Odysseæ II.—Ithacensium concio. Telemachi profectio.

1 Quando autem mane-genita apparuit roseis-digitis Aurora, surrexit inde e lecto Ulyssis dilectus filius, et vestes sibi-induit: ac gladium acutum suspendit ab-humero, pedibus autem sub nitidis ligavit pulcra calceamenta; 5 profectusque-est ire e cubiculo, deo similis coram. Continuo autem præcones argutos jussit convocare ad-concionem capite-comantes Achivos. Hi quidem convocabant: illi vero congregabantur perceleriter. Ac postquam convenerant, in-unumque-congregati-erant, 10 profectus-est ire in concionem; manu autem tenebat æream hastam; non solus, simul eum canes pedibus veloces sequebantur: divinam autem in-eum gratiam defundebat Minerva. Ipsum vero omnes cives advenientem admirabantur: consedit autem in patris sella; cesseruntque[TR1] ei senes. 15 His vero deinde heros Ægyptius cœpit concionari, qui jam senio incurvus erat et plurima norat. Etenim hujus dilectus filius cum divino Ulysse ad Ilium generosis-equis-fœcundum ierat cavis in navibus, Antiphus bellator: illum vero sævus interfecit Cyclops 20 in spelunca cava, ultimamque sibi paravit cœnam. Tres vero ei alii erant: et unus quidem inter-procos versabatur, Eurynomus; duo autem curabant paterna opera: sed neque sic illius oblitus-erat, lugens et dolens. His ille lacrimans concionatus-est, et dixit: 25 Audite jam nunc me, Ithacenses, quodcunque dixero; neque unquam a-nobis concilium factum-est, nec consessus, ex quo Ulysses divinus abiit cavis in navibus. Nunc vero quis huc congregavit? quem necessitas tantum incessit sive juniorum virorum sive eorum qui seniores sunt? 30 an aliquem nuntium de-exercitu audivit veniente, quem nobis clare enarret, quum prior audiverit? an quippiam publicum aliud declarat et concionatur? probus mihi videtur esse, utilis civis. Utinam ei ipsi Jupiter bonum perficiat, quodcunque mente sua cogitat! 35 Sic ait: gaudebat autem omine Ulyssis carus filius, nec inde diu sedit, sed cepit-impetum concionandi; stetitque in-media concione; sceptrum autem ei imposuit in-manum præco Pisenor, prudentia consilia sciens. Primum deinde senem alloquens dixit: 40 O senex, non procul hic est vir (statim autem cognosces ipse), qui populum congregavi; potissimum autem me dolor incessit. Neque ullum nuntium de-exercitu audivi veniente, quem vobis clare enarrem, quum prior audiverim: neque quicquam publicum aliud declaro nec concionor; 45 sed meum ipsius negotium: quod mihi malum incidit domui, duplex: unum, quod patrem strenuum perdidi, qui olim inter vos ipsos imperabat, paterque velut, mitis erat; nunc autem etiam longe majus, quod jam brevi domum omnem prorsus evertet, victumque nostrum plane disperdet. 50 Matri meæ proci ingruerunt nolenti, eorum virorum cari filii, qui hic quidem sunt principes: qui patris ipsius in domum reformidant ire Icarii, ut ipse dotet filiam, detque cui voluerit et qui ipsi gratus venerit. 55 Illi vero in nostram domum commeantes diebus omnibus, boves mactantes, et oves, et pingues capras, splendide-convivantur, bibuntque nigrum vinum temere: nostra vero plurima absumuntur. Non enim adest vir, qualis Ulysses erat, qui malum a domo arceat. 60 Nos vero neutiquam sumus tales qui-arceamus: (profecto inde ignavique reperiemur, ac non periti roboris:) aliter certe malum arcerem, siquidem mihi vis adesset. Non enim jam tolerabilia facinora patrata-sunt, neque honeste domus mea periit; indignemini et ipsi, 65 aliosque revereamini vicinos homines, qui circumhabitant: deorum vero timete iram, ne-quid rependant, irati propter-mala facinora. Oro et per-Jovem Olympium, et per Themidem, quæ hominum concilia et solvit et cogit. 