de BARDIS DISSERTATIO; in qua nonnulla QUÆ AD EORUM ANTIQUITATEM ET MUNUS RESPICIUNT, et ad præcipuos qui in cambria floruerunt.

breviter discutiuntur.

studio et opera

EVANI EVANS, CERETICENSIS.

Si quid mea carmina possunt, Aonio statuam sublimeis vertice Bardos; Bardos Pieridum cultores, atque canentis Phœbi delicias, quibus est data cura perennis Dicere nobilium clarissima facta virorum, Aureaque excelsam famam super astra locare.

Joh. Lelandus in Assertione Arturii.

Insigni Viro

GVLIELMO VAVGHAN

De Cors y Gedol Armigero,

et

In Senatu Britannico

Pro Comitatu Meirionnydd Delegato, Provinciae

Praefeeto, Rotulorum Custodi,

Societatis Cymmrodorion Londini Praesidi Summo,

Caeterisque Ejusdem Societatis Membris,

Hanc De Bardis Dissertationem,

Summa, Qua Par Est, Observantia D. D. D.

Evanus Evans.

DE BARDIS DISSERTATIO;

Quum per multos annos non sine summa voluptate Bardos Britannos horis subsicivis evolverem, et quum hac ætate fere in desuetudinem abiere ejusmodi studia, et quicquid est Britannicae antiquitatis nostrorum pereat incuriâ, non potui quin hanc qualem qualem rudi Minerva dissertatiunculam in vulgus emitterem, quo exteris melius innotescat, quantum in his olim profecêre nostrates.

Bardi apud Celtas originem habuerunt; et Graeci, qui eorurn meminerunt, mira omnino de illis produnt, quae eo magis fidem merentur quod non solebant laudes suas in Barbaros effusè impendere. Cum alibi gentium hodie nulla eorum maneant vestigia nisi apud Cambro-Britannos et Hibernos, Celtarum posteros; è re fore duxi, si aliquid de antiquioribus qui apud nos extant, praelibarem, praemissis de iis in genere ex Scriptoribus Graecis et Latinis elogii, quò augustius in scenam prodeant; et inde venerandae antiquitatis auctoritatem sibi vindicent.

Unde Bardi nomen sunt sortiti, nondum mihi constat; Annii enim Viterbiensis regem Bardum, uti et omnia ejus hujuscemodi commenta, penitus rejicio. Non omnino abludit vox Bâr furor, modo sit ille poeticus quo se agitari fingebant Bardi. Si ea fuerit vocis origo, necesse est ut primitùs scriberetur Barydd. Utcunque sit, nos a multis retrò Seculis furorem illum poeticum voce Awen designamus, quae deduci potest a Gwên, risus vel lætitia: Poetae enim munus est ut homines cantu exhilaret. Non multum ergo contendimus an ea sit vocis origo, cum vocabulorum antiquorum, cujusmodi sunt hominum, officiorum, urbium, montium et fluviorum sit admodum obscura significatio.

His de Bardorum origine praemissis, ad eorum pergamus munus, prout Scriptores Graeci et Latini tradiderunt. Primus sit Diodorus Siculus, qui haec scribit. Εισι και παρ' αυτοις και ποιηται μελων, ους ΒΑΡΔΟΥΣ ονομάζουσι, ουτοι δε μετ' ορyάνων ταις λύραις ομοίων αδοντες, ους μεν υμνουσι, ους δε βλασφηουσι [60a] Non multum dissimile est quod de illis prodit Ammianus Marcellinus. “Bardi (inquit ille) fortia virorum illustrium facta heroicis composita versibus cum dulcibus lyrae modulis cantitarunt.” His Possidonii apud Athenaeum verba addere lubet, qui eorum munus graphicè depingit. Κελτοι πειάyονται μεζ' εαυτων, και πολεμουντες συμξιωτας ους καλονσι παρασιτους. ουτοι δε εyκώμια άυτων, και προς αθρόους λέyουσιν ανθρώπους συνειςωτας, και προς εκατον των καrα μέρος εκείνων ακροωμένων. τα δε ακόυσματα αυτων εισιν οι καλόυμενοι ΒΑΡΔΟΙ. ποιηrαι δε ουτοι rυyχάνουσι yετ ωδης επαίνοις λέyοντες. [60b] Hinc manifesto liquet eorum præcipuum munus fuisse Heroum laudes in cœlum evehere. Sed quum nulla Celticorum vel Gallicorum extent Bardorum opera, ex quibus quam dignè munus gesserint evincatur, operæ pretium est, alium ex eodem Athenaeo locum adducere, ex quo patebit haudquaquam iis defuisse sublime dicendi genus, quod Græci υψος vocant. Posidonius, Luernii, qui Bittitis pater fuit à Romanis profligati, opes cùm enarrat, tradit eum popularem gratiam ancupantem, per agros curru vehi solitum, aurúmque et argentum in turbas Celtarum innumeras eum prosequentes spargere; quin et septum eundem quadratum stadiorum duodecim aliquando cinxisse, in quo potione sumptuosa et exquisita pleni lacus essant, paratáque cibariorum copia, ut complusculis diebus liceret iis quibus placeret, ingredi, fruíque illo apparatu, cum assiduis ministrorum officiis. Epularum diem aliquando cùm ille constituisset, ac præfiniisset, barbarum quendam Poetam tardius caeteris eo commeantem illi occurrisse, ac canentem laudes ejus, excellentésque virtutes celebrasse, vicem verò suam doluisse, ac deflevise, quòd serius adventasset: illum cantu delectatum auri sacculum poposcisse, et accurrenti cantori projecisse: quo sublato, poëtam ejus rursum laudes iterantem praedicasse currûs, quo vehebatur, impressa in terram vestigia aurum et beneficia procreare mortalibus. Sed praestat ipsa Athenaei verba apponere. Ἔτι ὁ Ηοσειδώνιος διηγούγενος κὶ τὀν Λουερνίου του Βιτύιτος πατρὀς πλουτον, του ὑπὸ Ῥωμαίων καθαιρεθέντος, φησὶ, δημαγωγουντα αὐτόν τὀυς ὄχλους ἐν ἅρμάτι φέρεσθαι διὰ τῶν πεδίων, κὶ σπείρειν χρυσὸν, κὶ ἄργυρον τοῖς ἀκολουθόυσαις τῶν Κελτῶν μυριάσι, φράγμα τε ποιεῖν δωδεκασάδιον τετράγωνον, ἐν ᾦ πληρὂυν ληνὸυς πολυτελοῦς πόματος, παρασκενάζειν τε τοσὂυτο βοωμάτων πλῆθος, ὥστε ἐφ᾽ ἡμἑρας πλειονας ἐξεῖναι τοῖς βουλομένοις τῶν παρασκευασζέντων ἀπολαύειν, ἀδιαλείπτως διακονουμένοις. Άφορίσαντος δ' αὐτοῦ προζεσμίαν ποτε τῆς θοινῆς, αφυςερήσαντά τινα τῶν Βαρβἀρων ποιητἠν αφικέσθαι, καἰ συναντήσαντα μετ' ᾠδῆς ὑμνεῖν ἀυτου τἠν ὐπεροχἠν, εαυτὀν δ' ὐποθρήνειν ὅτι ύσέρηκε τὀν δἐ τεφθέντα θυλἀκιον αἰτῆσαι χρυσίου, καἰ ῥίψαι ἀυτῶ παρατρέχοντι, ἀνελόμενον δ' ἐκεῖνον πάλιν ὑμνεῖν, λέγοντα, ΔΙΟΤΙ ΤΑ ΙΧΝΗ ΤΗΣ ΓΗΣ (ΕΦ ΗΣ ΑΡΜΑΤΗΛΑΤΕΙ) ΧΡΥΣΟΝ ΚΑΙ ΕΥΕΡΓΕΣΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΙ Σ ΦΕΡΕΙ. [61]

