar et sal bliuen,’ sprac Reynaert,

2015Die staet ende scouwet derwaert,

Dat si springen ende lopen ende keren,

Ende pensde: ‘deus, welke ioncheren!

Nu laetse springen ende lopen.

Leuic, si sullen noch becopen

2020Har ouerdaet ende har scampien,

Mine gebreke reynaerdien.

Nochtan so sijnsi mi

Lieuer verre dan bi,

Die gone die ic meest ontsach.

2025Nv wilic proeuen of ic mach

Te houe bringen een baraet,

Dat ic vor de dageraet

Jn groten sorgen vant te nacht.

Heft mine list sulke cracht

2030Als ic wane dat si doet:

Al is hi listich ende vroet,

Die coninc, ic wanen noch verdwasen.’

Die coninc hiet den horen blasen

2035Reynaert sprac: ‘laet yerst gereiden

Die galge, dar ic an hangen sal,

Den volke mine bijchte conden.

Jn verlatenisse mire sonden

2040Jst beter dattet volc verstaet

Mine bijchte ende mine ouerdaet, (f^o. 115 ra.)

Dan si enen onsculdighen man

Mine ouerdaet tegen an.’

Doe sprac die coninc: ‘sege dan.’

2045Reynaert stont als een serich man

Ende sach omme harentare.

Dar na sprac hi openbare:

‘Nv es in des coninx huus

Niemen, semmi sinte dominus,

2050No vrient no viant, inne ben

Een deel mesdadich iegen hem.

Nochtan hort alle, gi heren:

Laet v wisen ende leren,

2055Tiersten andie loesheit vinc.

Jn allen tiden spade ende vroe

Datmen mi spaende vander mammen,

Doe ginc ic spelen mitten lammen

2060Dur tehorne dat gebleet,

So lange dat icker een verbeet.

Tierst lapedic dat bloet:

Et smaecte so wel, et was so goet,

Dat ic dat vleisch ontgan.

2065Daer leerdic leckernie an,

So uele dat ic liep tengeten

Jnt wout, dar icse horde bleten.

Daer verbetic hoekine twee.

So ic des dede mee,

Jc verbeet ganse ende hoenre

Ende vincse dar icse vant.

Doe bloedich wart mijn tant,

Wart ic so fel ende so wreet

2075Dat ict al suuer op verbeet

Al dat ic vant [ende] mi dochte,

Dat mi bequam ende ic vermochte.

Daer na quam ic an Ysegrime

Te winter, an enen couden rime,

2080BiBelsele onder enen boem.

Jc rekende dat hi waer mijn oem (f^o. 115 rb.)

Ende began een zibbe te tellen.

Aldar worde wi gesellen:

Dat mach mi te rechte rouwen.

Rechte geselscap malc andren,

Ende begonsten te samen wandren:

Hi stal dat grote ic stal dat clene.

Ende oec niet so gemene.

2090Jnne was in hogen ende vro,

Mochtic mijn deel hebben half.

Oft enen weder oft enen ram,

2095Ende tonede mi een gelaet,

Dat so suer was ende so quaet,

Dat hire mi mede van hem verdreef

Ende hem allene mijn deel bleef,

Nochtan en at ic en twint van dien.

2100So menich waerf heb ic gesien,

Als wi ene goede proye lageden,

Ende ic ende mijn oem beiageden

Enen osse of enen bake,

So ginc hi sitten mit gemake

2105Mit sire vrouwen Erswinen

Ende mit sinen iongen kinden:

So mochtic dan cume hebben

Ene vanden minsten rebben,

Die sine kindren had beknaget.

2110Dus nauwe hebic mi beiaget.

Nochtan was mi luttel des noet:

Mar dat mijn sin so groet

Die lieue droech te minen oem,

2115Jc hadde wel gewonnen tetene.

Coninc, dat doe ic v te wetene:

Jc hebbe noch in mijn gewout,

Beyde siluer ende gout,

So vele dat cume een wagen

2120Te · vij · waeruen souden dragen,’

Alse die coninc dat verhorde, (f^o. 115 va.)

Gaf hi Reynaerde selue antworde:

‘Reynaert, wane quam v dese scat?’

2125Wildijt weten als ic weet,

No dur lief no dur leet

Sone salt bliuen nv uerholen.

En ware hi verstolen niet,

2130Dar ware mort bi gesciet

Des mogedi mi wel getrouwen,

An v lijf · in rechten trouwen;

Die coninginne wart vervaert

Ende sprac: ‘o wi, Reynaert!

2135Owi, Reynaert, owi, owi!

Owi, Reynaert, wat segdi?

Owi, lieue Reynaert,

Die v ziele varen sal,

2140Dat gi di wareit segget al

Ende openbare bringet vort,

Of gi weet enige mort

Of enigen mordadeliken raet,

Die iegen minen here gaet.

2145Dat laet hier openbare horen!’

Nv hort hoe Reynaert sal verdoren

Den coninc entie coninginne,

Des coninx vrientscap ende sine hulde,

2150Ende hoe hi buten hare sculde

Brunen ende Ysegrime beyde

Ende in vresen ende in ongeual

Jegen den coninc brengen sal,

2155Die hier waren so fier,

Dat si waenden een bier

Te sinen laster hebben gebrouwen:

Jc wane wel in rechten trouwen,

Dat hi sal weder mede blanden,

2160Dat si drinken sullen mit scanden.

Jn een gelaet van droeuen sinne (f^o. 115 vb.)

Sprac Reynaert: ‘edel coninginne,

Al haddi mi niet gemaent,

Ic ben een die steruen waent: