Handschrift A

Daer hi dicken omme waecte,

Hem vernoyde so haerde

Dat die auonture van Reynaerde

5In dietsche onghemaket bleuen

(Die Willem niet heuet vulscreuen),

Ende hise na den walschen boucken

In dietsche dus heuet begonnen.

10God moete ons ziere hulpen jonnen!

Nu keert hem daer toe mijn zin

Dat ic bidde in dit beghin

Beede den dorpren enten doren,

Ofte si commen daer si horen

15Dese rijme ende dese woort

(Die hem onnutte sijn ghehoort),

Dat sise laten onbescauen:

Te vele slachten si den rauen

Die emmer es al euen malsch.

20Si maken sulke rijme valsch,

Daer si niet meer of ne weten (f^o. 192d)

Dan ic doe hoe datsi heeten

Die nu in Babilonien leuen.

Daden si wel, si soudens begheuen.

25Dat en segghic niet dor minen wille:

Mijns dichtens ware een ghestille,

Ne hads mi eene niet ghebeden

Die in groeter houesscheden

Gherne keert hare saken.

30Soe bat mi dat ic soude maken

Dese auontuere van Reynaerde.

Al begripic die grongaerde

Ende die dorpren ende die doren,

Ic wille dat die ghene horen

35Die gherne pleghen der eeren

Ende haren zin daer toe keeren

Datsi leuen hoofschelike,

Sijn si arem, sijn si rike,

Diet verstaen met goeden sinne.

40Nu hoert hoe ic hier beghinne.

Het was in eenen tsinxen daghe,

Dat beede bosch ende haghe

Met groenen loueren waren beuaen.

Nobel die coninc hadde ghedaen

45Sijn hof crayeren ouer al

Dat hi waende, hadde hijs gheual,

Houden ten wel groeten loue.

Doe quamen tes sconinx houe

Alle die diere, groet ende cleene,

50Sonder vos Reynaert alleene.

Hi hadde te houe so vele mesdaen

Dat hire niet dorste gaen:

Die hem besculdich kent, ontsiet.

Also was Reynaerde ghesciet,

55Ende hier omme scuwedi sconinx hof

Daer hi in hadde crancken lof.

Doe al dat hof versamet was,

Was daer niemen sonder die das,

Hine hadde te claghene ouer Reynaerde,

60Den fellen metten grijsen baerde.

Nv gaet hier vp eene claghe.

Isingrijn ende sine maghe

Ghinghen voer den coninc staen. (f^o. 193a)

Ysengrijn begonste saen

65Ende sprac: ‘coninc heere,

Dor hu edelheit ende dor hu eere

Ende dor recht ende dor ghenade

Ontfaerme hu miere scade

Die mi Reynaert heeft ghedaen,

70Daer ic af dicken hebbe ontfaen

Groeten lachter ende verlies.

Voer al dandre ontfaerme hu dies

Dat hi mijn wijf heuet verhoert,

Ende mine kindre so mesvoert

75Dat hise beseekede daer si laghen,

Datter twee noint ne saghen

Ende si worden staer-blent.

Nochtan hoendi mi sent:

Het was sint so verre comen

80Datter eenen dach af was ghenomen,

Ende Reynaerd soude hebben ghedaen

Sine onsculde, ende also saen

Alse die heleghe waren brocht,

Was hi ander-sins bedocht

85Ende ontfoer ons in sine veste.

Heere, dit kennen noch die beste

Die te houe zijn commen hier.

Mi heuet Reynaert, dat felle dier,

So vele te leede ghedaen,

90Ic weet wel al sonder waen,

Al ware al tlaken paerkement

Datmen maket nu te Ghent,

In ne ghescreeft niet daer an.

95Ne ware mijns wiues lachter

Ne mach niet bliuen achter

No onversweghen no onghewroken.’

Doe Ysengrijn dit hadde ghesproken,

Stont vp een hondekijn, hiet Cortoys,

100Ende claghede den coninc in francsoys

Hoet so arem was wijlen eere,

Dat alles goeds en hadde meere

In eenen winter, in eene vorst,

Dan alleene eene worst,

105Ende hem Reynaert, die felle man, (f^o. 193b)

Die selue worst stal ende nam.

Tybeert die cater die wart gram.

Aldus hi sine tale began

Ende spranc midden in den rinc

110Ende seide: ‘heere coninc,

Dor dat ghi Reynaerde zijt onhout,

So en es hier ionc no hout,

Hine hebbe te wroughene ieghen hu.

Dat Cortoys claghet nu

115Dats ouer menich iaer ghesciet.

Die worst was mine, al en claghic niet.

Ic hadse bi miere lust ghewonnen,

Daer ic bi nachte quam gheronnen

Omme beiach in eene molen,

120Daer ic die worst in hadde ghestolen

Eenen slapenden molen-man.

Hadder Cortoys yewet an,

Dan was bi niemene dan bi mi.

Hets recht dat omberecht zi

125Die claghe die Cortoys doet.’

Pancer de beuer sprac: ‘dinct hu goet,

Tybeert, datmen die claghe ombeere?

Reynaert es een recht mordeneere

Ende een trekere ende een dief.

130Hine heeft oec niemene so lief,

No den coninc minen heere,

Hine wilde dat hi lijf ende eere

Verlore, mochtire an winnen

Een vet morzeel van eere hinnen.

135VVat sechdi van eere laghe:

En dedi ghistren in den daghe

Eene die meeste ouerdaet

An Cuwaerde den hase die hier staet,

Die noyt eenich dier ghedede?

140Want hi hem binnen sconinx vrede

Ende binnen des coninx gheleede

Ghelouede te leerne sinen crede

Ende soudene maken capelaen.

Doe dedine sitten gaen

145Vaste tusschen sine beene.

Doe begonsten si ouer eene

Spellen ende lesen beede (f^o. 193c)

Ende lude te zinghene crede.

Mi gheuiel dat ic te dien tijden

150Ter seluer stede soude lijden.

Doe hoerdic haerre beeder sanc

Ende maecte daer-waert minen ganc

Met eere arde snelre vaerde.

Doe vandic daer meester Reynaerde

155Die ziere lessen hadde begheuen,

Die hi te voren vp hadde gheheuen,

Ende diende van sinen houden spelen

Ende hadde Coewaerde bi der kelen

Ende soude hem thoeft af hebben ghenomen,

160Waer ic hem niet te hulpen comen

Bi auontueren in dien stonden.

Siet hier noch die verssche wonden

Ende die teekine, heere coninc,

Die Coewaert van hem ontfinc.

165Laetti dit bliuen onghewroken

Dat hu verde dus es te-broken,

Ghine wreket als huwe mannen wijsen,

Men saelt huwen kindren mesprijsen

Hier-naer ouer wel menich iaer.’

170‘Bi Gode, Pancer, ghi secht waer,’

Sprac Ysengrijn daer hi stoet,

‘Heere, waer Reynaerd doot, het waer ons goet,

Also behoude mi God mijn leuen!

Ne ware wert hem dit vergheuen,

175Hi sal noch hoenen binnen eere maent

Sulken dies niet ne bewaent.’

Doe spranc vp Grinbert die das,

Die Reynaerts broeder sone was,

Met eere verbolghenlike tale.

180‘Heere Ysengrijn, men weet dat wale

Ende hets een hout bijspel:

‘Viants mont seit selden wel.’

Verstaet, neemt miere talen goem:

Ic wilde, hi hinghe an eenen boem

185Bi ziere kelen als een dief,

Die andren heeft ghedaen meest grief.

Heere Ysengrijn, wildi angaen

Soendinc ende dat ontfaen,

Daer toe willic helpen gherne. (f^o. 193d)

190Mijn oem en saelt hem oec niet wernen.

Entie meest andren heeft mesdaen

Sal den andren in baten staen

Van minen oem ende van hu.

Al comt hi niet claghen nu,

195Ware mijn oem wel te houe

Ende stonde in sconinx loue,

Heere Ysengrijn, als ghi doet,

En soude den coninc niet dincken goet

Ende ghine bleues heden onbegrepen

200Dat ghi sijn vel so hebt ghenepen

So dicwile met huwen scerpen tanden,

Dat hi niet ne conde ghehanden.’

Ysengrijn sprac: ‘hebdi gheleert

An huwen oem dus lieghen apeert?’

205‘In hebbe daeran niet gheloghen:

Ghi hebt minen oem bedroghen

Arde dicke in menegher wijsen.

Ghi mesleettene van den pladijse

Die hi hu warp van der kerren,

210Doe ghi hem volghet van verren

Ende ghi die beste pladijse vp laset,

Daer ghi hu ane hadt versadet,

Ghine gaeft hem no goet no quaet,

Sonder alleene eenen pladijsen-graet,

215Dat ghi hem te ieghen brocht

Dor dat ghine niet en mocht.

Sint hoendine van eenen bake

Die vet was ende van goeder smake.

Dien ghi leit in huwen muzeele.

220Doe Reynaert heesschede zijn deele,

Andwoerdi hem in scerne:

‘Hu deel willic hu gheuen gherne,

Reynaert, scone ionghelinc:

Die wisse daer die bake an hinc,

225Becnause, so es so vet.’

Reynaerde waes lettel te bet

Dat hi den goeden bake ghewan

In sulker zorghen, dattene een man

Vinc ende warpene in sínen zac.

230Dese pine ende dit onghemac

Heuet hi leden dor Ysengrijne (f^o. 194a)

Ende ondert weruen meer dan ic hu rijme!

Ghi heeren, dinct hu dit ghenouch?

Nochtan om meer ongheuouch

235Dat hi claghet om sijn wijf,

Die Reynaerde heuet al haer lijf

Ghemint, so doet hi hare.

Ic dart wel segghen ouer waer

240Dat langher es dan .vij. iaer

Dat Reynaert heuet hare trauwe.

Om dat Haersint die scone vrauwe

Dor minne ende dor quade zede

Reynaert sinen wille dede:

245Wattan, so was sciere ghenesen!

Wat talen mach daer omme wesen!

Nu maket heere Cuwaert die hase

Eene claghe van eere blase.

