← Table of contents
Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

FRÉDÉRIC MISTRAL

Reading edition

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

PARIS

ALPHONSE LEMERRE, ÉDITEUR

23-31, PASSAGE CHOISEUL, 23-31

M DCCC XCVII

Lou Pouèmo dóu Rose Taulo

Le Poème du Rhône Table

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

Lou Pouèmo dóu Rose (en français)

CANT PROUMIÉ (en français)

PATROUN APIAN

I

Van parti de Lioun à la primo aubo Li veiturin que règnon sus lou Rose. Es uno raço d'ome caloussudo, Galoio e bravo, li Coundriéulen. Sèmpre Planta sus li radèu e li sapino, L'uscle dóu jour e lou rebat de l'aigo Ié dauron lou carage coume un brounze. Mai d'aquéu tèms encaro mai, vous dise, Ié vesias d'oumenas à barbo espesso, Grand, courpourènt, clapu tau que de chaine, Boulegant un saumié coume uno busco, De poupo à pro cridant, jurant de-longo E largamen, pèr se baia courage, Au poutarras pintant la roujo tencho, A bèu taioun tirant la car de l'oulo. De-long dóu flume èro uno bramadisso Que d'auro en auro entendias de-countùni: «Pro vers la baisso, hòu! reiaume! empèri! Amount la pro! dau! fa tira la maio!»

II

Èro Coundriéu soun nis, ounte s'amodon De noste vènt-terrau li proumié boufe. Sant Micoulau, patroun de la marino, A dins Coundriéu soun autar, sa capello. En capo d'or e mitro fourcarudo Lou benurous, em'uno tino contro Que ié vesès testeja li tres móussi Escapoula de l'orro saladuro, Estènd sa man sus tout ço que navego. Tóuti lis an, aqui ié fan sa fèsto; E li marin, sus lis espalo, digne, En proucessioun ié porton uno barco; E quand au Rose un negadis brassejo: «Au grand sant Micoulau, ié cridon tóuti Arrecoumando-te, mai nado ferme!» De Vernesoun, de Givors an bèu dire: Renoumena pertout, de mudo en mudo, Coundriéu en aquéu tèms èro la maire Di grand patroun de Rose. Li basòfi Di port de Vieno o de la Mulatiero E li Canut flaugnard de la Crous-Rousso Avien bèu ié crida «quiéu de pèu!» Éli, Bèn que pourtant li braio de basano, Fasien ana si dono emai si fiho Coussudo e fièro autant coume bourgeso. Femo de bon, li Coundriéulenco bello, Is amourié quand vai greia la fueio, Dins la michour de sa peitrino forto Metien couva de si magnan la grano; En dentelino e pouncheto flourido Pèr passo-tèms broudavon pièi la tulo; A pichot poun tambèn sabien trepougne La pèu di gant e, bòni nourriguiero, Tóuti lis an fasien un chat superbe.

III

O tèms di vièi, d'antico bounoumìo, Que lis oustau avien ges de sarraio E que li gènt, à Coundriéu coume au nostre, Se gatihavon, au calèu, pèr rire! Èro lou règno, aqui, di farandoulo, La naciounalo danso roudanenco E dóu reiaume ancian di Bousounido Que, de Coundriéu à-n-Arle, i jour de voto, Di viravòut dóu Rose imitarello, Ersejo e fai la serp au long di dougo. Aqui drihavo, alor, la noblo justo Que, tóuti li dimenche, sus lou Rose, Li ribeiròu se desfreirant pèr troupo Ié luchavon l'estiéu, la targo au pitre, La lanço au poung, l'artèu sus la quintaino, Ounte li drole nus se fasien vèire Valènt e fort is iue di bèlli chato, Ounte li cadelas de Sant-Maurise Emé li Givoursin s'apountelavon... O tèms di vièi, tèms gai, tèms de simplesso, Qu'èro lou Rose un revoulun de vido Ounte venian, enfant, sus l'aigo longo Vèire passa, fièr, li man à l'empento, Li Coundriéulen! Lou Rose, gràci à-n-éli, Èro un grand brusc plen de vounvoun e d'obro. Tout acò vuei es mort e mut e vaste E, las! d'aquéu varai tout ço que rèsto Es lou traçan e la rousigaduro Que la maio a cava contro li pèiro. Un fretadis, acò 's tout ço que soubro D'un barcarés qu'avié pèr crid: Empèri! Mai lou trafé di càrri de vitòri Sus li camin roumiéu noun laisso en visto Mai de rambuei ni mai d'escavaduro.

IV

Ah! pèr sant Micoulau, quand s'encantavo Lou Reinage, au pourtegue de la glèiso, Cresès que n'èro un flame de triounfle Pèr aquéu qu'èro Rèi de la Marino? E cresès que n'i' aguèsse un de rebòbi Pèr abéura la glòri dóu Reinage? Li brout de biòu emé sa graisso mouflo E li dindard e lis auco poupudo, Li cambajoun estuba, li caieto D'erbo chaplado e cuecho au four, bèn imo, Li bòni pougno enredounido en tourto, Pastado au burre emé d'iòu, li rigoto Poulidamen plegado emé de pampo, E lou vin blanc de païs que petejo, Avien de tout, en aquéu jour, soun rule! N'èro-ti pas entre-mitan d'aquéli Baus fèr, Roco de Glun o Roco-Mauro, Que Gargantian regnavo e que, ço dison, Escambarlant lou Rose pèr ié béure, Emé sa man en guiso d'escudello Engoulissié li barco emai lis ome! A Pèiro-Lato mostron la graviho Que lou gigant traguè de sa sabato: Un bèu roucas, tanca dins la planuro.

V

Or, aquel an d'aqui, fèsto coulènto, Aguènt Patroun Apian agu li joio E dóu Reinage encapa la courouno, Li bachelar de Coundriéu en riqueto Avien touto la niue pourta de brinde Au rèi nouvèu e, segound la coustumo, Après lou brinde, en l'èr jita si vèire. Car Mèste Apian, éu, avié l'equipage Lou plus famous de touto la ribiero. Calafatado emé de flo d'estoupo Que retenien li tèsto di senepo, De pego negro en foro enquitranado, I' apartenien, cuberto o noun cuberto, Sèt bòni barco entaiado à la bruto: Lou Caburle d'abord, emé soun tèume D'à poupo encastela—qu'aqui-dessouto Cadun la niue ié dourmié dins soun cadre. Emé sa pro taiudo, enourguido Pèr l'esperoun de soun escasso forto; Pièi la pinello o barco civadiero Que di chivau pourtavo la pasturo; Pièi à l'après lou batèu de carato, Coume lis autre en varenglo de roure; Pièi uno sisselando touto cloto, Courbudo sus l'avans, carrado en rèire; Dos gràndi savouiardo pèr adurre Li carboun de Givors e 'no sapino Pèr carga li castagno vivareso. Sènso coumta dous coursié vo chaloupo, De la filado amarra sus li costo, Pèr embarca li gros chivau de viage Que sus la dougo, au retour de Prouvènço, Gaiardamen remountavon la rigo. Patroun Apian avié pèr la remounto Vuetanto bèu chivau à co rougnado Que n'i'avié pas si parié sus lou Rose E qu'en tirant la maio e la veituro, I cop de fouit dóu baile de la troupo E i tron de Diéu di carretié menèbre, Fasien dóu flume estrementi la ribo.

VI

Tenènt si mino, à la pro dóu Caburle Sant Micoulau avié, facho à la grosso, Sa tèsto emé la mitro. Mai, en poupo E plantado au gouvèr de la grand barco; S'aubouravo la crous de la capello, La crous di marinié, tencho de rouge, Que Mèste Apian, un an que dóu gelibre Lis aigo tout l'ivèr fuguèron presso, Éu l'avié fustejado à la picosso. A l'entour de la crous ié vesias tóuti Lis estrumen de la Passioun: la lanço Emé l'espoungo, l'òsti e lou calice, La raubo d'escarlato, la lanterno, Lou martèu, li clavèu, lis estenaio, La santo fàci, lou cor, la couloumbo, Lou fèu, lou fouit, lou sant pieloun, la boso, Lou glàsi nus, lou mort que ressuscito, La bono Maire e sant Jan, l'escaleto, Lou gantelet, li got, li dat, la bourso, Lou serpatas, lou sant soulèu, la luno, Emé lou gau qu'en subre ié cantavo.

VII

E canto, gau! l'aubeto vèn de pougne. Pèr desmarra, zóu tóuti! s'apareion Li veiturin que van à la desciso. En cargo pèr la fiero de Bèu-Caire, I'a cènt batèu que vuei soun de partènço. Tè tu! tè iéu! s'agis pèr quau que fugue De gagna lou móutoun: qu'au prat de fiero Lou proumié bastimen, lahut o barco, Nègo-roumiéu di costo barbaresco O rato-malo aguènt soun nòli en règlo, Au prat de fiero lou proumié qu'arribo E tiro lou canoun, pèr bèn-vengudo Li Bèu-Cairen ié baion un bèu mòti. Despachatiéu, en aio, fourro-bourro, Li porto-fais, li barcatié, carrejon, Estivon, amoulounon, fan guihèume. Li trepadou cracinon; li fieraire Fan sis adiéu à si gènt, à si dono: —Çai sian?—Çai sian.—Li maje, dins lou fube, Van destaca dis arganèu de ferre Cadun si nau e, plan, fasènt lou signe De la crous en levant soun capèu large, Lou bras en l'èr, Mèste Apian subre tóuti: —Au noum de Diéu e de la santo Vierge, A Rose!—crido. Sa voues, que retrono Dins la liunchour neblouso, entre li ribo Dóu flume liounés s'es entendudo. Em' éu lis ome, closco descuberto, Se soun signa, trempant lou det dins l'oundo D'aquéu grand signadou, que, chasco annado, En bello proucessioun, es la coustumo, Au Pont Sant-Esperit lou benesisson. Lis ome, dur, emé lis espaieto Contro lou quèi ensemblamen fan forço. Patroun Apian éu-meme sus la poupo Es au gouvèr que douno l'endrechiero. A de long péu en cadeneto griso Que sus li tempe entrena ié retoumbon Emé dous grand tourtis d'or que ié pènjon A sis auriho. Es aut de fourcaduro E, de sis iue lusènt sus chasco barco Dóu tèms que vèi se tout marcho dins l'ordre, De l'uno à l'autro, estacado à la filo Pèr la calaumo unenco e loungarudo, En escatant dins lou gourgoui de l'aigo Tóuti li barco à-de-rèng s'entrahinon.