Haec sunt quae (ut pote cui ad Bibliothecas aditus non patet) de antiquis illis in medium proferre licuit. Ad nostros jam venio in quibus non desunt veri et genuini υψους exempla. Nequaquam suo genere Graecis et Latinis poetis cedunt nostri Bardi, quamvis ad eorum normam carmina non texerunt. Quid enim nobis cum exteris? An eorum modulo et pede nostra poemata metenda sunt? Quid, ut taceam de Arabicis et Brachmanicis, et in Europa boreali Scaldis? quid fiet, inquam, de antiquioribus illis Sacrosanctis poetis? quid fiet de Jobo; Davide, et siqui alii θεοδιδακτοι poetae? Sed haec a proposito nostro aliena sunt.

Quum res Britonum, ingruentibus Pictis, Scotis, et Saxonibus, laberentur, dici non potest, quantam libris et veteribus nostrorum monumentis stragem ediderint: adeo ut Bardi et historici verè antiqui, sint admodum rari. E nostris historicis qui Bardorum meminit, primus est Gildas Nennius, qui scripsit, uti ipse narrat, anno 858, et quarto Mervini regis. Sed is locus in nonnullis exemplaribus deest, et ejus auctor clarissimo Vaughano, Nennio antiquior esse videtur, qui eum “vetustum Saxonicægenealogiae autorem” nominat. Sive verò is fuerit Nennius, quod mihi videtur, sive, uti ille mavult, aliquis eo vetustior, omnia quae ibi narrantur quam verissima sunt, quamvis scribentium oscitantia quam fœdissime sint depravata. Nec mendas castigarunt editores Gale et Bertram. Quæ ad Bardos sic se habent. “Item Talhaiarn Tatangen in poemate claruit, et Nuevin, et Taliesin, et Bluchbar, et Cian qui vocatur Gweinchgwant, simul uno tempore in poemate Britannico claruerunt.” Qui locus sic restitui debet. “Item Talhaiarn Tatangwn claruit, et Aneurin, et Taliesin, et Llywarch, et Cian qui vocatur Gwyngwn simul uno tempore in poemate Britannico claruerunt.” Ex iis quos hic nominat Nennius tres tantum extant, nempe Aneurin, Taliesin, et Llywarch cognomento Hen. Meminit tamen Talhaiarni Taliesinus in poemate cui titulus Angar Cyfyndawd, i.e. Concordia discors.

Trwy iaith Talhaiarn, Bedydd bi ddydd farn.

“Ex Talhaiarni sententia Expiato erit per baptisum in die supremo.”

Uti et Ciani in eodem poemate.

Cian pan ddarfu Lliaws gyfolu.

“Quando Cianus multos carmine celebratet.”

Meminit et ejudem Aneurinus in suo poemate Heroico, cui nomen Gododin.

Un maban y Gian o faen Gwyngwn.

“Unicus Ciani filius ex valido Gwyngwm ortus.”

Sed quum eorum opera aboleverit ætas, nihil ultra de iis dicere possumus. Hoc saltem constat, si Nennio fides adhibenda sit, eos suo seculo Bardos fuisse eximios. Aneurinus, Taliesinus et Llywarch Hen habent multa notatu digna, et quæ rei istius seculi historicæ multum lucis adferunt. Sed quum eorum sint rarissima exemplaria, intellectu sunt quam difficillima, quod sit partim ob scribentium oscitantiam, partìm ob linguam vetustam et obsoletam, quæ in nullo Lexico vel glossario inveniri potest. Unde fit, ut saepe non plus dimidio vel a peritissimo intelligatur. Taliesinus quem nostrates Pen Beirdd; i.e. Bardorum Coryphaeum appellavere, in aulis Britanniae principum vixit, et ibi clara eorum in bello facinora cantavit. Patronos habuit Maelgwyn Gwynedd, eum scilicet quem Gildas Maglocunum vocat, et Urienum Regedensem Cumbriae principem et Elphinum filium Gwyddno Garanir Dominum Cantref Gwaelod, cujus regio a mari absorpta est circa annum 540. Floruerunt Taliesinus et Aneurin Gwawdrydd Mychdeyrn Beirdd, i.e. Bardorum Monarcha, eodem tempore, circa annum 570. Aneurinus, in suo poemate cui titulus Gododin, refert se in bello juxta Cattraeth sub auspiciis Mynyddawc Eiddin, bellum adversus Saxones gessisse, et ibi omnes, tribus exceptis, inter quos erat Aneurinus, bello occubuisse. Fuerunt sub hoc principe in hac expeditione trecenti et sexaginta tres viri nobiles, qui eum ad bellum juxta Cattraeth sunt secuti. Fit hujus exercitus mentio libro Triadum in hunc modum. Teir gosgordd addwyn Ynys Prydain. Gosgordd Mynyddawc Eiddin Yng Cattraeth; a gosgordd Melyn a Chynfelyn; a gosgordd Drywon mab Nudd yn Rhodwydd Arderydd. i.e. Tres fuere nobiles exercitus Insulae Britannicae. Exercitus Mynyddawc Eiddin juxta Cattraeth; Exercitus Melyn et Cynfelyn: et Exercitus Drywon filii Nudd juxta Rhodwydd Arderydd.