Of hi den credo niet wel en las,

250Reynaerd die zijn meester was,

Mochte hi sinen clerc niet blauwen?

Dat ware onrecht, en trauwen!

Cortoys claghet om eene worst

Die hi verloes in eene vorst.

255Die claghe ware bet verholen:

Ende hoerdi datso was ghestolen?

Male quesite male perdite:

Datmen heuet qualic ghewonnen.

260Wie sal Reynaerde dat verjonnen,

Of hi ghestolen goet ghinc an?

Niemen die recht versceeden can.

Reynaert es een gherecht man.

Sint dat die coninc sinen ban

265Heuet gheboden ende sinen vrede,

So weetic wel dat hi ne dede

Dinc ne gheene, dan of hi ware

Hermite ofte clusenare.

Naest siere huut draecht hi een hare.

270Binnen desen naesten jare

Sone hat hi vleesch, no wilt no tam:

Dat seidi die ghistren danen quam.

Malcroys heuet hi begheuen, (f^o. 194b)

Sinen casteel, ende heuet vp heuen

275Eene cluse daer hi leghet in.

Ander beiach no ander ghewin

So wanic wel dat hine heuet

Dan karitate diemen hem gheuet.

Bleec es hi ende magher van pinen,

280Hongher, dorst, scerpe karijnen

Doghet hi voer sine zonden

Recht te desen seluen stonden.’

Doe Grimbert stont in dese tale,

Saghen si van berghe te dale

285Canticler commen gheuaren,

Ende brochte vp eene bare

Eene doode hinne, ende hiet Coppe,

Die Reynaert hadde bi den croppe

Hoeft ende hals af ghebeten.

290Dit moeste nu de coninc weten.

Canteclere quam voer de bare gaende

Sine vederen zeere slaende.

In weder-zijden van der baren

Ghinc een hane wijde mare.

295Die een hane hiet Cantaert,

Daer wijlen na gheheeten waert

Vrauwe Alenten goeden hane.

Die ander hiet, na minen wane,

Die goede hane Crayant,

300Die scoenste hane diemen vant

Tusschen Portaengen ende Polane.

Elker-lijc van desen hanen

Dat lanc was ende richt.

305Daer waren Coppen broeders twee,

Die riepen: ‘o wy ende wee.’

Om haerre sustre Coppen doot

Dreuen si claghe ende jammer groot.

Pinte ende Sproete droughen die bare.

310Hem was te moede zware

Van haerre suster die si hadden verloren.

Men mocht arde verre horen

Haerre tweer carminghe.

Dus sijn si commen int ghedinghe.

315Canticler spranc in den rijnc (f^o. 194c)

Ende seide: ‘heere coninc,

Dor God ende dor ghenade

Nu ontfaermet miere scaden

Die mi Reynaert heeft ghedaen

Ende seere hebben haren onwille.

Ten in-gane van aprille,

Doe die winter was vergaen

Ende men siet die bloumen staen

325Ouer al die velde groene,

Doe was ic fier ende coene

Van minen groten gheslachte.

Ic hadde jongher zonen achte

Ende jongher dochtren zeuene

330Dien wel lusten te leuene,

Die mi Roede die vroede

Hadde brocht te dien broede.

Si waren alle vet ende staerc

Ende ghinghen in een scone paerc,

335Dat was beloken in eenen muere.

Hier-binnen stoet eene scuere

Daer vele honden toe hoorden,

Datsi menich dier fel scoorden

Dies waren mine kindre onueruaert.

340Dit benijdde dus Reynaert

Dat siere waren so vaste binnen

Dat hire ne gheen conste ghewinnen.

Want Reynaert, die felle ghebuere,

345Ende leide om ons sine laghen.

Alsene dan die honde saghen,

Liepen si na met haerre cracht.

Eene waerf wart hi vp de gracht

Bi auontueren daer belopen,

350Dat ic hem sach een deel becoepen

Sine diefte ende sinen roef,

Dat hem die pelse zeere stoef.

Nochtan quam hi bi baraten,

Dattene God moete verwaten!

355Doe waer-wi zijns langhe quijte.

Sint quam hi als een hermijte,

Reynaerd, die mordadeghe dief, (f^o. 194d)

Ende brochte mi zeghele ende brief

Te lesene, heere coninc,

360Daer hu seghele ane hinc.

Doe ic die letteren began lesen,

Dat ghi haddet coninclike

Ouer alle huwen rike

365Alle dieren gheboden vrede

Ende oec allen voghelen mede.

Oec brochte hi mi ander niemare

Ende seide dat hi ware

Een begheuen clusenare

370Ende hi hadde ghedaen vele zware

Voer sine zonden meneghe pine.

Hi toechde mi palster ende slauine

Die hi brochte van der Elmare,

Daer onder eene scerpe hare.

375Doe sprac hi: ‘heere Cantecleer,

Nu mooghdi wel vor-wert meer

Van mi sonder hoede leuen.

Al vleesch ende vleesch-smout,

380Ic bem voert meer so hout,

Ic moet miere zielen telen.

Gode willic hu beuelen.

Ic ga daer ic hebbe te doene.

Ic hebbe middach ende noene

385Ende priemen te segghene van den daghe.

Doe nam hi neuen eere haghe

Sinen wech, te dien ghesceede

Ghinc hi lesen sinen crede.

Ic wart blide ende onueruaert

390Ende ghinc te minen kindren waert,

Ende was so wel al sonder hoede

Dat ic al met minen broede

Sonder zorghe ghinc buten muere.

Daer gheuiel mi quade auontuere,

395Want Reynaert, die felle saghe,

Was ghecropen dor de haghe

Ende hadde ons die porte ondergaen.

Doe wart miere kindre saen

Een ghepronden huten ghetale, (f^o. 195a)

400Dat leide Reynaert in sine male.

Quade auontuere mi doe nakede.

Want sint dat hise smakede

In sinen ghiereghen mont,

Ne conste ons wachtre no onse hont

405No bewachten no bescaermen.

Heere, dat laet hu ontfaermen.

Reynaert leide sine laghe

Beede bi nachte ende bi daghe

Ende roefde emmer mine kindre.

410So vele es tghetal nu mindre

Dant ghewone was te zine,

Dat die .xv. kindre mine

Sijn ghedeghen al tote vieren.

So zuuer heefse die onghiere

415Reynaert in sinen mont verslonden.

Noch ghistren wart hem metten honden

Ontjaghet Coppe die mare

Die hier leghet vp dese bare.

Dit claghic hu met groeten zeere:

420Ontfaremt hu mijns, wel soete heere!’

Die coninc sprac: ‘Grimbeert die das,

Hu oem die clusenare was,

Hi heuet ghedaen so goede carine,

Leuic een jaer, het sal hem scinen!

425Nu hoert hier, Canticleer,

Wat sal der talen meer?

Hu dochter leghet al hier versleghen.

God moet haerre zielen pleghen

Wine moghense niet langher houden

430(God moeter al ghewouden)

Ende sullen onse vygelyen zinghen.

Daer na sullen wise bringhen,

Den lichame, ter eerden met eeren.

Dan sullen wi met desen heeren

435Ons beraden ende bespreken

Hoe wi ons best ghewreken

An Reynaerde dese moort.’

Doe hi ghesprac deze woort,

Beual hi ionghe ende houden

440Datsi vygelyen zinghen souden.

Dat hi gheboet was sciere ghedaen. (f^o. 195b)

Doe mochtemen horen ane slaen

Ende beghinnen harde ho

Dat placebo domino

445Ende die verse die daer toe horen.

Ic seit oec in waren worden,

Wie daer der zielen vers zanc

Ende wie die zielen-lesse las.

450Doe die vygelyen ghehent was,

Doe leidemen Coppen in dat graf

Dat bi engiene ghemaect was

Onder die linde in een gras,

455Die saerc die daer vp lach.

Wie daer lach begrauen binnen.

Dus spraken die bouc-staue

460An den zaerc vp den graue:

‘Hier leghet Coppe begrauen

Die so wale conste scrauen,

Die Reynaert die vos verbeet

Ende haren gheslachte was te wreet’.

465Nv leghet Coppe onder mouden.

Die coninc sprac tsinen houden

Datsi hem alle bespraken

Hoe si alre best ghewraken

Dese groete ouerdade.

470Doe waren si alle te rade

Datsi daer den coninc rieden

Dat hine dan soude ombieden

Dat hi te houe soude comen,

No dor scaden no dor vromen

475Ne lette, hine quame int ghedinghe,

Ende men Brune van dien dinghe

Die bodscap soude laden.

Dies was die coninc sciere beraden

Dat hi dus sprac te Bruun den beere:

480Heere Bruun, dit segghic voer dit heere

Dat ghi dese bodscap doet.

Oec biddic hu dat ghi zijt vroet,

Dat ghi hu wacht van baraet. (f^o. 195c)

Reynaert es fel ende quaet:

485Hi sal hu smeeken ende lieghen,

Mach hi, hi sal hu bedrieghen

Met valschen woorden ende met sconen,

Mach hi, bi Gode, hi sal hu honen.’

‘Heere,’ seit hi, ‘laet hu castyen,

490So moete mi God vermalendyen,

Of mi Reynaert so sal honen,

Inne saelt hem weder lonen

Dat hijs an den dulsten zi.

Nu ne zorghet niet om mi.’

495Nu neemt hi orlof ende hi sal naken

Daer hi zeere sal mesraken.

Nv es Brune vp die vaert

Ende heuet in ziere herten onwaert

Ende het dochte hem ouer-daet

500Dat yement soude sijn so quaet

Ende dat hem Reynaert hoenen soude.

Dor den keer van eenen woude

Quam hi gheloepen dor eene wostine,

Daer Reynaert hadde de pade sine

505Ghesleghen crom ende menichfoude,

Also als hi huten woude

Hadde gheloepen om sijn beiach.

Beneden der woestinen lach

Een berch oech ende lanc,

510Daer moeste Bruun sinen ganc

Te middewaerde ouer maken,

Sal hi te Manpertus gheraken.

Reynaerd hadde so menich huus,

Maer die casteel Manpertus

515Dat was die beste van sinen borghen.

