P. JACINTO ZAMORA

Niyaong̃ Agosto iká 14 ng̃ taóng̃ 1835, sa kalapit na bayan ng̃ Pandakan, Maynilà, ay sumiláng̃ sa Maliwanag ang̃ isáng̃ sang̃gól na tinawag na Jacinto Zamora.

Sa kabataan pa ay nagpakita na ng̃ kabaitan at pagsisigasig sa pagáaral, hang̃gáng̃ sa nagíng̃ Parè.

Hindî magágawâ ng̃ sino mang̃ pilipino ang̃ sumambit ng̃ mg̃a biyayà ng̃ Hímagsíkan, nang̃ dî mákikita sa pagsuysóy ng̃ sanhî noón ang̃ dakilang̃ binhî na dinilig ng̃ sariling̃ dugô niyaóng̃ 1872 ng̃ tatlóng̃ banál na paring̃ Tagalog, si Pari Burgos, si Pari Gómez at si Pari Zamora.

Iká 15 ng̃ Pebrero ng̃ taóng̃ 1872 ng̃ basahin ang̃ kalaitlait na hatol kiná José Burgos, Mariano Gómez Jacinto Zamora (mg̃a Parè) at siná Máximo Inocencio, Crisanto de los Reyes, Francisco Saldua at Enrique Paraiso, na nagásakdál na mang̃uupat at mg̃a may kinálaman sa aklasang̃ kawal na nang̃yari sa Liwasan ng̃ Kabite niyaóng̃ iká 20 ng̃ Enero ng̃ 1872.

At iká 18 ng̃ Pebrero ng̃ nasabing̃ taón ay nakyát sa bibitayán ang̃ nang̃áhatulan, upáng̃ pagpalain ng̃ kaniláng̃ malilinis na buhay ang̃ kamatayang̃ kalaitlait.

Sa karang̃alan ng̃ Tatlóng̃ Pari ay ihinandóg ni Rizal ang̃ pang̃alawáng̃ bahagi ng̃ «Noli» na pinamagatáng̃ «El Filibusterismo».

Ang̃ pagaani sa punlâ na ihinasik ng̃ Tatlóng̃ Párè ay kasalukuyang̃ tinatamasa ng̃ kaniláng̃ mg̃a kabarò sa Pilipinas.

Niyaón, ay hindî man lamang̃ makapamahalà ng̃ isáng̃ Simbahan ang̃ mg̃a Paring̃ Tagalog, at ng̃ayón ay hindî lamang̃ nakapamamahalà ng̃ simbahan ó nagiging̃ Kura, kundî marami pa ring̃ sumapit na sa mataás na katung̃kulang̃ Obispo, at anó ang̃ malay natin kung̃ sa hináharáp ay makapág Arsobispo na rin at Kardenal ang̃ mg̃a Paring̃ Tagalog.

Isá sa mg̃a waláng̃ patawad na kamaliang̃ nágawâ ng̃ iginuhong̃ Pámahalaán ng̃ mg̃a kastilà, ang̃ pagkakápabitay sa marilág na si Pari Jacinto Zamora.

Anáng̃ mg̃a kasulatang̃ náuukol sa bagay na itó, na may kinálaman sa aklasang̃ kawal niyaóng̃ 1872, ang̃ utos na pagpapadakip ay hindî sa Paring̃ itóng̃ binitay nálalagdâ, kundî sa isáng̃ nagng̃ang̃alang̃ José Zamora, Parì rin, ng̃uni't hindî ng̃â lamang̃ nákatulong̃ sa hindî malílimot na kilusáng̃ ginampanán ng̃ tatlóng̃ dakilang̃ Paring̃ Tagalog na siná Burgos, Gómez at Zamora, at dahil sa bagay na itó ang̃ kautusán sa pagdakíp ay nabago sa pamamagitan ng̃ mahiwagang̃ pakanâ ng̃ mg̃a kaaway ng̃ tatlóng̃ kawaní sa Lupon ng Pagbabago (Comité Reformador) at si Pari Jacinto ang̃ ipinadakip, at nang̃ halung̃katin ang̃ kanyáng̃ sulatán ay nátuklás ang̃ isáng̃ liham na ipinadalá sa kanyá ni Pari Duran, Kura sa San Anton, na nagsasabi ng̃ gayari:

«Dakilang̃ pagkakatipon. Dumaló kayó nang̃ waláng̃ pagkukulang̃. Ang̃ mg̃a kaibigan ay pawang̃ may tagláy na maraming̃ pulburá at pung̃lô.»

