KORTE ONTWIKKELING DER NATUURLIJKE GODSDIENST EN ZEDELEER. OF GELOOFSBELIJDENIS van den Regtzinnig Geloovigen Mensch.

In 25 HOOFDSTELLINGEN.

ALGEMEENE GRONDSTELLINGEN.

„Wat ieder mensch moet gelooven, behoort ook voor ieder mensch begrijpelijk te zijn.”

„Van elke leerstelling moet, door mondelinge voordragt of in geschrifte nader ontwikkeld, het bewijs harer waarheid uit de natuur en de geschiedenis geleverd en zij door voorbeelden aanschouwelijk gemaakt worden.”

„Im Anfang war das Wort.

Ich kann das Wort so hoch unmöglich schätzen,

Ich muss es anders übersetzen.

„Im Anfang war die That.”

(Göthe.)

1.

De levende mensch is aan de aarde verbonden door de zwaartekracht. Door de longen, waarmede hij adem haalt, is zijn aanzijn verbonden aan de atmospherische lucht. Zijn spijsverteeringstoestel maakt hem afhankelijk van de gansche overige natuur. Hij bestaat en leeft slechts door omzetting van reeds aanwezige organische stoffen in het planten- en dierenrijk, die onophoudelijk in zijn ligchaam opgenomen en er weder uit verwijderd worden.—Van zijn aanwezen verkrijgt hij het bewustzijn door middel van zijne vijf zintuigen, door het vermogen, ’t welk hij bezit, om te zien, te hooren, te ruiken, te smaken en te gevoelen. Door middel van deze vijf zinnen staat zijn innerlijk geestelijk wezen in verband met de hem omringende schepping. Berooft den mensch van het zintuig des gezigts, en voor hem heeft het licht opgehouden te zijn, ontneem hem het gehoor en het geluid bestaat voor hem niet meer. De mensch is slechts een gedeelte van een groot geheel, de schakel van eene oneindige keten van oorzaken en werkingen en als een alleen staand wezen niet denkbaar.

2.

Onze vijf zinnen staan in verhouding tot ons binnenste als vijf draden, die in eenen draad uitloopen, aan eenen inwendigen knoop zijn vastgehecht. Naar dezen knoop wordt de indruk, dien wij door de zintuigen van de buitenwereld ontvangen, als in een brandpunt van vereenigde lichtstralen geleid en komt aldaar tot voorstelling, tot begrip. Indien de voorstellingen lang aanhouden of dikwerf worden herhaald, dan laten zij een blijvend beeld na: wij hebben geheugen. Verscheidene of vele begrippen leveren de stof tot de gedachten: wij hebben denkvermogen. Onze gedachten deelen wij aan andere menschen mede door middel van gearticuleerde geluiden, klanken: wij hebben spraakvermogen en ten dienste van de klanken hebben wij teekenen uitgevonden, om die in geschrifte tot volgende tijden over te brengen.—Op gelijke wijze als de verschijnselen in de buitenwereld komt datgene, hetwelk andere menschen zich voorstellen en denken of (welligt reeds vóór duizende jaren) zich hebben voorgesteld en gedacht, op nieuw tot onze voorstelling, namelijk, door middel van ons gehoor en gezigt, indien het in geschrifte tot op ons is overgekomen of door overlevering is bewaard gebleven. Wij hebben voorstellingskracht, begripsvermogen. Wij kunnen denken.

3.

Al hetgeen wij weten, hebben wij aan deze vijf zinnen te danken. Alle kennis, die wij bezitten, is een gevolg der indrukken, welke de voorwerpen en verschijnselen in de buitenwereld door middel onzer vijf zintuigen op ons hebben voortgebragt. Andere eigenschappen der ligchamen, die zich niet door middel dezer vijf zinnen of door een of meer derzelven aan ons kenbaar maakten, kunnen wij ons niet voorstellen en een zesde zin is voor ons geheel ondenkbaar. Al hetgeen wij denken en weten, komt of is slechts door middel van onze vijf zinnen tot ons gekomen. Er bestaat geen andere weg langs welken voorstellingen, denkbeelden in ons binnenste zouden kunnen geraken.

4.

De zintuigen echter zijn lichamelijke organen, die bij alle individuën niet een gelijken graad van volkomene ontwikkeling bereiken. Buitendien kan aanhoudende oefening hunne verrigtingen bij eenige menschen in eene hooge mate scherpen, terwijl daarentegen gebrek aan oefening of ziekte hunne werkzaamheid bij anderen zeer kan verzwakken of wijzigen. Wij zijn derhalve menigwerf aan vergissing of dwaling onderhevig en mogen niets van hetgeen menschen leeren of leerden, onvoorwaardelijk als waarheid beschouwen, indien wij het niet vooraf getoetst hebben en het, na gedaan onderzoek, niet is gebleken proefhoudend te zijn.

5.

De mensch kan een of meer zintuigen ontberen, zoo als dit b. v. bij de doofstommen het geval is, zonder dat daardoor aan het innerlijk leven eenige hinder wordt toegebragt. Met het ophouden van de werkzaamheid van al de vijf zintuigen echter houdt tevens de mogelijkheid op te bestaan eener uiting van eene innerlijke voorstelling, en een dergelijke toestand kan niet lang blijven voortduren, zonder dat het ligchamelijk leven wordt uitgebluscht. Wanneer de mensch slaapt, leeft zijn ligchaam, wel is waar, voort; de longen, het hart, de lever, de maag, het darmkanaal en alle andere innerlijke werktuigen des ligchaams houden niet op hunne gewone verrigtingen voort te zetten, maar de vijf zinnen zijn als het ware schijndood. De slapende hoort en ziet niet, ruikt niet, smaakt en gevoelt niet;—de vijf draden zijn afgesneden, de voortplanting der indrukken van buiten naar binnen en omgekeerd heeft opgehouden. Slechts onze vijf zinnen maken het ons mogelijk ons in betrekking te stellen met de buitenwereld en doen ons onze gewaarwordingen uitdrukken door gebaarmaking, door spreken en handelen.

6.

Maar de slapende kan droomen, in den droom denken, ja, zich op de levendigste en duidelijkste wijze voorstellen datgene, of wel iets daarmede overeenkomende, hetwelk hij vroeger in wakenden toestand heeft gedacht of zich voorgesteld. Hieruit volgt, dat de leiddraden gewoonlijk, wel is waar, den indruk van buiten, den prikkel overplanten, waardoor de inwendige knoop der gedachten ontvlamt, maar dat er echter in ’s menschen binnenste iets aanwezig moet zijn, hetwelk ontstoken kan worden en dat, zelfs wanneer de voortplanting der indrukken van buiten tijdelijk geheel heeft opgehouden te bestaan, denkbeelden zich in ons binnenste kunnen ontwikkelen. Het denkvermogen kan geene eigenschap zijn noch der vijf zintuigen, noch van hunne gemeenschappelijke werking, maar moet tot eene bijzondere, zelfstandige kracht behooren, die werkzaam wordt, zoodra die prikkel zijnen invloed er op uitoefent.

7.

Wij hebben het vermogen, in den innerlijken knoop dier vijf draden vele denkbeelden te gelijk op te vatten, die onderling te verbinden, te vergelijken. Wanneer wij den regelmatigen terugkeer van verschijnselen waarnemen, leiden wij de wet, waarnaar zulks plaats grijpt, daaruit af; wij nemen waar hoedanig het eene verschijnsel afhangt van het andere en leeren de werking van de oorzaak onderscheiden; wij onderzoeken den bouw van ons eigen ligchaam en de krachten, welke het leven er van voortbrengen; wij streven er naar om al hetgeen wij waarnemen, te begrijpen;—wij bepeinzen dit alles,—lossen de moeijelijkste vragen op, berekenen en geven honderde jaren vooruit het tijdstip op, waarop natuurverschijnselen zullen plaats hebben, ja, wij trachten het wezen te doorgronden van datzelfde innerlijke denkvermogen, dat ons in staat stelt tot al de opgenoemde overwegingen; wij hebben het duidelijke bewustzijn van deze kracht, zoo als van ons gansche aanwezen;—en al zien wij ook, dat deze kracht aan aardsch, vergankelijk (spoedig wederom tot zijne elementen terugkeerend) stof, de hersenen, is verbonden, wij bezitten niet te min deze met verstand begaafde, van zich zelf bewuste kracht en noemen haar geest of ziel.

In den nog ongeboren mensch, in de embryo, in de foetus, sluimert deze kracht, die zich in het jong geboren kind eerst dan begint te uiten, wanneer de ligchamelijke organen en zintuigen een hoogeren graad van ontwikkeling hebben bereikt door de levensaandrift, welke zij aan de stof mededeelt. Maar niettegenstaande het vermogen om die kracht te uiten gedurende zeker tijdperk niet bestaat, het aanwezen dier kracht van den oogenblik af dat aan de voorwaarden, vereischt tot het doen ontstaan van een nieuw individu, voldaan is, mag evenmin worden betwijfeld als het geloochend kan worden, dat de slapende, die daar voor ons ligt, denkvermogen bezit, al is het dat hij gedurende den slapenden toestand niet het geringste bewijs er van geeft.

Na den dood houdt de zigtbare uiting des geestes weder op. Daaruit volgt echter niet, dat de geestelijke kracht, welke het stoffelijke ligchaam zoo lang bezielde, niet meer aanwezig is. Wij kunnen niet meer waarnemen of en hoedanig deze zich uit, om de eenvoudige reden, dat wij niets anders kunnen waarnemen, dan hetgeen op onze vijf zinnen werkt. Een geestelijk wezen, of eene verrigting des geestes daarentegen, b. v. een zeker denkbeeld, eene gedachte, welke bij een ander mensch opkomt, valt noch onder het zintuig des gezigts, des gevoels, noch onder dat van het gehoor, van den smaak en van het reukzintuig, uithoofde zulks onligchamelijk is.—En al brengen algemeen in de natuur verbreide chemische en physische krachten, ten gevolge van hare vereenigde werking, in het dierlijk ligchaam dat aanhoudende omzettingsproces te weeg, dat wij leven noemen, waarbij ligchamelijke stoffen in drie- en viervoudige verbindingen worden zaâmgehouden, waartoe zij zich overigens in de natuur nimmer vereenigen en welke in het doode ligchaam zeer spoedig weder uitéén gaan, zoo kunnen echter deze chemische en physische krachten de levenskracht zelve niet zijn. Zij gehoorzamen immers aan eene nog sterkere kracht, die ze, tegen hare gewone neiging, dwingt in het organisch ligchaam bijeen te blijven en vereenigd te werken. Wij gelooven derhalve aan eene onvergankelijke kracht, die, als een met rede begaafde geest, als ziel in ons leeft.

8.

Door ons verstand weten wij al het overige tot ons doel te gebruiken, en het gedierte der wildernis hebben wij aan onze heerschappij onderworpen.—Wij hebben ons echter niet zelf geschapen; eene geringe hoeveelheid organische stof, die, van twee verschillende polen herkomstig, zich vereenigde, werd de aanleidende oorzaak tot ons ontstaan; langzaam ontwikkelde zich onze groei; wij namen toe in grootte en sterkte, de geestelijke kracht, die ons bezielt, verkreeg eene steeds grooter wordende volkomenheid van uitingsvermogen;—maar weldra zullen wij weder terugzinken in het stof, waaruit wij zijn voortgekomen, wij zullen vergaan en ons thans levend ligchaam zal in zoo vele bestanddeelen worden gescheiden, dat na eenige tientallen van jaren ter naauwernood nog een enkel stofje er van ter plaatse zal zijn verbleven, waar het zich vroeger bevond; wij zullen in aarde, water en lucht verspreid worden; andere planten en dieren zullen uit het stof ontstaan, dat thans de deelen van ons ligchaam uitmaakt en—tot dit alles zullen wij niet in het geringste hebben bijgedragen! Wij waren de oorzaak van ons worden niet, wij kunnen ons vergaan niet eene enkele seconde tegenhouden; wij gevoelen ons geheel afhankelijk van eene allergeduchtste kracht, die buiten ons is—en toch zijn wij van ons zelven bewust, eene redelijke ziel leeft en denkt in ons: er moet derhalve eene nog hoogere redelijke ziel zijn dan de onze, welke de oorzaak is van ons aanwezen, zoo mede van dat der gansche schepping. Wij gelooven aan een onzigtbaren, grooten en redelijken geest in de natuur en noemen dien God.

9.

Al hetgeen in de natuur aanwezig is, staat met elkander in het innigste harmonische verband. Hoe naauwkeuriger wij de verschijnselen onderzoeken, des te eenvoudiger worden zij en laten zij zich tot een steeds geringer wordend tal van krachten terugbrengen, die, gelijk de electrieke en magnetische kracht, ja, misschien het licht en de warmte daar onder begrepen, insgelijks weder zamenloopen in eene eeuwige, alom verbreide kracht.—In het uitspansel draaijen kleinere om grootere wereldbollen en deze grooteren om nog grooteren, maar ook deze grootsten kan men zich niet voorstellen als stil of in rust staande; ook zij moeten zich wederom draaijen om nog grootere bollen, - - - er moet een allereerst of allerlaatst middelpunt zijn, waarom alles zich wentelt en zich beweegt.—De opgaande zon doet dagelijks duizenden van werkingen ontstaan in het luchtruim, op de oppervlakte der aarde, in het dieren- en plantenrijk, welke toch allen gezamenlijk slechts kinderen zijn van een eenige oorzaak: der op de aarde vallende lichtstraal.—Alle planten en dieren zijn geschapen naar eene gelijkvormige type, naar een plan, dat de gansche schepping door is gevolgd. Ja, door alle tijdperken der aardvorming, door alle op elkander gevolgde, onderscheidene formatiën kan men, in de fossile fauna’s, en flora’s, aanvangende met het overgangsgebergte en voortgaande tot aan de hedendaagsche schepping, dezelfde harmonische wet naspeuren. Een alles omvattend plan van ontwikkeling is zigtbaar in al de onderscheidene plant- en diervormingen, waarvan de eene uit de andere is voortgesproten, totdat de mensch, het toppunt van al het bewerktuigde, in wiens ligchaam al die honderd duizend andere of vroegere uitgaven van die type tot een meer volkomen geheel zijn vereenigd, bezield met een vonkje van het goddelijke licht, op het tooneel trad.—De overeenkomst in geestelijken aanleg van alle menschen, de overeenstemming, welke wordt opgemerkt in de eigenschappen huns gemoeds, zij wijzen ons op eene oorzaak. Er bestaat slechts Eene grondoorzaak van alle dingen, slechts Een ondeelbare God.