Daer trac hi in, als hi in zorghen

Ende in noede was beuaen.

Nu es Brune die beere ghegaen

Dat hi te Manpertuus es comen,

520Daer hi de porte heuet vernomen

Daer Reynaerd hute plach te gane,

Doe ghinc hi voer die barbecane

Sitten ouer sinen staert

Ende sprac: ‘sidi in huus, Reynaert?

525Ic bem Bruun, des coninx bode. (f^o. 195d)

Die heuet ghezworen bi sinen gode:

Ne comdi niet ten ghedinghe

Ende ic hu niet voer mi bringhe,

Recht te nemene ende te gheuene

530Ende in vreden voert te leuene,

Hi doet hu breken ende raden.

Reynaerd, doet dat ic hu rade

Ende gaet met mi te houe waert.’

Dit verhoerde al nu Reynaert

535Die voer sine poerte lach,

Daer hi vele te ligghene plach

Dor waremhede van der zonnen.

Bi der tale die Bruun heeft begonnen,

Bekenden alte-hant Reynaert

540Ende tart bet te dale waert

In sine donckerste haghedochte.

Menichfout was zijn ghedochte

Hoe hi vonde sulken raet

Daer hi Bruun, den fellen vraet,

545Te scherne mede mochte driuen

Ende selue bi ziere eeren bliuen.

Doe sprac Reynaert ouer lanc:

‘Huwes goets raets hebbet danc,

Heere Bruun, wel soete vrient.

550Hi heuet hu qualic ghedient

Die hu beriet desen ganc,

Ende hu desen berch lanc

Ouer te loepene dede bestaen.

Ic soude te houe sijn ghegaen,

555Al haddet ghi mi niet gheraden.

Maer mi es den buuc so gheladen

Ende in so vter-maten wijse

Met eere vremder nieuwer spise:

Ic vruchte in sal niet moghen gaen.

560Inne mach sitten no ghestaen,

Ic bem so vtermaten zat.’

‘Reynaert, wat haetstu, wat?’

‘Heere Brune, ic hat crancke haue.

Arem man dan nes gheen graue:

565Dat mooghdi bi mi wel weten.

Wi aerme liede, wi moeten heten,

Hadden wijs raet, dat wi node haten. (f^o. 196a)

Goeder versscher honich-raten

Hebbic couuer arde groet,

570Die moetic heten dor den noet,

Als ic hel niet mach ghewinnen.

Nochtan als icse hebbe binnen,

Hebbicker af pine ende onghemac.’

Dit hoerde Brune ende sprac:

575‘Helpe, lieue vos Reynaert,

Hebdi honich dus onwaert?

Honich es een soete spijse

Die ic voer alle gherechten prijse,

Ende icse voer alle gherechten minne.

580Reynaerd, helpt mi dat ics ghewinne.

Edele Reynaert, soete neve,

Also langhe als ic sal leuen

Willic hu daer omme minnen.

Reynaerd, helpt mi dat ics ghewinne.’

585‘Ghewinnen, Bruun? ghi hout hu spot.’

‘In doe, Reynaert, so waer ic zot,

Hildic spot met hu, neen ic niet.’

Reynaert sprac: ‘Bruun, mochtijs yet?

Of ghi honich moghet heten,

590Bi huwer trauwen, laet mi weten:

Mochtijs yet, ic souts hu saden.

Ic saels hu so vele beraden,

Ghine hatet niet met hu tienen,

Waendic hu hulde daer-met verdienen.’

595‘Met mi tienen? hoe mach dat wesen?

Reynaert, hout huwen mont van desen,

Ende sijts seker ende ghewes:

Haddic al thonich dat nu es

Tusschen hier ende Portegale,

600Ic haet al vp teenen male.’

Reynaerd sprac: ‘Bruun, wat sechdi?

Een dorper, heet Lamfroit, woent hier bi,

Heuet honich so vele te waren,

Ghine hatet niet in .vij. jaren.

605Dat soudic hu gheuen in hu ghewout,

Heere Brune, wildi mi wesen hout

Ende voer mi dinghen te houe.’

Doe quam Brune ende ghinc ghelouen

Ende sekerde Reynaerde dat: (f^o. 196b)

610Wildine honichs maken zat,

(Des hi cume ombiten sal)

Hi wilde wesen ouer al

Ghestade vrient ende goet gheselle.

Hier omme louch Reynaert die felle

615Ende sprac: ‘Bruun, heelt mare,

Verghaue God dat mi nu ware

Also bereet een goet gheual

Alse hu dit honich wesen sal,

Al wildijs hebben .vij. hamen.’

620Dese woort sijn hem bequame,

Bruun, ende daden hem so sochte:

Hi louch dat hi nemmee ne mochte.

Doe peinsde Reynaerd daer hi stoet:

‘Bruun, es mine auonture goet,

625Ic wane hu daer noch heden laten

Daer ghi sult lachen te maten.’

Na dit peinsen ghinc Reynaert huut

Ende sprac al ouer luut:

‘Oem Bruun, gheselle, willecome.

630Het staet so, suldi hebben vrome,

Hier ne mach zijn gheen langher staen.

Volghet mi, ic sal voeren gaen.

Wi houden desen crommen pat.

Ghi sult noch heden werden zat,

635Saelt na minen wille gaen,

Ghi sult noch heden hebben sonder waen

Also vele als ghi moghet ghedraghen.’

Reynaert meende van groten slaghen:

Dit was dat hi hem beriet.

640Die keytijf Bruun ne wiste niet

Waer hem Reynaerd die tale keerde,

Die hem honich stelen leerde,

Dat hi wel seere sal becoepen.

Al sprekende quam dus gheloepen

645Reynaert met sinen gheselle Brune

Tote Lamfroits bi den tune.

VVildi horen van Lamfreyde?

Een temmerman van goeden loue,

650Ende hadde bi sinen houe

Eene eecke brocht huten woude (f^o. 196c)

Die hi ontwee clieuen soude,

Ende hadde twee wegghen daer in ghesleghen,

Also temmermans noch pleghen.

655Die eecke was ontdaen wel wijde,

Des was Reynaert arde blide.

Te Brunen sprac hi ende louch:

‘Siet hier hu grote gheuouch,

Brune, ende nemet wel goem:

660Hier in desen seluen boem

Es honichs vtermaten vele.

Prouft oft ghijs in huwe kele

Ende in huwen buuc moghet bringhen.

Nochtan suldi hu seluen dwinghen,

665Al dincket hu goet die honich-raten,

Hetet te zeden ende te maten,

Dat ghi hu seluen niet verderuet:

Ic ware ontheert ende ontheruet,

Wel soete oem, mesquame hu yet.’

670Brune sprac: ‘Reynaert, ne sorghet niet.

Waendi dat ic bem onuroet?

Mate es tallen spele goet.’

‘Ghi secht waer,’ sprac Reynaerd,

‘Waer omme bem ic oec veruaert?

675Gaet toe ende crupet daer in.’

Reynaert peinsde om zijn ghewin,

Ende Brune liet hem so verdoren

Dat hi thoeft ouer die horen

Ende die twee voerdere voete in stac.

680Ende Reynaert poghede dat hi brac

Die wegghen beede huter eecken:

Die daer te voren ghinc so smeeken,

Bruun bleef gheuanghen in den boem:

Nu heuet de neve sinen oem

685In boesheden bracht met sulker achte,

Dat hi met liste no met crachte

In gheere wijs ne can ontgaen

Ende bi den hoefde staet gheuaen.

Wat raeddi Brunen te doene?

690Dat hi was sterc ende coene

Sal hem niet ghehelpen moghen.

Hi sach wel, hi was bedroghen.

Hi began briesschen ende dulen, (f^o. 196d)

Hi was ghegrepen bi zier mulen

695So vaste ende bi den voeten voren:

Al dat hi pijnde was verloren,

Hine waende nemmermeer ontgaen.

Van verren was Reynaert ghestaen

Ende sach commen Lamfreyde

700Die vp sinen hals brochte beide

Een scaerpe haex ende eene barde.

Hier mooghdi horen van Reynaerde

Hoe hi sinen oem ghinc rampineeren:

‘Oem Brune, vaste gaet mineeren!

705Hier comt Lamfroyt ende sal hu scijncken:

Haddi gheten, so souddi drincken.’

Na der talen so ghinc Reynaert

Weder te sinen casteele waert

Sonder orlof, ende mettien

710Heuet Lamfroyt den beere versien,

Ende vernam dat hi was gheuaen.

Doe ne was daer gheen langher staen:

Hi liep wech metter haest

Daer hi die hulpe wiste naest,

715Daer dat naeste dorp stont,

Ende dede hem allen cont

Dat daer stont gheuaen een beere.

Doe volchde hem een mekel heere.

Int dorp ne bleef man no wijf:

720Den beere te nemene sijn lijf

Liept al dat loepen mochte.

Sulc was die eenen bessem brochte,

Sulc eenen vleghel, sulc een rake,

Sulc quam gheloepen met eenen stake,

725So si quamen van haren werke.

Selue die pape van der kerke

Brochte eenen cruus-staf,

Die hem de coster noede gaf.

Die coster drouch eene vane

730Mede te stekene ende te slane.

Des spapen wijf, vrauwe Iulocke,

Quam gheloepen met haren rocke,

Daer so omme hadde ghesponnen.

Voer hem allen quam gheronnen.

735Lamfroyt met eere scerper haex. (f^o. 197a)

Al hadde Brune lettel ghemaex,

Hi ontsach meer ongheual

Ende sette al ieghen al.

Doe hi dat gheruchte hoorde,

740Hi spranc vp, so dat hem scorde

Van sinen aensichte al die huut.

Al brochte Brune dat hoeft huut

Met aerbeide ende met pinen,

Nochtan liet hi daer van den zinen

745Eene oere ende beede sine lier.

Nye maecte God so leelic dier.

Hoe mochte hi zeerre sijn mesrocht?

Al haddi thoeft hute brocht,

Eer hi die voete conde ghewinnen,

750Bleuer alle die claeuwen binnen

Ende sine twee anscoen beede.

