CWYDD MARWNAD LLEUCU LLWYD.
Reading edition
Lleucu Llwyd ydoedd rian rinweddol, nodedig am ei glendid a’i phrydferthwch, yn byw yn Mhennal, ar lan yr afon Dyfi, oddeutu pedair milltir o Aberdyfi, ar ffordd Machynlleth, yn y 14eg canrif. Cerid hi â chariad pur gan Llewelyn Goch ap Meirig Hen, o’r Nannan, gerllaw Dolgellau. Ond nid oedd ei thad mewn un modd yn foddlawn i’r garwriaeth, ac achubai bob cyfle i yru annghariad rhwng Lleueu a Llewelyn. Un tro, dygwyddodd i Lewelyn Goch fyned ar daith i’r Deheubarth, a daeth ei thad at Lleucu, adywedodd wrthi, er mwyn diddyfnu ei serch oddiar y bardd, fod Llewelyn wedi ymbriodi yno â merch arall. Pan glywodd Leucu yr ymadrodd byn, hi a syrtbiodd mewn llewyg, ac a drengodd yn y fan! Dychwelodd Llewelyn adref; ac ofer ceisio darlunio ei deimladau pan ddeallodd fod hyfrydwch ei lygaid wedi huno yn yr angau; a than ei deimladau cyffröus ar yr achlysur, efe a gyfansoddod yr alarnad ganlynol, am yr hon, er holl gloffrwymau’r gynghanedd gaeth, y gellir dywedyd, megys y dywedodd Daniel Ddu am alargwyn Burns ar farwolaeth ei Highland Mary, mai cerdd ydyw a fydd byw nes bo i holl dyrau, dawn syrthio i lynclya annghof tragwyddol.
Yr oedd yr anffodus Lewelyn Goch yn fardd penigamp yn ei ddydd; a chyfrifir ei fod yn ei flodau o’r flwyddyn 1330 i 1370. Argraffwyd chwech o’i gyfansoddiadau yn y gyfrol gyntaf o’r Myfyrian Archaiology of Wales; ac y mae amryw o bonynt yn aros hyd yn hyn mewn llawysgrifen heb weled goleuni dydd. Nid ydys yn gwybod fod yr alarnad a ganlyn wedi ei bargraffu erioed o’r blaen. Y mae yn ein meddiant gyfieithiad Saesonig o honi mewn rhyddiaeth, o waith Ieuan Brydydd Hir; ac efelychiad o fesur cerdd, yn yr un iaith, o waith y diweddar Risiart Llwyd, Bardd Eryri. Ysgrifenwyd marwnad Llewelyn Goch ei hun gan Iolo Goch.
Y mae, neu o leiaf yr oedd, caead arch un Lleucu Llwyd, yr hon a fu farw yn y flwyddyn 1402, i’w weled yn Eglwys Llaneurgain, yn ar Fflint; ond nid ymddengys mai Lleucu Llwyd o Bennal yw y rhian a goffëir yno. Yr oedd Lleucu Llwyd Llaneurgain yn ferch i Rys ab Rhobert, o’r Cinmael, ac yn wraig i Hywel ab Tudur, o’r Llys, ynmhlwyf Llaneurgain, ac yn nith i’r bardd Dafydd Ddu o Hiraddug. Hywel ab Tudur ydoedd un o henafiaid y teuluoedd presenol sy’n dwyn yr enw Mostyn.
Y mae Llewelyn a Lleucu, yn gystal testyn cerdd a Romeo and Juliet; ond, pa le mae’r Shacspear Cymraeg i ysgrifenu trychwawd arno?—Y Brython.