Placuit hic nonnulla ex Aneurini Gododinio excerpere, quae licet ob vetustatem et dialecti varietatem sint admodum obscura (fuit enim si non Pictorum lingua, saltem Britannorum septentrionalium dialectus, et ideo hodiernis Cambro-Britannis minus facilis intellectu) attamen lectori baud injucunda fore judicavi, eo quod salvis Græcis et Latinis sit forsan antiquissimum in Europâ poema. Interpretationem in multis claudicare nullus dubito. Ii quibus plura exemplaria videre contigerit, ea felicius enucleabunt. Ego non nisi unum vidi a Thoma Gulielmo Medico practico scriptum, in quo quae sequuntur sic se habebant.

Caeawg Cynhorawg myn ydd elai, Diphun ym mlaen bun medd a dalai, Twll tal i rodawr yn i clywai awr, Ni roddai nawd maint dilynai, Ni chilia o gamawn, yn i ferai Waed mal brwyn, gomynei wyr nid elai, Nis adrawdd Gododin ar llawr Mordai, Rhag pebyll Madog pan atcorei Namyn un gwr o gant yn y ddelai.

i.e.

“Caeawg Cynhorawg ubicunque ivit, - - - hydro meli dedit, Scutum ejus fuit perforatum, ubicunque audivit Clamorem, hostibus non pepercit, et eos insecutus est: Nec prius a bello destitit, quam sanguis effusè fluxerit, Et eos qui non discedebant securi percussit; Adeo ut non possit Gododin celebrare facta in aula Mordai Ex Madoci castris quum domum profectus est Unus tantum ex centum rediit.”

Caeawg Cynhorawg arfawg yngawr, Cyno diwygwr gwrdd yngwyawr, Cynran yn rhagwan rhag byddinawr, Cwyddai bum pumwnt rhag eu llafnawr, O wyr Deifr a Bryneich dychrawr, Ugeincant eu difant yn unawr, Cynt i gig i fleidd nog yt i neithiawr, Cynt e fydd i fran, nog yt i elawr, Cyn noe argyfrein e waed i lawr, Gwerth medd ynghyntedd gan Liweddawr, Hyfeidd Hir ermygir tra fo Cerddawr.

i.e.

“Caeawg Cynhorawg vir in bello armatus, Et Cyno qui se strenuum gessit in dimicando, Ceciderunt numerus ingens eorum hastis transfixi. Prius lupo parabatur caro, quam nuptiali convivio; Et corvo prius commodum fuit, quam Libitinæ. Prius quam humi fluebat ejus sanguis In aula Lliweddawr mulsum bibit; Et Hyfeidd Hir celebrabitur, donec erit Cantor.”

Gwyr a aeth Gattraeth feddfaeth feddwn, Ffurf ffrwythlawn, oedd cam nas cymhwyllwn, I am lafnawr coch, gorfawr, gwrmwn, Dwys dyngyn ydd ymleddyn aergwn, Ar deulu Bryneich be ich barnaswn, Diluw, dyn yn fyw nis gadawswn, Cyfeillt a gollais, difflais oeddwn, Rhugl yn ymwrthryn, rhyn rhiadwn. Ni mynnws gwrawl gwaddawl chwegrwn, Maban y Gian o faen Gwyngwn.

i.e.

“Viri festinabant Cattraeth, quibus mulsum erat potus, Formâ eximii, quibus ingratus essem, si non meminerim. Hastis armati turmatim rubris, magnis et incurvatis, Pugnabant impetuosi bellatores. Si mihi liceret [66] sententiam de Deirorum populo ferre, Æque ac diluvium omnes una strage prostrarem; Amicum enim amisi incautus, Qui in resistendo firmus erat - - - Non petiit magnanimus dotem a socero, Filius Ciani ex strenuo Cwyngwn ortus.”

Yfeis i o win a medd y Mordai, Mawr maint i wewyr, Ynghyfarfod gwyr, Bwyd i eryr erysmygai. Pan gryssiei Gydywal cyfddwyreai Awr, gan wyrdd wawr cyn i dodai, Aessawr ddellt am bellt a adawai, Parrau ryn rwygiad, dygymmynai Ynghat blaen bragat briwai.

i.e.

“Ego bibi ex vino et Mulso Mordai, Cujus hasta fuit immanis magnitudinis. In belli congressu, Victum aquilis paravit. Quando Cydywal festinavit, exortus est clamor Ante croceam auroram, cum signum dedit, Scutum in asseres comminutos fregit, Et hastis lacerantibus percussit, Et in bello eos qui primam stationem sunt nacti vulneravit.”

Gwyr a aeth Gattraeth buant enwawd; Gwin a medd o aur fu eu gwirawd, Blwyddyn yn erbyn wrdyn ddefawd, Trywyr a thriugaint a thrichant eurdorchawd, O’r sawl yt gryssiassant uch gormant wirawd, Ni ddiengis namyn tri o wrhydri ffossawd, Dau gatci Aeron, a Chynon Daearawd A minnau o’m gwaedffreu gwerth fy ngwenwawd.

i.e.

“Viri ibant ad Cattraeth, et fuere insignes, Vinum et mulsum ex auries poculis erat eorum potus, - - - - - - - - - Trecenti et sexaginta tres auries torquibus insigniti erant, Ex iis autem qui nimio potu madidi ad bellum properabant, Non evasere nisi tres, qui sibi gladiis viam muniebant, Sc. bellator de Aeron et Conanvs Daearawd, Et egomet ipse (sc. Bardus Aneurinus) sanguine rubens, Aliter ad hoc carmen compingendum non superstes fuissem.’

Pan gryssiei Garadawg i gad, Mab baedd coed, trychwn, trychiad, Tarw byddin yn nhrin gymmyniad, Ef llithiai wydd gwn oi angad, Ys fy nhyst Ewein fab Eulad, A Gwrien, a Gwyn, a Gwriad, O Gattraeth o gymmynad, O Fryn Hydwn cyn caffad, Gwedi medd gloyw ar angad, Ni weles Wrien ei dad.

i.e.