70 abstinete, amici, et me solum sinite dolore mœsto affligi: nisi forte quippiam pater meus, probus Ulysses, infensus malis affecit bene-ocreatos Achivos; quæ mihi rependentes, malis me afficite infensi, istos incitantes. Mihi vero satius esset, 75 vos absumere opesque-reconditas proventumque: si vos comedissetis, fortasse olim etiam retributio foret. Tamdiu enim per urbem vos insectaremur verbis, bona repetentes, donec omnia reddita-essent: nunc vero mihi insanabiles dolores injicitis animo. 80 Sic ait iratus, ac sceptrum projecit in-terram, lacrimas profundens: commiseratio autem cepit populum omnem. Tunc ceteri quidem omnes taciti erant, nec quisquam ausus-est Telemacho verbis respondere asperis; Antinous vero ipsum solus respondens allocutus-est: 85 Telemache altiloque, animi impotens, quid locutus-es, nos dedecorans! vis vero nobis maculam inferre. Tibi autem neutiquam proci Achivorum in-causa sunt, sed cara mater, quæ sane perquam versutias callet. Jam enim tertius est annus, citoque aderit quartus, 90 ex quo eludit animum in pectoribus Achivorum. Omnes quidem sperare-facit, et promittit viris singulis, nuntios mittens; mens autem ei alia cogitat. Ipsa vero dolum hunc alium in mente excogitavit: exorsa magnam telam in ædibus texebat, 95 subtilem et immensam; continuoque nos allocuta-est: juvenes, mei proci, quandoquidem obiit divinus Ulysses, manete, urgentes meas nuptias, donec vestem perfecero (ne mihi vana fila pereant) Laerti heroi sepulcralem; in tempus quo ipsum 100 fatum triste abstulerit longum-sternentis mortis; ne-qua me in populo mulierum-Achivarum culpet, si absque tegumento jaceat, multa qui-possedit. Sic ait; nobis vero inde ei obsecutus-est animus generosus. Atque ibi interdiu quidem texebat magnam telam, 105 per-noctes vero dissolvebat, postquam faces sibi-apposuerat. Sic triennio quidem latebat dolo, et persuadebat Achivis: sed quum quartus venit annus, et advenerunt horæ, tum vero demum aliqua dixit mulierum, quæ bene norat, et ipsam dissolventem invenimus pulcram telam. 110 Sic eam quidem perfecit, etiam nolens, per necessitatem. Tibi vero sic proci respondent, ut scias ipse tuo animo, sciantque omnes Achivi. Matrem tuam dimitte; jube autem ipsam nubere illi, cuicunque pater jusserit, et qui placuerit ipsi. 115 Si vero adhuc vexabit multo tempore filios Achivorum, ea cogitans in animo, quæ ei abunde dedit Minerva, operaque scire præpulcra, et mentem bonam, et versutias, quales nondum ullam audivimus nec veterum earum quæ olim fuerunt pulcris-comis Achivæ, 120 Tyroque, Alcmeneque, pulcramque-coronam-gerens Mycene: harum nulla similia commenta Penelopæ norat: at hoc quidem probum non cogitavit: tandiu igitur victumque tuum et bona edent, quamdiu illa hunc habebit animum, quem illi nunc 125 in pectoribus posuere dii: magnam quidem gloriam sibi comparat, at tibi desiderium multi victus (divitiarum): nos vero nec ad negotia nostra prius ibimus, nec usquam alio, antequam ipsa nupserit Achivorum cuicunque voluerit. Hunc autem rursus Telemachus prudens contra allocutus-est: 130 Antinoe, nullo-modo fas-est ex-ædibus invitam expellere quæ me peperit, quæ me enutrivit; pater autem meus alibi terræ, vivit ille, vel mortuus-est: durum vero me multa reddere Icario, si ipse volens matrem dimisero. Ex patre enim mala patiar, aliaque deus 135 dabit; quippe mater odiosas imprecabitur Furias, a-domo discedens; reprehensio vero mihi ex hominibus erit: itaque nunquam hunc ego sermonem dicam. Vester vero siquidem animus indignatur ipsorum, exite mihi domo, aliasque parate dapes, 140 vestra bona comedentes, alternantes per domos. Si vero vobis videtur hoc satius et melius esse, viri