VIII

Souto li tibanèu de telo cruso Que s'entrianglon en esquino d'ase, Li passagié, li balot, li póusito De touto coundicioun e touto merço, Li sedarié de Lioun, ufanouso, Li rol de cuer, li matau de canebe, Tout bèn cerni, tout pourta bèn en comte Pèr l'escrivan i letro de veituro, E tóuti li proudu que s'engivanon Dóu coustat d'aut, aqui jaison à poufe. Mai cuerb lou Rose un sagarés de nèblo: Li couparias em' un coutèu. Amagon Lou ribeirés, tout, à perdo de visto. Couneirias plus lou puget de Fourviero Emé sa glèiso amoundaut que fai pouncho. E lou segren qu'adus la despartido N'es que plus grèu: eilalin a la baisso, I canau de Bèu-Caire e d'Aigo-Morto, Pèr carga li bladeto de Toulouso, Li vin dóu Lengadò, la sau de muro, Quau saup quant restaran liuen de si femo, De si pichot! tres mes o belèu quatre. Grand gau encaro se, quand se retourno, Un cop subit d'Ardecho o de Durènço O quauco gardounado enferounido Noun vèn gounfla, faire peta lou Rose E qu'emé li chivau de l'equipage Noun faugue pas, dins lou patoui di terro, Arpateja, s'enfanga jusquo au pitre! E lou mistrau, quand rounflo de mesado E que li barco tèsto-aqui recoto! E, chanjadis, lis auve que s'escoundon E vous engravon, bròu! à l'imprevisto; O la sequiero emé lis aigo basso Que, tout l'estiéu, en bando sus l'areno Retèn à paus li nau escladenido!

IX

Atenciouna, lou prouvié, lou mudaire Van de-tastoun, escandaiant li mueio, Que li batèu en quauco graveliero Noun vagon s'encala. Dins l'oundo escuro Jan Rocho lou prouvié trais la pagello, Longo barro de sause qu'an pelado En ié soubrant quàuquis anèu de rusco Marcant de liuen en liuen se l'aigo es founso: —Pan just! pan qu'à dous det!—Pèiro-Benido, Ajudo lèu, senoun la barco toco! —Pan larg!—Anen, sian à la bono routo. —Pan cubert! pan e mié!—Li barquejaire Molon sus lou gouvèr, lachon l'empento. —La soubeirano!—Bon! tout acò crido. —Cato la man!—E vogo à la seguro... Se descabedelant de lono en lono, Au menamen de la grand barco mèstro Que vai davans, prudènto e majestouso, La tirassiero emé si tèndo blanco, Seguènt lou briéu de l'aigo que la porto, A pres lou bon camin. Vers la capello E dre sus lou pountin, la tèsto nuso, Adounc Patroun Apian em'un grand signe De crous, à-z-auto voues—qu'ausisson tóuti Lou capèu à la man,—éu entameno La prègo dóu matin: O noste paire Que siés au cèu, toun noum se santifique! Vèn coume acò. Lis ome fan l'escouto D'ageinouioun o bèn la tèsto clino. Lou sagarés blanquinous lis emborgno, Atapant li mountagno e li broutiero Que tout-de-long acoumpagnon lou flume; E podon ié coumta sus l'embourgnado Jusquo à Givors e belèu jusquo à Vieno. Éu countuniant: Toun règne nous avèngue! Dis, adavau ta voulounta se fague Coume adamount! Lou pan quoutidian nostre, Dis, vuei porge-nous-lou! De nòsti dèute Fai nous la remessioun, coume nous-àutri En quau nous es devènt, dis, fasèn quite... —Hòu! Toco-biòu! pièi se coupant bramavo, Capounas de pas Diéu! dormes, fulobro! Aquéli chivalas, amount, li veses Que dintre si cabestre s'estrangulon?... Un batafiéu que vous cenglèsse tóuti!— E reprenènt: De tentacioun nous gardes! E tiro-nous dóu malan! Ansin siegue!

X

—Ha! mis enfant, sus l'aigo grouadisso, Apoundié pièi lou patroun dóu Caburle, Nàutri, que sian? Lou vesès, sian la jogo Dóu neblarés, di ro qu'avèn dessouto, E di charneve ounte anan faire sueio... Eh! quau pòu saupre li malemparado? Quau vòu aprene à prega, que navegue! E n'es un bèu, d'eisèmple, aquel estùrti Qu'en milo-vue-cènt-trento, à la desciso, Tirè 'n cop de fusiéu, lou miserable, Au grand sant Crist que i'a dins l'óuratòri Dóu castelas d'Ampuis, contro la dougo... O, i'esclapè lou bras. Mai sa pinello, D'aquéu marrit coula, dins quàuqui mudo, Au Pont Sant-Esperit faguè d'esclapo... Em' éu que fugue' n trau dins l'aigo glouto!— Lou Caburle enterin, la prègo dicho, Venié d'intra couchons à l'archipèlo De la Grand Cabro, entre-coupa de vorge.

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT SEGOUND (en français)

LOU PRINCE D'AURENJO

XI

—Pico au reiaume, hòu! uno voues crido. —Ié sian! ié sian!—Sus lou gouvèr fan aigre E lou prouvié mando lou cau en terro. Es Vernesoun.—Amarro! Entre que tocon, Un blound jouvènt, aqui, parèis tout-d'uno Que, lóugeiret, sus la grand barco mounto... Quau es aquéu? Es lou prince d'Aurenjo, Lou maje fiéu, se dis, dóu rèi d'Oulando. E de tout biais li lengo presumisson, Afourtissènt, lis un, qu'es un levènti, Qu'es un arquin, qu'es uno tèsto routo E 'n se brouiant emé lou rèi soun paire, Qu'éu es parti pèr courre l'aventuro, La vau-coundriéu emé la patantèino A travès de païs. Segound lis autre, S'es afisca tant e tant sus li libre, S'es óupila talamen à l'estùdi Que n'es toumba, pauroun, dins la marrano, Coume un enfant que manjarié de cèndre; E l'an manda, li mège, vers lou Rose, Béure lou bon soulèu que reviscoulo E l'alen viéu dóu rufe Manjo-fango.

XII

De soun reiaume ubagous e palustre Ounte lou Ren dins li brumo se nègo, Éu, quauque jour, se la santa ié tourno, Encenchara la courouno de glaujo. Mai risco rèn, pèr vuei, que se languigue De prene en cargo lou gouvèr dis ome, Afastiga coume es, avans de i'èstre, De tout lou tressimàci qu'acò meno, Dóu magagnun de court, di ceremòni, E dóu charpin que vous ié manjo l'amo. Uno foulié d'amour s'es mes en tèsto, Farfantello de prince pantaiaire; S'es mes en tèsto d'atrouva pèr orto L'espelimen de la Naiado antico E la flour d'aigo espandido sus l'oundo Ounte la Ninfo es amagado e nuso, La Ninfo bello e puro e lindo e vaigo Que l'esperit councéu e que desiro, Que lou pincèu retrais, que lou pouèto Dins si vesioun eternamen evoco, La Ninfo atrivarello e vouluptouso Qu', à l'entour dóu nadaire, au briéu de l'aigo Bandis floutanto sa cabeladuro E se counfound e found emé la riso. E, de canau en canau, pèr la Sono, Es descendu de soun païs de Flandro, Coume davalon dóu neblun li ciéune I clar dóu Vacarés, quand vèn l'autouno.

XIII

Entre sauta, pelin, sus lou Caburle, A touca man au patroun, sènso croio; Parlo emé tóuti à la bono franqueto; I Coundriéulen ié pago de cigaro De soun païs, que sènton qu'embausemon, E, pas plus fièr qu'un fraire de la tasso, A soun flasquet à-de-rèng li fai béure Un aigo-ardènt que li nèblo n'en foundon. —Aquéu, entre éli dison, es di nostre! —Di vostre? ié respond, lou poudès dire, E, cambarado, se vous fau d'ajudo, Sian d'un païs que i'an pas pòu de l'aigo E que ié sabon proun tira la remo.— Li barcatié soun ravi; l'envirounon Coume lou cors d'un rèi e ié regardon Sa barbo roussinello, si man fino, Em'uno flour d'esmaut que ié pendoulo, Escrincelado, à soun clavié de mostro.