10.

Dewijl God de grondoorzaak van al het bestaande is, de maker der oneindige schepping,—dewijl hij eenig is, kan zonder hem niets ontstaan, kan zonder hem niets zijn, niets worden. God is almagtig.

11.

Alle dingen in de natuur, die wij met behulp onzer zintuigen waarnemen, dragen den stempel eener zoo doelmatige innerlijke inrigting, dat hun voortbestaan verzekerd is gedurende tijdperken, wier duur onze verbeeldingskracht niet in staat is te bevatten. Reeds bij het onderzoeken van onzen aardbol en van zijne gebergten kunnen wij millioenen van jaren terugtreden, zonder ooit de teekenen van steeds voortgaande ontwikkeling uit het oog verloren te zien gaan en zonder iets te ontdekken, dat grond geeft om te zeggen: hier staan wij aan den aanvang der dingen.—In de hemelsche spheren bewegen zich, naar onveranderlijke op de zwaartekracht berustende wetten, trawanten om planeten, planeten om zonnen en daar tusschen liggen de loopbanen van kometen, onder welke er gevonden worden, waarvan een enkele omloop 1500, ja, 3000 jaren vordert. De zonnen bewegen zich op hare beurt rondom centraalzonnen, welke toch evenmin als de anderen stil staan kunnen, maar weder om andere hemelligchamen of zwaartepunten moeten draaijen. Zij staan echter op zulk een verbazenden afstand van onze aarde, dat zij zich aan ons oog slechts voordoen als kleine lichtende punten (vaste sterren), die gedurende den loop van een jaar deels volstrekt niet van plaats veranderen, denzelfden stand ten opzigte van andere naburige sterren behouden, deels slechts eenige weinige seconden in den boog voorwaarts gaan. Millioenen van jaren moeten gevorderd worden, alvorens dergelijke sterren eenen enkelen kring om hare centraalster kunnen beschrijven; en wie zou durven beweren, dat zij in het wezen zijn geroepen om hare baan slechts eenmaal en niet millioenen malen af te leggen?—Waar ons ongewapend oog aan den hemel niets meer zag dan blaauwe lucht, daar ontdekten wij, met behulp van telescopen, nog sterren en nevelvlekken en ter plaatste waar ons oog, met deze telescopen gewapend, niets dan eene ledige ruimte scheen te zien, ontdekten andere waarnemers met hunne reusachtige telescopen, nog verder van ons verwijderde nevelvlekken en sterregroepen, welke zich op zulk een verbazenden afstand van onze aarde bevinden, dat het licht, hetwelk van de 20 millioen mijlen van ons verwijderde zon toch binnen den tijd van 8 minuten tot ons komt, honderd duizenden van jaren noodig heeft om van daar onze aarde te bereiken. Wij zouden, deze verwijderde hemelligchamen derhalve thans niet kunnen zien, indien zij niet reeds voor honderd duizenden van jaren aanwezig waren geweest.—Even grenzenloos als ons de uitgestrektheid der ruimte aan den hemel toeschijnt, zoo grenzenloos doet zich insgelijks de verdeelbaarheid van de ruimte vullende stof in kleinere deelen voor, die wij zoo fijn niet kunnen verdeelen om—zelfs met de sterkste vergrootingswerktuigen—de kleinste, de oorspronkelijke deeltjes, de atomen waar te nemen. Indien wij in de schepping noch aanvang, noch grenzen kunnen ontdekken, geen einde daarvan kunnen bedenken, moet hij, die de schepping in het aanwezen heeft geroepen, zonder aanvang, zonder einde—oneindig, eeuwig, onvergankelijk zijn.

12.

Maar een geest, die eenig, almagtig, zonder begin en einde, dat wil zeggen, eeuwig is, de maker van al dat aanzijn heeft, moet ook alom tegenwoordig zijn en voor hem kan niets verborgen wezen. God is alom tegenwoordig en alwetend.

13.

Wanneer wij de wijze gadeslaan, waarop de natuur voor de instandhouding zorg draagt, zoowel van de afzonderlijke wezens, als van de soorten (waartoe deze behooren), is de bewondering, welke ons vervult, niet geringer dan die de harmonie van het geheel ons inboezemde,—de band, welke alle dingen in de natuur verbindt, het een van het andere afhankelijk maakt of met duizend andere dingen in betrekking stelt. Wij weten niet wat meer onze verbazing moet wekken, de eenvoudigheid der middelen, waardoor de menigvuldigste gevolgen te weeg gebragt worden, of de doelmatigheid van alle inrigtingen, die wij ontwaren, en die de voortdurende instandhouding van al het bestaande ten doel hebben.—Elk orgaan van een levend schepsel, elk afzonderlijk wezen, elke soort is zoodanig ingerigt en zoowel met de andere organen, afzonderlijke wezens en soorten, als met alle andere deelen van het geschapene in verband gebragt, dat het doel, dat is, de instandhouding der soort door levensgenot van elk afzonderlijk wezen, volkomen wordt bereikt. Dezelfde doelmatigheid, welke de ontleedkundige en physioloog bewondert bij de beschouwing van den inwendigen bouw van het menschelijk en dierlijk ligchaam, zoo mede van de wederkeerig op elkander invloed uitoefenende verrigtingen der verschillende organen, diezelfde doelmatigheid vindt de sterrekundige in de hemelsche spheren; ja, de feiten, welke opgeteld kunnen worden om de wet der doelmatigheid in de schepping aan te toonen, zijn even talloos als de dingen in de natuur, even onuitputtelijk als de natuur zelve, want elk plantje, elk wormpje, elk vogeltje, gelijk de mensch en elk deel, elk orgaan des menschen levert daartoe de menigvuldigste bewijzen. Ten einde de waarheid hiervan aan te toonen, zullen wij slechts een paar voorbeelden aanhalen uit de vele duizenden, die daarvan voorhanden zijn.

In het planetenstelsel bewegen zich de vaste (digte) hemelligchamen, de planeten, in bijna kringvormige ellipsen en op zoodanige afstanden van elkander om de zon, en in de ligging harer banen wordt zoo groote overeenstemming waargenomen (het vlak, waarin zij zich elk afzonderlijk bewegen, helt niet te zeer naar dat van anderen), dat eene botsing dier ligchamen onderling niet mogelijk is.—De kometen echter bewegen zich in zoodanig in de lengte uitgestrekte parabolische ellipsen, zij doorkruisen het planetenstelsel in zoo vele verschillende, ja, in alle mogelijke rigtingen, dat zij de planetenbanen doorsnijden kunnen, of gelijk het geval was met de Bilasche komeet ten opzigte van den loopbaan der aarde, die zeer nabij kunnen komen. Dewijl nu het aantal kometen zoo groot is, dat nog voortdurend nieuwen zigtbaar worden, die men vroeger nimmer had gezien, zoo behoort eene botsing eener komeet met de aarde of met eene andere planeet niet tot de onmogelijkheden. Velen zijn van eene buitengewone grootte.—Welk eene vreesselijke gebeurtenis zou het zijn, indien eene dergelijke botsing plaats greep! welke de vernieling van een der beide, welligt van beide hemelligchamen onvermijdelijk ten gevolge zou hebben,—namelijk, indien de komeet een digt, hard ligchaam ware gelijk onze aarde. Maar daarvoor is zorg gedragen; want juist deze kometen, welke de ruimte, besloten tusschen de zon en de banen der om de zon draaijende planeten, in zoo vele verschillende rigtingen doorsnijden, zoodat eene botsing met een derzelven plaats hebben kan, zijn de minst gevaarlijken van alle hemelligchamen! De massa, waaruit zij bestaan, verzwakt en breekt zelfs niet het licht eener daar achter staande ster, is nog dunner dan de dunste lucht, zoodat wij ons te midden van den staart of de kern eener komeet zouden kunnen bevinden, zonder zulks in het minst te kunnen bespeuren.—Nog duidelijker bewijs voor de wet der doelmatigheid zien wij in die inrigting van het planetenstelsel, welke de massa der hemelligchamen in verhouding tot hunne afstanden en den tijd van omloop zoodanig regelde, dat hare storingen (perturbatien), dat wil zeggen, de afwijkingen die zij, ten gevolge der wederkeerige aantrekking, van de ware elliptische loopbaan maken, zich van zelf weder moeten herstellen. Dit is gebleken uit de onderzoekingen van Laplace, die de analyse van het oneindige (waarvan Newton en Leibnitz het eerst de regelen hebben vastgesteld) toepaste op de storingen der beide planeten, die het grootst van massa zijn, namelijk, Jupiter en Saturnus. Deze, op zich zelf beschouwd, geringe storingen, nemen in den loop der eeuwen steeds toe en zouden eindelijk, indien zij, gelijk Newton geloofde, voortdurend grooter werden, op eene onfeilbare wijze de vernietiging der genoemde hemelligchamen, ja, van het gansche planetenstelsel ten gevolge hebben, of wel „de scheppende almagt moest door buitengewone maatregelen de begane fout verbeteren.” Later echter bleek het uit de analyse, dat de scheppende almagt haar werk van den aanvang af zoodanig had ingerigt, dat er niets aan veranderd behoefde te worden en dat die storingen (de veranderingen der groote assen, derhalve de gemiddelde afstand dier planeten van de zon) niets anders zijn dan slingeringen binnen bepaalde grenzen, dat echter het totaal der seculaire veranderingen van de groote assen gelijk nul is, zoodat het instandblijven dezer hemelligchamen voor eeuwig verzekerd schijnt.

De doelmatigheid, waarmede het dierlijke en menschelijke ligchaam in al zijne deelen en organen is zamengesteld, wekt onze hoogste bewondering. B. v. De armslagader (arteria brachialis) splitst zich, aan de buiging van den elleboog, in twee hoofdtakken: in de spaakbeen- en ellepijpslagader (a. radialis & ulnaris). Zij ligt zeer oppervlakkig en kan—ook bij aderlatingen—ligtelijk gekwetst worden. Ver boven het punt van verdeeling zet zij echter dieper liggende neventakken af, die zich met terugloopende vertakkingen van de spaakbeen- en ellepijpslagader vereenigen. Het nut van dergelijk zamenstel loopt niet terstond in het oog. Heeft er echter eene kwetsing van den hoofdtak, der brachialslagader, plaats of ontstaat er een slagadergezwel (aneurysma), waardoor het onderbinden van den hoofdstam gebiedend wordt gevorderd, ten einde eene doodelijke bloedstorting te verhoeden, dan komt de bestemming dier zij- of neventakken in het helderste licht! Want waren zij niet aanwezig, dan zou de gansche benedenarm verloren zijn en ten gevolge van gemis aan bloedstoevoer moeten versterven,—nu echter heeft er eene langzame verwijding dier neventakken plaats, de toevoer van bloed naar de spaakbeen- en ellepijpslagader geschiedt nu door middel der neventakken, die derhalve den voormaligen hoofdtak vervangen en de arm kan behouden blijven.

Deze bewonderenswaardige doelmatigheid, die wij in de gansche schepping, zoowel in het groote geheel als in elk afzonderlijk deel er van ontwaren, getuigt van een goed geordend, diep doordacht plan; zij bewijst, dat het verstand van het wezen, hetwelk deze schepping in het aanzijn riep, den hoogst mogelijken graad van volkomenheid heeft bereikt, zij bevestigt de Alwijsheid Gods.

14.

Wanneer wij ons eigen ligchaam beschouwen en onzen onderzoekenden blik in de overige ruimte der schepping werpen, dan ontwaren wij, dat alle levende wezens zoodanig zijn geformeerd, dat het aanzijn hun genoegen, geluk verschaft. Wanneer wij spijs en drank nuttigen, waarvan de instandhouding van het menschelijk leven afhangt, dan genieten wij. Aan elke andere natuurlijke verrigting onzes ligchaams is het behagelijke gevoel van genot verbonden. Ziekte kan stoornis te weeg brengen in deze wet, maar het tal dergenen, dat gezond is, ’t welk geniet, is oneindig grooter dan dat der zieken en lijdenden. Het herstel der gezondheid, het ophouden der ellende is een nieuw genot. Het kontrast toch, dat tusschen een smartelijk en een aangenaam gevoel bestaat, verhoogt het genot van het laatstgenoemde. Om die reden genieten de armen dikwijls meer dan de rijken, die in overvloed leven.—Wanneer wij, door inspanning uitgeput en door dorst gekweld, ons door middel van een koel bad verfrisschen of met een koelen drank laven, dan genieten wij; wanneer wij, vermoeid zijnde, ons op onze legerstede nederleggen, dan genieten wij, terwijl wij uitrusten of inslapen. En wanneer wij gesterkt weder ontwaken en de gansche schepping als op nieuw geschapen ons tegenlacht, dan genieten wij. Elk dier, ja, zelfs het kleinste wormpje, naar gelang van zijnen aard en zijne bewerktuiging, verheugt zich in zijn aanwezen, het geniet. De kikvorsch, die gedurende een warmen zomeravond in het water kwaakt, geniet; de nachtegaal ondervindt genot, wanneer hij in de takken van het geboomte zit en zingt, en gij, die hem hoort, gij luistert met verrukking naar den zilverklank zijner stem en geniet. De vogel, die zijne jongen voedert, het hondje, dat zijne kleinen zoogt, geniet en de moeder, die haren jeugdigen lieveling toelacht en op haren schoot wiegt, ondervindt het zaligste genot.

God schonk den mensch de heerschappij over al het gedierte en gaf aan zijn ligchaam schoonheid van vormen, waarvan de aanblik insgelijks genot verschaft. Ter voortplanting der soort koos Hij de scheiding des geslachts en verbond aan de zinnelijke drift, welker bevrediging aan het dier slechts eene aangename gewaarwording verschaft, in den mensch den band der vriendschap en der trouw. Daardoor, schonk hij aan de stervelingen het edelste genot: de liefde. Wij kunnen den blaauwen hemel niet aanschouwen, ons oog kan niet weiden over de groene beemden, over de bergen met hunne watervallen, rotsen en wouden, zonder te genieten, ja, wij weten niet aan welke der vele duizende van bloemen, die wij in den tuin, in het woud en op het veld aantreffen, wij de voorkeur zullen geven, allen vinden wij ze schoon, het aanschouwen er van geeft ons genot. Veel zeldzamer komt ons iets onder de oogen, hetwelk wij leelijk vinden of dat ons afschuw inboezemt. De overgroote meerderheid der dingen in de natuur is in harmonie met ons schoonheidsgevoel, hetwelk de Schepper zoodanig heeft ingerigt, dat het beschouwen der natuur ons genot verschaft.