“Quando ad bellum properabat Caradocus, Filius apri sylvestris qui truncando mutilavit hostes, Taurus aciei in pugnæ conflictu, Is lignum (i.e. hastam) ex manu contorsit, Cujus rei sunt testes Ewein filius Eulad. Et Gwrien et Gwyn et Gwriad. Ex Cattraeth et congressu ibi, Ex Bryn Hydwn ubi prius habitavit, oriundus, Postquam mulsum lucidum in manu tenuerat, Non vidit patrem suum Gwrienus.”

Cyfwyrein cetwyr cyfarfuant, Ynghyt, yn unfryt yt gyrchassant, Byrr eu hoedl, hir eu hoed ar eu carant, Seith gymmaint o Loegrwys a laddassant, O gyfryssedd gwragedd gwych a wnaethant, Llawer mam a’i deigr ar ei hamrant.

i.e.

“Laudo bellatores qui congressi sunt omnes, Et uno animo hostes adorti sunt, Fuit eorum vita brevis, et longum amicis desiderium reliquerunt, Occiderunt tamen ex Saxonibus plus scepties Ex [68] aemulatione mulierum egregiè egerunt. Et plurima mater lacrymas pofudit.”

Arddyledawc canu, cymman o fri, Twrf tân, a tharan, a rhyferthi, Gwryd ardderchawg marchawg mysgi, Rhudd Fedel rhyfel a eidduni, Gwr gwnedd, difuddiawg, digymmyni ynghat, O’r meint gwlad yt glywi.

i.e.

“Debitus est tibi cantus, qui honorem assecutus es maximum, Qui eras instar ignis, tonitrui et tempestatis, Viribus eximie, eques bellicose Rhudd Fedel, bellum meditaris. Licet vir strenuus adoriatur, eum superabis in bello Ex quacunque regione eum advenisse audieris.”

Arddyledawc canu claer orchorddion, A gwedi dyrraith dyleinw afon, Dimcones loflen ben eryron llwyd, Ef gorau bwyd i ysglyfion. Or a aeth Gattraeth o aurdorchogion, Ar neges Mynyddawg mynawg Maon, Ni ddoeth yn ddiwarth o barth Frython, Ododin wr bell well no Chynon.

i.e.

“Carmine debent celebrari nobiles proceres, Qui post conflictum amnes ripas superare fecerunt. [69] Ejus manus satiavit aquilarum fuscarum gulas, Is et optime cibum paravit avibus rapacibus, Ex omnibus enim eis qui ibant ad Cattraeth aureis torquibus insigniti, Qui partem Mynyddawg in bello defendebant clari satellites, Nullus ex Britonibus melius suum egit munus In Gododin, (ex iis qui ex longinquo venerunt) quam Conanus.”

Truan yw gennyf i gwedi lludded Goddef gloes angau trwy anghyffred Ag eil trwm truan gennyf fi, gweled Dygwyddaw an gwyr ni pen o dräed Ac uchenaid hir ac eilywed Yn ol gwyr pybyr tymyr tudwed Rhyfawn a Gwgawn Gwiawn a Gwlyged Gwyr gorsaf gwriaf gwrdd ynghaled Ys deupo eu henaid hwy wedi trined Cynnwys yngwlad nef addef afreued

i.e.

“Me maximè dolet post laborem amicos nostros Subire mortis angorem more inassueto; Et iterum me maximè dolet quod ipse vidi Viros nostros in bello gradatim cadentes. Gemitus est longus et opprobrium Post homines alacres patriæ decus, Rhyfawn et Gwgawn Gwiawn et Gwlyged; Viri qui erant sustentacula (belli sc.) fortissimi et in angustiis magnanimi Ascendant eorum animæ post pugnam In regnum cœlorum ubi habitatio est sine ullo desiderio.”

Hæc de Aneurino sufficiant.

Floruere eodem seculo et multi alii Bardi inter quos eminet Myrddin Wyllt, id est, Merlinus Sylvestris, qui poema composuit cui titulus Afallennau, id est, pomarium, in quo patroni sui Gwenddolau filii Ceidio munificentiam prædicat.”

Afellen beren bren y sydd fad Nid bychan dy lwyth sydd ffrwyth arnad A minnau wyf ofnawg amgelawg am danad Rhag dyfod y coedwyr coed gymmynad I gladdu dy wraidd a llygru dy hâd Fal na thyfo byth afal arnad A minnau wyf gwyllt gerthrychiad Im cathrid cythrudd nim cudd dillad Neum rhoddes Gwenddolau tlysau yn rhad Ac yntau heddyw fal na buad.

i.e.

“O arbos pomifera, dulcis et bona, Non parvum fers onus fructuum; Ego tui causa anxius et solicitus sum Ne lignatores arbores ad cædendas veniant, Et effodiant tuam radicem, et semen corrumpant, Ita ut nunquam postea pomum feras: Ego sum ferus, hominibus spectaculum, Me occupat horor, et vestes me non amiciunt. Gwenddolau dedit mihi gratis jocularia, Et ipse est hodie non uti olim fuit.”

Fuit Merlinus Morfrynii filius et Albania oriundus, et alter fuit a Merlino Ambrosio qui vixit tempore Vortigerni, et eò quod nepotem causu interfecerit in insaniam incidit et in Caledoniam recessit sylvam feri instar, ubi, cum animi compos esset, sortem suam carminibus deploravit.

Floruit hoc seculo et Llywarch-hen, i.e. longævus, Urieni Cumbriæ principis consobrinus. Extant ab eo scripta poemata in quibus narrat se a Saxonibus in Povisiam pulsum fuisse, et sibi fuisse viginti quatuor filios auries torquibus insignitos, et omnes patriam defendendo bello occubuisse. Qui plura de hoc viro nobili et Bardo desiderat Cl. Llwydii Archaeologiam Britannicam consulat p. 259.

Vixerunt eodem tempore alii Bardi, sed cum eorum non extent opera, nomina tantum interserere sufficat Tristfardd, Bardd Urien Reged. Dygynnelw, Bardd Owain ap Urien, Afan Ferddig, Bardd Cadwallon ap Cadfan. Golyddan, Bardd Cadwaladr Fendigaid. Sunt in iis qui extant multa quae historico Britannico usui esse possunt: fuere enim Bardi rerum gestarum fidi narratores. Fuit eorum praecipuum munus principum et magnatum laudes, et egregia in bello acta carminibus celebrare, quod et olim de iis observavit Lucanus.