unius victum impune perdere, absumite; ego vero deos invocabo sempiternos, si unquam Jupiter dederit vindictæ opera fieri: 145 inulti forte deinde intra domos perieritis. Sic ait Telemachus: huic vero duas-aquilas late-sonans Jupiter ex-alto a vertice montis demisit volantes. Hæ autem aliquamdiu quidem volabant cum flatibus venti, propinquæ invicem, contendentes alis: 150 sed quum jam ad-mediam concionem clamosam pervenissent, ibi in-gyrum-flexæ concusserunt alas densas, aspexeruntque omnium capita, portendebantque mortem: atque ut-se-laniarant unguibus circa malas et colla, ad-dextram volarunt perque ædes et per urbem ipsorum. 155 Admirati-sunt autem aves, postquam viderunt oculis, agitaruntque in animo, quæ perfectum-iri imminebat. Inter-hos vero et locutus-est senex heros Halitherses Mastorides: hic enim solus æquales superabat auguria dijudicando et fatalia edicendo: 160 hic ipsis bene-cupiens concionatus-est et dixit: Audite jam nunc me, Ithacenses, quodcunque dixero: procis vero potissimum significans hæc dico. Illis enim ingens periculum imminet: non enim Ulysses diu seorsum ab-amicis suis aberit; sed alicubi jam, 165 prope quum-sit, his cædem et fatum struit omnibus; pluribus vero etiam aliis malum erit, qui habitamus Ithacam undique-conspicuam. Sed longe ante consideremus, quomodo ipsos compescamus: ii vero etiam per-se quiescant: etenim ipsis continuo hoc utilius est. 170 Non enim inexpertus vaticinor, sed bene sciens: etenim illi dico perfecta-esse omnia, ut ei narraveram, quando ad-Ilium ascendebant Argivi, cumque ipsis abiit ingeniosus Ulysses: dixi, eum mala multa passum, amissisque omnibus sociis, 175 incognitum omnibus, vicesimo anno domum venturum: hæc jam nunc omnia perficiuntur. Hunc rursus Eurymachus, Polybi filius, contra allocutus-est: o senex, eia age nunc vaticinare tuis liberis, domum profectus, ne forte quid mali patiantur in-posterum: 180 hæc autem ego te longe sum præstantior vaticinatu. Aves vero multæ sub radiis solis volitant, neque omnes sunt fatales; ceterum Ulysses periit procul: utinam etiam tu periisse cum illo deberes: non tanta vaticinans concionareris, 185 nec Telemachum iratum sic incitares, tuæ domui donum exspectans, si quod præbeat. Sed tibi edico, quod et perfectum erit: si juniorem virum, veteraque multaque sciens, deceptum verbis incitaveris ad-irascendum, 190 ei quidem ipsi primum perniciosius erit; [efficere autem omnino nihil poteris illorum gratia:] tibi vero, senex, mulctam infligemus, quam in animo luens ægre-feras: gravisque tibi erit dolor. Telemacho autem in primis ego suadebo ipse: 195 matrem suam ad patris domum jubeat redire; ei vero ibi nuptias facient, et parabunt dotem amplam valde, quantam convenit caram filiam comitari. Non enim antea quieturos puto filios Achivorum a-conjugii-ambitu molesto; quia neminem timemus omnino, 200 nec sane Telemachum, valde licet multiloquus sit: neque vaticinium curamus, quod tu, senex, loqueris irritum; odio-eris autem adhuc magis. Bona vero rursus male absumentur, neque unquam patria erunt, dum hæc (Penelope) differat Achivos 205 suis nuptiis; nos vero rursus, exspectantes diebus omnibus, propter virtutem contendimus, neque ad alias imus, quas conveniens ducere est unicuique. Hunc autem rursus Telemachus prudens contra allocutus-est: Eurymache atque alii quotquot proci estis generosi, 210 de-istis quidem non vos amplius oro, neque concionor: jamjam enim hæc sciunt dii et omnes Achivi. Sed age mihi date navem celerem, et viginti socios, qui mihi hinc et illinc pertranseant viam maris. Proficiscar enim in Spartam et in Pylum arenosam, 215 reditum sciscitaturus patris diu absentis, si quis mihi dicat mortalium, aut rumorem audiam ex Jove, quæ potissimum fert famam hominibus. Si quidem patris vitam et reditum audivero, sane, vexatus licet, adhuc perduraverim in-annum: 220 si vero mortuum audivero, neque amplius superstitem, reversus jam inde caram in patriam terram, tumulum illi aggeram, et parentalia perficiam plurima, quanta decet, et viro matrem dabo.