XIV

Mai lou patroun Apian:—Empèri! crido. La barco primadiero e li seguènto, Au proumié cop d'empento, vers la gaucho An représ soun draiòu. Sus l'aigo longo Dóu tèms que van li nau tóuti souleto, Lou prince blound deviso emé la chourmo. Poulidamen ié conto qu'es d'Oulando E fiéu de rèi e que vai en Prouvènço, Bouscant la flour que porto pèr ensigne: —Flour de mistèri, dis, incouneigudo Is ome d'enfre terro, car dins l'aigo Fai soun sejour emai soun espandido, Flour de pantai, de gentun, de belesso, Que mi Flamen la noumon «flour de ciéune» E que, pèr tout païs ounte s'atrovo, L'ome i'es gai e la dono i'es bello. —Acò? diguèron en s'aprouchant tóuti, Mai es la flour de Rose, moun bèu prince, L'esparganèu, que souto l'oundo naiso E qu'amo tant, l'Angloro, d'ana cueie! —L'Angloro?—Anen, avanço-te, Jan Rocho, E digo-ié, faguèron, qu's aquelo... —Autant que iéu poudès n'en parla vautre, Respoundeguè brounzant un jouvenome Que d'un liban fasié l'emploumbaduro. —Oh! d'aquéu laid moudourre! ié cridèron, Que! l'as belèu sounjado aniue, qu'en ribo Fasié si panto emé quauque pescaire. —Avès bèu dire e meissa, mai, pèr moio! Rebriquè lou droulas, quand vers li tousco Dóu Malatra, mounte l'Ardecho furgo, Ié passas contro en empegnènt la barro E que, li pèd descaus sus la sableto, La vesès rire emé si dènt que mordon, Ah! n'i' a de bèu que, se vous fasié signe Dóu bout dóu det, cabussarias à l'aigo Pèr i'ana traire un poutoun sus l'aubenco De soun pèd nus!

XV

—Hòu! certo, aquelo drolo, Patroun Apian diguè, l'ase me quihe, Vous fara quauque jour vira canturlo... Parlon jamai que d'elo: es pas bèn laido, Mai pèr n'en faire talo cridadisso, I'a pièi pas d'aigo eici jusquo au coui, eto! A respèt dóu fihan de nòsti costo, Gaiard, poumpous e blanc coume de toumo!... Reiaume! buto à Givors!—S'entrepachon Li barco à quèi: lou peirié sus l'esquino, Li porto-fais abarbassi revèsson Li coufo de carboun i savouiardo; S'empielo à bèu mouloun la ferramento E la quincaio e li daio e li forfe E li fusiéu requist de Sant-Estève. E' m'acò fai tira! tóuti coutrìo, S'es deja mes lou prince blound à l'obro, Car l'a bèn di, vòu viéure en cambarado Emé li ribeirié, patroun e chouro, E barreja, rema, trima coume éli, Tau que faguè Peiroun, lou zar di Rùssi, A Zaardam, quand jouve s'embauchavo Pèr coumpagnoun fustié, voulènt aprene.

XVI

Mai lou verai es que, pèr uno espouncho Que vèn dóu sang, Guihèn (coume ié dison Au bèu dóufin de la nacioun flamenco) Vòu trafega lou Rose. Vòu counèisse Lou nis, lou couvadou, la terro ilustro Que i'a trasmés lou noum preclar que porto, Aurenjo e sa famouso Glourieto, Palais e fourtaresso de sis àvi Au tèms feran di guerro sarrasino. E vòu ressegre e vèire chasco liogo Ounte an leissa si piado aquéli prince Que soun Cournet clantiguè dins li laisso De tóuti li cansoun cavaleirouso. E vòu s'aprene aquelo parladuro Ounte Bierris de Roumans bresihavo Soun teta-dous lesbian, la lengo alègro Ounte cantè la Coumtesso de Dìo Si lai d'amour emé Rimbaud d'Aurenjo. Éu a legi. Se sènt dins la courado, I'a de moumen, lis ambicioun superbo, Lou rebroutun dis envejasso folo Que vers la glòri an enaura si paire E lou regrèt di counquisto perdudo. Mai en que bon lou regrèt, se di rèire Pòu recoubra la terro souleiouso En l'embrassant de soun regard alabre! Es-ti besoun d'espaso que fouguejon Pèr s'empara de ço que l'iue nous mostro? E sarié pas trop bèu emai tout simple De recounquerre aquéu flouroun d'Aurenjo, Aquéu relarg que li Baussen tenguèron, Aquel empèri enfin di Bousounido Que dins lou crid «empèri!» toujour duro, En s'afreirant i bòni gènt dóu pople Que l'an garda, lou crid di souvenènço? Lou dison proun d'un que vèn poupulàri: «Acò 's un rèi, nostè rèi!» Cavalisco! Dequé voulès de mai? autant n'i'avèngue! Car à soun tour li castèu-fort s'aclapon, Coume aparèis aqui sus chasque mourre, E tout degruno e tout se renouvello... Mai sus ti piue, inmudablo Naturo, Espelisson toujour li ferigoulo E sèmpre li pastour e pastoureto Ié recoumençaran si viéutoulado.

XVII

Lou neblarés, qu'à cha pau s'enlumino, A descubert au jour la vau tubiero Emé si verd coustau de mountagnolo Qu'entre-mitan lou Rose ié barrulo. E Mèste Apian, en countemplant la fàci Dóu soulèu nòu que regaiardis tóuti, Crido: «Un de mai!» Li navegaire ensèmble An aussa lou capèu; s'escarrabihon Li passagié, badant à tout rescontre, Quand tout-d'un-cop, magnifico, au recouide Aparèis dins soun plen l'antico Vieno, Assetado en autar sus lis ancoulo Dóu noble Dóufinat. Vaqui, celèbre, Lou Toumbèu de Pilato que pounchejo. Li paradou s'entèndon que tabasson Pèr apresta li drap dins li fabrico. Copo-jarret, l'escalabrouso auturo, Espandis en ventau si bastidouno; E li clouchié 'mé li tourre e li tèmple, Dins la lumiero inoundarello e cando, I' escrivon dóu passat l'istòri agusto.

XVIII

Soun pourtulan à la man que fuieto, Em' estrambord adounc cridè lou prince: —Salut, empèri dóu soulèu, que bordo Coume un orle d'argènt lou Rose bléuge! Empèri dóu soulas, de l'alegrìo! Empèri fantasti de la Prouvènço Qu'emé toun noum soulet fas gau au mounde! Èstre nascu dins li tèms de bagarro, De bourroulis, de noun-rèn, d'aventuro, Ounte, uno espaso en man, lou valènt ome Poudié, prenènt counsèu que de soun èime, Poudié, dins lou grouün di treboulino, Se taia libramen un bèu reiaume, Acò si, de chabènço, que n'èro uno! Conme aquéu grand Bousoun, comte de Vieno, Que, i'a milo an, aqui dins la grand glèiso De Sant Maurise, porto sus sa toumbo Lou testimòni escri de soun audàci, De sa munificènci, de sa glòri! Rèi fouscarin e prince de coumèdi, Nous-àutri vuei, despersouna, dins l'oumbro De nòstis atribut legau e mingre, Passan à la chut-chut ras de l'istòri, En tenènt amaga courouno e scètre, Coume s'avian cregnènço d'èstre en visto! Mai tu, comte Bousoun, à la barbeto Di poutentat de Franço e d'Alemagno, T'encavalant d'un bound i flanc dóu Rose: «Moun chivau, àrri! àrri!» pèr li serre, Au crid de: vivo Prouvènço! t'auboures... Li gènt dins lou mesclun:—Vaqui, se dison, Un ome!—E li baroun e lis evesque T'an aclama rèi d'Arle dins Mantaio!—

XIX

Entandóumens que lou prince es en dèstre, Li ribeirié, butant à la redolo, An embarca li boutarèu de bierro Emé si founs engipa que blanquejon, De bierro bloundo e bruno qu'escumouso Vai regala, tout lou tèms de la fiero, Dins li cafourno e basar de Bèu-Caire. Li gargassoun asseda di bevisto. E sènso mai tarda, que lou tèms prèsso, An fa soun viravòut e lou Caburle, Tirassejant après sa blanco floto, Repren requinquiha lou fiéu de l'oundo. Mai tout-escas sus li colo groupudo An vist amount, bèn empaligoutado, Li vigno d'or de la Costo-Roustido E peralin devista sus la drecho Dóu mount Pilat li tres dènt blavinello, Davans Coundriéu li vaqui. Jiton l'ancro. Es lou païs d'ounte soun quàsi tóuti. Sus lou Sablié, pèr apeita si paire, Un vermenié d'enfant, despièi quatre ouro, Soun aqui nus o mita nus que jogon: Lis un gafant o fasènt de soupeto, Au bataioun lis àutri que s'aquèiron. Au pèd de sis oustau, dóu long de l'aigo, A plen de pourtalet li pàuri femo Desempièi lou matin soun à l'espèro Pèr vèire au barcarés passa sis ome.

XX

—Blandino, courre, que toun paire arribo! —Bon-jour, patroun Apian!—Diéu vous lou doune! —Trasès-me lou mouchoun, que vous amarre! —Digo-i'à Mariocho que m'empligue De vin d'Ampuis, lèu, aquelo boumbouno... —I'es pas Damian? Tè, vaqui si camiso. —Goutoun! Mioun! Dequ'es que vous aduse D'en fiero, hòu?—Aduse-me, Ribòri, Quàuquis anèu de cren emai de vèire, D'aquéli que dessus i'a 'n gàrri rouge! —O.—Iéu, aduse-me pèr la meinado Uno titèi, d'aquéli que si giblon! —O.—Iéu, aduse-me de gimbeleto, D'aquéli bono qu'em'un fiéu s'enrèston... —O.—Iéu, aduse-me...—Tout acò piaio; Li recoumandacioun de touto meno Se van crousant di batèu i fenèstro: —A toun papet, digo-ié que te croumpe Dins un massapan rose uno sourreto, Que, Glaudihoun?—Moun grand, iéu à Bèu-Caire Ié vole ana!—Lou cop que vèn, moun drole... —Anen, carrejas-vous! Bono aventuro! —Tenès-vous bèn gaiardo, tanto Chaisso! —E tu, Janin, aviso-te di Trèvo E di fiò de sant Èume e dis Oulurgue Que van, la niue, pèr lis Aliscamp d'Arle!