En nog edeler, onbaatzuchtiger in haren aard is de vreugde, welke de beschaafde mensch zich bereidt, wanneer hij de goddelijke vonk, die in hem is gelegd, voedsel geeft, wanneer hij zijn verstandsvermogen aankweekt en oefent;—de dichter verheugt zich, wanneer het hem mogt gelukken, zulke toonen aan zijne citer te ontlokken, die, het schoone en ware bezingende, duizende harten roeren;—de sterrekundige gevoelt, dat de triomf der wetenschap zijn boezem doorgloeit, wanneer de komeet wordt gezien, welker verschijning vooraf door hem is aangekondigd of de planeet ontdekt wordt, waarvan hij door berekening de standplaats aan het hemelgewelf heeft aangewezen;—de geoloog, die licht verspreidt over de donkerste ruimten der aarde, ja, die het gansche ontwikkelingsverhaal des aardbols in het binnenste der gebergten leest,—gelijk mede de scheikundige, die een ligchaam in zijne bestanddeelen ontbindt, hetwelk vroeger steeds als enkelvoudig werd beschouwd, of die aantoont, dat twee ligchamen op gelijke wijze zijn zamengesteld, hoewel zij uiterlijk zeer verschillend van elkander zijn, zij ondervinden genot, even als de physicus, die de identiteit der electrieke en magnetische kracht het eerst door proefnemingen aantoonde, of die de wet ontdekte, welke het hemelgewelf zweven en draaijen doet, welke planeten aan zonnen, en zonnen aan zonnen verbindt; - - ja, zelfs den oogenblik zijns verscheidens van deze aarde maakte de Schepper den mensch gemakkelijk,—want die mensch, die goed en regtvaardig was, draagt het bewustzijn met zich zijnen pligt te hebben vervuld en geeft zich op zijn sterfbed vol vertrouwen over aan den eeuwigen bestuurder der natuur, want van Hem toch alleen kan het licht, dat zijn aardsch omkleedsel zoo lang bezielde en het nu dreigt te verlaten, herkomstig wezen,—het ligchamelijk gevoel wordt bij het sterven meer verstompt, alle smarten verminderen, maar des te levendiger ontwaakt de zielehoop in zijn binnenste, en deze hoop wordt hem in zijn stervensuur nog tot genot.

Waarheen wij onze blikken wenden, overal zien wij, dat alle levende wezens, met den mensch aan het hoofd, bestemd zijn tot genot, zoowel ligchamelijk als geestelijk genot. God is goed; uit alle deelen der schepping, boven en beneden ons, van verre en van nabij, straalt ons de goddelijke liefde te gemoet.

15.

Goed te zijn, zonder tevens regtvaardig te wezen, kan men van een alwijs, alwetend en alomtegenwoordig wezen onmogelijk aannemen. Wij, beperkte menschen, kunnen goed zijn jegens dezen, terwijl wij daardoor tevens eene onregtvaardigheid begaan jegens genen. Schijnt het nu, dat zoodanig iets menigwerf het geval is of geweest is in het leven der menschen en in de geschiedenis, wij moeten gelooven, dat zulks met enkelen of tijdelijk het geval was of ons slechts zoodanig toescheen, dat zulks echter in het algemeen en op eene uitgebreide schaal niet zijn kan en dat het ons in enkele gevallen alléén om die reden zoo toescheen, dewijl wij de wet, waarnaar de ontwikkelingsgeschiedenis der menschheid zich regelt, nog niet konden doorgronden. In de schepping echter erlangt het eene door het andere zijne volkomenheid, en alle deelen van het groote heelal staan wederkeerig tot elkander in betrekking. Gebeurt het nu, dat een goed, regtschapen mensch, na zijn leven in kommer en ellende doorgebragt te hebben, van deze wereld scheidt met het bewustzijn het goede te hebben gewild, met een onwankelbaar vertrouwen op zich zelven en met het vaste geloof, dat de geest, welke zijn ligchaam van den aanvang bezielde, slechts een straal van het eeuwige licht is,—hoe durven wij ons dan vermeten om te zeggen, dat God eene onregtvaardigheid jegens dien mensch beging? Hoe kunnen wij weten, waartoe hij uitverkoren was? Wij zijn slechts schakels eener keten en een ieder van ons heeft zijne roeping!—En zien wij niet in de meeste gevallen, dat de goede beloond, de booze gestraft wordt door ’s menschen hand? Draagt de heimelijke booswicht zijne straf niet in zijn boezem met zich? foltert hem niet de geheimzinnige innerlijke stem, die hij nimmer geheel het zwijgen kan opleggen, het geweten, dat vroeger of later ontwaakt, ja, hem menigwerf nog in zijn stervensuur tot bekentenis der gepleegde misdaden brengt?—Het geloof staat derhalve bij ons onwrikbaar vast: dat, dewijl de gansche schepping luide Gods algoedheid verkondigt, God ook regtvaardig is.

16.

17.

Men moet zich God niet voorstellen als eene kracht, welke van de natuur gescheiden, buiten haar gelegen is, maar in tegendeel als eene kracht in haar aanwezig, als de algemeene geest in de natuur—als de wereldgeest. Op het eerste gezigt zal het velen kunnen toeschijnen, dat deze geestelijke kracht uitsluitend in ’s menschen verbeelding bestaat, eene bloote hersenschim is, zonder inderdaad te zijn—dat zij niets anders is dan een denkbeeld, dat ons voorstellingsvermogen zich heeft gevormd door het afleiden van gevolgen uit de verschijnselen in de natuur, waarvan wij den oorsprong en het voortbestaan niet kunnen verklaren, en dat wij om die reden onze toevlugt nemen tot eene nog onverklaarbaarder oorzaak, welke wij God noemen. „Deze oorzaak echter ligt,” naar het beweren der atheisten, „in de natuur zelve en onze God is niets anders dan het abstracte denkbeeld der werkelijke natuur in onzen geest.” Naar deze wijze van beschouwen zouden wij zelven even zeer een deel zijn der Godheid als de trouwe hond, die ons op onze wandeling vergezelt, of als de woeste, bloeddorstige wolf, die ons dreigt te verslinden,—even zeer als de koe, die in gindsche weide graast, of als de bliksem, die uit de wolken te voorschijn komt, of de planeet, die, door eene onzigtbare hand gedreven, rondom de zon draait.—Met andere woorden: „de natuur heeft hare oorzaak in zich zelve en er bestaat niets buiten de stof en de krachten, welke daaraan onafscheidelijk zijn verbonden en waardoor deze stof tot verschillende onbewerktuigde en bewerktuigde ligchamen vervormd wordt.”

Maar deze bewering is niet slechts in strijd met het verstand, dat zegt: „ik ben, ik denk, ik heb mijzelven echter niet geschapen, er moet derhalve een nog hooger verstand, eene nog hoogere, denkende kracht zijn dan ik”—er wordt buitendien nog een regtstreeksch bewijs gevonden voor het bestaan van God, namelijk, zulk eene uiting der algemeene oorspronkelijke kracht, welke zich aan ons op eene regtstreeksche wijze te kennen geeft.

Deze regtstreeksche uiting der oorspronkelijke kracht zullen wij nu pogen te verklaren, nadat wij alvorens die hoedanigheden Gods hebben opgenoemd, welke wij door gevolgtrekking uit de verschijnselen in de natuur afleiden.—Deze regtstreeksche uiting doet zich aan ons voor als eene allerhoogste kracht, die alle andere krachten beheerscht, waaraan al, dat overigens bestaat, onderworpen is en niets zich kan onttrekken, ja, zonder welke niets gedacht kan worden, dewijl het denken zelfs alleen in en door deze kracht mogelijk wordt gemaakt. Zonder de immer wakende, nimmer ophoudende aandrift dezer kracht zou de gansche wereld ophouden te zijn. Is de aanwezigheid van ruimte eene voorwaarde om het bestaan eener ligchamelijke wereld mogelijk te maken, maar welke de geest niet behoeft, wij kunnen ons noch ligchaam, noch geest voorstellen zonder deze kracht.—Deze kracht is met den bliksem, welke de lucht doorklieft, zij begeleidt den mensch in het graf, zij kruipt vóór den worm op den bodem heen, zij ijlt den klank vooruit, ja, zij is sneller dan het licht en moge de lichtstraal, die van de zon uitgaat, 42000 mijlen in ééne seconde doorloopen om, zoo snel mogelijk, de oppervlakte der aarde te bereiken, deze kracht echter is nog acht minuten voor hem aldaar.—Ofschoon deze magtigste van alle krachten zuiver geestelijk, ja, onligchamelijker is dan eene gedachte, wij zien niettemin elken oogenblik het bewijs, dat zij aanwezig is; zij rust nooit, ja, staat nimmer het duizendste deel eener seconde stil. Hoort gij de klok slaan?—Een,—twee. Tusschen beide slagen verliep tijd;—elke slag vordert tijd en de vlugtigste gedachte, die bij ons opkomt, doet nog tijd verloopen. Niets kan buiten den tijd treden en niemand kan zich zelfs het geringste gedeelte van een oogenblik aan den invloed des tijds onttrekken.—De tijd brengt alle krachten eerst aan het werken en stuwt alles, dat bestaat, onwederstaanbaar voort. Men kan zich hem niet anders voorstellen, dan voortijlend; hij beleeft en overleeft alles.

De tijd is de onzigtbare drijfveer, welke God aan de zigtbare schepping mededeelt. Alleen door tusschenkomst van den tijd is het mogelijk, dat nog iets anders dan God bestaat. De tijd is de overgang Gods in de wereld.

Groot derhalve is de dwaling dergenen, die zich voorstellen, dat God rust, dat hij werkeloos is, sedert hij de wereld heeft geschapen, dewijl hij, gelijk zij beweren, „de natuurkrachten en wetten in zijne plaats laat regeren”;—deze krachten en wetten toch zijn geschapen, zijn derhalve niet zelfstandig, zouden niet kunnen blijven bestaan, indien de eeuwige, oorspronkelijke kracht niet aanwezig ware, waaruit zij voortvloeijen. God is de geest, de ziel in de natuur, welke elk oogenblik des tijds, gisteren gelijk heden, onophoudelijk voortgaat de schepping te bezielen, tot beweging en werkzaamheid op te wekken. De tijd staat geen oogenblik stil. God rust nimmer. God is voortdurend werkzaam.

Het voorafgaande bevat in algemeene en korte trekken de leer der kennis van God geput uit de natuur. Het volgende is de kennis van God toegepast op het menschelijk leven of de zedeleer, waarvan hier insgelijks slechts de hoofdgrondstellingen in algemeene korte bewoordingen medegedeeld kunnen worden.

Er is geen bewijs tegen de waarheid dezer leer, noch in den hemel, noch op de aarde.

Gelijk er slechts Een God is, kan er slechts eene waarheid,—slechts eene ware godsdienst en zedeleer zijn en dit kan geene andere wezen, dan die uit de natuur en hare verschijnselen—de voortdurende openbaring Gods,—is afgeleid. Hierop berust het evangelie van den regtzinnig geloovigen mensch.

18.

Door de beschouwing van ons zelven en van de schepping, die ons omringt, zijn wij tot de kennis gekomen, dat eene denkende, met rede begaafde kracht, een geest, eene ziel in ons ligchaam woont, in staat om de taal der schepping te verstaan. De schepping sprak tot ons door middel onzer vijf zinnen, als door den mond van even zoo vele tolken; zij gaf ons te kennen, dat wij slechts een klein, van alle zijden afhankelijk lid in de groote, oneindige schepping zijn en dat de Maker dezer schepping één almagtig, eeuwig, alomtegenwoordig, alwetend, alwijs, goed, regtvaardig, onveranderlijk waarachtig en voortdurend werkzaam God is.—Hij is de eeuwige, die noch een begin had, noch een einde zal hebben, de denkende en alles bezielende kracht in de natuur, waarvan onze eigene, denkende geest een flaauw afschijnsel, als het ware een twijgje van den boom des levens, een straal van het algemeene, groote, geestelijke licht is.—Kunnen wij nu het eigenlijke wezen dezer goddelijke kracht, die wij ons onligchamelijk, als geest moeten voorstellen, niet begrijpen, wij gevoelen niet te min, dat onze menschelijke geest met den goddelijken geest verwant moet zijn, dewijl wij overigens in de gansche schepping niets vinden, waarmede wij onze redelijke ziel zouden kunnen vergelijken. Onze geestelijke natuur staat derhalve in betrekking tot God, is met hem verwant en het streven van geheel ons leven moet daarheen zijn gerigt om op Hem te gelijken.

19.

Hij echter is almagtig; dat kunnen wij niet zijn, want wij zijn slechts eene kleine schakel in de groote keten der schepping, die hij aaneenverbindt. Hij is eeuwig en ons leven omvat eene zoo korte, ons vooraf zelfs geheel onbekende handbreedte tijds. Hij is alomtegenwoordig en wij zijn slechts op eene enkele plek te gelijk aanwezig en hebben maanden tijds noodig om slechts een vierde gedeelte van den omvang dezer kleine aarde te doorreizen. Hij is alwetend en wij weten slechts hetgeen wij door middel onzer vijf zinnen ervaren en in ons geheugen ingeprent hebben; hetgeen nevens ons voorvalt op eene plaats, die door een enkelen wand van ons is gescheiden, kunnen wij niet weten; den dag van gisteren kenden wij eergisteren niet; de dag van morgen is voor ons een geheim en hetgeen ons de dag van overmorgen baren zal, blijft ons heden en morgen nog onbekend.—Maar God is mede alwijs, algoed, regtvaardig, onveranderlijk waarachtig en voortdurend werkzaam en deze vijf hoedanigheden zijn het, die ons den weg aanwijzen, dien wij behooren te bewandelen. Vijf woorden vatten den inhoud zamen der zedeleer, die wij behooren te volgen. Wij moeten er naar streven om wijs, goed, regtvaardig, getrouw en waarachtig en werkzaam te zijn.