Dus gherochte hi huut met leede.

Hoe mochte hi zijn ontheert meer?

Die voete waren hem so zeer,

755Dat hi tloepen niet conste ghedoghen.

Dat bloet liep hem ouer die hoghen,

Dat hi niet wel conste ghesien.

Hine dorste bliuen no vlien.

Hi sach suut onder die zonne

760Lamfroyt commen gheronnen,

Daer na die priester, die heere,

Hi quam gheloepen vele zeere,

Daer na die coster metter vane,

Daer na alle die prochiane,

765Die houde lieden metten ionghen.

Daer na quam vp haren stap ghespronghen

Sulke quene, die van houden

Cume eenen tant hadde behouden.

Wie so wille wachte hem dies:

770Die scade heuet of verlies

Ende groet ongheual,

Ouer hem so willet al.

Dit sceen arem man Brunen wel:

Sulc dreechdem nu an sijn vel,

775Die des ghesweghen hadde stille,

Hadde Bruun ghestaen tsinen wille.

Dit was beneden eere riuiere (f^o. 197b)

Van meneghen dorper was beringhet.

780Doe was daer lettel ghedinghet.

Hem naecte groet onghemac.

Die een slouch, die ander stac.

Die een slouch, die ander warp.

785Een, hiet Lottram Lanc-voet,

Ende stacken emmer na dat hoghe.

Vrauwe Vulmaerte scerpe loghe

Ghinckene koken met eenen staue.

790Abelquac ende mijn vrauwe Baue

Laghen beede onder die voete

Ende streden beede om eene cloete.

Ludmoer metter langher nese

Drouch eenen loedwapper an een pese

795Ende ghincker met al omme zwinghen.

Ludolf metten crommen vingheren

Dede hem alles te voren.

Want hi was best gheboren,

Sonder Lamfroy alleene:

800Hughelijn metten crommen beene

Was zijn vader, dat weet men wale,

Ende was sone vrauwe Ogernen,

805Ander wijf ende ander man,

Meer dan ic ghenomen can,

Daden Brunen groet onghemac,

So dat hem zijn bloet huut lac.

Brune ontfinc al sulc payment

810Als hem elc gaf daer omtrent.

Die pape liet den cruus-staf

Ende die coster metter vane

Ghinc hem vastelike ane.

815Lamfroyt quam ter seluer wijlen

Met eere scerper bijlen

Ende slouchene tusschen hals ende hoeft,

Dat Brune wart zeere verdoeft,

Dat hi verspranc van den slaghe (f^o. 197c)

820Tusschen der riuiere enter haghe

In eenen trop van houden wiuen

Ende warper een ghetal van viuen

In die riuiere die daer liep,

Die wel wijt was ende diep.

825Des papen wijf wasser eene,

Des was spapen bliscap cleene,

Doe hi zijn wijf sach in die vliet,

Doene luste hem langher niet

Bruun te stekene no te slane.

830Hi riep: ‘siet, edele prochiane,

Ghindre vloot vrauwe Julocke

Beede met spillen ende met rocke.

Nu toe, die haer helpen mach!

Ic gheue hem iaer ende dach

835Vul pardoen ende aflaet

Van alre sondeliker daet.’

Beede man ende wijf

Lieten den aermen keytijf

Brune ligghen ouer doot

840Ende ghinghen daer die pape gheboot

Beede met stringhen ende met haken.

Die wijle datsi die vrauwe huut traken,

So quam Brune in die riuiere

Ende ontswam hem allen sciere.

845Die dorperen waren alle gram:

Si saghen dat hem Brune ontswam,

Datsi hem niet mochten volghen.

Vpt touuer stonden si verbolghen

Ende ghinghen na hem rampineren.

850Bruun die lach in die ryuiere

Daer hi vant den meesten stroem.

Al dryuende bat hi dat God den boem

Moeste verdrouuen ende verwaten,

Daer hi zijn hoere in hadde ghelaten

855Ende beede sine lier.

Voert vloucte hi dat felle dier,

Den boesen vos Reynaerde,

Diene met sinen brunen baerde

So diepe in die eecke dede crupen,

860Daer na Lamfroyt van der stupen,

Daer hi hem so leede dede. (f^o. 197d)

In aldustanen ghebede

Lach Brune also langhe wijle,

Dat hi wel een halue mile

865Van der stede was ghedreuen

Daer die dorpers waren bleuen.

Hi was verpijnet ende moede

Ende onder-commen van den bloede,

So dat hi hadde crancke vaert.

870Doe zwam hi te lande waert

Ende croep ligghen in dat hoeuer.

Ghine saghet noint droeuer

Gheen dier no gheenen man.

Hi lach jammerlic ende stan

875Ende slouch met beede sinen lancken.

Des mochte hi al Reynaerde dancken.

Nv hoert wat Reynaert heeft ghedaen.

Hi hadde een vet hoen gheuaen

Bi Lamfroyts an der heyden,

880Eer hi danen was versceiden.

Hi hadt vp eenen berch ghedreghen

Verre huut allen weghen,

Daer het eenlic was ghenouch.

Dat was wel zijn gheuouch,

885Dor dat daer was niemens ganc

Ende hi dor niemens bedwanc

Sine proye dorste rumen.

Doe hi dat hoen toten plumen

Hadde gheleit in sine male,

890Doe ghinc hi neder te dale

Eenen verholenliken pat.

Hi was vtermaten zat.

Dat weder was scone ende heet

Hi hadde gheloepen dat hem dat zweet

895Neder liep neuen die liere.

Daer omme liep hi ter riuiere,

Dor dat hi hem vercoelen soude.

In bliscap arde menichfoude

Was sijn herte doe beuaen.

900Hi hopede wel al sonder waen

Dat Lamfroyt hadde den beere versleghen

Ende hine thuus-waert hadde ghedreghen.

Doe sprac hi: ‘hets mi wel gheuaren. (f^o. 198a)

Die mi te houe meest soude daren,

905Die hebbic doot in desen daghe.

Nochtan wanic sonder claghe

Ende sonder wanconst bliuen.

Ic mach te rechte bliscap driuen.’

Doe Reynaert was in dese tale,

910Sach hi neder-waert te dale

Ende vernam Bruun daer hi lach.

Enten eersten als hine sach,

Hadde hijs rauwe ende toren

(Daer die bliscap was te voren,

Ende sprac: ‘vermalendijt,

Lamfroyt, moet dijn herte sijn!

Du best dulre dan een zwijn,

Lamfroyt, ergher puten sone!

920Lettel eeren bestu ghewone.

Hoe es di dese beere ontgaen,

Die di te voren was gheuaen?

Hoe menich morseel leghet der-an,

Dat gherne hetet menich man.

925O wy, Lamfroyt, verscrouen druut,

Hoe rikelike een beere-huut

Heefstu heden verloren,

Die di ghewonnen was te voren!’

Dit scelden heuet Reynaert ghelaten

930Ende ghinc neder bi der straten

Dor te siene hoet Bruun stoet.

Doe hine sach ligghen al een bloet

Ende ziec ende onghesont,

Den aermen beere, te dier stont,

935Dat sach Reynaert arde gherne,

Doe bescalt hine te sinen scherne:

‘Siere priester, dieu vo saut!

Kendi Reynaert, den rybaut?

Wildine scauwen, so siettene hier,

940Den roden scalc, den fellen ghier!

Seght mi, priester, soete vrient,

Bi den heere dien ghi dient,

In wat ordinen wildi hu doen,

945So weder sidi abd so pryhore? (f^o. 198b)

Hi ghinc hu arde na den hore

Die hu dese crune heuet bescoren.

Ghi hebt huwen top verloren,

Ghi hebt hu anscoen af ghedaen:

950Ic wane, ghi wilt zinghen gaen

Van huwen complete dat ghetijde.’

Dit hoerde Brune ende wart omblijde,

Want hine const doe niet ghewreken.

Hem so dochte sijn herte breken,

955Ende slouch weder in die riuiere:

Hine wilde van den fellen diere

Nemmeer hoeren die tale.

Hi liet hem neder daer te dale

Metten strome dryuen te hant

960Ende ghinc ligghen vp dat zant.

Hoe sal nu Brune te houe comen?

Al mocht hem al de weerelt vromen,

Hine ghinghe niet ouer sine voete.

Hi was ghenoopt so onsoete

965In die eecke, daer hi te voren

Van tween voeten hadde verloren

Alle die claeuwen ende dat vel,

Hine conste niet ghepeinsen wel

Hoe hi best ten coninc gaet.

970Nu hoert hoe hi die vaert bestaet.

Hi zat ouer sine hamen

Ende began met groter scamen

Rutsen ouer sinen staert,

Ende als hi dus moede waert

975So wentelde hi dan eene wile.

Dus dreef hi meer dan eene mile,

Eer hi tes coninx houe quam.

Doemen Brune vernam

In derre wijs van verren comen,

980Wart ghetwifelt van hem zomen

Wat daer quam ghewentelt zoe.

Dien coninc wart de herte onvroe,

Die Brune bekende te hant,

Ende seide: ‘dit es mijn seriant

985Brune, hem es dat hoeft so roet:

Hi es ghewont toter doot.

Ay God, wie heeftene so mesmaect?’ (f^o. 198c)

Binnen desen so was Brune ghenaect,

Dat hi den coninc claghen mochte.

990Hi stan ende versuchte onzochte

Ende sprac: ‘coninc, edel heere,

Wreket mi dor hu selues eere

Die mi mine scone lier

995Met ziere lust verliesen dede

Ende heuet mi ghemaect als ghi siet.’

Die coninc sprac: ‘of ic dit niet

Ne wreke, so moetic zijn verdoomt!’

1000Ende hier na so heuet hi ghenoomt

Alle die hoechste bi namen,

Ende ontboet datsi quamen

Alle gader an sinen raet.

Doe rieden si hoe dese daet

1005Best werde gherecht tes conincs eere.

Doe rieden die meeste heeren

Dat menne twee weruen daghen soude,

Reynaerde, of die coninc woude,

Ende horen tale ende weder-tale.