[TR2] Ille quidem sic locutus consedit. His autem surrexit 225 Mentor, qui Ulyssis eximii erat sodalis; et is ei proficiscens in navibus, commisit domum totam, utque-parerent seni, et ipse firme omnia custodiret: qui-ipsis bene-cupiens concionatus-est et dixit: Audite jam nunc me, Ithacenses, quodcunque dixero: 230 ne quis amplius benignus, mansuetus et mitis sit sceptriger rex, neque mente justa sciens, sed semper difficilisque sit, et injusta faciat. Adeo nullus recordatur Ulyssis divini civium, quibus præfuit, paterque velut mitis erat. 235 Verum enimvero procos superbos nequaquam invideo committere facinora violenta malis-consiliis mentis: sua enim objectantes capita comedunt violenter domum Ulyssis, quem non-amplius putant rediturum-esse. Nunc autem cetero populo succenseo, quod-adeo omnes 240 sedeatis muti, ac neutiquam adorientes verbis pauciores procos compescatis, multi quum-sitis. Hunc autem Evenorides Leocritus contra allocutus-est: Mentor noxie, ingenio stolide, quale locutus-es, nos adhortans ut-compescant! Difficile vero erit 245 viris etiam pluribus pugnare nobiscum de convivio. Etenim si Ulysses Ithacensis ipse adveniens convivantes per domum suam procos illustres expellere domo cogitaret in animo, non ipso lætaretur uxor, quantumvis valde desiderans, 250 veniente; sed is ibi sævam mortem obiret, si cum-pluribus pugnaret; tu vero non recte locutus-es. Sed age, cives quidem dispergamini ad opera unusquisque; huic autem properabit Mentor iter, et Halitherses, qui ei a principio paterni sunt amici. 255 Sed, puto, etiam diu sedens, nuntios percontabitur in Ithaca; perficiet vero iter hoc nunquam. Sic igitur locutus-est, solvitque concionem celerem. Atque hi quidem dispergebantur suam ad domum quisque: proci vero ad ædes iverunt divini Ulyssis. 260 Telemachus autem seorsum profectus ad litus maris, manus quum-lavisset e-cano mari, supplicabat Minervæ: Audi me, qui heri deus venisti nostram domum, et me in navi jussisti per obscurum pontum, reditum sciscitaturum patris diu absentis, 265 proficisci: hæc vero omnia impediunt Achivi, proci autem potissimum, male superbientes. Sic ait precans: prope autem illum venit Minerva, Mentori similis tum corpore, tum etiam voce; et eum compellans verbis alatis allocuta-est: 270 Telemache, neque in-posterum ignavus eris, nec imprudens. Si quidem tibi tui patris instillatus-est animus fortis, qualis ille erat ad-perficiendum opusque dictumque, non tibi deinde vanum iter erit, neque irritum: si vero non illius es filius et Penelopes, 275 non te-quidem deinde spero perfecturum-esse quæ moliris. Pauci etenim filii similes patri sunt; plerique pejores, pauci vero patre meliores. Sed quoniam neque in-posterum ignavus eris nec imprudens, nec te penitus prudentia Ulyssis reliquit, 280 spes tibi deinceps est te perfecturum hæc opera. Ideo nunc procorum quidem sine consiliumque mentemque insipientium, quoniam neutiquam prudentes, nec justi sunt; neque omnino sciunt mortem, ac fatum atrum, quæ jam illis imminet, die uno omnes ut-pereant. 