Vos quoque, qui fortes animas belloque peremptas Laudibus in longum vates dimittis aevum, Plurima securi fudistis carmina Bardi. Lib.

“Bardi (inquit Lelandus in Assertione Arturii) soli musicis numeris, et illustri nobilium memoriæ conservandæ studebant, canebant illi ad lyram heroum inclyta facta, profuit hoc studium mirificè cognitioni, tanquam per manus posteritati traditae. Unde quoque contigit ut Arturii maximi nomen, fama, gloria utcunque conserventur.” Inventus est enim ejus sepulchrum in monasterio Glastoniensi juxta id quod Bardus cecinerat coram Henrico Secundo, quod satis demonstrat illos historicorum fidorum aequè ac poetarum munus egisse.

Habemus praeter hos quos supra citavimus Bardos, nonnulla carmina anonyma pervetusta, quae Druidum esse existimavit Edvardus Lluyd, cujusmodi sunt Englynion yr Eiry, y bidiau, y gorwynnion. Moris fuisse Druidis carmina almunos docere notavit Caesar: “Magnum ubi versuum numerum edicere dicuntur. Itaque nonnulli annos vicenos in disciplina permanent, neque fas esse existimant ea litteris mandare, quum in reliquis fere rebus publicis privatisque rationibus, Graecis litteris utuntur. Id mihi duabus de causis instituisse videntur; quod neque in vulgus disciplinam efferri velint, neque eos qui discunt litteris confisos minus memoriae studere, quod feré plerisque accidit ut praesidio litterarum diligentiam in discendo ac memoriam remittant.” Genus carminis quo in his usi sunt fuit Englyn Milwr.

Haec de antiquissimis quae nunc extant Bardis Britannicis dicere sufficiat, ad illos nunc accedo qui durante Principum Cambriæ gubernaculo floruerunt. A seculo sexto ad decimum nihil quod novi extat scriptum, saltem non vidi, neque quid causæ esse potuit augurari possum, nisi frequens bellorum strages et Britannorum inter dissidia. In Hoeli Boni, nostris Hywel Dda, legibus fit Bardi aulici mentio, et quænam fuerit ejus ibi conditio, quæ, [73] temporis ratione habitâ, fuit perhonesta. Circa annum 1170 Gruffydd Ap Conan Cambriæ princeps legem Bardis praescripsit, in qua cautum erat ut nullam praeter suam exercerent artem, in qua et dona et pœnas constituit. Eos autem in tres classes divisit, Prydydd, Teuluwr, et Clerwr; et fixum unicuique secundum ordinem statuit stipendium. Eorum electio fieri solebat in solenni principum et procerum concessu, ubi unicuique secundum meritum assignatus est locus. Ille vero qui praecelliat, sellâ donatus est aureâ vel argentea, unde et Cadeirfardd dictus, i.e. Bardus qui sellam assecutus est.

Ab eo tempore multi eximii floruerunt Bardi, et a principibus admodum fovebantur. Meilir qui fuit Gruffini filii Conani Bardus, fuit et ejusdem miles et legatus uti et ipse in ejus epicedio refert.

Yfeis gan deyrn o gyrn eurawg Arfod faedd feiddiad angad weiniawg Yn llys Aberffraw er ffaw ffodiawg Bum o du Gwledig yn lleithawg Eilwaith ydd eithum yn negessawg O leufer lliw camawn iawn dywyssawg Bu fedd aur gylchwy yn fodrwyawg Torresid gormes yn llynghessawg Gwedi tonnau gwyrdd gorewynnawg Dyphuthynt eu seirch meirch rhygyngawg.

i.e.

“Dedit mihi potum ex cornu deaurato princeps, Cujus impetus erat instar apri ferocis in bello, cujus Manus erat liberalis In aula Aberffraw, quod mihi decus et felicitas fuit. Ex domini mei parte miles fui, Et iterum legationem obii. Quum a bello cruento discederet princeps egregius. Mulsum ex poculo aureo bibebatur in circulo, Hostium enim invasionem navalem repulimus, Et post refluxum undarum viridium perspumosarum Portabant phaleras in littore sicco equi gestientes.”

Nec dedignati sunt ipsi principes hanc artem, animi relaxandi causa, colere, ut testantur Oweni Cyfeiliog principis Provisiæ et Hoeli filii Oweni Venedotiæ principis opera, quibus addere licet Llewellinum ultimum Cambriae principem. De eo enim sic Matt. West. circa natale domini Llewellinus accessit ad regem misericordiam non justitiam petiturus—et paulo post—Rex Edwardus vocalem principem diligenter instructum ad partes Walliae redire permisit. [74] Poematum argumenta erant egregia in bello facinora, libertas, hospitalitas et munificentia, et si quae alia virtus, quae homines domi ornat, et foris hostibus tremendos reddit. Et fuit eorum in accendendis hominum ad clara incepta animis tanta vis, ut nihil aeque sonaret Tyrtaei musa quum suos ad honestam mortem oppetendam hortaretur. Et quaenam, quaeso, reipublicae tam utilis virtus, quum hostibus utrinque premeretur, et cum sola spes, salus et libertas esset in armis, quam magnanimus periculorum contemptus, et ad ea adeunda ardor egregius? Sed præstat Giraldum Cambrensem audire qui iis vixit temporibus, et fuit eorum quæ hic narrantur oculatus testis. “Nec ullo prorsus nisi martio labore vexantur, patriæ tamen tutelæ student et libertatis: pro patria pugnant, pro libertate laborant; pro quibus non solum ferro dimicare, verum etiam vitam dare dulce videtur. Unde et in thoro turpe, in bello mori decus putant. Ac illud poetæ dixerunt—procul hinc avertite pacem, nobilitas cum pace perit, nec mirum si non degenerant. Quorum enim hi reliquiae sunt Æneadae in ferrum pro libertate ruebant. De his igitur spectabile, quod nudi multoties cum ferro vestitis, inermes cum armatis, pedites cum equitibus congredi non verentur, in quo plerumque conflictu sola fiunt agilitate, et animositate victrices. Illis quorum poeta sic meminit, sicut situ sic natura non dissimiles.”