20.

God is alwijs: Wij moeten er naar streven om wijs te zijn.

Bij dit streven moeten wij vier algemeene grondstellingen tot rigtsnoer nemen.—1^o. Wij moeten ons gewennen, over al hetgeen wij waarnemen, zelf na te denken en dit te onderzoeken.—2^o. Wij moeten niets zeggen, niets bedrijven, zonder vooraf de gevolgen van hetgeen wij zeggen of doen zullen, naauwkeurig te hebben overwogen.—3^o. Wij moeten elke zaak van hare beide zijden beschouwen. Wordt, b. v., iets goeds van iemand verhaald, wordt een geschrift als een voortreffelijk werk geprezen, dan behooren wij ons te verheugen, dewijl wij iets goeds hebben vernomen, zonder het daarom onvoorwaardelijk te gelooven; wij behooren het eerst dan als waar aan te nemen, wanneer de persoon of het boek ons een genoegzaam belang inboezemde, zoodat wij ons geneigd gevoelden door eigen onderzoek ons van de waarheid van het gezegde te overtuigen. Wordt echter iets kwaads van iemand verhaald, of wordt een geschrift als slecht en verderfelijk veroordeeld, dan moeten wij zulks niet gelooven, wij moeten eerst de verdediging van den beschuldigden persoon hooren, wij moeten het geschrift eerst lezen en dan besluiten.—4^o. Wij moeten alle onvoorwaardelijk of blind geloof verwerpen, als zijnde zulks den redelijken mensch onwaardig. Wij moeten geene voorschriften en leerstellingen, onverschillig of zij gezegd worden te moeten doorgaan als goddelijke openbaring of niet, aannemen en opvolgen, indien zij niet vooraf, onder het voorzitterschap van het gezond verstand, zijn onderworpen geworden aan de vuurproef der natuurwet; komen zij ons, na dit onderzoek, redelijk, dat wil zeggen, begrijpelijk voor en in overeenstemming met de wetten der natuur, eerst dan moeten wij er geloof aan hechten, ze als waar aannemen en opvolgen.—Die deze vier grondregelen niet tot rigtsnoer zijner handelingen neemt, zal zijn gansche leven door een dwaas blijven, die aan den leiband zal loopen van ieder, die meer verstand heeft of sluwer is dan hij.

Niet alle menschen bereiken een gelijken graad van volkomenheid, wat betreft hunne ligchamelijke en geestelijke ontwikkeling. Terwijl vele menschen dom voortleven en sterven, verheft zich bij anderen de kennis van het ware en schoone tot geestdrift; terwijl eenige menschen den tijd in eene logge rust doorbrengen, gevoelen anderen zich voortdurend aangespoord tot werkzaamheid; terwijl velen de uitgebreidste kennis, die zij bezitten, zelfs bij de beste bedoelingen, welke hen bezielen, niet kunnen mededeelen, hebben anderen de gaaf verkregen hetgeen zij weten zoodanig in te kleeden en voor te dragen, dat het snel den weg naar het hart der menschen vindt. De mededeelingen, door dergelijke begaafde personen gedaan, hetzij deze mondeling of in geschrifte geschieden, moeten wij in eere houden—onderzoeken en—indien zij blijken proefhoudend te zijn, als waarheid aannemen en opvolgen.

Gij begaafden echter, die vermeent waarheden te hebben ontdekt, welke andere menschen niet algemeen genoeg kennen; zoo mede gij die door meerdere ervaring of door eene betere opvoeding meer kennis hebt vergaderd dan andere menschen, gij zijt verpligt van het uwe aan anderen mede te deelen. Dit is eene zedelijke wet, welke Jezus van Nazareth reeds voor meer dan 1800 jaren voor waar erkende en leerde, toen hij sprak: „Laat uw licht schijnen voor de menschen, opdat zij uwe goede werken zien en uwen vader, die in de hemelen is, verheerlijken.”

De redelijke geest, welke de mensch bezit, verheft hem boven alle dieren, doet hem op God gelijken. Nevens de zorg, welke wij voor ons ligchaam behooren te dragen, moeten wij derhalve er naar streven om onzen geest met kennis te verrijken en trachten om wetenschappelijke ontwikkeling onder alle standen der maatschappij te bevorderen. Wij behooren zorg te dragen, dat die wetenschappen, welke ons tot zekere (positive) kennis brengen, de natuurwetenschappen, na voorafgaande beoefening der taal- en wiskunde, benevens de geschiedenis der menschheid, bij voorkeur in alle scholen worden onderwezen en dat elke burger van den staat door de uit zijne godsdienst afgeleide wet verpligt zij, zich bekend te maken met den hoofdinhoud van de verschillende takken der natuurwetenschappen, opdat hij in de inrigting van het zonnestelsel even zeer als in de organen van het menschelijk ligchaam, gelijk mede in het planten- en dierenrijk de doelmatigheid van alle gemaakte inrigtingen leere bewonderen en daaruit de wijsheid en goedheid des Scheppers in zijne werken leere kennen. De eigenlijke natuuronderzoekers echter—de mineraloog, botanicus, zoöloog, de ontleedkundige, physioloog, geoloog, scheikundige, physicus, meteoroloog en de sterrekundige—zouden het niet beneden hunne waardigheid behooren te achten, met allen ijver er naar te streven om hunne wetenschap in eene steeds eenvoudiger en meer algemeen verstaanbaar wordende taal te verklaren en meer of minder volledige en grondig behandelde opstellen daaromtrent te leveren, op zulk eene leest geschoeid, dat zij onder het begrip vallen van de verschillende meer of min beschaafde klassen der maatschappij;—hierbij zou steeds het oog moeten worden gehouden op de voornaamste uitkomsten door het natuuronderzoek verkregen, met aanwijzing van het nut, ’t welk uit de toepassing er van in het praktisch leven zij te trekken, opdat ook de minder ontwikkelden, de handwerksman en de daglooner, den weldadigen invloed der verlichting zouden gevoelen en niet langer, tot nadeel der meer verstandigen, bijgeloof en dwaalbegrippen zouden aankleven. Voor de verspreiding van dergelijke werken, zoo veel slechts immer mogelijk verrijkt met afbeeldingen ter opheldering der behandelde onderwerpen, behoorde de staat zorg te dragen.

Gelijk elke wetenschap en elke tak van wetenschap zijne geestdriftvolle beoefenaars heeft gevonden, die meer dan anderen geschikt waren om den bloei er van te bevorderen, ditzelfde is insgelijks het geval geweest op het gebied der godsdienst en zedeleer. Abraham, die voor meer dan 3800 jaren, Mozes, die 400 jaren later in Egypte en Syrië, Zoroaster, die voor ongeveer 2700 jaren in noordoostelijk Persië en Gautama (Boedha), die voor 2400 jaren in Indië, zoo mede Kong foe tse, die slechts 100 jaren na dezen in China predikte, waren mannen die met geestdrift dit gebied van kennis hebben bewandeld, evenzeer als Jezus van Nazareth, die vóór 1830 jaren onder de Joden en Mohammed, die vóór 1240 jaren onder zijne landslieden in Arabië optrad en hen leerde. Vele andere minder algemeen beroemd gewordene mannen zijn na hen gekomen. Hetgeen van de leer dezer vroegste godsdienst- en zedeleeraren tot op ons is overgekomen, zult gij met vrucht lezen, indien gij den inhoud der vroeger medegedeelde, tot leiddraad strekkende grondstellingen niet uit het oog verliest en het kaf van het koorn weet te onderscheiden. Indien gij daartoe in staat zijt, zult gij zelfs in de oudste godsdienstige geschriften, even als in den bijbel, menige goede zedeles en voortreffelijke leefregelen vinden, die gij met voordeel kunt opvolgen. Jezus van Nazareth beval boven alles luide en schoon aan het betrachten der menschenliefde en hij ijverde tegen de schijnheiligheid der toenmalige priesters. Gij kunt deze leer met vrucht toepassen op de hedendaagsche priesters. Nadeelig echter is het voor uwe vorming, indien gij geen ander boek leest dan den bijbel; op die wijze wordt gij eenzijdig van oordeel, bijgeloovig, onverdraagzaam, schijnheilig-vroom, gij verliest zelfs den goeden smaak en in het gezellige leven wordt gij voor anderen onuitstaanbaar.—Is dan de wereld, sedert Jezus zijne leer verkondigde, niet meer dan 1800 jaren ouder geworden? Bevat deze achttien honderd jaren lange geschiedenis van het menschelijke geslacht niet vele gewigtige lessen en ervaringen? Is de beschaving der menschheid sedert dien tijd niet vooruitgegaan en heeft het onderzoek der natuur niet tot ontdekkingen geleid, zijn niet waarheden aan het licht gebragt, waarvan destijds nog niemand zich eenig denkbeeld kon maken? En wat is nu het geval; van al deze uitkomsten en vruchten der nasporing, der beschaving en der gansche 1800 jaren lange geschiedenis vindt men in den bijbel niets.—Maar ook niet alle godsdienstleeraren, welke in verschillende tijden zijn opgetreden, of die nog heden bij duizenden leven, zijn mannen door de waarheid met geestdrift vervuld. De leer, welke velen belijden, wijkt zoodanig af van alle natuurwetten, zij druischt zoo zeer in tegen het gezond verstand, dat de verkondigers van dergelijke leerstellingen niet anders kunnen zijn dan a. dweepers, dat wil zeggen, kranken naar het gemoed en den geest, of b. bedriegers; meestal gaan zij aan beide kwalen te gelijk mank: of wel zij pleegden bij hun optreden reeds bedrog en de opgang, dien zij maakten, vervoerde hen tot geestdrijverij, of zij waren aanvankelijk dweepers, die zich later tot het plegen van bedrog lieten overhalen. Tot de eerstgenoemde soort behoorde onder anderen Joe Smith, de profeet der Mormonen.—Leest gij nu geen ander boek dan dien eenen bijbel en zwelgt gij buitendien nog met volle teugen fanatiek-narcotische dranken in, zoo als, bij voorbeeld: „de Opstanding der dooden, het Boek der toekomst, het Brood des levens, de Kruisiging, de Christusregering voltooid, het Visioen der opstanding, de Verschijning aan meer dan vijf honderd, de Slaande engel!” enz., enz.,—niets dan heldendichten, ingegeven door eene koortsachtige phantasie, die zich van alle banden heeft ontslagen, dan ontvlamt het koude vuur der dweepzucht in uwen boezem en uwe ziel verdroogt gelijk eene mummie, gelijk het groene veld, waarover de sirocco waait, door den droogen adem „van het woord,” dat gij eeuwiglijk en eeuwiglijk op nieuw op denzelfden oudjoodschen Prophetentoon verneemt;—gij zijt dan gelijk een schaap op de dorre heide; een booze geest, die u aan den leidband heeft gebonden en u tot zijn doel wil gebruiken, voert u gedurig rond in een kring en—aan alle kanten ligt de schoonste groene weide! namelijk, de schepping, de levende openbaring Gods, maar waarin gij o, arme schapen! nimmer zult grazen, indien een goede geest zich niet over u erbarmt en u haalt uit den kring op de dorre heide.—Ik zal u eenige der goede geesten opnoemen en raad u aan hunne geschriften te lezen; daarin zult gij zekere waarheden vinden, welke nuttig voor u zijn, u zullen verkwikken en die op elke bladzijde de hoedanigheden van den algoeden Schepper der natuur uit zijne werken verkondigen. Algemeen verstaanbare geschriften in onze taal zijn onder anderen de volgende.—De volmaaktheden van den Schepper in zijne schepselen beschouwd, ter verheffing van God en tot bevordering van nuttige natuurkennis. Nieuw bewerkt door F. Kaiser, C. I. Matthes, J. van der Hoeven, H. C. van Hall en E. A. Beima. 1849–1852.—F. Kaiser, de sterrehemel. 1853.—F. Kaiser, populair sterrekundig jaarboek voor 1854.—Album der Natuur, een werk ter verspreiding van natuurkennis onder beschaafde lezers van allerlei stand. 1852–1853.—Practische Volksalmanak of jaarboekje ter verspreiding van kennis der toegepaste wetenschappen onder allerlei standen der Maatschappij. 1854—P. van der Burg, eerste grondbeginselen der natuurkunde. 1853.—D. Lubach, eerste grondbeginselen der natuurkunde van den mensch (over het zamenstel des menschelijken ligchaams en de verrigtingen van zijne deelen). 1853.—C. I. Matthes, de lucht en de verschijnselen van onzen dampkring.—Handleiding tot de kennis der natuur; schoolboek; uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. 1851; benevens vele andere natuurkundige werken door diezelfde Maatschappij uitgegeven, bij voorbeeld, Volks wis- en werktuigkundig lees- en leerboek, Volks-meetkunde, Volks-scheikunde, het kind in zijne eerste levensjaren, enz.—P. Harting, de magt van het kleine, zigtbaar in de vorming van onze aarde. Utrecht, 1849.—Sommer, beschrijving van ’t Heelal.—M. I. Schleiden, populaire voorlezingen over de plant en haar leven. Amsterdam, 1853.—Sporen van de natuurlijke Geschiedenis der Schepping. Uit het engelsch door van den Broek, met een voorwoord van G. I. Mulder. Utrecht, 1849.—J. L. de Bruijn Kops, Beginselen der Staathuishoudkunde. Leiden, 1850.—F. W. Hoffmann, overzigt der Algemeene Aardkunde, een leer- en leesboek voor alle standen. 1853. Buitendien bestaan er nog vele andere populaire, bevattelijk geschreven werken over de natuurwetenschappen, die elk geleerde, ieder in zijn vak, den onderzoeklievende gaarne zal opgeven. Leest die; zij zijn door goede geesten geschreven.

Andere menschenvrienden leidden uit de geschiedenis en hunne eigene ervaring lessen van levenswijsheid af, en verzamelden zedespreuken, die zij in verschillende werken mededeelden. Ook dergelijke geschriften moeten wij in eere houden en hunnen inhoud in ons geheugen prenten. Ik zal uwe aandacht hier slechts op een derzelven bij uitnemendheid vestigen. Leest Benjamin Francklin’s „spreekwoorden van den ouden Hendrik of de Wijsheid van den goeden Richard,” die onder anderen in onze taal zijn uitgegeven als „Leerrijke keur uit B. Francklin’s zedekundige schriften. Uitgegeven door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen” (1843. Amsterdam), een boek, hetwelk in weinige bladzijden een schat van waarheid en levenswijsheid bevat.