1010Oec seiden si, si wilden wale

Dat Tybeert die cater van desen

Tote Reynaerde bode soude wesen:

Al ware hi cranc, hi ware vroet.

Dese raet dinct den coninc goet.

1015Doe sprac die coninc: ‘heere Tybeert,

Gaet wech, eer ghi weder keert

Besiet dat Reynaert met hu come.

Dese heeren segghen some,

Al es Reynaert andren dieren fel,

1020Hi gheloeuet hu so wel

Dat hi gherne doet huwen raet.

Ne comt hi niet, hets hem quaet:

Men salne drie weruen daghen,

Te lachtre alle sinen maghen.

1025Gaet Tybeert, dit secht hem.’

‘Ay heere,’ sprac Tybeert: ‘ic bem

Een arem wicht, een cleene dier.

Heere Brune, die staerc was ende fier,

Ne conste Reynaert niet ghewinnen: (f^o. 198d)

1030In welker wijs salics beghinnen?’

Doe sprac die coninc: ‘heere Tybeert,

Ghi zijt wijs ende wel gheleert,

Al sidi niet groet, nochtan

Hets menich die met luste can

1035Dat werken ende met goeden rade,

Dat hi met crachte niet ne dade.

Gaet, doet sciere mijn ghebod.’

Tybeert sprac: ‘nu helpe mi God

Dat het mi moete wel vergaen.

1040Ic sal eene vaert bestaen

Die mi doet zwaer in minen moet.

God gheuere mi af al goet!’

Nv moet Tybeert doen die vaert,

Die zeere es drouue ende veruaert.

1046Ende als hi vp den wech quam,

Sach hi van verren ende vernam

Sente Martins voghel, ende quam gheuloghen.

Doe wart Tybeert vroe ende in hoghen

Ende riep an sente Martins voghel:

Nu vliech te miere rechter hant.’

Die voghel vloech daer hi vant

Een haghe, daer hi in wilde lijden,

Ende vloech Tybeert ter luchter zijden.

1055Dit teekin ende dit ghemoet

Dochte Tybeert niet wesen goet.

Hadde hi ghesien den voghel lijden

Scone ter rechter zijden,

So waende hi hebben goet gheual.

1060Nu was hi dies onthopet al.

Nochtan maecte hi hem seluen moet,

Ende gheliet hem, als menich doet,

Bet dan hem te moede was:

Dus liep hi henen sinen pas,

1065Tes hi quam te Manpertus

Ende vant Reynaerde in zijn huus

Alleene staen verweendelike.

Tybeert sprac: ‘God die rike

Moete hu goeden auont gheuen.

1070Die coninc dreecht hu an hu leuen,

Ne comdi niet te houe met mi.’

Reynaert sprac: ‘Tybeert, helet vry, (f^o. 199a)

Neue, ghi zijt mi willecome.

God gheue hu eere ende vrome.

1075Bi Gode, dat jan ic hu wale!’

Wat coste Reynaerde scone tale?

Al seghet sine tonghe wale,

Sine herte die es binnen fel.

Dit wert Tybeerde ghetoghet wel,

1080Eer die lijne wert ghelesen

Sprac Reynaert: ‘neve, ic wille dat ghi

Tauont herberghe hebt met mi,

Ende morghen willen wi metten daghe

1085Te houe waert sonder saghe.

In hebbe oec onder alle mine maghe

Niement, Tybeert, daer ic mi nu

Bet vp verlate dan vp hu.

1090Hi toechde mi so fel ghelaet

Ende dochte mi so ouer-staerc,

Dat ic omme dusent maerc

Den wech met hem niet hadde bestaen.

Dat sal ic met hu, al sonder waen,

1095Maerghin metter dagheraet.’

Tybeert sprac: ‘hets beteren raet

Ende het dinct mi beter ghedaen,

Dat wi nochtauont te houe gaen

Dan wi tote morghin beiden.

1100Die mane scijnet an der heiden

Also claer alse die dach.

Ic wane niemen ne sach

Beter tijt tote onser vaert.’

‘Neen, lieue neve,’ sprac Reynaert,

1105‘Sulc mochte ons daer ghemoeten,

Hi soude ons quedden ende groeten,

Die ons nemmermee dade goet,

Quame hi snachts in ons ghemoet.

Ghi moet herberghen tauont met mi’.

1110Tybeert sprac: ‘wat souden wy

Eten, Reynaert, of ic hier bleue?’

‘Daer omme zorghe ic, lieue neve,

Hier es der spijsen quaden tijt.

Ghi mocht heten, begheerdijt, (f^o. 199b)

1115Een stic van eere honich-raten

Die bequamelic es vtermaten.

Wat sechdi, moochdi shonichs yet.’

Tybeert sprac: ‘mine roukes niet.

Reynaert, hebdi niet in huus?

1120Gauedi mi eene vette muus,

Daer mede lietic hu ghewaert.’

‘Eene vette muus?’ sprac Reynaert,

‘Soete Tybeert, wat secht-di?

Hier woent noch een pape bi,

1125Een scuere staet noch an sijn huus,

Daer in es meneghe vette muus:

Ic waense niet ghedroughe een waghen.

So dicken hoere ic den pape claghen

Dat sine dryuen huten huuse.’

1130‘Reynaert, zijn daer so vette muse?

Verghaue God, waer ic nu daer!’

‘Tybeert’, seit hi, ‘sechdi waer?

Wildi muse?’ ‘Of icse wille?

Reynaert, doet dies een ghestille:

1135Ic minne muse voer alle saken.

Weetti niet dat muse smaken

Bet dan eenich venisoen?

Wildi minen wille doen,

Dat ghi mi leet daer si zijn,

1140Daer mede mochti die hulde mijn

Hebben, al haddi minen vadre

Doot ende mijn gheslachte al gadre.’

Reynaert sprac: ‘neve, houddi hu spot?’

‘Neenic, Reynaert, also helpe mi God!’

1145‘Weet God, Tybeert, wistic dat,

Ghi soutter sijn nochtauont sat.’

‘Sat, Reynaert, dat ware vele.’

‘Tybeert, dat sechdi thuwen spele.’

‘In doe, Reynaert, bi miere wet.

1150Haddic een muus ende waer so vet,

In gaefse niet omme eenen busant.’

‘Tybeert, gaet met mi te hant.

Ic leede hu daer ter seluer stat,

Daer icker hu sal maken zat,

1155Eer ic nemmermeer van hu sceede.’

‘Ia ic, Reynaert, vp die gheleede (f^o. 199c)

Ghinghe ic met hu te Mompelier.’

‘So gaen wi dan, wi sijn hier

Al te langhe,’ sprac Reynaert.

1160Doe so namen si vp die vaert,

Tybeert ende sijn oem Reynaert,

Ende liepen daer si loepen wilden,

Datsi nye toghel vp hilden,

Eer si quamen tes papen scuere,

1165Die met eenen erdinen muere

Al omme ende omme was beloken,

Daer Reynaert in was te-broken

Des ander daghes daer te voren,

Doe die pape hadde verloren

1170Eenen hane, die hi hem nam.

Hier omme was tornich ende gram

Des papen sone Martinet,

Ende hadde voer dat gat gheset

Een strec den vos mede te vane:

1175Dus gherne wrake hi den hane.

Dit wiste Reynaert, dat felle dier,

Ende sprac: ‘neue Tybeert, hier

Crupet in dit selue gat.

Ne weset trage no lat.

1180Gaet al omme ende omme gripen.

Hoert hoe die muse pipen.

Keert weder huut als ghi zijt sat.

Ic sal hier bliuen voer dit gat

Ende sal hu hier buten beiden:

1185Wine moghen niet tauont sceiden,

Morghin gaen wi te houe waert.

Tybeert, siet dat ghi niet en spaert.

Gaet heten, ende laet ons keeren

Te miere herberghen met eeren.

1190Mijn wijf sal ons wel ontfaen.’

‘Willic te desen gate in gaen?

Wat sechdi, Reynaert, eist hu raet?

Die papen connen vele baraet:

Ic besteecse arde noode.’

1195‘O wy, Tybeert, twi sidi bloode?

Wanen quam huwer herten desen wanc?’

Tybeert scaemde hem ende spranc

Daer hi vant groet ongherec: (f^o. 199d)

Want eer hijt wiste, was hem een strec

1200Omme sinen hals arde vast.

Dus hoende Reynaert sinen gast.

Alse Tybeert gheware wart

Des strecs, wart hi veruaert

Ende spranc voert: dat strec liep toe.

1205Tybeert moeste roupen doe

Ende wroughede hem seluen dor den noot.

Hi makede een gheroup so groot

Met eenen iammerliken ghelate,

Dat Reynaert hoerde vp der strate

1210Buten, daer hi alleene stoet,

Ende riep: ‘vindise goet

Die muse, Tybeert, ende vet?

Wiste nu dat Martinet

Dat ghi ter taflen satet

1215Ende dit wiltbraet dus hatet,

Dat ghi verteert, in weet hoe,

Hi sauder hu saeuse maken toe:

So houesch een cnape es Martinet.

Tybeert, ghi singhet in lanc so bet.

1220Pleecht men tes coninx houe des?

Verghaue God, die gheweldich es,

Dat, Tybeert, daer met hu ware

Ysingrijn, die mordenare,

In sulker bliscap als ghi zijt!’

1225Dus heeft Reynaert groot delijt

Dor Tybeerts ongheual.

Ende Tybeert stont ende ghal

So lude, dat Martinet ontspranc.

Martinet riep: ‘ha ha, God danc!

1230Ter goeder tijt heeft nu ghestaen

Mijn strec: ic hebber met gheuaen

Den hoenre-dief, na minen wane,

Nu toe! ghelden wi hem den hane!’

Met desen wart hi toten viere

1235Ende ontstac eenen stroe-wisch sciere

Ende wecte moedre ende vadre

Ende die kindre alle gadre,

Ende riep: ‘nu toe! hi es gheuaen.’

Doe mochtemen sien porren saen

1240Alle die in dien huus waren. (f^o. 200a)

Selue die pape ne wilde niet sparen,

Quam hute sinen bedde moeder-naect.