285 Tibi vero profectio non-amplius longe aberit quam tu moliris. Talis enim tibi amicus ego paternus sum, qui tibi navem celerem parabo, et simul comitabor ipse. Sed tu quidem ad domos profectus procis intersis, apparaque viatica et vasis conde singula, 290 vinum in amphoris, et farinam, medullam hominum, utribus in densis; ego vero per populum socios statim voluntarios colligam: sunt autem naves multæ in circumflua Ithaca, novæ et veteres: harum quidem tibi ego providebo eam quæ optima sit; 295 statimque instructam deducemus in-latum mare. Sic dixit Minerva, filia Jovis: neque amplius diu Telemachus morabatur, postquam deæ audiverat vocem. Profectusque-est ire ad domum, suo mœstus animo: invenit autem procos superbos in ædibus, 300 capras excoriantes, porcosque assantes in aula. Antinous autem ridens obviam ivit Telemacho; inque ejus hæsit manu, verbumque dixit et elocutus-est: Telemache altiloque, animi impotens, ne-quid tibi aliud in pectoribus malum sit-curæ opusque verbumque, 305 sed mihi ede, et bibe, sicut antea quidem. Ista autem tibi plane omnia perficient Achivi, navem, et delectos remiges, ut ocyus pervenias in Pylum divinam, ad-quærendam inclyti patris famam. Hunc autem rursus Telemachus prudens contra allocutus-est: 310 Antinoe, nequaquam licet insolentibus cum vobis convivarique invitum, et lætari quietum. An non satis est, quod antea absumsistis multas et eximias possessiones meas, proci; ego autem adhuc infans eram? Nunc vero quum jam adultus sum, et aliorum orationem audiens 315 percipio, et jam mihi augescit intus animus, tentabo, quomodo vobis malum fatum immittam, sive Pylum profectus, sive hic, hoc in populo. Proficiscar quidem (neque vanum iter erit, quod dico), in-aliena-navi; neque enim navis compos, nec remigum 320 fio: sic utique vobis visum-est melius esse. Dixit, et ex manu manum traxit Antinoi facile: proci autem per domum convivium apparabant. Hi vero cavillabantur et illudebant ei verbis: sic autem aliquis dicebat juvenum superbientium: 325 Profecto magnopere Telemachus cædem nobis molitur: aut aliquos ex Pylo ducet auxiliatores arenosa, aut ille etiam ex Sparta; quandoquidem sane cupit vehementer; aut etiam in Ephyram vult, pinguem terram, proficisci, ut inde mortifera venena afferat, 330 injiciatque crateri, et nos omnes perdat. Alius autem rursus dicebat juvenum superbientium: quis vero scit, an non et ipse profectus cava in navi, longe ab-amicis pereat, errans, sicut Ulysses? Sic etiam magis augeret laborem nobis: 335 bona enim omnia divideremus, domum vero tum illius matri daremus habendam, atque ei, qui illam duxerit. Sic dixere: ille vero in-alte-tectum penum descendit patris, amplum, ubi cumulatum aurum et æs jacebat, vestisque in cistis, abundeque odoriferum oleum: 340 ibique dolia vini veteris dulcis-potu stabant, merum divinum potum in-se continentia, ordine ad murum aptata: si-quando Ulysses domum reverteretur, etiam dolores multos passus. Clausiles vero impositæ-erant fores accurate aptatæ, 345 bifores: intus autem mulier proma noctesque diesque erat, quæ omnia asservabat mentis magna-prudentia, Euryclea, Opis filia Pisenoridæ. Hanc tum Telemachus allocutus-est, in-penum vocatam: Nutrix, age jam mihi vinum in amphoris hauri 350 suave, quale post illud dulcissimum est, quod tu servas, illum exspectans infelicem, siquando venerit generosus Ulysses, mortem et fatum elapsus. Duodecim vero imple, et operculis apta omnes.