De beste en onuitputtelijke bron van wijsheid echter voor iedereen is zijn eigene geest en de levende schepping, die hem omringt en waarmede hij door middel zijner vijf zinnen in betrekking staat. Indien wij de vier eerste onzer algemeene grondstellingen aan het stuurrad plaatsen en de natuur gadeslaan met den mensch, die zich daarin rondom ons beweegt, dan zullen wij in korten tijd in staat zijn zelven de regelen vast te stellen, die wij op ons levenspad, in den omgang met andere menschen moeten opvolgen, ten einde ons voor struikelen te behoeden, ja, bij dit onderzoek kunnen vele dieren der wildernis ons leeren en ons beschamen, indien wij zondigden tegen de voorschriften der spaarzaamheid, der matigheid, der voorzigtigheid, der werkzaamheid en der vlijt, of indien het mogt gebeurd zijn, dat eene moeder de liefde jegens haar jong geboren kind uit het oog verloor.

De roeping der priesters echter moet deze zijn: het ware, het schoone, dat de gezamenlijke krachten van alle menschen op het vereenigd gebied der natuurwetenschappen door onderzoek hebben ontdekt, den volke mede te deelen, op eene wijze, die voor ieder verstaanbaar is en daarbij zoowel in de onderdeelen als in het groote geheel de heerlijkheid des Scheppers aan te toonen; vervolgens te verklaren hoe in al het geschapene, in de verschijnselen en in de wetten der natuur, de hoedanigheden Gods—zijne oneindige wijsheid en goedheid—doorblinken, en hieruit af te leiden de deugden, naar welker bezit wij moeten streven, de zedelijke wet, die wij behooren op te volgen.—De levende natuur in al hare deelen, de geschiedenis der menschheid in al hare verschillende tijdperken, zijn zoo onuitputbaar rijk in bouwstoffen van dezen aard, dat een priester, die dagelijks twee voorbeelden er van wilde uitkiezen, om ze tot tekst voor zijne leerrede, als onderwerp zijner voordragt te bezigen, gelijk zulks thans met één per week het geval is, niet zou behoeven te vreezen, dat de stof zou worden uitgeput, al werd hij 500 jaar oud!

Aan dit doel behoorde de eerste helft van elken zondag te zijn gewijd, en de kerken zouden steeds blijven, hetgeen de school was voor het kind, den jongeling: een tempel der wijsheid en der kennis voor iedereen, maar bovenal voor de middel- en lagere klassen des volks, die het meest behoefte hebben aan onderrigt. De priesters behoorden hunne eigenlijke, schoone roeping: „volksleeraren te zijn,” te beseffen en bovenal naar wijsheid en kennis te streven en die den volke leeren! Want God is alwijs!

21.

God is goed; uit alle deelen der schepping straalt ons de goddelijke liefde te gemoet: Wij moeten er naar streven om goed te zijn.

Wij moeten geen dier kwellen, maar in tegendeel goedaardig zijn jegens alle levende wezens en elk diertje het genot zijns levens gunnen. Wij mogen geen onschadelijk dier dooden, welks bestanddeelen—gedood zijnde—ons geen nut aanbrengen.

Wij moeten onze medemenschen liefhebben en welwillend zijn jegens iedereen. Wij moeten het lijden en de ellende, overal waar wij zulks ontwaren, pogen te verzachten en de armen ondersteunen. Wij behooren anderen, die minder bezitten dan zij noodig hebben, mede te deelen van hetgeen wij meer hebben, dan wij behoeven.

De stem van het goddelijk bewustzijn in ons binnenste,—het geweten,—zegt ons duidelijker, dan wij in leerstellingen kunnen zamenvatten, hetgeen regt en hetgeen onregt is; volgen wij de stem van het geweten, die reeds vóór duizende jaren, even goed als nog heden, den mensch toeriep: „Gij zult niet begeeren eens anderen goed, niet echtbreken, niet dooden, niet stelen, niet bedriegen, geen valsche getuigenis afleggen, het verhevene en heilige niet bespotten en u zelven, uw eigen, van God herkomstigen geest niet beschimpen en vernederen door afgoden te aanbidden.”

Menschenliefde jegens iedereen—indien zij werkelijk ons gemoed doorgloeit—verheft ons hoog boven de dieren; zij veredelt ons in onze eigene oogen en verschaft ons, wanneer wij haar beoefenen, de reinste vreugde, meer dan aan dengene, die het voorwerp er van is. Dat toch deze bloem geen enkel oogenblik van ons gansche leven in ons verwelke!

Die ons het leven gaven, ons voedden, liefhadden en verzorgden, toen wij nog jong en hulpeloos waren,—onze ouders,—moeten wij beminnen tot aan hunnen dood en steeds blijven eeren. Zijn onze ouders behoeftig en hebben wij rijkdommen verworven, zijn wij tot waardigheden opgeklommen, dan behooren wij hen met ons gelijk te stellen, hen tot ons op te heffen en hen te ondersteunen. Hij is een verachtelijk mensch, die zich schaamt te belijden, wie zijne ouders zijn. „Een oog, dat den vader bespot en de moeder veracht, zal door de raven uitgehaald en door de jonge arenden verslonden worden.” Dat leerde bijna negentien honderd jaren geleden de man uit Nazareth, wiens boezem zoo warm voor waarheid en deugd gloeide en datzelfde staat nog heden geschreven in het geweten van elken mensch.

Wij zijn groot gebragt en opgevoed door onze ouders of, indien zij vroegtijdig zijn gestorven, door menschenvrienden, die hen vervingen. Wij zijn in zoo verre ons bestaan verschuldigd aan de liefde en zorg onzer ouders en behooren derhalve ook onze kinderen lief te hebben, te verzorgen en op te voeden.—Wanneer gij hoort, dat eene moeder haar jong geboren wicht van het leven heeft beroofd, houdt haar dan geen geschreven woord, bijbel, gebeden- of wetboek voor, spreekt niet van verloochening des vleesches,—want juist daardoor hebt gij haar tot zondares gemaakt; gij hebt haar huichelarij en schijnheiligheid geleerd, hetgeen haar bewoog hare zwangerschap voor het oog der wereld te verbergen, totdat zij eindelijk doof werd voor de stem der natuur;—neen, hangt een nest met jonge vogelen voor hare gevangenis op, dan zal de kindermoorderes zien met welk eene liefde de dieren der wildernis voor hunne jongen zorgen, hoe zij ijlend naar hen toevliegen, hoe zij zelfs de schuwheid voor den mensch hebben afgelegd en rondom de kooi fladderen, waarin hunne jongen zich bevinden,—hoe zij hun in den snavel voedsel toevoeren, dat zij in veld en beemd hebben bijeenvergaard:—welligt zijn zij zelven hongerig, maar zij voeden er zich niet mede, zij houden het onaangetast in den snavel en brengen het van eene verwijderde plek derwaarts om het hunne jongen te geven;—zij vliegen weg, maar ziet, zij komen weder,—zij verlaten hunne jongen niet, zelfs toen het nest door menschenhanden werd weggeroofd, zij hebben het toch gevolgd;—zij steken hunnen snavel tusschen de tralien door, ten einde hunne jongen te voederen, ja, zij zouden gaarne in de kooi trachten binnen te dringen om bij hunne jongen te blijven, die nog zoo naakt en hulpeloos zijn, - - heeft nu uwe leer der „heiligmaking, van de verloochening des vleesches, verloochening van de stem der natuur,” nog niet het laatste overblijfsel van dit gevoel, dezer stem, in het gemoed der kindermoorderes verstikt, dan zal zij zich voor de vogelen schamen en—weenen.

Heeft het dier aan de wet der liefde tot zijn gelijke voldaan, wanneer het voor zijne jongen zoo lang zorgde, totdat deze zelven in staat zijn voor hunne eigene instandhouding te waken, op den met rede begaafden mensch rust de meer gewigtige pligt om insgelijks voor de zedelijke opvoeding zijner kinderen, voor de ontwikkeling des geestes, zorg te dragen en hen in datgene te onderrigten, waarin de hoogste kracht des menschen ligt: in kunst en wetenschap.—Bij de opvoeding der kinderen moeten wij twee hoofdgrondregelen tot rigtsnoer nemen; ten eersten moeten wij door voldoende zorg, eenvoudige opvoedingsstoffen zonder prikkelende middelen, doelmatige wijde kleeding, zindelijkheid, later door allengs toenemende oefening van alle spieren door middel van de verschillendste ligchaamsbewegingen, door hen te gewennen aan de vrije lucht en de afwisseling van het weder—voor de krachtige ontwikkeling des ligchaams zorg dragen, en ten tweede moeten wij het kind, na voorafgaand onderrigt in de taal, datgene leeren, hetwelk als eene onbetwiste en zekere waarheid algemeen is aangenomen en erkend, namelijk: wiskunde en de verschillende takken der natuurwetenschappen, benevens de geschiedenis van het menschelijk geslacht; dit als de hoofdzaak behandeld wordende, mag gepaard gaan met het onderrigt in de algemeene zedeleer. Wij behooren echter zorgvuldig te waken, dat het kind, hetzij jongeling of meisje, geene vooroordeelen, geene godsdienstige begrippen of leerstellingen worden ingeprent, alvorens het zelfstandig denken en onderzoeken kan, en wij moeten derhalve elke handelwijze ten stelligste afkeuren, die, gelijk de doop en de besnijdenis, reeds het kind in de wieg met een kruis, een toekomstigen Messias of ander dogma stempelt, waardoor de geest van het kind reeds aan banden gelegd, in ketenen geklonken wordt, alvorens hij volkomen is ontwaakt, waardoor elke vrije ontwikkeling belet en de mensch gedwongen wordt zijn gansche leven door tot deze of gene bepaalde sekte te behooren. Aan den tot man opgewassen, met al de vereischte kennis der stellige wetenschappen toegerusten jongeling (zoo mede aan de jonge dochter) moet de keus worden overgelaten om zich voor eene der veelvuldige geloofsbelijdenissen te verklaren of, indien hem geene van allen bevredigend voorkomt, den Schepper der natuur op eigene wijze, naar eigene overtuiging, te aanbidden, maar nimmer moet men het kind geloofsstellingen leeren of inprenten, alvorens het rijp geworden is om zelf daarover te oordeelen.

Het tegenover gestelde van dezen grondregel is sedert vele eeuwen en wordt nog op den huidigen dag in praktijk gebragt. Deze omstandigheid alleen maakt het verklaarbaar, dat op dezen oogenblik nog vele millioenen van menschen aan leerstellingen hechten, die als heilig vereeren, waarover de latere nakomelingschap zich in dier voege zal verwonderen, dat zij zal vragen: „Hoe toch was het mogelijk, dat millioenen van menschen gedurende duizende jaren konden gelooven, hetgeen tegen het gezond verstand, ja, volkomen in strijd is met alle wetten der natuur?—Waren zij, die vóór ons deze aarde bewoonden, nog niet met verstand begaafd?”—waarop welligt een bearbeider van de ontwikkelingsgeschiedenis der menschheid zal antwoorden:

Ons zelven moeten wij echter het meest liefhebben,—meer dan andere menschen. Dit is niet alleen regtmatig, maar dit is onze pligt, namelijk, de pligt van zelfbehoud. Ons ligchaam toch, waarin de ziel woont, werd ons door den algoeden Schepper der natuur geschonken, opdat wij zouden leven, en geen ander mensch kan of zal in zulk eene mate—zoo goed—voor ons zorgen als wij zelven in staat zijn zulks te doen. Onze grondregel, met betrekking tot de liefde jegens onze naasten (zie vroeger bladz. 160), luidde aldus: Wij behooren anderen, die minder bezitten dan zij noodig hebben, mede te deelen van hetgeen wij meer hebben dan wij behoeven.—Dezen grondregel moeten wij in overeenstemming trachten te brengen met de pligten jegens ons zelven.

Wanneer wij zien, dat iemand in nood verkeert en er hoop bestaat, dat hij door ons kan geholpen worden, zonder dat wij zelven er door verloren gaan, dan moeten wij trachten hem hulp te verleenen, al is zulks van gevaar vergezeld.

Wij moeten ons echter ook zelven in eere houden en ons door niemand laten beleedigen of beschimpen. Indien iemand u een slag in het aangezigt geeft en uw geweten u zegt, dat gij deze beleediging of deze bestraffing hebt verdiend, ga dan beschaamd heen naar eene afgezonderde plaats en—verbeter u. Draagt gij echter in uw binnenste het bewustzijn om, dat gij die oorveeg niet hebt verdiend, eisch dan van den beleediger, dat hij u vergiffenis vrage en weigert hij zulks: geef hem die oorveeg terug en een andere tot zijne straf er bij.

Wij moeten alle menschen liefhebben en onze vijanden zelfs niet haten. Grootmoedigheid verheft en veredelt den mensch. Wij behooren pogingen aan te wenden om onzen vijand te overtuigen, dat hij onregtmatig heeft gehandeld. Ziet hij het begane onregt in, gevoelt hij er berouw over, dan moeten wij hem vergevensgezindheid betoonen en hem op die wijze tot vriend trachten te maken. Gelukt dit echter niet en gaat hij voort met ons te verontrusten, dan moeten wij hem onschadelijk trachten te maken. Kunnen wij dit niet, wordt hij gevaarlijk voor ons, dan behooren wij hem met alle magt te bestrijden en, indien hij ons dooden wil en wij niet in staat zijn ons leven op eene andere wijze te redden, dan hebben wij het regt hem te dooden. (Zie over de practische toepassing dezer grondstellingen in het midden der 19^de eeuw, den krijg tusschen Rusland en de westersche mogendheden.)

Veronachtzaming van ons eigen ligchaam is zonde, en zelfmoord de grootste zonde.

Wij behooren zorg te dragen voor ons ligchaam, wij moeten het behoorlijk voeden met spijs en drank en wij moeten ons—op eene geoorloofde, deugdzame wijze—al dat genot pogen te verschaffen, hetwelk wij tot ons ligchamelijk welzijn behoeven en waartoe wij de middelen bezitten.