Martinet hi was gheraect

Tote Tybeert ende riep: ‘hijs hier.’

1245Die pape spranc an dat vier

Ende ghegreep zijns wijfs rocke.

Een offer-keersse nam vrauwe Iulocke

Ende ontstacse metter haest.

Die pape liep Tybeert naest

1250Ende ghincken metten rocke slaen.

Doe moeste Tybeert daer ontfaen

Wel meneghen slach al in een.

Die pape stont, als hem wel sceen,

Al naect, ende slouch slach in slach

1255Vp Tybeert, die voer hem lach.

Daer ne spaerdene haer ne gheen.

Martinet ghegreep eenen steen

Ende warp Tybeert een hoghe huut.

Die pape stont al bloeter huut

1260Ende hief vp eenen groeten slach.

Alse Tybeert dat ghesach,

Dat hi emmer steruen soude,

Doe dedi een deel als die boude,

Dat dien pape verghinc te scanden.

1265Beede met claeuwen ende met tanden

Dedi hem pant, alsoet wel scheen,

Ende spranc dien pape tusschen die been,

In die burse al sonder naet,

Daermen dien beyaert mede slaet.

1270Dat dinc viel neder vp den vloer.

Die vrauwe was zeerich ende zwoer

Bi der zielen van haren vader,

Sine wilde wel om al gader

Die offerande van eenen jare,

1275Dat niet den pape gheuallen ware

Dit vernoy ende dese scame.

So sprac: ‘int-sleets duuels name

Moete dit strec sijn gheset!

Siet, lieue neve Martinet,

1280Dit was van huwes vader ghewande,

Siet hier mijn scade ende mijn scande,

Emmermeer voert in allen stonden, (f^o. 200b)

Al ghenase hi van der wonden,

Hi bliuet den soeten spele mat.’

1285Reynaert stont noch doe voer tgat.

Doe hi dese tale hoerde,

Hi louch dat hem bachten scorde

Ende hem crakede die tauerne.

Doe sprac hi te sinen scherne:

1290‘Swijghet, Iulocke, soete vrauwe,

Ende laet zijncken desen rauwe

Ende laet bliuen huwen toren.

Wattan? al heuet hu heere verloren

Eenen van den clippelen zinen,

Laet bliuen dese tale achtre:

Gheneset de pape, en es gheen lachtre

Dat hi ludet met eere clocken.’

Dus troeste Reynaert vrauwe Iulocken,

1300Die haer arde zeere mesliet.

Die pape mochte langher niet

Ghestaen, hi viel in ommacht.

Doe hiefsene vp met haerre cracht

Ende drouchene recht te bedde waert.

1305Hier-binnen keerde Reynaert

Alleene ter herberghen waert,

Ende liet Tybeert zeere veruaert

Ende in zorghen van der doot.

Al was Tybeerts zorghe groet,

1310Doe hise alle onledich sach

Ouer dien pape, die daer lach

Ghewont, doe ghinc hi hem pinen,

So dat hi metten tanden zine

Die pese midden beet ontwee.

1315Doe ne wildi letten nemmee

Ende spranc weder hute ten gate

Ende dede hem vp die rechte strate,

Die tes conincx waert ghelach.

Eer hi daer quam so waest dach

1320Ende die zonne begonste rijsen.

In eens arems ziecs wijsen

Quam Tybeert in thof gheronnen,

Die tes papen hadde ghewonnen

Dat hi langhe claghen mach. (f^o. 200c)

1325Alse die coninc dit versach

Dat hi hadde dat hoeghe verloren,

Doe mochtemen vreeselike horen

Den coninc dreeghen den dief Reynaert.

Die coninc doe niet langher ne spaert.

1330Hine riep sine baroene te rade

Ende vraechde wat hi best dade

Ieghen Reynaerts ouerdaet?

Doe wart ghindre menich raet

Hoemen Reynaert ter redenen brochte,

1335Die dese ouerdaet wrochte.

Doe sprac Grimbeert die das,

Die Reynaerts broeder sone was:

‘Ghi heeren, ghi hebt meneghen raet.

Al ware mijn oem noch also quaet,

1340Salmen vry recht voert draghen,

Men salne drie waeruen daghen,

Alsomen doet eenen vryen man.

Ende en comt hi niet dan,

So es hi sculdich alre dinc,

1345Daer hi af voer den coninc

Van desen heeren es beclaghet.’

‘Wie wildi, Grimbert, dattene daghet?’

Sprac de coninc, ‘wie es hier,

Die sijn hoeghe ofte sijn lier

1350Wille setten in auontueren

Omme eene felle creatuere?

Ic wane hier nimene en es so zot!’

Grimbert sprac: ‘so helpe mi God!

Siet mi hier, ic bem so coene

1355Dat ic wel dar bestaen te doene

Dese bodscap, ghebiedijt.’

‘Grimbeert, gaet wech ende zijt

Vroet ende wacht hu ieghen mesval.’

Grimbert sprac: ‘coninc heere, ic sal.’

1360Dvs gaet Grimbert te Manpertuus.

Als hire quam, vant hi in huus

Sinen oem ende vrauwe Ermelijnen,

Die bi haren welpekijnen

Laghen in die haghedochte.

1365Ende ten eersten dat Grimbeert mochte,

Groette hi sinen oem ende ziere moyen. (f^o. 200d)

Hi sprac: ‘en sal hu niet vernoyen

Des onrechts, daer ghi in zijt?

Dincket hu noch niet wesen tijt

1370Dat ghi trect, oem Reynaert,

Tote des conincs houe waert,

Daer ghi wel zeere zijt beclaghet?

Ghi zijt .iij. waeruen ghedaghet.

Vermerrendi maerghin den dach,

1375So zorghic dat hu ne mach

Ne gheene ghenade me ghescien.

Ghi sult in den derden daghe sien

Huwen casteel bestormen, Manpertuus.

Ghi sult gherecht sien voer hu huus

1380Eene galghe ofte een rat.

Ouer waer segghic hu dat:

Beede hu kindre ende hu wijf

Sullen verliesen haer lijf

Lachterlike, al sonder waen.

1385Ghine moghet selue niet ontgaen.

Daer omme es hu de beste raet

Dat ghi met mi te houe gaet.

Hets messelic hoet gheuallen mach:

Hu es dicken vp eenen dach

1390Vremder auontueren gheuallen,

Dan ghi noch quite van hem allen

Met des conincx orloue

Maerghin sciet huten houe.’

Reynaert seide: ‘ghi secht waer.

1395Nochtan, Grimbeert, comme ic daer

Onder des conincs ghesinde,

Dat ic binnen den houe vinde

Es vp mi verbolghen al.

Quame ic danen, het ware gheual.

1400Nochtan dinct mi beter wesen

(Ghenese of ic mach ghenesen)

Dat ic met hu te houe vare

Dan het al verloren ware,

Casteel, kindre ende wijf,

1405Ende daer toe mijns selues lijf.

In mach den coninc niet ontgaen.

Alse ghi wilt, so willic gaen.

Hoert,’ seit hi, ‘vrauwe Hermelijne, (f^o. 201a)

Ic beuele hu die kindre mine,

1410Dat ghire wale pleghet nu.

Voer alle dandre beuelic hu

Minen zone Reynaerdine.

In zine muulkine ouer al.

1415Ic hope dat hi mi slachten sal.

Die hebbic nochtan harde lief,

Ja als yement sine kindre doet.

Al eist dat ic nu van hier moet,

1420Ic salt mi nemen arde na,

Vp dat ic mach, dat ic ontga.

Grimbeert neve, God moet hu lonen.’

Met hoofschen woorden ende met sconen

Nam Reynaert an de sine orlof

1425Ende ruumde sijns selues hof.

Ay hoe drouue bleef vrauwe Hermeline

Ende hare cleene welpekine.

Doe Reynaert sciet huut Manpertuus

Ende hi hof liet ende huus

1430Aldus omberaden staen:

Nu hoert wat Reynaert heeft ghedaen.

Teerst dat hi quam an der heyden,

Hi sprac te Grimbeerte ende zeide:

‘Grimbert, scone wel soete neve,

1435Van zorghen suchtic ende beue.

Lieue neve, ic wille gaen

(Nu hoert mine redene saen)

Te biechten hier te di:

Hier nes ander pape bi.

1440Hebbic mine biechte ghedaen,

Hoe so die saken sijn vergaen,

Mine ziele sal te claerre wesen.’

Grimbeert andwoerde na desen:

‘Oem, wildi te biechten gaen,

1445So moetti dan verlouen saen

Alle diefte ende allen roef,

Of en diet hu niet een loef.’

‘Dat weetic wel,’ sprac Reynaert:

‘Grimbeert, nu hoert haerwaert

1450Ende vandet mi gheraden.

Siet, ic comme hu te ghenaden (f^o. 201b)

Nu hoert, Grimbeert, ende verstaet:

Confiteor pater mater,

1455Dat ic den otter ende den cater

Ende alle diere hebbe mesdaen,

Daer af willic mi in biechten dwaen.’

Grimbert sprac: ‘oem, walschedi?

Of ghi yet wilt, spreect ieghen mi

1460In dietsche, dat ict mach verstaen.’

Doe sprac Reynaert: “ic hebbe mesdaen

Jeghen alle diere die leuen.

Bidt Gode dat hijt mi moete vergheuen.

Ic dede minen oem Brune

1465Al bloedich maken sine crune.

Tybeert dede ic muse vaen,

Daer ickene zeere dede slaen,

Ic hebbe ghedaen groet ongherec

1470Canticleer ende sine kindre:

Waren si meerre ofte mindre,

Dicken makedicse los.

Dor recht beclaghet hi den vos.

Die coninc en es mi oec niet ontgaen:

1475Ic hebbe hem toren oec ghedaen

Ende mesprijs der coninghinne,

Datsi spade sullen verwinnen

Also vele eeren van mi.

Oec hebbic, dat segghic di,

1480Grimbert, mee liede bedroghen

Dan ic di soude ghesegghen moghen.

Ende Ysengrijn, dat verstaet,

Hietic oem dor baraet.