— Populus quos despicit arctos Felices errore suo, quos ille timorum Maximus haud urget leti metus, inde ruendi In ferrum mens prona viris, animaeque capaces Mortis, et ignavum rediturae parcere vitae.

Et nonnullis interjectis—“Illud in hoc loco notandum videtur, quod Anglorum Rex Henricus Secundus nostris diebus imperatori Constantinoplitano Emmanueli super insulae Britannicae situ ac natura, magisque notabilibus litteris et nunciis inquirenti: inter caetera hoc quasi praecipue notabile rescripsit. In quadam insulae parte sunt gentes quae Wallenses dicuntur, tantae audaciae et ferocitatis ut nudi cum armatis congredi non vereantur, adeo ut sanguinem pro patria fundere promptissime, vitamque velint pro laude pacisci.” Hactenus Giraldus.

Non immerito Bardis tantus fuit habitus honor; ii enim heroum inclyta canentes acta, et majorum illustria proponentas exempla suos ad ardua incitabant, unde et patriae salutem, principibus et proceribus gloriam conciliabant; nec solum illustria aliorum canebant facta, verum ipsi in bello eodem quo in cantibus ardore incitati, multa praeclara fortitudinis exhibebant documenta. Gwalchmai filius Meilir se Cambriae fines adversus Anglos defendisse gloriatur in poemate cui titulus Gorhoffedd Gwalchmai, i.e. ejus Deliciæ. Stationem ejus juxta fluvium Efurnwy fuisse docet non pocul ab agro Salopiensi. Sunt multa in hoc poemate tam heroe quam Bardo digna. Postquam enim excubias per noctem totam egisset Gwalchmai, ad lucem diei appropinquantis laetus, loci et rerum circumjacentium pulchritudine delectatus, omnem curam et solicitudinem amovit, et philomelae cantui, et aquae juxta labantis murmuri, et arborum herbarumque virori attendit, imminens ab hoste periculum contemnens, Marti aeque ac Mercurio paratus, firmum mehercle et generosum pectus!

Poema in hunc modum incipit.

Mochddwyreawg Huan haf dyffestin Maws llafar adar, mygr, hyar hin. Mi ydwyf eurddeddf ddiofn yn nhrin Mi wyf llew rhag llu; lluch fy ngorddin Gorwyliais nos yn achadw ffin Gorloes rydau dwfr Dygen Freiddin [77] Gorlas gwellt didryf, dwfr neud jessin Gwyrlain yn gware ar wely lliant Lleithrion eu pluawr, pleidiau eddrin.

i.e.

“O sol æstive, cito oriens propera, Suavis est cantus avium, et cælum sudum et serenum est. Ego sum bona indole præditus, et in bello intrepidus, Sum leo strenuus in fronte exercitus, et meus impetus est violentus, Totam noctem pervigilavi fines tutando Ubi sunt vada translucida juxta Dygen Freiddin Ubi herba in loco solitario crescens perviridis est, et aqua limpida Mergi ludunt in fluctuum lecto, Quorum plumæ fulgent, et ipsi inter se certant.”

Non pigebit hic de alio Bardo, scilicet Cynddelw Brydydd Mawr, i.e. Condelao vate eximio, nonnulla ex Oweni Venedotiæ principis epicedio excerpere; fuit enim ille, uti ex historia constat, patriæ propugnator, et in bello fere semper victor. Vixit Cynddelw in Povisia, et fuit Madoci filii Maredudd, illius regionis principis, Bardus aulicus.

Gwersyll torfoedd tew llew lladdai, Gorsaf tarf, taerfalch fal Gwalchmai, Gorfaran Gwrfan gorfyddai, Gwr yn aer yn aros gwaedd fai, Bryd Erof gryd, arf greu a ddodai, Brwydr eurgrwydr, eurgrawn ni guddiai, Bradog waith gwynniaith gwynnygai, Brys briwgad, brig bragad briwiai, Brwysc lafneu ynghreu yngrhai celanedd, Cymminedd cymmynai, Gwyrdd heli Teivi tewychai, Gwaedlan gwyr, a llyr ai llanwai, Gwyrach rudd gorfudd goralwai, Ar donniar gwyar gonofiai, Gwyddfeirch tonn torrynt yn ertrai, Gwythur naws fal traws au treifiai, Gwyddfid Eingl ynghladd au trychai, Gwyddgwn coed colled au porthai, Gwyddwal dyfneual dyfnasai fy modd, Fy meddiant a gaffaei. Colleis Arglwydd call nim collai, Corf eurdorf, eurdal am rhoddai, Cof cadflawdd am cawdd, a’m carai, Car cerddawr, cerddau ai cyrchai, Gryd wascar, llachar, a’m llochai, Grym dilludd Dillus fab Erfai, Greddf Greidwyr, a Chywyr a Chai Glew ddefawd glyw oesdrawd aesdrai, Ystre hynt, wastad, westrei gwinfydig Gwyn ei fyd bieufei. Gwyth escor tra mor, tra Menai, Gwlydd elfydd elwais o honai, Tra fu Owain mawr ai meddai, Medd a gwin a gwirawd fyddai, Gwynedd wen Gwyndyd len ledpai, Gwedi gwawr, cad fawr ai cadwai, Pa wladwr, arwr arwyndai, Pa wledig a wledych arnai?

i.e.

“Densas turmas in conflictu occidit leo Qui fuit instar Gwalchmai acris ad fugandum hostes, Superavit magnas copias Gwrvanni. Fuit in bello vir qui tubam expectabat, Similis Erof bellicoso, qui telum cruentum duxit. Ex bello rediens, in quo aurum nactus est, thesaurum non recondit; In hostes dolosos certans magnâ excanduit irâ; Hastæ in bello furiosæ erant in cadaveribus occisorum Et acies (gladiorum) se invicem contriverunt. Viridis aqua Teivii pinguis facta fuit. Fluxus virorum sanguinis et maris eum ripas superare fecit, Et rubra [79] avis aquatilis, pro nagno hebebat emolumento, Et per fluvios cruoris natabat, Et alti marini equi (i.e. fluctus) plangebant in littore. Magnanimus ille princeps eos instar tyranni oppressit, Et Anglorum cumulos in fossa truncavit. Sylvestres canes amiserunt opsonatorem, Quibus in densis vepribus assolebat esse victus, neque meo assensu, Neque auxilio indigebat. Perdidi dominum prudentem, qui me non neglexit, Cujus corpus erat auro amictum, quique mihi aurum dedit Cujus memoria (mortui) me lædit: qui me dilexit: Amicus enim erat Bardo, et eum apetebant carmina Ille qui homines in bello dissipare fecit, et cujus impetus erat violentus me fovit, Cujus robur erat ineluctabile instar Dillus filii Erfai, Et cujus ingenium erat simile Greidwyr, Cywyr et Cai Herois instar hastam gessit comminutam Domi autem vitæ cursus erat tranquillus, hospes enim erat munificus Et ad summam felicitatem pervenit. Ille victorias reportavit violentus trans sestuarium Menai Ubi terra est benigna, ex qua beneficium sum nactus: Donec extitit Owenus magnus qui Monam possesit, Mulsum, vinum et gwirawd [80] bibimus. O Venedotia olim beata, Venedotorum tutatem asperum, Post Heroem bellicosum qui te defendet! Quis ex nostratibus heros in aedibus vivens magnificis, Quis princeps te gubernare aequo ac ille valebit?”