Daar echter onmatigheid den mensch tot een dier verlaagt, en zij hare eigene straf medebrengt, namelijk, tegenzin, berouw, uitputting of ziekte, moeten wij in alles matig zijn. Het genot, dat wij door elk onzer zinnen kunnen smaken, verandert door onmatigheid in het tegendeel, ja, de toonen der welluidendste muziek zouden eindelijk ons oor vermoeijen, zelfs pijnlijk aandoen, indien wij ze den ganschen dag en onophoudelijk moesten hooren. Houden wij daarentegen de matigheid in het oog, dan oefenen alle ligchamelijke genietingen—het genot des gevoels, van het gehoor, des gezigts, van den reuk en van den smaak—niet slechts een weldadigen en bevredigenden invloed uit op het ligchaam, maar insgelijks op het gemoed; zij verzwakken den geest niet, maar versterken hem en stellen hem in staat nog edeler genot te smaken: om de diepzinnigste wetenschappelijke vraagstukken te kunnen bepeinzen.

In een zwak of ziekelijk ligchaam kan geen sterke of gezonde geest wonen. Van onze vroegste jeugd af moeten wij ons derhalve er op toeleggen om het ligchaam te versterken en alle mogelijke zorg aanwenden om het volkomen te ontwikkelen. Het nuttigen van spijs en drank onderhoudt het leven, maar oefening der krachten maakt ons sterk. Aan elke school zonder onderscheid behoorde eene inrigting te worden verbonden voor ligchaamsoefening, alwaar de jeugd in de gelegenheid werd gesteld door loopen, springen, klauteren, schommelen, werpen, kaatsen, kegelen, worstelen, zwemmen, paardrijden—in één woord, door de verschillendste ligchaamsbeweging de spierkracht te oefenen. Deze ligchaamsbewegingen moeten op rijperen leeftijd op eene doelmatige wijze worden voortgezet. Wij behooren veel beweging te nemen in de vrije lucht, en niet voor elk windje of elke regenvlaag te gaan schuilen. Wij moeten pogingen in het werk stellen om eene meer doelmatige wijze van kleeden in te voeren, die de natuurlijke schoonheid van den ligchamelijken vorm voordeeliger doet uitkomen, zoomede om de naauw sluitende, stijve keurslijven bij de vrouwen in onbruik te doen geraken.—Reinheid des ligchaams is een der meest geschikte middelen ter bevordering van de gezondheid. In elke stad, in elk dorp behoorde een badhuis te zijn. Indien, bij voorbeeld, van een viertal kroegen, dat menigwerf in één klein dorp wordt gevonden, er twee gesloten en door een badhuis werden vervangen en het geld, daar vroeger aan genever verdronken, nu werd besteed tot het nemen van een koud of warm bad, dan zou zulks niet slechts nuttiger zijn voor de maatschappij, maar tevens aangenamer genot opleveren aan ieder afzonderlijk lid er van. Indien gij iemand ziet, die in een prachtig huis woont en fraai en zindelijk gekleed gaat, maar ten opzigte van zijn eigen ligchaam de reinheid uit het oog verliest, waarmede vergelijkt gij hem?—Wanneer het den Mohammedaan in zijn wetboek wordt voorgeschreven zich herhaaldelijk te wasschen, behoorden de bewoners van het koudere noorden, zelfs van den geringsten stand, hieraan een voorbeeld te nemen en het als een hunner godsdienstige pligten te beschouwen, minstens éénmaal per dag die deelen des ligchaams te wasschen, welke naar de voorschriften der zindelijkheid zulks het meest behoeven en zich althans eens per week te baden. Daardoor zouden vele ziekten voorgekomen worden en het opkomende geslacht een krachtigeren wasdom verkrijgen.

Wij moeten ons ligchaam niet verloochenen, maar het in eere houden en God den Heer danken, dat hij het zoo fraai en doelmatig heeft gevormd. Wij mogen ons ligchamelijk genot verschaffen; want dat wij zouden genieten, lag in de bedoeling des Scheppers, toen hij ons het aanzijn schonk, dewijl hij alle organen onzes ligchaams zoodanig heeft zamengesteld, dat alle natuurlijke verrigtingen, welke strekken moeten tot instandhouding, zoowel der individuen als der soort, waartoe zij behooren, met een behagelijk gevoel gepaard gaan. Hij schiep ons tot het smaken van geluk en genot, zoowel naar het ligchaam als naar den geest. Degenen, die zeggen: „verloochent u zelven, doodt alle zinnelijke lusten en begeerten, arbeidt aan uwe heiligmaking, legt u ontberingen op, bestrijdt uw vleesch door onthouding, door vasten en kastijden, opdat uwe onsterfelijke ziel des te vlekkeloozer worde en het goddelijke licht des te helderder in u schijne”—zijn of huichelaars of dweepers, die zondigen tegen de weldadige bedoeling des Scheppers, want zij dienen toch te weten, dat in een door vasten en kastijden verzwakt ligchaam geen krachtige en gezonde geest kan wonen.

Indien gij honger hebt, u voedsel kunt verschaffen en u toch er van onthoudt, dan zondigt gij. Alleen de arts, niet de priester, heeft het regt u de onthouding er van voor te schrijven.

Het is de pligt der overheid om openlijke volksspelen en volksvermakelijkheden, gepaard met doelmatige ligchaamsoefeningen, met alle krachten aan te moedigen. Het volk zou dan tevredener zijn, zijne pligten met meer vreugde nakomen en niet zoo dikwerf, gelijk thans het geval is, verstrooijing zoeken in de geneverflesch, die, helaas, in vele oorden, onder vele klassen der maatschappij, zijn eenige troost, zijn eenig geluk is!—Wanneer toch de arme man zes dagen lang heeft gewerkt om zich „in het zweet zijns aanschijns zijn dagelijksch brood” te verschaffen en de zevende dag komt eindelijk aan, welke vreugde biedt hem deze dag?—Vooreerst de vreugde in de kerk te gaan, om treurige, droefgeestige geloofsstellingen te belijden en predikatiën aan te hooren over onbegrensde, alles ten offer brengende Christelijke liefde; ten tweede de vreugde in de kerk te gaan, om treurige, droefgeestige geloofsstellingen te belijden en predikatiën aan te hooren over onbegrensde, alles ten offer brengende Christelijke liefde; ten derde de vreugde om uit de kerk te gaan en—reeds bij de eerste schrede, die hij buiten de kerkdeur doet, de onmogelijkheid in te zien om eene enkele dier voorschriften na te komen en eindelijk—ten vierde, gedurende de vier of vijf uren van den dag, die nu nog overblijven, het genoegen om onbevredigd in zijn binnenste te zijn en nergens iets te vinden, dat het ledige in zijn gemoed vervullen en genoegdoening kan geven aan eene onbestemde, maar niettemin duidelijk gevoelde behoefte!—Zou die behoefte ook misschien de genever zijn?—Neen; waarheid is het in plaats van dwaling, natuurlijke godsdienst die voor het gezond verstand begrijpelijk is en het gemoed vervrolijkt, waaraan hij in de kerk behoefte heeft—en gezellige vreugde, openbaar vermaak, spel met ligchaamsoefening, genot is het, dat hij buiten de kerk wenscht te smaken, en aan het smaken van zulk maatschappelijk genoegen, vooral der lagere volksklassen, die dit het meest noodig hebben, behoorde minstens de tweede helft van elken zondag te worden gewijd.—De mensch is door God geschapen om te genieten en het volk heeft er behoefte aan. Gij, die de kermissen hebt afgeschaft, gij hebt het goede met het kwade te gelijk weggenomen en, indien gij het heil des volks werkelijk zoekt, dan zijt gij nu verpligt iets beters er voor in de plaats te stellen. Het ware te wenschen, dat het veelzijdig nut, ’t welk de schouwburg kan verspreiden, meer algemeen werd erkend en gewaardeerd, en dat zelfs in de kleinere steden volksschouwburgen werden opgerigt. Of zou iemand durven beweren, dat er een krachtiger middel gevonden wordt tot verheffing van het zedelijke gevoel bij het volk, dan het opvoeren van tooneelstukken, waarin zedelijke waarheden worden ontwikkeld?—Want daarbij is toch het nuttige vereenigd met het vermakelijke, met een aangenaam tijdverdrijf!

Het instinkt tot voortplanting zijner soort, dat elk dier is ingeplant, gaat bij den mensch gepaard met het veel edeler gevoel van liefde—en bindt op die wijze de beide geslachten zamen. Deze liefde, welke ons verheft boven het dier, dat slechts geslachtsdrift gevoelt, moeten wij rein bewaren en haar heiligen door eerbaarheid.

De band, welke kinderen aan ouders, ouders aan kinderen, zoo mede zusters en broeders onderling verbindt, zou verbroken worden, de reinste vreugde, welke de mensch in den kring van zijn eigen huisgezin,—aan eigen haard,—geniet, zou verloren gaan, de teedere zorg voor de jeugd en hare opvoeding ontaarden in onverschilligheid, de band der trouw tusschen de verschillende geslachten en te gelijk daarmede vele van de schoonste bloemen der beschaving, der edelste deugden, zouden ophouden het menschelijk leven te sieren, zij zouden vervangen worden door zedelijke ruwheid, ja, de geslachtsliefde zou eindelijk worden verlaagd tot bloote dierlijke lust en de orde en tucht in de maatschappij worden vervangen door een woesten chaos,—indien wij het voorschrift der wet „een man en eene vrouw” niet in acht namen. Om die reden moet het genot der geslachtsliefde het geheim van twee personen zijn, de zaamgeknoopte band der liefde—het huwelijk—moet ons heilig blijven en de jeugd zal dezen band veredelen door kuischheid.

Die staat echter zal het welzijn des volks bevorderen, die de wettige vereeniging ook onder de onvermogenden met alle onder zijn bereik staande middelen vergemakkelijkt, en die priester zijn pligt vervullen, die het niet beneden zijne waardigheid acht de waarschuwende stem te verheffen tegen de nadeelige gevolgen van te vroegtijdig geslotene huwelijken, indien de materiële middelen der beide partijen niet toereikend zijn voor hunne behoeften,—maar die, in plaats van de „verloochening des vleesches” te prediken, den armen liever toeroept, dat de mensch slechts door den band der trouw zich boven het dier kan verheffen en dat zij dezen band moeten aaneenhechten, alvorens het genot der liefde te smaken.

Welligt zou op die wijze veel zedelijke ellende worden verhoed. Hebt uwen naaste lief! Want God is goed en alle deelen der schepping getuigen van zijne liefde.

22.

God is regtvaardig: wij moeten pogen regtvaardig te zijn.

Slechts hij kan regtvaardig zijn, die wijsheid paart aan goedheid. Regtvaardigheid is die deugd, welk het moeijelijkst te beoefenen valt, maar zij is daarentegen het schoonste sieraad, vooral van hen, die hoog geplaatst zijn—der magtigen en vorsten—onder de stervelingen.

Wanneer gij een handwerksman nevens den weg ziet liggen, waar hij in de schaduw van het geboomte zijn stukje droog brood nuttigt om later op nieuw zijn arbeid te hervatten—en tegenover hem zit een rijk man aan den disch, waarop een dozijn schotels met groenten, gebraad en fijne pasteijen van allerlei soort hunne geuren verspreiden, waarvan hij niet in staat is de kleinste voor zijn maaltijd te nuttigen, zegt dan niet: „dat is onregtvaardig;” want den arbeider smaakt welligt zijnen maaltijd beter dan gindschen rijkaard zijne pasteijen, en deze behoeftige man, die des avonds naar huis keert en in den kring der zijnen uitrust van de vermoeijenissen des daags, ondervindt stellig meer genot dan de rijke, die nog nooit vermoeid was. Ontneemt gij echter den rijke, die in overvloed is groot geworden, zijne schatten, dwingt gij hem eensklaps droog brood te eten zoo als gindsche handwerksman, dan handelt gij onregtvaardiglijk; want dan zal de rijke zeer ongelukkig en beklagenswaardig zijn, dewijl hij niet gewoon is droog brood te eten,—en indien gij den handwerksman, die, ten gevolge van ziekte of duurte van levensmiddelen, minder verdient dan voor zijne behoefte vereischt wordt, niet mededeelt van hetgeen gij meer hebt dan gij behoeft, dan handelt gij insgelijks onregtvaardiglijk en zondigt tegen de wet der menschenliefde.

Om regtvaardig te zijn, moeten wij er naar streven om aan ieder te geven naar gelang van zijne persoonlijke behoeften. De mate nu van behoeften hangt af van voormalige gewoonte. De grondregel, waarnaar wij ons moeten gedragen in onze handelwijze jegens anderen, is dezelfde die Jezus van Nazareth zoo schoon heeft vervat in de navolgende woorden: „gelijk gij wilt, dat u de menschen doen zullen, doe hun desgelijks.”

Niet alles echter is ellende, dat ons als zoodanig toeschijnt. Wie zou durven beweren, dat de gier, die in de dorre, van alle boom- en struikgewas verstokene woestijnen van Egypte op de rottende overblijfselen van kameelen aast, minder gelukkig is dan de kolibri, welke in het bloesemrijkste boschje rondfladdert en den zoetsten honig uit de bloemen zuigt? of dat de bedelaar, die, in lompen gehuld op den openbaren weg de hand uitstrekt om eene aalmoes te vragen, ellendig is, wanneer hij met een vijftigtal penningen des avonds huiswaarts keert en zijne aardappelen, met zout en vet toebereid, nuttigt? Hetgeen hij meer dan vijftig penningen heeft verkregen, zal hij besparen, maar niettemin op nieuw den volgenden dag gaan bedelen; zijne lompen heeft hij lief gekregen, het bedelen is hem tot behoefte geworden, hij gevoelt zich gelukkig. De rijke man daarentegen, die, met ridderorden behangen, daar ginds in dat groote huis woont, feesten aanrigt, waarop alle fijne wijnen paarlen, terwijl de tafel onder den last der spijzen buigt, zegt niet, dat hij gelukkiger is dan de bedelaar!—hij weet hoedanig hij de schatten heeft verworven, waarmede hij pronkt, hoe hij aan de veêren is gekomen, waarmede hij zich heeft gesierd; benijdt hem niet, het aangename bewustzijn van pligtsvervulling en tevredenheid kruiden zijne spijzen niet op den rijk voorzienen disch,—de wroeging van een boos geweten vervult zijnen boezem! God is regtvaardig!