XXI

Pièi adessias. La baisso lis atiro. Fau pas que perdon tèms, d'aiours, se volon Arriba li proumié 'n terro d'Argenço E gagna lou móutoun. Au briéu de l'aigo Encaro touto bluio di turqueso Qu'a rabaia dins lou laus de Genèvo, Dóu tèms que van li tèndo blanquinouso, Uno après l'autro coume un vòu de ciéune, I'a lou prince oulandés que vòu tout saupre. —Metren long tèms pèr la desciso, mèstre?— Vèn coume acò. Patroun Apian s'escuro E, tout gauchous de faire uno passado Soun Ciceroun:—Dous jour, tres lou mai, prince, Au cas que pèr camin i'ague d'encoumbre, Respond, tau que de nèblo, coume aquéli Qu'avian aquest matin e proun espesso Pèr empacha de vèire l'endraiado... Car fau pas boufouna 'm'aquéli roco, Estèu, secan, agacin e berrugo O 'm' aquéli graviero dangeirouso Que i'a de liuen en liuen souto li riso. Se l'on s'aviso pas, la barco roto, Se crèbo e béu, flòu! flòu! o dins un auve S'engravo jusquo i bord e tout se nègo. Sènso parla di pont ounte l'on ruto Ni dis entravadis que fan li traio... Sant Micoulau, patroun de la ribiero, Nous garde longo-mai!

XXII

—Reiaume, foume! Cridè lou veiturin coupant sa dicho, Li vesès pas, lis isclo de Sant Pèire, Capounas de pas Diéu, que vous entramblon?— Reprenguè pièi:—Es pèr vous dire, prince, Qu'emai, coume afourtis lou reprouvèrbi, Au davala tóuti li sant ajudon, En davalado, anas, tant se rescontro Si contro-tèms, destourbe e mau-parado. D'ourdinàri pamens, quand vai en bello E que se pòu, meme au clar de la luno, Counèisse à visto d'iue lis endrechiero, Di grand quèi de Lioun i bàssi ribo Dóu Rose prouvençau, en dos journado Se fai, i mes d'estiéu, l'escourregudo. Coucagno, acò! mai pièi es la remounto, Segnour, que fai tira! De bando en bando, Sus li coursié qu'en remou nous seguisson,— Alucas-lèi, quicha coume d'anchoio,— Avèn aqui nòsti chivau de viage: Vint couble fort, tout de bèsti chausido, La flour de la jumento charouleso, Que li veirés, quand revendren contro aigo, S'espangouna, superbe, long dóu flume... Dise pas que noun i'ague, sus l'Empèri O lou Reiaume, rèn de coumparable A noste cavalin; mai vous responde Que vint milo quintau noun lis acuelon.

XXIII

—E quant se met de tèms pèr la remounto? —Depènd: i mes d'estiéu, quand l'aigo es liso, Dins dès-e-vue o vint jour pòu se faire. I pichot jour, quand la sesoun iverno, N'en fau de trento-cinq, vès, à quaranto... Mai lou terrible pièi es quand lou Rose, Aboudenfli pèr li plueio autounenco O pèr aquéli gròssi levantado Qu'emé la pleno avau ié fan rebouto, Mounto, emé soun eigasso de poustèmo, Sus li trenado e paliero fourçudo, Negant li caladat e li carrairo. Sacre couquin! n'es uno de misèri, Alor, quand li chivau, à la maieto De chasco nau, tirant de quatre en quatre, Veson plus lou camin e s'empatouion Enjusquo au quiéu dins li blad, dins lis òrdi, A li falé derraba 'mé 'no barro Que se ié passa à dous souto lou vèntre! O bèn, moussu, quand fau chanja de ribo Pèr fourvia quauco ribiero grosso Que s'entravèsso i pèd dis equipage; O bèn, moussu, quand fau gafa l'Ouvezo, Quand fau gafa lou Roubioun e la Droumo! Es un brave travai! Contro li roco En fringouiant li cordo se gausisson: Fau faire un group, fau uno emploumbaduro; Fau, à cop de destrau, toumba lis aubre Que podon empedi; fau, milo-diéune! A cop de poung, de pau e de partego, Entanterin que li chivau se nègon, S'agarri pèr camin emé li panto Que, pèr gagna davans emé si couble O trebóuja (coume disèn tout rufe), Vendran enjarreta, de fes, li nostre... Ah! boutas, n'i' a pèr tóuti!

XXIV

—Emai n'en rèsto!— Fai lou prince en risènt. A l'avalido, Encabana de nèu que blanquinejo, Li serre dóu Vercors pougnon l'espàci. Lis abeié de Crau, d'aquéstis ouro, Desbrouton adamount lis erbo drudo, Lou sant-janet flouri, la pimpinello: Car es i pastre d'Arle que l'aubiso De tóuti aquélis Aup e cimo liuencho Desempièi de milo an es reservado. E fin-qu'au Nivoulet de la Savoio E peramount fin-qu'au brecas dóu Viso E peralin à-n-aquéu mount Genèbre Qu'es l'aigo-vers de Franço emai d'Itàli, Tout i'apartèn. E de que tiron glòri Tóuti li counquistaire li mai trule Que sus Rose à-de-rèng an fa l'empèri, Li Charle-Magne emé li Bonaparte, Lis Annibau e li Cesar de Roumo, Pèr avé trecoula tàlis auturo! Quand tóuti li printèms, en caravano, Quand tóuti lis estiéu e lis autouno, Emé si grand menoun que fan trahino Dintre la nèu brenouso di neviero, Emé tout soun fedan qu'a ges de noumbre, Lou bastoun à la man, jougant dóu fifre, Escalon, éli, e passon li mountagno!

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT TRESEN (en français)

LA DESCISO DÓU ROSE

XXV

I pourtihoun d'Andanço e d'Andanceto Es arribado enterin la floutiho E i'an cargo de post, de talaguëgno, De fais de dougo e de roudau de ciéucle. E ribejant la costo parpelouso Dóu Vivarés, toujour que mai arèbro, Toujour que mai feroujo e travessudo, Se van crousant, quasimen toco à toco, Emé la maio lènto e la rejano E li chivau d'uno autro longo tiero Que sus Lioun peniblamen remounto. —Salut!—De chasque las li bras se lèvon E li capèu vouguejon dins l'espàci: —Eh! coume vai lou viage?—A la coustumo! —I'èro au Sant-Esperit lou gros mudaire? —Regardavo au soulèu quant èro d'ouro. —En bevènt à soun flasco?—Eto, pardinche! —Es engrava lou pont vers Bagalanço? —N'a pas parla lou gros Tòni.—L'Ardecho Alor aura founsa contro lis isclo. —Se pòu.—E vautre, alin à la Grand-Gafo, Avès agu forço aigo?—Jusquo au vèntre! —Mai de la fiero an panca fa li crido? —Riscas pas de gagna la móutounesso, Coulègo!—Coume vai?—D'en Aigo-Morto Partian, i'a quinge jour, e vers Li Santo, Se bidoursant subre sis ancoureto, Vesian sus Rose un bastimen de Tùnis Qu', en pano retengu souto la biso, Esperavo l'embat pèr faire velo Au proumié jour vers lou port de Bèu-Caire. Èro carga de dàti e de jusiolo Que, sus si vèsto roujo, èron garnido De sequin d'or e de piastro lusènto.

XXVI

—Nous enchau bèn, aqui faguè Jan Rocho, De si judiéuvo, figo encabassado Que sènton l'escaufit emai lou surge! Sus li lahut à la tasto se croumpon... N'i'en menaren, nous-autre, uno à Bèu-Caire Que se, lou bèn dimenche de la fiero, Dóu poulidige emporto pas li joio, Vole, sant Micoulau, que sus ma tèsto Li Bano de Crussòu tragon soun oumbro! —Quinto?—Devinas-la!—Belèu la fiho Dóu Malatra, de l'ome de la mudo, Que passo au crevelet l'or de paiolo? —Just.—Aquelo bóumiano?—O Jan-toutouro! De boimo coumo aquelo soun astrugo E porton lou bonur ounte i'agrado... E, hòu! avisas-vous que noun vous guinche De caire, quand passas: la luno jouvo, Coume se dis, es banarudo e fèlo! —Siés enmasca! cridèron à Jan Rocho Li veiturin de l'autro barquejado. Croumpo un toupin e fai bouli d'aguïo!— —Fai tira, Marius!—Buto à l'empento!— En biais d'embut li man arredounido D'uno barcado à l'autro, enca 'no vòuto. Jiton de liuen li paraulo d'escàfi; Mai li batèu de Mèste Apian, rapide, Avien deja fila sus l'aigo fièro.