Ic maectene moonc ter Elmaren,

1485Daer wi beede begheuen waren:

Dat wart hem al te zeere te pinen.

Ic dede hem an die clocke-lijnen

Binden beede sine voete.

Dat luden wart hem doe so soete

1490Dat hijt emmer wilde leeren:

Dat verghinc hem tonneeren,

Want hi luudde so vtermaten, (f^o. 201c)

Dat alle die ghinghen bi der straten,

Ende waren binnen der Elmare

1495Waenden dat die duuel ware

Ende liepen daer si luden hoerden.

Eer hi doe conste in corten woerden

Ghespreken: ‘ic wille mi begheuen,’

Hadsi hem na ghenomen tleuen.

1500Sint dedic hem crune gheuen.

Hem maechs ghedincken al zijn leuen:

Dat weetic wel ouer waer.

Ic dede hem af bernen dat haer,

So dat hem die zwaerde cramp.

1505Sint dedic hem meerren scamp

Vp thijs, daer icken leerde visschen

Daer hi mi niet conste ontwisschen.

Hi ontfincker meneghen slach.

Sint leeddickene vp eenen dach

In al dat lant van Vermendoys

So en woende gheen pape riker.

Die selue pape hadde eenen spijker

Daer menich vet bake in lach:

1515Des haddic dicken goet ghelach.

Onder dien spijker haddic een gat

Verholenlike ghemaect: in dat

Daer dedic Ysingrijn in crupen.

Daer vant hi rentvleesch in cupen

1520Ende baken hanghende vele.

Des vleesch dedi dor sine kele

So vele gheliden vtermaten:

Als hi weder huten gate

Waende keeren huter noet,

1525Hem was dien leeden buuc so groet

Dat hi beclaghede zijn ghewin.

Daer hi was commen ongherich in,

Ic liep, ic maecte groet gheluut

1530Int dorp ende maecte groet gherochte.

Nu hoert wat ic daer toe brochte.

Ic liep aldaer die pape zat

Te ziere taflen ende hat.

Die pape hadde eenen cappoen. (f^o. 201d)

1535Dat was dat alre beste hoen

Dat men in al dat lant vant.

Hi was ghewent al toter hant.

Dien prandic in minen mont,

Voer die tafle daer hi stont,

1540Al daert die pape toe sach.

Helpe, wie sach dit wonder nye?

Die vos comt, daer ic toe zye,

1545So helpe mi sancta spiritus,

Te wers hem dat hire quam!’

Dat tafel-mes hi vp nam

Ende stac de tafle, datso vloech

Verre bouen mi arde hoech

1550In midden-waerde vp den vloer.

Hi vloucte zeere ende zwoer

Ende hi riep lude: ‘slach ende va!’

Ende ic voeren ende hi na.

Sijn tafel-mes haddi verheuen

1555Ende brochte mi ghedreuen

Vp Ysingrijn daer hi stont.

Ic hadde dat hoen in minen mont

Dat arde groet was ende zwaer.

Datso moestic laten daer,

1560Waest mi leet ofte lief.

Doe riep die pape: ‘ay, heere dief,

Ghi moet den roef hier laten!’

Hi riep ende ic ghinc miere straten

Danen daer ic wesen woude.

1565Alse die pape vp heffen soude

Dat hoen, sach hi Ysingrine:

Doe naecte hem eene grote pine.

Hi warpene int hoeghe metten messe.

Den pape volchden si zesse,

1570Die alle met groeten stauen quamen,

Ende als si Ysingrijn vernamen

Doe maecten si een groet gheluut,

Ende die ghebuere quamen huut

Ende maecten grote niemare

1575Manlic andren, dat daer ware

In spapen spijker een wulf gheuaen, (f^o. 202a)

Bi den buke in dat gat.

Als die ghebuere ghevreescheden dat

1580Liepen si dat wonder bescauwen.

Al daer wart Ysingrijn te-blauwen,

So dat hem ghinc al huten spele:

Want hi ontfincker arde vele

Groete slaghe ende groete worpe.

1585Dus quamen die kindre van den dorpe

Ende verbonden hem die hoghen.

Het stont hem so, hi moest ghedoghen.

So zeere slouch-si ende staken

Dat sine huten gate traken

1590(Doe ghedoghedi vele ongheuals)

Ende bonden hem an sinen hals

Eenen steen, ende lietene gaen

Diene ghinghen bassen ende jaghen.

1595Oec diende men hem met groten slaghen

So langhe, dat hi gheloue was.

Doe viel hi neder vp dat gras,

Of hi ware al steen-doot.

Doe was dier kindre bliscap groot.

1600Ghindre was groete niemare.

Si namene ende leidene vp eene bare

Ende droughene met groten ghehuke

Ouer steene ende ouer struke.

Buten dien dorpe in eene gracht

1605Bleef hi ligghende al dien nacht.

Inne weet hoe hi danen voer.

Sint verweruic dat hi mi zwoer

Sine hulde een jaer al omtrent.

Dat dedi vp sulc conuent

1610Dat icken soude maken hoenre sat.

Doe leeddickene in eene stat,

Daer ic hem dede te verstane

Dat twee hinnen ende eenen hane

In een groet huus an eere straten

1615Vp eenen aenbalke saten

Recht teere valdore bi.

Daer dedic Ysingrijn bi mi

Vp dat huus clemmen bouen. (f^o. 202b)

Ic seide, ic wilde hem ghelouen,

1620Wildi crupen in die valdore,

Dat hire soude vinden vore

Van vetten hoenren sijn gheuouch.

Ter valdore ghinc hi ende louch,

Ende croep daer in met vare

1625Ende began tasten haren-thare.

Hi taste, ende als hi niet en vant,

Sprac hi: ‘neve, hets hier bewant

Te zorghen, ic ne vinder niet.’

Ic sprac: ‘oem, wats nu ghesciet?

1630Cruupter een lettel bet in.

Men moet wel pijnen om ghewin.

Ic hebse wech diere saten voren.’

Dus so liet hi hem verdoren

Dat hi die hoenre te verre sochte.

1635Ic sach dat icken hoenen mochte,

Ende hoendene, so dat hi voer

Van daer bouen vp den vloer

Ende gaf eenen groeten val,

Datsi ontspronghen ouer al

1640Die in dien huse sliepen.

Die bi den viere laghen, si riepen:

Daer ware in huus sine wisten wat

Si worden vp ende ontstaken lecht.

1645Doe sine daer saghen echt

Wart hi ghewont toter doot.

Ic hebben brocht in menegher noot,

Meer dan ic ghesegghen mochte.

Nochtan al dat ic nye ghewrochte

1650Jeghen hem, sone roucke ic niet

Zo zeere, als dat ic verriet

Die hi lieuer hadde dan sijns selfs lijf.

God die moet mi vergheuen.

1655Haer dedic dat mi lieuer ware bleuen

Te doene, dant es ghedaen.’

Grimbeert sprac: ‘of ghi wilt gaen

Claerliken te biechten tote mi

Ende zijn van huwen zonden vry,

1660So suldi spreken ombedect. (f^o. 202c)

In weet waer-waert ghi dit trect:

‘Ic hebbe ieghen sijn wijf mesdaen.’

Oem, dat en can ic niet verstaen,

Waer ghi dese tale keert.’

1665Reynaert sprac: ‘neve Grimbeert,

Ware dat hoofschede groot,

Of ic hadde gheseit al bloot:

‘Ic hebbe gheslapen bi miere moyen?’

Ghi zijt mijn maech: hu souts vernoyen,

1670Seidic eeneghe dorperheit.

Grimbeert, nu hebbic hu gheseit

Al dat mi mach ghedincken nu.

Gheeft mi aflaet, dat biddic hu,

Ende settet mi dat hu dinct goet.’

1675Grimbeert was wijs ende vroet

Ende brac een rijs van eere haghe

Ende gaffer mede .xl. slaghe

Ouer alle sine mesdaden.

Daer na in gherechten raden

1680Riet hi hem goet te wesene

Ende te wakene ende te lesene

Ende te vastene ende te vierne

Ende te weghe waert te stierne

Alle die hi buten weghe saghe:

1685Ende hi voert alle sine daghe

Behendelike soude gheneeren.

Hier na so dedi hem verzweeren

Beede rouen ende stelen.

1690Reynaert, bi Grimbeerts rade,

Ende ghinc te houe vp ghenade.

Nv es die biechte ghedaen.

Die heeren hebben den wech bestaen

Tote des conincs houe waert.

1695Nu was buter rechter vaert,

Dien si te gane hadden begonnen,

Een pryoreit van zwarten nonnen,

Daer meneghe gans ende menich hoen,

Meneghe hinne, menich cappoen

1700Plaghen te weedene buten muere.

Dit wiste die felle creatuere,

Die onghetrauwe Reynaert,

Ende sprac: ‘te ghenen houe waert (f^o. 202d)

So leghet onse rechte strate.’

1705Met dusdanen barate

Leedde hi Grimbeert bi der scueren,

Daer die hoenre buten muere

Ghinghen weeden haren-thare.

Den hoenre wart Reynaert gheware.

1710Sine oghen begonden omme te ghane.

Buten den andren ghinc een hane,

Die arde vet was ende jonc:

Daer na gaf Reynaert eenen spronc

So dat dien hane die plumen stouen.

1715Grimbeert sprac: ‘oem, ghi dinct mi douen!

Onsalich man, wat wildi doen?

Wildi noch om een hoen

In alle die groete zonden slaen,

Daer ghi te biechten af zijt ghegaen?

1720Dat moet hu wel zeere rauwen.’

Reynaert sprac: ‘bi rechter trauwen,

Ic hads vergheten, lieue neve.

Bidt Gode dat hijt mi vergheue!

Het ne ghesciet mi nemmermeer.’

1725Doe daden si eenen wederkeer

Ouer eene smale brugghe.

Hoe dicken sach Reynaert achter rugghe

Weder daer die hoenre ghinghen!

Hine conste hem niet bedwinghen

1730Hine moeste ziere zeden pleghen:

Al haddemen hem thoeft af ghesleghen,

Het ware ten hoenren waert gheuloghen,

Also verre alst hadde ghemoghen.