En wanneer wij een koopman zien, die gedurende 20 jaren op een grooten voet leefde, maar bankroet is gegaan en nu als klerk op een kantoor een sober loon verdient, wachten wij ons hem voorbariglijk te beklagen; wij kunnen niet in zijn binnenste zien en weten niet, welke daden hij in het geheim heeft gepleegd. De ontbering kan nuttig voor hem, het ongeluk eene school van wijsheid voor hem zijn, waaruit hij, naar den geest en het verstand gelouterd, kan te voorschijn treden en gelukkiger worden dan hij te voren was.

Hieruit moeten wij deze leering trekken, dat wij nimmer den moed behooren te verliezen, wanneer ons een ongeluk overkomt, dewijl wij niet kunnen weten, waartoe het nuttig is. Met geduld moeten wij ons onderwerpen aan hetgeen onvermijdelijk is, maar wakker en werkzaam zijn, want „God helpt, die zich zelven helpt.”—Heeft het ongeluk vooraf zijne komst niet aangekondigd, ook het geluk kan onverwacht komen!

Orde houdt de maatschappij te zamen. Het wetboek is daar om voor hare instandhouding te waken, terwijl de wereldlijke arm des geregts de plaatsbekleeder is der goddelijke geregtigheid in den staat.—Gelijk in de natuur steeds vele kleinere dingen zich om een grooter scharen en vele planeten om eene zon draaijen, ja, alle zonnen, met alles wat leeft en zich om haar beweegt, ook weder gezamenlijk om eene nog oudere, grootere zon moeten draaijen en ten laatste alle dingen naar eene enkele grondoorzaak leiden, zoo heeft zich ook in de maatschappij reeds van oudsher het beginsel van eenheid doen gelden. De beste regeringsvormen zijn die, waarin de schepping zoo veel mogelijk is nagevolgd.—Een God, een Koning!—Maar God regeert de wereld niet willekeurig. Zijne ministers en staatsbeambten zijn de natuurkrachten, die hij schiep, en zijne grondwet zijn de onveranderlijke, vaste wetten, waarnaar hij de natuurkrachten laat werken. Wij moeten ordelievend zijn, de wetten des vaderlands gehoorzamen en onzen koning eerbiedigen.

Wij moeten er naar streven om deugdzaam te zijn, zonder op eenige andere belooning te rekenen dan die, waarmede de deugd, de getrouwe pligtsvervulling, zich zelve beloont: een goed geweten.

Dan zullen wij zien, dat de deugd nimmer ongelukkig is, maar in tegendeel dikwerf door de menschen geëerd en met wereldsche goederen gezegend wordt.

Wij moeten de ondeugd haten en de zonde vlieden, maar geene straf zoo zeer vreezen als die, waarmede elke slechte daad zich zelve straft: een kwaad geweten.—Een kwaad geweten brengt de begane zonden aan den dag en dan wordt de ondeugd, de misdaad gestraft door den arm der wereldlijke geregtigheid.

Indien wij eene zwakheid hebben begaan, indien ons beter zedelijk ik door de gebreken, die ons ligchaam aankleven, is verwonnen geworden, indien wij eene onregtvaardigheid gepleegd en gezondigd hebben, maar berouw gevoelen over onze overijling of slechte handelwijze, innig, waarachtig berouw er over gevoelen: dan is de zonde ons vergeven.

Indien wij berouw gevoelen over het onregt door ons gepleegd en het vaste voornemen opvatten, voortaan regtmatig te handelen, dan mogen wij met het volste vertrouwen de toekomst te gemoet gaan, ook dan wanneer de wereldlijke straf der wet daarvoor op ons is toegepast. De orde in den staat eischt, dat de wet voltrokken worde.

Indien de orde en zekerheid in den staat daardoor niet op het spel zijn gezet, zal een goede vorst den misdadiger genade schenken, en daardoor het schoonste bewijs geven van de magt, die hij bezit.—Dewijl alle misdaden deels haren grond hebben in aangeboren ligchamelijke onvolmaaktheden of gebreken, hoofdzakelijk echter in verkeerde opvoeding en gebrek aan beschaving en—bij een dergelijken aanleg—door ongelukkige uiterlijke omstandigheden ligt veroorzaakt worden, behooren wij medelijden te hebben met de misdadigers en trachten hen te verbeteren of te genezen.

Wij moeten echter nimmer gelooven, dat een sterfelijk wezen, al zet hij eene driedubbele bisschopsmuts op het hoofd, in staat is ons eene enkele zonde te vergeven.

God alleen kan ons de zonden vergeven en zijn eenige plaatsbekleeder op aarde is: het geweten, dat in den boezem van elk mensch woont.

De goeden en de boozen dragen hunnen hemel en hunne hel met zich om. Zij zullen hunnen hemel en hunne hel met zich nemen; want hunne ziel is onsterfelijk.

Laat ons niet droomen van een anderen hemel of eene andere hel. Wat aan gene zijde des grafs ligt, is voor ons verborgen. Stellen wij ons vertrouwen op den Onvergankelijke en dragen wij hiervoor zorg: dat wij een hemel in onzen boezem hebben! en zeggen mogen, dat wij voortdurend er naar gestreefd hebben om regtvaardig te zijn! Want God is volkomen regtvaardig.

23.

God is eeuwig dezelfde, onveranderlijk getrouw en waarachtig: ons streven moet zijn in al onze handelingen getrouw en waarachtig te wezen.

Wij moeten waarachtig zijn in woorden en daden, en nimmer huichelen. Hetgeen wij doen, moeten wij ook leeren kunnen, en overeenkomstig onze leer behooren wij ook te handelen.

Wij behooren ons niet zoodanig te gedragen, noch te kleeden (behalve wanneer dit geschiedt uit scherts), dat wij iets schijnen te zijn, dat wij werkelijk niet zijn; want nemen wij den schijn aan van iets, ’t geen wij niet zijn, dan bedriegen wij de menschen.

Wij behooren ons woord te houden en derhalve niet ligtvaardig te beloven, zonder vooraf te overleggen of wij onze belofte kunnen houden.

Den band der vriendschap en der liefde, dien wij hebben gesloten, behooren wij heilig te bewaren.

Wij moeten den leugen haten als de verachtelijkste zonde, die ons in onze eigene oogen vernedert.

Wij moeten niet leeren: andere menschen even lief te hebben als ons zelven; elken dag, ja, elken oogenblik zien wij, dat wij niet in staat zijn om zulks te doen; geven wij niettemin voor, dat wij dit doen, dan maken wij ons schuldig aan huichelarij.

Wij moeten leeren alle menschen lief te hebben en ons zelven meer dan anderen. Leeren wij dit, dan kunnen wij zulks nakomen en wij zijn waarachtig.—Ik ken een bekwamen, braven man, die door ongelukken tot armoede en ellende is vervallen, en sedert vele jaren te vergeefs alle pogingen heeft beproefd om zich weder te herstellen. Niets heeft echter kunnen baten. Om voor goed geholpen te zijn, behoeft hij 2000 gulden; eene geringere som kan hem niet redden. Ik ben in het bezit van dergelijke som, maar indien ik haar aan hem afsta, stort ik mij zelven in het ongeluk. Ik houd derhalve mijn geld in kas of bezig het in mijne eigene zaken. Heb ik nu mij zelven niet meer lief dan genen?—Indien iemand mij met de wapenen in de hand aantast, en ik mijn leven alléén redden kan door den aanvaller te dooden en ik redde mijn leven: heb ik mij zelven dan niet meer lief gehad dan genen?—Of wordt er iemand onder ons gevonden, die zich zelven in het verderf wil storten om een ander te helpen? die zich wil laten vermoorden, opdat een ander het leven zal behouden?—En indien zoo iemand onder ons werd gevonden, welk nut zou hij gesticht hebben door zich zelven op te offeren, dewijl toch één van beiden verloren gaat? Daardoor had hij immers niet getoond den andere even lief te hebben als zich zelven, maar in tegendeel dat hij zich zelven minder lief had dan genen! Zou hij op die wijze niet zondigen tegen den eersten pligt, die ieder mensch is voorgeschreven, den pligt van zelfbehoud?

Wij moeten derhalve de vroeger opgegeven grondstellingen der liefde tot onze naasten opvolgen, maar de leer „onze naasten lief te hebben als ons zelven” verwerpen, omdat het opvolgen van dit voorschrift eene natuurlijke onmogelijkheid is, en dewijl eene leer, die onophoudelijk van elken kansel gepredikt, in alle Christelijke geschriften wordt aanbevolen, maar die nog nimmer opgevolgd kon worden en ook nooit, zoo min nu als in het vervolg, nagekomen zal worden,—slechts leiden kan tot schijnheiligheid, huichelarij en valschheid.—Zijt waarachtig en getrouw aan u zelven!

De afschuwelijkste en verachtelijkste soort van huichelarij is de schijnheiligheid, welke iemand pleegt wanneer hij degenen, die hem zien, wil diets maken, dat hij in het gebed tot God spreekt, terwijl hij inderdaad aan niets hoegenaamd denkt of geheel andere gedachten koestert dan hij voorwendt, ja, met onheilige denkbeelden is vervuld;—dit is eene soort van schijnheiligheid, die, helaas! bij de Christenen veel algemeener wordt gevonden, dan bij de belijders van eenige andere godsdienst. De reden daarvan is: 1^o. de zoo even genoemde omstandigheid, dat de Christen in zijn binnenste de onmogelijkheid gevoelt (die zijn mond weigert te bekennen) om de eerste grondregelen des Christendoms in het leven na te komen, zoo als: zijn naaste lief te hebben als zich zelven, zijne vijanden wel te doen en hen van harte te vergeven, zich op heiligmaking toe te leggen, alle aardsche lusten te dooden, zich zelven geheel en al te verloochenen, enz., en 2^o. dat de Christenpriesters een herhaald, lang en vurig bidden, bidden, bidden! als het krachtigste hulpmiddel ter bevordering van tijdelijk en eeuwig geluk voortdurend aanprijzen. Daar het echter eene uitgemaakte waarheid is, dat de mensch slechts zeer zelden zoo diep geroerd is, in zulk eene heilige stemming verkeert, dat hij zich opgeheven gevoelt tot God, en hij niettemin een half dozijn malen daags behoort te bidden, vouwt hij de handen zamen, slaat aandachtig de blikken nederwaarts, zet een onnoozel gezigt—en houdt zich als of hij bidt.

Die een medebelijder is der natuurlijke godsdienst en zedeleer van den regtzinnig geloovigen mensch, moet het werktuigelijk aframmelen van vooraf geleerde gebeden onvoorwaardelijk afkeuren en slechts dan God bidden, wanneer hij een wezenlijken, innerlijken aandrang daartoe gevoelt, onverschillig of deze zich zelden of menigwerf, elken dag, elke week of slechts eens in de veertien dagen openbaart.

De Eeuwige en Onvergankelijke kent al onze behoeften en wenschen en geen enkele onzer gebeden—ja, al baden wij op onze knieën drie weken lang zonder ophouden, en bij honderd duizenden te gelijk,—is in staat om te bewerken, dat hij een haar breedte afwijkt van de eeuwige wetten, waarnaar hij de wereld regeert.

Alleen dan is het bidden nuttig, wanneer de biddende daartoe de aandrang bespeurt in zijn gemoed, wanneer hij zich tot den Eeuwige opgeheven gevoelt, en rust en troost in zijn geloof zoekt. Bezielt hem die zucht, is dit gevoel waar en innig, dan ook zal hij troost in het gebed vinden.

Het opzeggen van gebeden, die men van buiten heeft geleerd en die op vastgestelde tijden worden gepreveld, zoo als, bij voorbeeld, bij het opstaan, naar bed gaan, voor het eten, na het eten, een dozijn keeren in de kerk, enz., waarbij aan niets wordt gedacht, waarbij men niets gevoelt, dit heeft volstrekt geene nuttigheid in zich, baart in tegendeel het vroeger opgenoemde nadeel, namelijk, huichelarij, het aannemen van een valschen schijn. Dit wordt eene gewoonte en deze gewoonte spiegelt zich onwillekeurig in alle andere verrigtingen der menschen af.

Handelt naar behooren, leidt een deugdzaam leven, maar waant niet, dat gij aan uwen pligt voldoet, indien gij menigwerf ter kerk gaat of uren lang op uwe knieën gebeden opzegt. Het is waar, naar kerkelijke uitspraken, kunt gij dan vrome menschen heeten, inderdaad echter misschien zeer slechte menschen zijn.

De ervaring leert, dat zij, die het veelvuldigst ter kerk gaan, het langst en het vurigst in het openbaar bidden, veelal de meest gewetenlooze menschen zijn. Sommigen hunner doen zulks alléén, dewijl zij weten, dat zij hunne ondeugden het zekerst achter schijnheiligheid kunnen verbergen, en anderen dewijl zij werkelijk gelooven, dat zij zich met God kunnen verzoenen, indien zij des zondags ter kerk gaan, vurig bidden, belijden dat zij ellendige, diep gezonken schepselen zijn, ja, van berouw vervuld zich ter aarde buigen, weeklagen en „genade! genade! erbarming! voor mij armen verworpen zondaar” roepen;—dan zijn hun (zoo wanen ze) de zonden, die zij in de afgeloopene week hebben begaan, kwijt gescholden; zij hebben immers „God gediend” en—zullen daarvoor gedurende de aanstaande week hunne medemenschen des te slechter dienen en hen op alle mogelijke wijze bedriegen, waarvoor zij dan op den aanstaanden zondag door nieuwe en bitterder jammerklagten, door vernieuwd vertoon van berouw en herhaalde bekentenis, dat zij arme „onverbeterlijke” zondaars zijn, op nieuw vergeving vinden. Deze zullen zich stellig niet verbeteren, maar in hunne berouwvolle jammerklagten steeds nieuwen moed scheppen tot vernieuwde slechte daden.

Niet met bidden—slechts door goed te handelen kan men God dienen.

Indien gij echter bidt, dan zij uw gebed u heilig, gelijk de eerbaarheid aan de jonge maagd. Ontheiligt het heilige niet, door het aan ieders oog bloot te stellen. Bidt in eenzaamheid.

Wij moeten aan de bestendige onveranderlijkheid der natuurwetten gelooven en naar waarheid trachten. Deze waarheid moeten wij hoogachten en beminnen.