XXVII

Di miradou nouvèu que l'envirounon, Dóu ribeirau espetaclous, di runo, Di degoulòu emé sis ensarriado, Di vièi castèu enmantela de glòri E dóu chalun de l'èr que luminejo I'a lou prince Guihèn qu'a lou cor ébri, E lou pougnun d'amour noun tardo à naisse. —La veirai bèn, se dis entre éu, la divo Que soun fachin o sa bèuta ferouno Sèmblo farfantela sus tout lou Rose! L'Angloro, aquelo chato incouneigudo Que tout acò n'en parlo e n'en pantaio, Aquelo perlo d'auve que lusejo A l'esperit coume au regard de tóuti E que, noun sai perqué, sèns l'agué visto, A iéu peréu me danso pèr la tèsto!— L'aigo esbrihaudo e ris; li pesqueirolo, Li barbasan, fasènt l'aleto, rason L'oundo fugènto au gai soulèu que viro; E d'un moulin nadant sus fourestego De-fes lou mouleiroun, o li pescaire Tirant de si calèu lou toumbo-lèvo, A mando-bras de liuen en liuen saludon. Mai dins lou sang di vièi coume di jouine La calour dóu tantost met la pereso. Vès-aqui Sant-Valié 'mé si terrasso: Ié miraiejo amount l'oumbrino ilustro De Diano de Peitiéu, l'enmascarello Dóu rèi Francés Proumié, la grand duquesso D'aquéu Valentinés que Droumo arroso, La coumtesso d'Estello clarissimo Qu'enjouliè d'amour la court de Franço. Mai Diano es morto e fugidisso à rèire Dins lou mouvènt tablèu de ço que passo Autour di nau que van coume d'auqueto; E vuei, acò 's l'Angloro, la pichouno Que bòulo à pèd descaus l'areno molo, L'Angloro nouveleto, acò 's la vido, Lou regardo-veni, la farfantello D'aquéli que s'envan au fiéu de l'oundo!

XXVIII

Guihèn pòu plus teni; vèn à Jan Rocho: —Alor, escouto un pau, dequé me dison? Que l'Angloro es poulido e que t'agrado? —Segnour, respond Jan Rocho, es tant plasènto Que tóuti li patroun, quand la rescontron, An pòu que d'un regard ié destimbourle, En lis embelinant, sis equipage... Dison qu'a marrit iue, pèr aventuro! —E siés d'aquéli, tu, que la Sereno Tèn enclaus dins si las? diguè lou prince. —Iéu? à vous parla franc, de faire sóuco Em' aquelo bouscarlo de broutiero Diriéu belèu pas noun; mai dins la cruco Dèu avé quaucarèn, es pas poussible! Pòu n'en veni, sabès? de calignaire A soun entour canta la pantouqueto... Lis escouto pas mai que se siblavon. N'a qu'un amour: es de rouda li mueio, Pèr se ié miraia touto souleto O ié culi de-fes la flour de Rose; E n'a qu'uno obro, devinarias quinto? De crevela li sablo de l'Ardecho Pèr arpaia (mesteiret de fournigo) Li belugueto d'or que pòu ié caupre. —Jabo! cridè lou segnouret alègre, Sian pas lis Argounauto dóu Caburle? Counquistaren, d'abord que sian en courso, La Touisoun d'Or emai Medèio... Vogo!—

XXIX

Jan Rocho aqui-dessus, largant la cambo A la coumando dóu patroun: empèri! E s'apouirant emé touto la chourmo, A, d'un cop de timoun, empen la rigo Vers lou coustau famous de l'Ermitage, Pèr ié carga 'n barrau de fino tencho. De la Taulo dóu Rei, es que, s'aprochon E Mèste Apian, lou rèi de la marino, Coume a proumés en partènt à sis ome, Ié dèu paga lou vin de soun reinage. Es, la Taulo dóu Rèi, uno roundello, Un suei de roucas viéu que se countourno, En avans de Tournoun, au mié dóu flùvi. Ié dejunè 'n passant, pèr ausi dire, Lou rèi Sant Louis, quand davalavo en guerro Contro li Sarrasin, alin au diable; E i'an dina despièi li rèi que porton Courouno dins Coundriéu. Li barco en ciéucle, Au tour de la grand taulo roucassouso, D'à pro se soun rambado. D'en careno An lèu sourgi pignato e peiroulado E pan d'anouno e liagno de saussisso E toumo de cabrun: la mauno toumbo! La pouncho di coutèu i glouto pesco. Manjon de dre: li vibre ansin desruscon— E, Diéu-merci, se la touaio es de manco, Manco pas l'apetis. Lou baile-mèstre, D'escambarloun sus la bouterlo pleno, Au bèu mitan de la taulo presido; E, d'uno man que tèn à la canello, Fai pèr cadun espila dins la tasso Lou moust galoi qu'au soulèu beluguejo. Vivo lou rèi! Finisson pèr la soupo E, vujant dins lou brouit lou vin de fèsto Que fai bon estouma, segound sa modo, Cadun à soun platet béu la goudalo.

XXX

E'm' acò pièi lou Brande de l'Eireto, Sus lou trantai di barco, zóu! que drihe! N'en vos de cant? Li fiho de Valènço Sabon pas fai l'amour, li de Prouvènço Lou fan la niue, lou jour...—Brinde à l'Angloro! Cridè Guihèn; iéu, sènso n'en mai saupre, Em' aquest moust di vigno ribassudo Moun proumié béure es pèr la flour de Rose! E moun segound es pèr lou Rose éu-meme Que miraio la flour misteriouso! E moun tresen es pèr lou soulèu cande Que nous counvido à viéure dins la joio! —Enfant, diguè Patroun Apian, la vido Es un trafé coume aquéu de la barco: A si bèu jour e si laid. En sagesso Dins li risènt fau saupre se coundurre; Dins li roumpènt fau ana d'aise. L'ome Es na pèr lou travai: fau que navegue... Me parlon pas d'aquéli tiro-l'aufo Que soun jamai countènt! Aquéu que trimo, Au bout dóu mes ié toumbo sa mesado; Aquéu qu'a pòu de s'acampa d'ampoulo Dins lou revòu dóu cativié cabusso. I'a cinquanto an, au plus pau, que barqueje, E n'ai vist de la touto. Mai estime Qu'entre l'Empèri, vès, e lou Reiaume, Coume entre lou desaire e la cresènço, Fau teni lou mitan. Avèn fa noço... Eh! bèn, enfant, au bon Diéu renden gràci E qu'au retour degun manque à la chourmo!

XXXI

—Vivo l'Angloro!—crido mai lou prince Qu'a begu 'n cop d'aquéu bon vin de Rose. E, lou soulèu prenènt la davalado Darrié lou plan de Glun, darrié li serre Qu'asoumbron dóu pounènt lou jas dóu flume, La tirassiero emé si tèndo blanco Jouiousamen, pasiblamen s'enfilo, Pèr ana faire tòti sus Valènço Que soun clouchié, dins la lindo estendudo, Lanço lou noum de sant Apoulinàri.

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT QUATREN (en français)

LI VENICIANO

XXXII

Fai bon dourmi. Tant-lèu pamens l'aubeto Fai tubeja la brumo o, coume dison, La flour de l'aigo, sus lou cours dóu Rose Au barcarés renais la boulegado E di moulin nadant vai la baluto. De soun vièi castelas entre li rouino, Crussòu alin remèmbro encaro l'iro Dóu Baroun dis Adré: quand, touto pleno Dóu sang di Catouli que sagatavo, Faguè, s'es vertadié ço que se conto, Bagna si fiéu amount dins la citerno Pèr i' ancra dins lou cor soun ahiranço. Antan nis de baroun, vuei nis de nible. Sus la segoundo nau mounto à Valènço Un bèl eissamenoun de dono gaio, Cabeladuro en l'èr, bloundino o bruno, Souto si gràndi pienche à rèst de perlo, Emé dous cavalié que van em' éli, Souto lou bras d'estrumen de musico, Tambour de basco e vióuloun e mandorro. Tout acò ris, jargouno e cacalejo En s'entravant li pèd dins la barcado I mouloun de balot de touto merço Qu'un vòu de porto-fais empielon dintre. Li negouciant, grèu, permenant sa buerbo Ounte brusisson li cachet de mostro Sus sa pecùni au centuroun rejouncho, Dóu cargamen survihon l'estivage.

XXXIII

Mai la rigo s'esmòu.—A la desciso! A crida lou patroun e, la man drecho Levado sus lou Rose, tau qu'un prèire Qu'envoco de l'Autisme l'auto sousto, Se signo, e li batèu, de l'un à l'autre, Prenènt lou fiéu de l'aigo aloubatido, S'endraion au mitan dóu large flume Que li porto lóugié coume uno fueio. Engaiardi pèr lou gentun di dono Que dins sa lengo aqui fan si gaugaio, Li gros marchand ié viron, ié reviron A l'entour, coume autour de la ratiero Ounte soun embarrado quàuqui furo Un cataras virouio, l'iue alabre. Es fres lou tèms; lou vènt-loumbard que boufo Escarrabiho e bouto au cor la joio. Un Liounés vèn s'aflata di bello: —Aquéli fin mourroun sarien d'Itàli? —Si, segnour, ié respondon, de Veniso, La vilo di cansoun e di goundolo. —E mounte van d'aquéu trin?—A Bèu-Caire. —Anas leva cabano de peteto? —Oh! pesqui pas: belèu de galo-luno.— E se fai couneissènço. Li segnouro Van i cafè canta si serenado. Li negouciant van faire si negòci: Di basar dóu Levant, de si foundegue, Di coumerçant de Tùnis e de Nimes, Di censau de Marsiho e de Narbouno, Di boutiguié d'Alès, d'Uzès e d'Agte, Di bigatié qu'aduson o qu'emporton Pèr lou Camin de la Rèino Gileto, Dis Auvergnas, di Limousin de Tulo Que dóu Camin Regourdan ié descèndon, Argènt tintin, van emboursa li dito Qu'en fiero de Bèu-Caire à jabo toumbon. Un mes de tèms se vai mena grand roio... E n'en saran, li bèlli cantarello, Es entendu, se noun ié desagrado Un brèu de passo-tèms. Li bràvi dono, Éli nimai, tirasson pas lou tèdi; E la drihanço ounèsto ni lou rire Ni lou balun soun pas pèr ié desplaire... Acò fai pas, moun Diéu, èstre panturlo! Mai an mestié de faire bono fiero, Qu'à viageja pèr mountagno e pèr coumbo, S'entre-teni, paga la couloufòni, Patin, coufin, se fai de grand despènso. Mai li bourgés, un cop liuen de si femo, Couchon pas lou merlus—e se relargon, En parlant sèns respèt, coume de gòrri Qu', uno fes alanda pèr la carriero, Tènon, coume se dis, touto l'andano... E n'en voulès de cacalas!