Sed non semper in bellatorum laudes effusi erant Bardi; saepe etiam principum et magnatum fata indigna lugubriter canebant. Sed infinitum esset haec singulatim recensere. Unum sat est adducere exemplum, ex quo de aliis facile judicari potest. Leolino Gruffini filio, ultimo Cambriae principe, juxta Buellt dolo sublato, dici non potest quanto id Bardos dolore affecit. Inter quos Gruffydd ap yr ynad coch haec texuit admodum παθητικως.

Llawer llef druan, fal pan fu Gamlan, Llawer deigr dros rann gwedi gronniaw, O leas gwanas gwanar eurllaw, O laith Llewelyn cof dyn nim daw, Oerfelog calon, dan fron o fraw, Rhewydd, fal crinwydd y sy’n crinaw, Poni welwch chwi hynt y gwynt ar glaw? Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw? Poni welwch chwi’r mor yn merwino’r tir? Poni welwch chwi’r gwir yn ymg’weiriaw? Poni welwch chwi’r haul yn hwylio’r awyr? Poni welwch chwi syr wedi syrthiaw? Poni chredwch i Dduw ddyniadon ynfyd Poni welwch chwi’r byd wedi bydiaw? Och hyd attat di Dduw na ddaw mor tros dir Pa beth in gedir i ohiriaw? Nid oes le i cyrcher rhag carchar braw Nid oes le i triger och! o’r trigaw, Nid oes na chyngor, na chlo nag agor, Na ffordd i esgor brwyn gyngor braw!

i.e.

“Frequens est vox lugubris, veluti olim in Camlan, Multae lacrymae in genis accumulantur, Eo quod occidit Cambriae sustentaculum, et ejus dominus munificus. Ex quo occidit Leolinus de caeteris non curo; Cor frigidum est sub pectore ob horrorem, Et is qui prius hilaris erat, jam marcescit. Nonne videtis venti et imbris cursum? Nonne videtis quercus in se invicem ruentes? Nonne videtis mare terram vastans? Nonne videtis solem ex cursu aerio deflectentem? Nonne videtis astra ex orbibus corruisse? Cur Deo non creditis homines, vesani? Nonne videtis mundi finem adesse? Exclamabo usque ad te, o Deus, cur terram non absorbet mare, Et cur diutius relinquimur in angore languere? Nullus est locus, quem petamus aegri, Nullus locus, in quo habitemus miseri, Nullum restat consilium, nullum effugium, Nulla via, qua evitemus fatum luctuosum.”

Floruere a tempore Gruffini Conani filii ad hunc Leolinum et multi alii Bardi insignes, inter quos eminet Llywarch cognomine Prydydd y Moch, qui Leolini Magni, nostris Llewelyn Ap Iorwerth, victorias multis celebravit odis, uti et fecere Dafydd Benfras, Daniel ap Llosgwrn Mew, Llewelyn Fardd ap Cywryd.

Floruit eodem tempore in Ceretia Phylyp Brydydd, qui Bardus fuit Rhys Geyg et Rhys Ieuanc ex familia Rhys ap Tewdwr oriundus.

Longum esset singulos recensere; de praestantioribus pauca praelibasse sufficit. Cum Cambriam in suam potestatem redegerat Edwardus primus, in Bardos saeviit tyranni instar, et multos suspendi fecit. Quid mirum, cum ipsum Leolinum principem et Davidem fratrem tam inhumaniter tractaverit? Sed Edwardus a Leolino olim in fugum pulsus, noluit illi nec asseclis ignoscere. Hinc illae lacrymae. Bardis objiciebatur quod cives in seditionem excitarunt, id est revera, quod eos ad vindicandum libertatem pristinam majorum more hortarentur. Bardi enim fuere Cambris idem quod olim Atheniensibus oratores, quos ut Graeciam in servitutem redigeret, sibi tradi voluit Philippus Macedo. Regum Angliae justiciarii post Edwardum in Cambria ejus exemplum secuti, Bardos legibus iniquis obnoxios ubique sustulerunt; unde fit ut admodum sint rari ab eo tempore usque ad annum 1400, quo, Anglorum excusso servitutis jugo, sub Oweni Glyndwr auspiciis, se in libertatem priscam vindicarunt Cambri. Hoc aevo multi claruere Bardi, inter quos Iolo Goch Oweni magnificentiam et victorias ad sydera tulit. Fuit enim Owenus Bardorum fautor et Maecenas, et eos undiquaque ad aulam liberalitate provocabat. Eo tempore floruit Dafydd ap Gwilym Bardorum longe venustissimus e Ceretia oriundus. Avunculum habuit Llewelyn ap Gwilym de Cryngae et Dôl Goch, qui eum liberaliter educabat. Patronus ejus fuit Ifor Hael de Bassaleg, cujus munificentiam et magnanimitatem multis prosequitur laudibus. Cum Oweni retro laberentur res, Cambros more inaudito oppressit Henricus IV. et patriae fatum subiere Bardi. Lege enim cautum erat ne annuam peragrationem et conventus, nostris Clera et Cymhortha celebrarent. Haec fuit causa cur multi hoc saeculo tam obscure scripserint: multis enim cantibus Cywydd Brut, i.e. Carminis fatidici nomen indidere; quod et fecere postea cum inter Eboracenses et Lancastrenses grassaretur factio. Henricus V. multum a paterna remisit in Cambros saevitia. Ab eo tempore longa floruit Bardorum series, et in magnatum aedibus alebantur, ubi eorum genealogias et signa gentilitia texebant, eorumque virtutes, scilicet magnanimitatem, hospitalitatem et alias animi atque corporis ingenuas et honestas dotes debita prosequebantur laude. Mos enim fuit Britannis olim, uti et nunc Cambris, ut longam majorum seriem producerent, et Bardi qui hoc munere sunt functi Arwyddfeirdd sunt appellati, et carmen texuere “parasematicum, quod cum prosapia generisve serie, etiam et παρασήματα, id est insignia nobilium et generosorum describit ea, quae in vestibus et vexillis et hujusmodi aliis insignita conspiciuutur, quaeque fiunt aut feruntur, ita ab iis discreta ut nosci possint quorum sint, sive ad quos pertineant, more antiquorum bene meritis tributa, et tanquam ornamenta laudis et gloriae, vel ob propriam vel suorum majorum virtutem comparata.”—Vide Johannis Davidis Rhesi Linguae Cymraecae Institutiones accuratas pag. 146. Ex quo et haec de hujuscemodi Bardo transtulimus p. 303. “Pwy bynnag a ddywetto ei fod yn Arwyddfardd, gwybydded achoedd Brenhinoedd a Thywyssogion, a chyfarwyddyd oddiwrth y tri Phrifardd ynys Prydain, nid amgen, Myrddin ap Morfryn, a Myeddin Emrys a Thaliesin Ben Beirdd.” i.e. “Quicunque voluerit esse Bardus parasematicus, necesse est ut sciat regum et principum stemmata, et sit bene versatus in operibus Merlini Morfrynii filii, Merlini Ambrosii et Taliesini summi Bardi.” Et hoc fuisse antiquitus Bardorum munus annotavit Giraldus Cambrensis. “Hoc mihi notandum videtur, quod Bardi Cambrenses et cantores seu recitatores genealogias habent prædictorum principum in libris eorum antiquis et autenticis, eandemque memoriter tenent a Roderico Magno usque ad Belinum Magnum, et inde usque ad Sylvium, Ascanium et Æneam, et ab ea usque ad Adam generationem linealiter producunt.”