Menschen kunnen gedurende langen tijd in bijgeloof en dwaling voortleven, zonder dat zij om die reden juist ongelukkig zijn, maar elk toeval, ’t welk de waarheid aan den dag brengt, zal hen doen ontwaken, en dit ontwaken zal te onaangenamer zijn, naar mate de dwaling langer heeft voortgeduurd. Wij behooren derhalve hier naar te streven, om ons zoo vroegtijdig mogelijk met de eeuwige waarheden der natuur bekend en vertrouwd te maken.

Tot de klasse van dwaling en bijgeloof behoort het geloof aan goddelijke openbaring en wonderen, dat wil zeggen, aan dergelijke (hypothetisch aangenomen of op overlevering berustende) gebeurtenissen, die in strijd zijn met de natuurwetten. Er bestaat geene regtstreeksche goddelijke ingeving of openbaring in het binnenste des menschen.—Het is waar, somtijds rijzen denkbeelden bij ons op, wier oorsprong wij niet verklaren kunnen, ten gevolge waarvan het ons toeschijnt, dat zij voortvloeijen uit eene innerlijke, regtstreeksche bron van kennis, zonder in eenig verband te staan met de omringende natuur.—Onderzoeken wij de zaak echter grondiger, dan zien wij, dat ook deze denkbeelden slechts eene terugkaatsing, als het ware de nagalm zijn van hetgeen wij vroeger te eeniger tijd door onze zinnen ervaren hebben,—onverschillig of wij deze ervaring regtstreeks hebben geput uit de levende natuur of uit een boek, dat de gedachtenwereld bevat van een nog levend of vóór langen tijd door den dood van deze aarde gescheiden mensch.—Zeer zeldzaam echter kan iemand iets denken, dat niet reeds andere menschen vóór hem hebben gedacht.

Het geloof aan eene regtstreeksche, goddelijke openbaring is verderfelijk, dewijl het de kritiek van het gezond verstand uitsluit en de zoogenaamde geinspireerden verlangen dat zij en hunne leer voor onfeilbaar worden gehouden.—Want gaat men uit van de mogelijkheid van eene dergelijke goddelijke openbaring, dan moet ook toegegeven worden, dat deze openbaring Gods in ieder mensch kan plaats hebben, dewijl wij niet weten kunnen welken sterveling—hetzij bedelaar of koning—God de Heer waardig gekeurd heeft of zal keuren om zijne openbaring te ontvangen. Nu echter kan slechts een van beide gedaan worden: of ieder moet op zijn woord worden geloofd, die voorgeeft goddelijke openbaringen te hebben ontvangen, welke nu door hem als „Gods word” worden verkondigd, aan wier heiligheid geen criticus de roekelooze hand mag slaan; doet gij dat, dan heeft Joe Smith—de stichter van de sekte der Heiligen van den jongsten dag (der Mormonen)—even goed als Mohammed of ieder ander mensch, die later welligt zal optreden, het regt om te zeggen: „ik ben een waarachtig Godsgezant, gelooft aan mijne woorden;” en gij moogt er niet aan twijfelen;—of gij moet de kritiek toelaten en de leeringen dergenen, die voorgeven openbaringen van God ontvangen te hebben, eerst dan als zekere waarheid (als Gods woord) erkennen, wanneer zij (even als alle andere leeringen, welke door den mond eens menschen verkondigd of door ’s menschen hand te boek zijn gesteld) door u vooraf onderzocht zijn geworden en gij bevonden zult hebben, dat zij de vuurproef der kritiek van het gezond verstand kunnen doorstaan.—Het is derhalve natuurlijk, dat dan ook de bijbel op dergelijke wijze moet worden onderzocht en zulks doende zult gij de overtuiging erlangen, dat de daarin vervatte leeringen niet slechts hoogst onvolkomen zijn, maar ook openbare en zeer groote dwalingen bevatten, waaruit volgt, dat zij Gods geopenbaard woord niet kunnen zijn.—De leeringen van vele andere menschen daarentegen hebben deze proef werkelijk en met glans doorgestaan, hunne ontdekkingen zijn gebleken waar en juist te zijn, en deze leeringen en ontdekkingen moet gij derhalve, indien gij de vroeger genoemde tweede grondstelling tot rigtsnoer neemt, als goddelijke openbaring beschouwen. Maar het gevolg hiervan zou zijn, dat elke natuurkundige ontdekking, die deze proef glansrijk doorstond, ja, al hetgeen de mensch ooit waars en goeds heeft beleden, uitgevonden of ontdekt, eene goddelijke openbaring zou genoemd moeten worden!—Waarheen voert u dit geloof!

Zegt derhalve niet: „Jezus van Nazareth was het, aan wien God zich heeft geopenbaard; deze openbaring is hier in dezen bijbel vervat en dit is Gods woord;”—want daarop kan ieder te regt antwoorden: „ook aan mij heeft God zich geopenbaard, zoo mede aan dezen, aan genen en aan duizend anderen te gelijk, die hunne vijf zinnen openden om de openbaring te ontvangen en hun verstand gebruikten om haar te verstaan. Hierdoor heeft God sedert eenige honderde jaren,—vooral sedert uwe magt zoo ver gebroken was, dat gij uw starren geloofswaan niet meer iedereen tot een onveranderlijken rigtsnoer voor het gansche leven kondt opdringen, sedert gij geen ketters meer verbranden en niemand meer beletten kondt, de bewonderenswaardige werken der schepping na te vorschen, de levende natuur te onderzoeken,—sedert dien tijd heeft God den mensch zaken geopenbaard, waarvan in uwen bijbel zelfs geen enkele letter wordt gevonden—zoo groot, zoo schoon, zoo heerlijk!—en waarvan gij tot heden niets zoudt vernomen hebben, indien er niet waarlijk godvruchtige mannen waren geweest, zoo als Kopernicus, Galilei, Kepler, Huyghens, Newton, Halley, Linnaeus, Benjamin Francklin, Laplace, Blumenbach, Gay-Lussac, Alexander von Humboldt, Leopold von Buch, Oersted, Berzelius, Humphry Davy, Faraday, Arago, Johannes Müller, Liebig, Elie de Beaumont, G. I. Mulder, Ehrenberg en duizend andere even bekwame natuuronderzoekers, indien deze niet getracht hadden in het ware boek der openbaringen te lezen.

De ontdekking van de ware beweging der planeten, der wetten van Kepler, van de drukking der dampkringslucht door Torricelli,—de ontdekking der undulatie-theorie van het licht, der waarschijnlijkheidsrekening, van de wet der zwaartekracht, welke de beweging der hemelligchamen aan vaste berekening onderwerpt,—de ontdekking der wet van Mariotte: dat de digtheid der lucht evenredig is aan het gewigt, dat er op drukt, of aan de zamenpersende kracht,—de ontdekking der elektrieke hoedanigheid des bliksems, der isothermische lijnen, van het bestaande verband tusschen alle verschijnselen in de natuur, van de indentiteit der electrieke en magnetische kracht, welke den weg heeft gebaand tot het uitvinden der electrieke telegraphen,—de ontdekking der nieuwe classificatie en nomenclatuur der scheikundige verbindingen, der metalen van de alkalien en aardsoorten, van het electrieke licht, van de wijze om electrieke werkingen uit den magneet te voorschijn te brengen, van het diamagnetismus, van het rotatie-magnetismus, der polarisatie van het licht,—de ontdekking der theorie van de opheffing der gebergten en van de betrekkelijke verheffingstijdperken, van de gemeenschappelijke basis (van het proteïne) der eiwitachtige ligchamen,—de ontdekking der galvanoplastiek door Jacobi, even zeer als de ontleding van het witte licht in zijne kleuren, de berekening der loopbaan van kometen, de uitvinding der spiegelsextanten, of de leer over de gisting en over de metamorphosen in de bewerktuigde natuur in het algemeen,——al deze en andere gewigtige ontdekkingen moet gij dan (naar de grondregelen van uw geloof) beschouwen als waarheden, die God aan de opgenoemde mannen heeft geopenbaard,—even goed als gij aanneemt, dat God de zedelijke wet: „gij zult uwen naaste liefhebben,” aan Jezus van Nazareth—of dergelijke wetten reeds vroeger aan Mozes openbaarde, welke laatstgenoemde onder anderen de ontdekking maakte, dat het onregtvaardig is te stelen en te dooden.

Dan moet gij insgelijks de werken, waarin de vroeger genoemde ontdekkingen zijn ter neder gesteld, bij voorbeeld, de Libri VI de orbium coelestium revolutionibus, Linnaeus Systeem der drie natuurrijken, Blumenbach’s werk de generis humani varietate nativa, het Lehrbuch der Chemie van Berzelius, Humboldt’s Kosmos, de Mécanique céleste van Laplace, Newton’s philosophiae naturalis principia mathematica en duizend andere voortreffelijke geschriften even zeer als „Gods woord” beschouwen, als uw oud en nieuw testament—en dan behoort gij tevens aan genoemde mannen gelijke eer te bewijzen als aan gene oud-Joodsche schrijvers der christelijk godsdienstige boeken en behoort hen „apostelen, door God bezielde en verlichte profeten” te noemen.—Er behoeft, waarlijk, geen engel uit den hemel te komen om ons te leeren, dat een goede God in de schepping leeft, en dat wij menschen deugdzaam behooren te zijn en onze medemenschen moeten liefhebben om gelukkig te kunnen leven,—die wet staat diep in ons gemoed gegriffeld; ja, dat deze en dergelijke waarheden zoo vroeg werden erkend, strekt juist ten bewijze, dat zij zeer natuurlijk, zuiver menschelijk zijn. God zal zich aan ieder openbaren, die het vooroordeel aflegt, die zijn ontvankelijken geest naar de natuur wendt en met ijver er naar streeft de eeuwige schriftteekenen der schepping te ontcijferen.—Aan die dwazen echter, die hun gezond verstand aan het blind geloof ten offer hebben gebragt, zal God zich nimmer openbaren.

Maar daar hoor ik eenigen van u zeggen: „God heeft zich niet aan een mensch geopenbaard, volstrekt niet; hij heeft zijn zoon gezonden om ons zijn woord, dat in den bijbel is vervat, te verkondigen en Jezus Christus was geen mensch, neen, God!—Want de menschen waren slecht en zondig geworden en hadden zich strafschuldig gemaakt; maar God erbarmde zich over hen en teelde derhalve (4 of 6000 jaar na de schepping van den mensch) een zoon, dien hij op de aarde zond. Door de kracht des Heiligen Geestes verwekte hij hem in de onbevlekte maagd Maria. Hij redde het menschelijk geslacht van zijn ondergang, want door zijn onschuldig lijden en sterven droeg hij de straf weg, die de menschen hadden moeten lijden. Hij bragt zich ten offer aan God en God was nu verzoend en schonk den mensch genade en vergeving van zonde.”

Daarop antwoord ik u: 1^o. Hoe kan dat gebeuren? God is eenig en ondeelbaar, hoe kan hij een zoon hebben?—2^o. God is alwetend; hoe was het mogelijk, dat de menschen zondig werden en hij zulks niet vooraf zag?—3^o. God is almagtig en alwijs; hoe kon het geschieden, dat hij de zonde toeliet en den mensch niet reeds van den aanvang af zoodanig inrigtte, dat de zonde werd verhoed?—4^o. God is regtvaardig; maar hoe kan hij gezegd worden regtvaardig te zijn, indien hij al de millioenen van menschen, die reeds vier of zes honderd eeuwen vroeger op aarde geleefd hadden, uitsloot van de weldaden, die hij nu vóór 1854 jaren den mensch door zijn zoon liet aanbieden?—5^o. God is eeuwig dezelfde, onveranderlijk getrouw en waarachtig; maar hoe kan dat mogelijk zijn, indien hij 1854 jaren vóór heden andere maatregelen nam dan die, welke hij gedurende duizenden van jaren te voren had genomen? indien hij naar geheel verschillende plannen dan vroeger en geheel en al in strijd met de wetten der natuur handelde, die hij zelf in het wezen had geroepen?—6^o. Welk regt meent gij dan toch wel te hebben om te gelooven, dat Jezus van Nazareth een God was? Is zulks welligt op grond hiervan, dat onder het Joodsche volk eene overlevering bestond, dat vóór zoo of zoo veel jaren de leerlingen van Jezus het zoo verhaald hadden en dewijl deze overlevering later te boek gesteld en nog later „Nieuw Testament” genoemd werd? Worden dan in nog oudere schriftelijke gedenkstukken der Hebreërs, zoo mede in die van vele andere volken niet nog wonderbaarlijker verhalen gevonden. Moet dan alles worden geloofd, hetgeen menschen hebben uitgedacht, al was het dan ook, dat zij door vromen ijver waren bezield?—7^o. Dewijl God almagtig en alwijs is: hoe laat het zich dan verklaren, dat de buitengewone maatregelen, die hij (naar uwe bewering) vóór 1854 jaren heeft genomen, zoo weinig hebben geholpen, ja, het doel (waartoe zij, naar uw vermeenen, moesten leiden) geheel en al hebben gemist? Of zoudt gij durven beweren, dat de menschen gedurende de 18½ eeuwen, die sedert dien tijd zijn verloopen, gelukkiger waren dan vóór dien tijd? of dat zij tegenwoordig minder zondigen dan destijds?—8^o. Indien gij welligt mogt zeggen: „ja, zij zondigen nog evenzeer als destijds, maar God is door het gebragte offer verzoend en wij kunnen nu zalig worden,” dan vraag ik u: hoe is het toch mogelijk, dat gij u zulk een onheilig begrip kunt vormen van den Eeuwige, den Onvergankelijke, om te gelooven, dat hij in staat zij een bloedig offer aan te nemen, dat een aangeboden zoenoffer hem kon bevredigen of omkoopen?—9^o. Naar uwe leer heeft God de zoon het bloedige offer,—namelijk, zich zelven—aan God den Vader aangeboden; God de Vader heeft dit (—menschen- of goden-?—) offer aangenomen en het zondig menschelijk geslacht is nu gered! En dewijl nu God de Vader, God de Zoon en God de Heilige Geest slechts een God zijn (naar uw geloof), heeft God zich zelven—aan zich zelven—om onzent wille (die hij met zijnen alvoorzienenden, alwetenden en almagtigen wil schiep) ten zoenoffer gegeven!—Ik vraag het u: Wat is dat?