[TR3] Ac mihi farinam infunde bene-consutis utribus: 355 viginti autem sint mensuræ molitæ frumenti farinæ. Ipsa vero sola scias: hæc autem conferta omnia adsint: sub-noctem enim ego ea accipiam, quando jam mater in superna-conclavia ascenderit, somnumque cogitarit. Proficiscar enim in Spartam et in Pylum arenosam, 360 reditum sciscitaturus patris cari, sicubi audiero. Sic dixit; ejulavit vero cara nutrix Euryclea, et lugens, verbis alatis eum allocuta-est: Cur vero tibi, care fili, in mente hæc cogitatio est? quonam autem vis ire multam per terram, 365 solus quum-sis filius dilectus? ille vero periit longe a-patria, generosus Ulysses, alieno in populo. Hi vero tibi statim profecto mala machinabuntur posthac, ut dolo pereas; hæc vero ipsi omnia divident. Verum mane hic, tuis insidens; neque omnino te oportet 370 per pontum infructuosum mala pati, neque errare. Hanc autem rursus Telemachus prudens contra allocutus-est: confide, nutrix: quippe nequaquam sine deo hoc consilium est. Sed jura, te non matri caræ hæc dicturam, priusquam quando undecimaque duodecimaque dies affuerit, 375 aut ipsa desiderarit, et me-discessisse resciverit: ut ne flens corpus pulcrum lædat. Sic igitur dixit; anus vero deorum magnum jusjurandum juravit. Ac postquam juraverat, perfeceratque jusjurandum, statim inde illi vinum in amphoris hausit; 380 atque ei farinam infudit bene-consutis utribus; Telemachus vero domos ingressus, cum-procibus versabatur. Tum rursus aliud cogitavit dea cæsiis-oculis Minerva; Telemachoque assimilata urbem obibat quaquaversum, et singulis viris astans dicebat sermonem: 385 vesperi vero ad navem celerem congregari jubebat. Ipsa autem porro Noemonem, Phronii clarum filium, poscebat navem celerem; ille vero ipsi lubens promisit. Occiditque sol, obumbrabanturque omnes viæ. Et tunc navem celerem in-mare protraxit, omniaque in ipsa 390 armamenta posuit, quæ naves bene tabulatæ ferunt; statuitque in extremitate portus; circum autem strenui socii frequentes congregabantur: deaque hortabatur singulos. Tunc rursus aliud cogitavit dea cæsiis-oculis Minerva: festinavit ire ad ædes Ulyssis divini; 395 ibi procis dulcem somnum infudit, fallebatque bibentes; e-manibus ipsis excutiebat pocula. Hi autem dormitum festinabant in urbem, neque amplius diu sedebant, quia ipsis somnus palpebris incidebat. Sed Telemachum allocuta-est cæsiis-oculis Minerva, 400 evocatum ex-ædibus bene-habitatis, Mentori similis tum corpore, tum etiam voce: Telemache, jam quidem tibi bene-ocreati socii sedent ad-remigium, tuum exspectantes impulsum: sed eamus, ne diutius differamus iter. 405 Sic igitur locuta præcessit Pallas Minerva celeriter; ille autem continuo post vestigia ibat deæ. Ac postquam ad navem devenerant et mare, invenerunt deinde in litore capite-comantes socios. Hos vero allocuta-est divina vis Telemachi: 410 Adeste, amici, viatica afferamus: omnia enim jam conferta sunt in domo: mater vero mea neutiquam scit, neque aliæ ancillæ; una autem sola rem audivit. Sic igitur locutus præcessit; illi simul sequebantur. Ipsi vero inde omnia ferentes bene-tabulata in navi 415 deposuerunt, ut præcepit Ulyssis carus filius. Inde Telemachus navem conscendit, præibat autem Minerva, navisque in puppe consedit; prope autem eam sedebat Telemachus: illi vero retinacula solverunt; atque etiam ipsi nave conscensa in transtris considebant. 420 His vero secundum ventum misit cæsiis-oculis Minerva, acrem Zephyrum, sonantem per obscurum pontum. Telemachus autem socios adhortatus[TR4] jussit armamenta tractare: hi vero adhortanti auscultarunt. Malum autem abiegnum cavam intra basem 425 statuerunt elevatum, et rudentibus colligarunt: trahebantque vela alba bene-tortis loris-bubulis. Flatu autem implevit ventus medium velum; ac fluctus circa carinam ater valde resonabat, nave eunte: hæc vero currebat per fluctum conficiens viam. 430 Quumque-ligassent inde armamenta celerem per navem nigram, statuerunt crateras, coronatos vino: libabantque immortalibus diis sempiternis; ex omnibus vero potissimum Jovis oculis-cæsiæ filiæ. Per-totam-noctem quidem illa et mane conficiebat iter.