Ang̃ sulat na itó ang̃ tang̃ing̃ pinang̃hawakan, upáng̃ igawad sa kanyá ang̃ kalaítlait na hatol na bitayin.

Nang̃ panahóng̃ yaón na ang̃ mg̃a konbento ay siyang̃ pinagtitipunan ng̃ mg̃a mánunugal kung̃ pintakasi, ang̃ «pulbura» at «pung̃lô» ay nang̃ang̃ahulugáng̃ «salapi», at ang̃ panyayang̃ itó kay Pari Zamora ng̃ Kura sa San Anton ay sa isáng̃ pagtitipon ng̃ magkakaibigan.

Kung̃ si Pari Jacinto Zamora ay di kinatulong̃ ng̃ pagtatang̃gól sa usapin ng̃ «Clero Filipino» disin di nabitay ang̃ kababayang̃ itó.

Nang̃ panahóng̃ yaón ang̃ pagibig sa Tinubuang̃ Lupà ay daáng̃ patung̃o sa mg̃a balaho at kamatayan, samantalang̃ sa kapanahunan natin gayón, ang̃ mg̃a tagapagtaguyod ng̃ gayón ding̃ simulain ay tumatahak sa mg̃a sampaga, sinusuób ng̃ kamanyang̃ na nagbabang̃uhan, nagsisihimláy sa malúlundóg hihigán at pawang̃ awit ng̃ papuri ang̃ naring̃ig.

Mápanuto kayà tayo sa ganitong̃ kiyás ng̃ kapanahunan?

Ang̃ panahón na siyáng̃ saksí ng̃ lahát ng̃ pang̃yayari, ay siyáng̃ magúulat sa araw ng̃ bukas ng̃ ipamámana sa atín ng̃ waláng̃ tutong̃ katuturán ng̃ mg̃a ng̃ayó'y «nagsisiibig at nagliling̃kód sa ating̃ Tinubuang̃ Lupà».

May isáng̃ kasabihán dito sa atin, na: «ang̃ mg̃a una raw tao rito sa Kapuluan ay pinamámahalaan ng̃ mg̃a patáy» sa malinaw na sabi, ang̃ mg̃a halimbawà ng̃ nang̃agsiyao, ay siyáng̃ pinapatnubay iginagalang̃ at linálandás.

Subalit sa ng̃ayón, na, «ang̃ mg̃a patáy ay pinamamahalaan ng̃ mg̃a buháy na tao» ang̃ pagkámakabayan ay napakaginhawa, ang̃ waldasan ay naging̃ isáng̃ karaniwang̃ bagay, ang̃ pagibig sa bayan ay ipinagtitimpalakan sa apat na sulok ng̃ daigdig, ng̃uni't ang̃ katotohanan ay dí mababago, at ang̃ tanikaláng̃ gintô na ibinibigtí sa ating̃ kalayaan bilang̃ bung̃a ng̃ «maginhawang̃ pagibig sa bayan» ay sumisiból; ang̃ agos ng̃ kayamanan na lumulunod sa ating̃ kalayaan ay bumabalong̃, bumúbukál, bumbabahâ, at..... oh! kung̃ magkalupitlupit, bigyán man tayo ng̃ layà, ang̃ layang̃ iyon marahil ay magiging̃ isáng̃ sagabal sa atin, sa pagká't di tayo makagigitaw sa nakatabong̃ gintò na winaldás na ng̃ mg̃a walang̃ patumang̃gang̃ «umibig sa bayan, ng̃ boóng̃ ginhawa.»

Bantayog kay Dr. Rizal sa Atimonan, Tayabas.