XXXIV

—Empèri! Coumando lou patroun fasènt lis usso. A vist veni, sus la man drecho, uno isclo Que van rasant, neissènto e graveirouso. Mai au Caburle, aquito, de que parlon? D'aquéli bèlli dono qu'à Valènço Vènon de s'embarca. Jóusè Ribòri, Entre si dènt tout moussigant sa chico, Vèn coume eiçò:—Lou couneissès, Mèste Èime, Qu'au trepadou m'a touca la paleto... N'es pas un ome à counta de gandoueso. Sabès ço que m'a di? qu'entre li damo Qu'avèn aqui-darrié fasènt si folo I' a la Duquesso de Berri.—Talounes? —Nàni, taloune pas.—Dèu èstre aquelo Qu'a li frisoun tant negre e d'iue que traucon. —Noun, noun, dèu èstre aquelo capeludo Que ié lusis, au cresten de sa pienche, De gròssi perlo d'or.—Ah! pas mai!—Bougre! Noun sarié pas aquelo bloundinello Que jogo dóu ventau e fai que rire? —Coumprenès bèn, anen, diguè Ribòri, Qu'uno persouno ansin, uno princesso Que vòu recounquista, riboun-ribagno, Lou trone de soun fiéu, noun es proun simplo Pèr se douna tant lèu à recounouisse! —Mai d'aquéu vanc ounte anarié?—Bèu nèsci! Sabès dounc pas qu'avau en terro d'Arle, Vers lou Grand Clar, dins li palun de Cordo, Soun belèu milo o dous milo escapoucho Que, noun voulènt servi de ges de modo Lou gau-galin, bivacon sus la sagno? —Li palunié, li desertour, vos dire? —Li palunié, li cassadou d'iruge, Lis insoumés de la Galejouniero, Lis enfourniau ferouge dóu terraire Que, dins li trantaiero e dins li toumple De si palun fougouso e negadisso, Tènon couta li Blu que li secuton... Eh! la vaqui, l'armado touto lèsto De la Duquesso!—Que n'en dis lou prince?

XXXV

—Dise qu'en tau parage rèn m'estouno: Dins lou clarun d'aquesto vau superbo, Souto li tibanèu de vòsti barco Resquiharello au gai courrènt de l'oundo, Metès-ié de princesso, de papesso, D'emperairis o, se voulès, de fado, En vestimen d'azur, d'or e de pourpro, Tout acò bèu ié trèvo sus la visto, Autant vivènt, autant verai e lèime Coume nous-autre eici que l'aigo emporto! Vesès de flourdalis? Iéu vese, fraire, La flour de Rose eila que se souleio Vers lou Miejour ounte anan... Que, Jan Rocho? N'i'a pèr long-tèms encaro? Me languisse. —Acò se me venias manja ma soupo? Respoundeguè lou prouvié.—Pren-te gardo! Lis ome de l'empento ié cridèron. —Hòu! lou soulèu es pas leva pèr tóuti? Sian pas jalous. L'Angloro, fau que fugue L'estello liuencho ounte degun adeso E que fai lume en tóuti nòsti barco... D'aquest moumen, sabès pas? se penchino, Revertigueto e gènto, sus la dougo, Lou péu engrafouli pèr li boufado Dóu fuiarèu que furno dins li fueio. —De la desembouia dins li sauseto, Amariés miès acò, parai? gaiofre, Ajustèron lis ome de la rigo, Que d'empegne la barro, que?—Reiaume! Cridè Patroun Apian; e d'uno buto, Revirant lou gouvèr tóutis ensèmble, S'èron remès valènt à la manobro.

XXXVI

—Prince, coume disias, sus la ribiero Tout pòu se vèire: es lou roudan dóu mounde, Faguè lou vièi patroun. Tenès, lou papo: Tout abiha de blanc, emé sa dèstro Que nous benesissié de soun carrosso, L'avèn pas vist dos fes? Uno, pecaire, Quand presounié l'avien tira de Roumo, Qu'eilamoundaut à Paris lou menavon E que pièi, dóu desfèci e dóu lassige, Venguè mouri pèr camin à Valènço; L'autro, quand Bonaparte pèr soun sacre Lou mandè querre e, de bon grat o luerdre, Fauguè mai que marchèsse... Bonaparte! Aquel inressaciable de counquisto Que, nous envertouiant à sa fourtuno, Nous avié fa tant liuen tibla la guèto E tant de tèms estrassa la cartoucho, Que tant de couscricioun i chapladisso Éu avié coussaia, fèbre-countùnio, Que li nacioun disien: «Fau que li vaco, Dins lou païs de Franço, fagon d'ome!» Eh! bèn, se vous disiéu que, sus la ribo Aqui dóu Rose—ounte lusis la routo, Aquéu grand ome, aquéu fóudre de guerro, A la desfacho, l'avèn vist coundurre Coume un paciènt, despoudera, tout marfe! Lou menavon alin à l'isclo d'Èubo... Lou generau Bertrand dins la veituro Èro asseta contro éu: la gaugno palo, Un foulard jaune à l'entour de si tempe, Éu, l'emperaire aièr de tant de pople, Vuei renega di siéu, de si menistre, De tóuti si catau que l'encensavon, Davalavo au galop... Quand me rapelle!

XXXVII

I' avié de femo,—anen, de malurouso,— Que, sis enfant estènt mort au service, Dóu camin ié quilavon: «Manjo-mounde! Rènde-me-lou, moun fiéu!» Dins li vilage, Li pèd-terrous, quichant i det, terrible, Un escut de cinq franc, pèr lou counèisse, Lou poung en l'èr, ié bramavon: «A Rose Lou castagnié! lou toundu!» Miserable! Fasié freni... Mai dins sa desfourtuno Agamouti, mut, tau qu'un Ecce-Homo, Éu regardavo eilalin, coume un ladre, Lou Rose qu'à la mar s'anavo perdre. A-n-un relais de posto, dins la mudo Que se fai di chivau, espeloufido, Lou coutèu à la man, uno oustaliero Qu'èro à sa porto saunant un poulastre: «Ha! cridè coume acò, lou sacre moustre, Se lou teniéu aqui! Dins la courniolo Iéu ansin ié plantèsse ma coutello!» Couneissié pas l'emperaire. Éu s'avanço: «Que vous a fa?» ié vèn.—«Aviéu dous drole, Respond la maire en dòu que s'engalino, Dous drole bèu, que semblavon dos tourre! Me lis a fa peri dins si bataio.» —«Noun periran si noum dins lis estello, Napouleon ié dis em' un founs triste; Pousquèsse-iéu èstre toumba coume éli! Soun mort pèr la patrìo au champ de glòri.» —«E quau sias, vous?»—«Iéu, dis, siéu l'emperaire. Ai! bono femo! (vous demande, prince!) D'ageinouioun à si pèd, esperdudo, Ié beisè lèu li man, pauro marrido, Ié demandant perdoun, touto en lagremo.—

XXXVIII

E Mèste Apian se derroumpènt:—Empèri! Cridè subran en s'eissugant li ciho Lou capèu à la man, ah! boutas! d'ome, Pèr n'en trouva 'n segound d'aquelo estampo, Faudrié courre!—Avisas-vous, li móussi! Chamon li radelié d'un trin de fusto Que vai floutant pèr lou mitan dóu Rose. —D'ounte vèn lou radèu, gourrin?—D'Isero. —Avès uno lignado, aqui, famouso! —N'i'a pèr vint milo franc.—Bos de marino? —Vai à Touloun... Espinchas quénti pège! Falié li vèire, au soum de la mountagno, Quand boumbissien dins lis escoulanchouiro, Avans qu'èstre enliama pèr li redorto! Avèn de sap, aqui, de fau, de roure, Qu'an belèu dous cènts an, sènso trop dire... Acò vèn dóu Vercors, di Terro Frejo, Di bouscarasso de la Grand Chartrouso, Amount dóu tron de Diéu!—De bèlli pèço... Anessias pas turta contro li pielo Dóu Pont Sant-Esperit!—N'i'aurié pèr tóuti, Car es pas di que lou pont noun sautèsse... A l'empento! à l'empento!—Adessias, brodo! —Adessias, galavard!