Non abs re fore judicavi hic monumentum vetus inserere; quod in manuscripto Joh. Dav. Rhesi propria manu exarato inveni. Quod quidem manuscriptum dignum est omnino quod prelo mandetur: nostram enim linguam poesin, et alia vetusta monumenta adversus ignarum quendam calumniatorem, quorum messem innumeram hæc aeque ac superior aetas tulit, strenue vindicat. Hic tractatus in lingua Britannica eleganter scriptus est, et talium nebulonum inscitiam protervam facile retundit. Videtur vir doctissimus hoc monumentum ex vetusto aliquo scriptore nunc deperdito excerpsisse. Utcunque sit, id ego ex ejus autographo hic fideliter exscribere curavi. “Blethinus filius Cynvini patri in principatu Povisiæ successit. Hic templa, castra et maneria renovari fecit, leges Howeli observavit. Inter tres principes, videlicet, Gruffinum filium Conani principem Venedotiæ, Blethinum filium Cynvini principem Povisiæ, et Rhesum filium Tewdwr principem Suth-walliæ inquisitio magna fuit de armis et de regali sanguine antiquorum Britonum. Quibus conquisitis in ditione sapientium Walliæ; repertæ fuerunt tres lineæ regales, et quindecim lineæ de sanguine nobilium senatorum Britanniæ. Hic Blethinus primus omnium principum Povisiæ, in armis usus est leone rubeo in sulphure. Hic castrum de Dol y Forwyn fundavit, et apud Mifod sepultus est.”

Sunt in istis genealogiis multa quæ antiquario Britannico usui esse possunt; nihil enim apud nostrates vel antiquius vel magis autenticum extat, et nihil quod magis nostram illustrat et confirmat historiam. Nonnulli enim ex Bardis non solum rei poeticae, verum etiam historicae mentem appulerunt. Erat in monasteriis uber historiarum, genealogiarum et poeseos collectio. Bardi enim ab abbatibus maxime fovebantur, et erant in festis solennibus ab iis laute excepti: uti constat ex operibus Gutto’r Glynn, Guttun Owain, Ieuan Deulwyn et Tudur Aled. Extant et nunc in nobiliorum ædibus innumera Epicedia, quæ nostrates Cywyddau Marwnad nuncupavere: fuit enim Bardi domestici munus, cum aliquis e familia obierit, ejus Epicedium concinnare, quod post exequias ad cognatos fuit delatum et coram iis a Rhapsodis quos nostrates Datceiniaid nominavere recitatum. Inter alia quæ in defuncti honorem sunt narrata, ejus genealogiam memorare tenebatur, ex quibus nobilibus ortus fuerit familiis, et quæ præclara fecerint ejus majores facinora. Hujuscemodi poematum multa vidi exemplaria pulchre exarata. Ab Elizabethae Reginæ tempore nullus fuit Bardorum legitimus consessus: unde fit ut nil sit deinceps accurate et secundum prosodiæ regulas scriptum: eousque ut jamdudum Bardorum et historicorum opera (ex quibus solis vera et genuina Britanniæ historia petenda est) in maximo sint periculo ne funditus pereant. Quod multas ob causas in seculo tam docto et sagaci maxime est deplorandum, sunt quidem hoc ævo qui hæc studia velint rediviva, et qui plus ipsi possint in re poetica atque historica quam quos superior tulit aetas. Inter quos societas Cymmrodorion Londini, patriae atque maternae linguae amore instigata, inter alia laude digna instituta, nonnulla veterum et recentiorum melioris notae Bardorum poemata typis mandare meditatur. Opus profecto omnibus Cambris ingenuis gratissimum et longe desideratissimum. Optandum est potius quam expectandum, ut ii qui habent aliquid in poesi vel historia notatu dignum in privatis bibliothecis reconditum, id in vulgus emittant, aut saltem ab iis qui hujusmodi rebus operam navant perlegi permittant. Sic enim suae famae et patriae commodo melius consulent quam vermibus et muribus committere.

Ego autem in Cambriae montibus degens a bibliothecis et museis procul, quod potui feci; utinam ii qui plus possint, et materiam uberiorem sunt nacti de Bardis, et caeteris Britannicae antiquitatis reliquiis, meliora cudant.