Llyma haf llwm i hoew-fardd, A llyma fyd llwm i fardd! Nid oes yng Ngwynedd heddiw, Na lloer, na llewyrch, na lliw, Er pan rodded—trwydded trwch— Dan lawr dygn dyn loer degwch. Y ferch wen o’r dderw brenol, Arfaeth ddig yw’r fau o’th ol! Cain ei llun, canwyll Wynedd, Cyd bych o fewn caead bedd! F’ enaid! cyfod i fynu, Agor y ddaiar-ddor ddu! Gwrthod wely tyfod hir, A gwrtheb f’ wyneb, feinir! Mae yma, hoewdra hydraul, Uwch dy fedd, hoew annedd haul, Wr llwm ei wyneb hebod, Llewelyn Goch, gloch dy glod; Yn cynnal, hyd tra canwyf, Cariad amddifad ydd wyf;— Ud-fardd yn rhodio adfyd O Dduw gwyn! hyd hyn o hyd. Myfi, fun fwyfwy fonedd, Echdoe a fûm uwch dy fedd, Yn gollwng deigr lled eigr-braff Ar hyd fy wyneb yn rhaff: Tithau, harddlun y fun fud, O’r tew-bwll ni’m hatebud! Tawedawg ddwysawg ddiserch, Ti addawsud, y fud ferch, Fwyn dy sud fando sidan, Fy aros, ddyn loew-dlos lân, Oni ddelwn, gwn y gwir, Er dy hud, o’r Deheudir, Ni chigle, sythle saeth-lud, Air na bai wir, feinir fud, Iawn-dwf rhïanaidd Indeg, Onid hyn o’th eneu teg. Trais mawr! ac ni’m tawr i ti! Toraiat ammod, trist imi, Tydi sydd yn y gwŷdd gwan Ar y gwir, ddyn deg eirian! Minnau sydd uthrydd athrist Ar y celwydd—tramgwydd trist! Celwyddawg iawn, cul weddi, Celwydd lais a soniais i. Mi af o Wynedd heddyw, Ni’m dawr ba faenawr i fyw: Fy myn foneddig ddigawn, Duw’n fach, petid iach nid awn! P’le caf, ni’m doraf dioer, Dy weled, wendw’ wiw-loer? Ar fynydd—sathr Ofydd serch— Olifer, yn oleu-ferch. F’ enaid yno ä’n fynych, O’th wela’, ddyn wiwdda wych. Lleucu dêg waneg wiwnef! Llwyr y dyhaeraist fy llef; A genais, llygorn Gwynedd! Eiriau gwawd i eiry ’i gwedd, O’r geneu yn organawl, A ganaf, tra fyddaf, fawl. F’ enaid hoen geirw afonydd! Fy nghaniad dy farwnad fydd. Lliw-galch rian oleugain, Rhy gysgadur o’r mur main! Rhiain fain, rhy anfynych Y’th wela’; ddyn wiwdda wych. Cyfod i orphen cyfedd, I edrych a fynych fedd; At dy fardd ni chwardd ychwaith, Erot, dal euraid dalaith! Dyred, ffion ei deurudd, I fyny o’r pridd-dŷ prudd! Anial yw f’ ol, canmoleg, Nid twym yw fy neudroed teg, Yn bwhwman gan annwyd Cylch drws dy dŷ, Lleucu Llwyd! A genais, lygorn Gwynedd, O eiriau gwawd i eiry ’i gwedd, Llef dri-och, llaw fodrwy-aur, Lleucu! llawenu lliw aur. Cymhenaidd, groew, loew Leucu! Ei chymmyn, f’ anwyl-fun, fu Ei henaid, grair gwlad Feiriawn, I Dduw Dad—addewid iawn; A’i mein-gorff, eiliw’r mangant, Meinir, i gyssegr-dir sant: Dyn pell-gwyn doniau peill-galch, A da byd i’r gwr du balch; A’r hiraeth, cywyddiaeth cawdd, I minnau a’i cymmynawdd. Lleddf ddeddf ddeuddaint ogyfuwch, Lleucu Llwyd, lliw cawod lluwch! Pridd a main, glain galar chwerw, A gudd ei deurudd, a derw. Gwae fi drymder y gweryd A’r pridd ar feistres y pryd! Gwae fi fod arch yn gwarchae, A thy main rhof a thi mae! Gwae fi, ferch wen o Bennal, Brudded yw briddo dy dal! Clo du derw—galar chwerw gael— A daiar, deg ei dwyael! A throm-goed ddor, a thrym-gae, A llawer maes, rhof a’i lliw mae; A chlyd fur, a chlo dur du, A chlicied—yn iach, Leucu!
Llewelyn Goch ap Meirig Hen.