XXXIX

Mai sus la tuerto Soun mai groupa Jan Rocho emé lou prince: —Sabès? vous ié faudra paga sa fiero, A la pichoto Angloro, aquesto vòuto... —De-bon? creses que vèngue, elo, à Bèu-Caire? —Eto! vers li marchand fau bèn que vèngue Chabi soun escachoun de pampaieto! —Vogo toujour! d'aquelo grand Naturo Que desempièi Lioun nous embelino, A iéu me plais de saluda dins elo La primo-flour, la rèino naturalo. —Segnour, à dicho que vers sa presènci Nous abasan, anas, de lono en lono, Vèire lou flume espalarga si ribo E lis amour faire si cabusseto. Leissas passa lou Cengle emé sa tourre Que, maladito, eila vèses que pènjo, Despièi qu'is Uganaud li couventialo Un cop ié durbiguèron si grasiho; Pièi Charme, e Bèu-Chastèu mounte lou Rose. Recava pèr l'Eiriéu, tant s'aprefoundo; E Pèiro-Gourdo e Sant-Laurèns de Papo, Em' alin li Ceveno... De la Vòuto Anan franqui lis isclo verdoulènto Que i'abiton li vibre emé li lùri, Em'aquelo qu'apellon Pren-te-gardo! Veiren Cruas, Rocho-Mauro la negro, E mandaren l'amarro au port d'Ancouno.—

XL

Au port d'Ancouno an pas quicha l'anchoio Que tourna-mai se cargo, zóu que n'i'ague... Mai coume acò sènt bon! sus lou Caburle An embarca vint saco de vióuleto Que porton à Bèu-Caire: es la culido Que s'es facho au Mezenc, à Santo-Aulaio, Emai vers lou Grand-Serre e la Vau-Droumo. D'aquelo secarié de canitorto Lou Rose tout entié lèu se perfumo. Sus la maire dóu Rose pleno d'isclo Jito si rai tebés la souleiado, Sus li revòu que trelusènt virouion E l'un dins l'autre en rebouiènt se perdon, Sus li bousquet d'ounte lis aubo sorton Emé si trounc cambaru que blanquejon, Redoun e lisc, coume dirias li cueisso De quauco ninfo o divesso giganto. Di segounau verdejon li broutiero; Dins li canié li rèsso-sagno en noumbre Fan «tiro! sarro!» I calanc que s'aliuenchon O se raprochon en taiant la ribo, Li capoun-fèr tamison à grand ciéucle O radon li faucoun sus lis auturo. Entre li bord amudi, soulitàri, Pacifico descènd la longo floto Qu'à soun entour es talo l'avalido E talamen es vaste lou silènci Qu'à milo lègo sèmblo liuen dóu mounde.

XLI

Napo d'arcié, li lònguis aigo morno Menon la som e l'embriagadisso. Souto lou tibanèu de la grand barco Lou prince fai miejour. Oh! vido bello! Jasènt dins sa flassado à raio roujo Ounte es brouda lou Cor d'argènt d'Aurenjo, L'iue mita claus, vèi dins l'azur di lono Se miraia li pibo loungarudo Que van fugènt emé li frais, li vege, Li caladat, li paliero, lis auve. Atrevari, tout resquihant sus l'oundo, Vèi peramount, que passon à la filo, Li castelas coulour d'or, li tourrello, Memouratiéu di tempourado liuencho, De si fatorgo en tout meravihouso! Sènt l'infini bonur d'èstre deliéure Di causo vano e mèco de la vido. Un dous pantai d'amour l'envahis: sounjo A l'Évo incouneigudo que l'espèro En quauco part, lou cor en flour, souleto, E qu'aura fe belèu dins sa paraulo, Se'n-cop ié dis que la vòu. E trelimo D'embessouna sa vaigo jouventuro Au nouvelun de la bello ninoio E de se perdre em'elo dins li tousco, Bevènt l'óublit de tout lou rèsto em'elo.

XLII

Tou-en-un-cop li son d'uno musico Sus l'autro barco eila-darrié s'enauron, E de voues clarinello, armounïouso, Veici que fan chala l'emplun dóu flume. Li Veniciano, aurias di tres Sereno, Alegramen eiçò poulit cantavon: De-long de la marino En se lavant li pèd, A la bello Nourino Soun anèu i'escapè. Vèn à passa 'n pescaire Que vai dins soun barquet E bourjo de tout caire Pèr empli soun saquet. —Pescaire à barbo bloundo, Pèr tu i'a 'n bèu flourin, Se me pesques dins l'oundo Moun aneloun aurin.— Se trais dins la marino Lou pescaire aflamba: —Vaqui, bello Nourino, L'anèu qu'avias toumba.— Sa bourso elo desblouco: —Veici toun pagamen. —Un poutoun sus li bouco, Vole rèn autramen. —De-jour noun se poutouno, Que nous veirié quaucun. —De-niue souto la touno Nous couneira degun. —Mais la luno clarejo Amount dins lou cèu grand. —Dins lou bos que soumbrejo Mi bras t'amagaran. —La roso qu'ai au jougne Vai chanja de coulour. —Au rousié fau se pougne, Avans que toumbe flour. —Laisso-m'esta, pescaire, Qu'ai pòu dóu miéu marit! —Iéu noun lou cregne gaire, A bèu èstre marrit! Sus moun batèu que lando Nous raubaren au fres, Car siéu prince d'Oulando E noun ai pòu de res. —Oh! la flamo cansoun! bello Veniso! Vai murmurant lou prince que pantaio Entre-dourmi sus la nau, barqueirolo Qu'à la vesprado mounton di Placeto, Dóu Grand-Canau silencious e dóu Lido, Oh! bressas-me dins ma beatitudo! E plus de pensamen, qu'es la sagesso De se leissa pourta sus l'aigo folo A la gràci de Diéu, coumo lou ciéune En rejougnènt la tèsto souto l'alo.— Li dono veniciano soun pas nèscio: Sabon deja qu'un prince vogo em'éli E calon si fielat dins l'oundo bluio En cantant la cansoun dóu rèi d'Oulando. Mai acò 's un fin pèis, e veiren vèire S'enlabrena pèr éli, tèsto-pouncho Éu vai passa pèr iue o bèn pèr maio.

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT CINQUEN (en français)

L'ANGLORO

XLIII

Dóu tèms qu'ansin davalo lou Caburle, De liuen en liuen crousant d'uno autro tiero Lis equipage amaiant que dóu Rose Remounton lou courrènt, en visto fuson E coumbo e piue: lou Roubioun qu'enfre terro Bagno Mountelimar; pièi lis ancoulo De la grand glèiso amount apountelado Sus lou ro de Viviés; vers l'autro ribo Lou toumple dóu Gourg Nièr—que, pèr Calèndo, Un cop pèr an se i'auson li campano, A miejo-niue, de l'abadié de mounjo Que fuguè dins lou tèms aprefoundido. Emé lou castelas qu'èro à dre d'éli, Pèr un ouide cava souto lou flùvi, Se dis qu'avien trevanço.—Aviso! aviso! Lou timounié subran dounant l'estorso, An rascla l'agacin de Malo-Mousco. Rapido, la calaumo intro à la cluso, Estrecho e redoutablo, de Dounzero, Ounte, en passant, ferouno lis espinchon Li Tres Dounzello tremudado en roco. Esperavon aqui, tóuti tres drecho, Si chivalié parti pèr Terro Santo: En regardant veni de-long de l'oundo, Talamen es marrit la languitudo, A la longo dóu tèms s'arrouquiguèron. Passon lou Bourg—que sant Andiòu lou diacre I'escounjurè lou diéu Mitra; descuerbon Apereila lou mount Ventour que gibo, Aperalin lou Mezenc di Ceveno, Aperavau lis arco espetaclouso Dóu Pont Sant-Esperit, fa pèr miracle; E, perdu dins lis aubre, enfin abordon Au Malatra, vers lou jougnènt d'Ardecho, Que, pèr raport i gravo dangeirouso, Aqui van prene l'ome de la mudo.

XLIV

—Vès-la! vès-la! cridèron dins li barco. Lou poung sus l'anco, en ribo dóu grand Rose, Dins si raubiho bello dóu dimenche, A la man soun cabas de sagno primo, Elo, l'Angloro, esperavo risènto. Car em' aquéli gènt dis equipage S'èro à cha pau rendudo famihiero, Fantaumejant e fadejant em' éli. Desempièi qu'èro au mounde, sus la dougo Venié vèire veni li sisselando, Lóugiero fendènt l'aigo à la desciso, Cargado de castagno o d'àutri viéure, Emé soun tibanèu de telo blanco Acatant li mouloun de marchandiso. Li marinié di barco ventrarudo, En la vesènt bada long de la lono, De-fes dins soun faudau qu'elo aparavo Ié jitavon de liuen de poumo roujo O de pero garroto à la rapiho. Tóuti la couneissien, aquelo Angloro, Coume l'avien noumado pèr escàfi, En estènt que toujour sus li graviero Grapaudejavo nuso, à la rajolo Dóu souleias, coume uno reguindoulo. Pièi s'èro facho grando, arrouganteto, Emai poulido proun. Èro que bruno; Mai uno bruno claro o, pèr miés dire, Lou rebat dóu soulèu l'avié daurado; Emé d'iue de perdris, qu'èro de peno De saupre se risien d'enfantoulige O d'alegresso folo o bèn pèr trufo.

XLV

D'ageinouioun o drecho dins li semo, Aqui-de-long, tout lou jour, abarouso, Emé soun crevelet d'aran passavo, Entre-mesclo au savèu em' i graviho, Li pampaieto d'or que, raro e tèuno, L'Ardecho carrejavo après li plueio. Lavado e relavado, li paiolo Se retenien, lusènto, sus la bourro D'uno pèu de móutoun; e bèn countènto, Pecaire, quand gagnavo sa peceto De douge o quinge sòu, un jour dins l'autre. De si sourreto e fraire la ninèio, Bóulant à pèd descaus l'areno morto, Un eici, un eila, dins la ribiero I' anavon rabaia li crevelado. La maire au bastidoun fasié la soupo O pedassavo en ié bramant de-longo: «Quau vous tendrié de besougno, destrùssi!» Soun ome, lou gros Tòni, èro mudaire. Au Pont Sant-Esperit, que fau counèisse Li gourg e li courrènt pèr noun se roumpre Is esperoun de sis ancoulo traito, Passavo li batèu à la desciso. Prouvenien d'Aramoun e, dintre Rose, Remounta pèr la pesco dis alauso, Avien planta caviho e penja l'oulo, Aqui perdu, dins uno capitello Bastido à pèiro seco sus l'auturo, Pèr precaucioun di crèis e cop d'Ardecho; Car fau pas badina 'm' aquelo garço De ribiero rabènto, quand s'abrivo, Gounflado pèr li plueio e que fai crèisse Lou Rose de vint pan!