Grimbeert sach dit ghelaet

1735Ende seide: ‘onreyne vraet,

Dat hu dat hoghe so omme gaet!’

Reynaert andwoerde: ‘ghi doet quaet

Ende mine bede dus verstorbeert.

1740Laet mi doch lesen .ij. pater nooster,

Der hoenre zielen van den cloester

Ende den gansen te ghenaden,

Die ic dicken hebbe verraden,

1745Met miere lust af hebbe ghewonnen.’

Grimbeert balch, ne waer Reynaert (f^o. 203a)

Hadde emmer zine oghen achterwaert,

Tes si quamen ter rechter straten.

Doe began hem drouue ghelaten

1750Ende arde zeere beefde Reynaert

(Daer keerde-si te houe waert),

Doe hi began den houe naken,

Daer hi waende seere mesraken.

Doe in sconinx hof was vernomen

1755Dat Reynaert ware te houe comen

Met Grimbeerde den das,

Ic wane daer niemene ne was

So arem no van so crancken maghen,

Hine ghereedde hem vp een claghen:

1760Dit was al ieghen Reynaerde.

Nochtan dedi als die onueruaerde,

Hoe so hem te moede was,

Ende hi sprac te Grimbeerte den das:

‘Leedet ons die hoechste strate.’

1765Reynaerd ghinc in dien ghelate

Ende in also bouden ghebare,

Ghelijc of hi sconinx sone ware

Ende hi niet en hadde mesdaen.

Boudeliken ghinc hi staen

1770Voer Nobele dien coninc,

Ende sprac: ‘God, die alle dinc

Gheboet, hi gheue hu, coninc heere,

Langhe bliscap ende eere!

Ic groet hu, coninc, ende hebbe recht.

1775En hadde nye coninc eenen knecht

So ghetrauwe ieghen hem

Als ic oyt was ende bem:

Dat es dicken worden anschijn.

Nochtan die sulke die hier zijn

Huwer hulden, wilde ghi hem ghelouen.

Maer neen ghi niet: God moete hu lonen!

Het en betaemt niet der cronen

Datsi den scalken ende den fellen

1785Te lichte ghelouen datsi vertellen.

Nochtan willics Gode claghen:

Dier es te vele in onsen daghen,

Der scalke, die wroughen connen, (f^o. 203b)

Die niet ter rechter hant hebben ghewonnen

1790Ouer al in rike houe:

Dien salmen niet ghelouen.

Die scalcheit es hem binnen gheboren,

Datsi den goeden lieden doen toren:

Dat wreke God vp haer leuen,

1795Ende moete hem eewelike gheuen

Al sulken loen als si zijn waert!’

Die coninc sprac: ‘o wy, Reynaert,

O wy, Reynaert, onreyne quaet,

Wat condi al scone ghelaet!

1800Dat en can hu niet ghehelpen een caf.

Nu comt huwes smeekens af.

In werde bi smeekene niet hu vrient.

Hets waer, ghi sout mi hebben ghedient

Van eere saken in den woude,

1805Daer ghi qualic in hebt ghehouden

Die eede, die ic hadde ghezworen.’

‘O wy, wat hebbic al verloren,’

Sprac Canticleer die daer stont.

Die coninc sprac: ‘hout huwen mont,

1810Heere Canticleer, nu laet mi spreken,

Laet mi antwoerden sinen treken.

Ay, heere dief Reynaert,

Dat ghi mi lief hebt ende waert,

Dat hebdi sonder huwe pine

1815Mine boden laten anschine:

Arem man Tybeert, heere Brune,

Die noch bloedich es zijn crune.

Ic ne sal hu niet scelden:

Ic waent hu kele sal ontghelden

1820Noch heden al vp eene wijle.’

‘Nomine patrum christum filye!’

Sprac Reynaert, ‘of mijn heere Brune

Noch al bloedich es die crune,

Was hi te-blauwen of versproken:

1825Waer hi goet, hi ware ghewroken,

Eer hi noint vloe int water.

Bander zijde Tybeert die cater,

Dien ic herberghede ende ontfinc,

Of hi hute om stelen ghinc

1830Tes papen, sonder minen raet, (f^o. 203c)

Ende hem die pape dede quaet:

Bi Gode, soudic dat ontghelden,

So mochtic mijn gheluc wel scelden.’

Voert sprac Reynaert: ‘coninc Lyoen,

1835Wien twifelt des, ghine moghet doen

Dat ghi ghebiet ouer mi?

Ghi moghet mi vromen ende scaden.

Wildi mi zieden ofte braden

1840Ofte hanghen ofte blenden,

Ic ne mach hu niet ontwenden.

Alle diere zijn in hu bedwanc.

Ghi zijt groet ende ic bem cranc,

Mine hulp es cleene ende dhuwe groet:

1845Bi Gode, al slouchdi mi doot,

Dat ware eene crancke wrake,

Recht in dese selue sprake.’

Doe spranc vp Belin de ram

Ende sine hye, die met hem quam,

1850Dat was dame Hawy.

Belin sprac: ‘ga wy

Alle voert met onser claghen!’

Bruun spranc vp met sinen maghen,

Ende Tybeert die felle,

1855Ende Ysingrijn sijn gheselle,

Forcondet dat euer-zwijn

Dat water-var, dat butseel,

1860Ende dat een-coren, heere Rosseel,

Dieweline, die vrauwe fine,

(Cantecleer ende die kindre zine

Makeden groten vederslach),

Dat foret Cleene-beiach:

1865Liepen alle in dese scare.

Alle dese ghinghen openbare

Voer haren heere, den coninc, staen

Ende daden Reynaerde vaen.

Nv ghinct ghindre vp een playdieren.

1870Nye hoerde man van dieren

So scone tale, als nu es hier

Tusschen Reynaerde ende dandre dier, (f^o. 203d)

Voert bringhen, diemen brochte daer,

Het ware mi pijnlic ende zwaer,

1875Daer omme corte ic hu de woort.

Die beste redenen ghinghen daer voort,

Die claghen, die de dieren ontbonden,

Proufden si met goeden orconden,

Als si sculdich waren te doene.

1880Die coninc dreef die hoeghe baroene

Te vonnesse van Reynaerts saken.

Doe wijsden si datmen soude maken

Eene galghe sterc ende vast,

Ende men Reynaerde, den fellen gast,

1885Daer an hinghe bi ziere kelen.

Nu gaet Reynaerde al huten spele.

Doe Reynaert verordeelt was,

Orlof nam Grimbeert die das

Met Reynaerts naeste maghen.

1890Sine consten niet verdraghen

No sine consten niet ghedoghen,

Datmen Reynaerde voer haren oghen

Soude hanghen alse eenen dief.

Nochtan waest hem somen lief.

1895Die coninc hi was arde vroet:

Doe hi mercte ende verstoet,

Datso menich ionghelinc

Met Grimbeerte huten houe ghinc,

Die Reynaerde na bestoet,

1900Doe peinsdi in sinen moet:

‘Hier mach in loepen andren raet.

Al es Reynaert selue quaet,

Hi heuet meneghen goeden maech.’

Doe sprac hi: ‘twi sidi traech,

1905Ysingrijn ende heere Bruun?

Reynaerde es cont menich tuun,

Ende hets den auonde bi:

Hier es Reynaert, ontsprinct hi,

Comt hi .iij. voete huter noot,

1910Sinen lust die es so groot,

Ende hi weet so meneghen keer,

Hine wert ghevanghen tsiaermeer.

Salmen hanghen, twine doetment dan?

Eer men nu ghereeden can (f^o. 204a)

1915Eene galghe, so eist nacht.’

Ysingrijn was wel bedacht

Ende sprac: ‘hier es een galghe bi.’

Ende mettien woerde versuchte hi.

Doe sprac die cater, heere Tybeert:

1920‘Heere Ysingrijn, hu es verzeert

Nochtan Reynaert diet al beriet

Ende selue mede ghinc,

Daermen huwe twee broeders hinc,

1925Rumen ende Wijde-lancken:

Hets tijt, wildijs hem dancken.

Waerdi goet, het ware ghedaen,

Hine ware noch niet onuerdaen.

Ysingrijn sprac tote Tybeert:

1930‘Wat ghi ons al gader leert!

Ne ghebrake ons niet een strop,

Langhe heden wist zijn crop

Wat zijn achter-hende mochte weghen!

Reynaerd, die langhe hadde ghesweghen,

1935Sprac: ‘ghi heeren, cort mine pine.

Tybeert heeft eene vaste lijne

Die hi beiaghede an sine kele,

Daer hi vernoys hadde vele,

Int huus daer hi den pape beet,

1940Die voer hem stont al sonder cleet.

Her Ysingrijn, nu maect hu voren.

Ende sidi nu daer toe vercoren,

Ende ghi Brune, dat ghi sult dooden

Reynaert, huwen neve, den fellen roden!’

1945Doe so sprac die coninc saen:

‘Doet Tybeerte mede gaen:

Hi mach clemmen, hi mach de lijne

Vp draghen sonder huwe pijne.

Tybeert, gaet voren ende maect ghereet.

1950Dat ghi yet let, dats mi leet!’

Doe sprac Ysingrijn tote Brune:

‘So helpe mi de cloester-crune

Die bouen vp mijn hoeft staet,

In hoerde nye so goeden raet

1955Alse Reynaert selue gheuet hier.

Hem langhet omme cloester-bier: (f^o. 204b)

Nu gaen wi voeren ende bruwen hem!’

Bruun sprac: ‘neve Tybeert, nem

Die lijne, du salt mede loepen.

1960Reynaert die salt nu becoepen,

Mijn scone liere ende dine hoghe.

Ghawi ende hanghene so hoghe,

Dats lachter hebben al sine vrient!’

‘Gha-wi, hi heues wel verdient,’

1965Sprac Tybeert ende nam de lijne.

Hine dede nye so lieue pine.

Nv waren die drie heeren ghereet,

Dat was die wulf ende Tybeert

1970Ende der Bruun, die hadde gheleert

Honich stelen te zinen scaden.

Ysingrijn was so beraden,