XLVI

E dounc l'Angloro, En péu o sus la tèsto un plechoun rouge, Li marin de Coundriéu e d'Andanceto Sèmpre la retrouvavon au passage; Talamen que, fasènt la descendudo, Un cop avé franqui li Tres Dounzello E travessa lis isclo Margarido E devista lou ro de Pèiro-Lato: —Anen, disien galoi, lèu anan vèire Au Malatra roundouleja l'Angloro!— Acò soulet lis escarrabihavo Mai qu'un cigau de vin à la coucourdo. E tant-lèu la vesien, atravalido, Boulegant soun crevèu dins la lumiero, La gounello estroupado à miejo-cueisso E lou jougne badiéu coume uno roso D'agoulencié que béu la souleiado: —Que, hòu! cridavon en ié fasènt signe, Aquelo Angloro a panca fa fourtuno? —Ai! pauro! d'or, respoundié la pichoto, Aquéli gus de Raiòu, dins l'Ardecho N'en jiton gaire... Sabès lou prouvèrbi? Arpaiaire, pescaire, emai cassaire... —Pecaire!—Juste. Mai passas bèn vite? —Lou Rose es fièr e n'a ges d'arrestado, Bello jouvènto! Mai, à la remounto, Quand li chivau tiraran la maieto, Que revendren de la terro d'Argènço, Amarraren i tòti de la ribo E t'adurren de dàti... Ounte es toun paire? —Es au Grand-Malatra que vous espèro... Bon viage à la marino!—Adiéu, mignoto!

XLVII

N' i' avié proun un, sabès, que sus lou tèume, Toujour lou bèu darrié dintre la chourmo, Saludavo enca 'n cop la pichouneto Emé quàuqui poutoun à la voulado. Èro un gaiard cadèu de Sant-Maurise Que, sus lou còu e sènso ges d'ajudo, Soulet aurié carga 'no bouto pleno De sièis barrau. Soun noum èro Jan Rocho: Un brun masclas d'aquelo forto raço De ribeirié dis aigo dóufinenco Que, sus li riso e lis auve dóu flume, Entre-mitan lou Reiaume e l'Empèri, Gouvernon li radèu e savouiardo. Au desparti, sa maire, chasco vòuto, Ié venié:—Moun enfant, lou cor me crèbo De te vèire abasa 'm' aquéli barco Que, la mita dóu tèms, revènon routo O que, desemparado, avau demoron. De sèt garçoun, que tu n'en siés lou mendre, Car èron tóuti, ve, d'esclapas d'ome, Me soubro plus que tu. Li fiho palo Dóu plan-païs, avau dins la Prouvènço, Me lis an tóuti pres, un après l'autre. Em' uno bello oustesso qu'èro véuso L'einat s'es establi pèr aubergisto; Lou cadet, peralin au grau dóu Rose, S'es fa, m'an vougu dire, escandaiaire; N' i' a dous que, marida 'mé d'Arlatenco, En patramandejant bèn proun que viscon; E dous qu'en Avignoun an tengu tòti Pèr èstre porto-fais. Em' uno bando De drole coume aviéu, à moun vieiounge, Se tu vas courre mai la bello eisservo, Me vese iéu à mand d'ista souleto! —Maire, fasié Jan Rocho, li chatouno Que porton sus lou péu lou velout d'Arle, Nimai li boujarrouno de l'Ouvezo, Nimai li risouliero de la Sorgo Emé si catalano blanquinello Qu'au vènt-terrau si dous vetoun floutejon, Noun me faran jamai, fugués tranquilo, Oublida nòsti drolo crouchounado Emé si bèlli rouito sanitouso. —Ha! la vièio apoundié, que soun rejuncho E bravo en tout: sachènt garda li dindo, Tout en fielant sa blesto de canebe, Móuse li cabro e batre lou bon burre O tricouta li flour de la dentello... Tè, sènso ana pu liuen, coume la fiho Dóu Charmetan, qu'es uno degouiado: A la fin de si gènt, moun chat, pèr doto Aura de prat, de vigno emai de terro Que dèvon rèn en res, l'auses?—O, maire.

XLVIII

Patin, coufin. En chasco despartido Èro la memo aubado. Mai Jan Rocho, Un cop mounta sus lou paiòu di barco, Un cop bandi sus lou courrènt dóu flume Vers lou relarg de la Prouvènço lindo, Adessias li touiaudo de Serriero, D'Ampuis, dóu Piage o de Glun o de Sèrvi! En respirant l'aire libre dóu Rose, Quand se vesien, éu e li cambarado, Li mèstre en plen d'aquéu reiaume eiguèstre, D'aquel empèri dóu Maïstrau rude Que s'espandis au long entre li colo, De soulèu en soulèu e d'auro en auro, D'uno ourgueianço estrèmo venien ébri E se cresien lis invincible au mounde. A-n-éli lou fin moust de l'Ermitage E lou vin caud de la Costo-Roustido Que, pèr camin, vivo la canto-bruno! N'adousihavon sèmpre quauco pèço. A-n-éli lis oulado que treviron E li taioun d'aquéu biòu à l'adobo Que lou lausié perfumo dins la glouto! E li feisan de l'isclo Pibouleto E li poulardo avau de Roco-Mauro, Nourrido à jabo emé lou mi d'escoubo; E li couniéu de Castèu-Nòu de Papo Assaboura 'mé lou vin de la Nerto! A-n-éli li brassado di chambourdo, Dins la sournuro, au pèd dis aubaredo, Quouro i gràndis aubergo de la ribo Pèr la couchado au vèspre s'arrambavon! N'avien pas tort li crid de la gouverno Qu'entre li dos levado, de-countùnio, S'entendien reboumbi: Reiaume! Empèri! Li Coundriéulen, patroun de la ribiero, Èron de rèi verai, de counquistaire. Vers la Prouvènço, aquelo Palestino, Ounte lou Rose dins soun amplitudo Embrasso l'isclo inmènso de Camargo, Vers la Prouvènço ounte l'óulivo afloco Sus li pendènt de tóuti li coustiero, Vers lou païs ounte cour la Tarasco, Ounte au soulèu, lou jour, danso la Vièio, Ounte la niue i'a l'estelan qu'esbriho, Éli, li veiturin de l'aboundànci, Ié davalavon bèn-vengu de tóuti.

XLIX

Entre parèisse aperamount la rigo Di sisselando e sapino e pinello, Encalaumado en co l'uno de l'autro, Emé li Coundriéulen dre sus la poupo, Li bras leva, d'acord butant l'empento E dins l'azur pièi la lachant ensèmble, Li terrassan d'en terro ié cridavon: «Manjo-cabrit! Quiéu-de-pèu! N'as de burre?» E li coulosse bounias: «Manjo-anchoio! Camino! As pòu que te manque, la terro?» Ié respoundien en uno bramadisso. E tout-de-long l'antico galejado Resclantissié dins lou parla di pople; E tout-de-long, sus li talus de pèiro Di pourtihoun que bordon la grando aigo, Pèr vèire, ivèr-estiéu, venien li fiho, De soun debas gaubejant lis aguïo O sa sieto à la man, la tèsto alerto. Tout resquihant peréu sus l'oundo liso, Li Coundriéulen aqui s'enarquihavon E, di batèu, en ié fasènt bouqueto: —Anen, voulès veni, cridavon, drolo, Emé nous-autre à-n-Arle?—Sian pas lèsto; Un autre cop!—E filavon li barco Dins li risènt, entre-mitan lis isclo. Just lou pilot, aplanta sus lou tèume, Alin-davans lis iue dubert e fisse Pèr fourvïa lis agacin de roco, De liuen en liuen viravo un pau la barro.

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT SIEISEN (en français)

LOU DRA

L

Oh! lis atiramen de l'aigo blouso, Quand lou sang nòu espilo dins li veno! L'aigo que ris e cascaio ajouguido Entre li coudelet, emé li sòfi Qu'arrapon en sautant li damisello E li mouissau di vèrdi bourdigaio! L'aigo poulido e crudèlo e felouno Qu'embelino e pivello l'innoucènci En ié fasènt lusi li tremoulino De soun mirau!—Ninèio, à la vihado La maire ié venié de vòuto en vòuto, A sis enfant, à l'Angloro,—ninèio! Vers li blavour de l'aigo pausadisso O lis afous que remoulinon encre, D'ana jamai gafa noun vous avèngue! L'ai toujour ausi dire: souto Rose (Ai! bèu mignot, se lou pèd vous mancavo!), En de founsour que soun descouneigudo, Ié trèvo, despièi que lou mounde es mounde, Un fantasti nouma lou Dra. Superbe, Anguiela coume un lampre, se bidorso Dins l'embut di revòu mounte blanquejo Emé si dous iue glas que vous trafuron. A lou péu long, verdau, flus coume d'augo, Que floto sus sa tèsto au brand de l'oundo. A li det, lis artèu, pèr ausi dire, Tela coume un flamen de la Camargo E dos alo de pèis darrié l'esquino Clareto coume dos dentello bluio. Lis iue à mita claus, nus coume un verme, N' i' a que l'an agu vist, au founs d'un toumple, Estalouira au soulèu subre l'areno, Pipant coume un lesert la souleiado, La tèsto revessado sus lou couide. Barrulant souto l'aigo emé la luno, N' i' a que l'an entre-vist, dintre li lono, Avera d'escoundoun li flour de glaujo O de l'erbo-d'infèr. Mai pièi lou pire, Chat! escoutas aquesto...

LI

Un jour, se conto, En ribo de Bèu-Caire uno femeto Lavavo sa bugado dins lou Rose E, tout en bacelant, à la subito Veguè, dins lou courrènt de la ribiero, Lou Dra, poulit e lèri coume un nòvi, Qu'à travès dóu clarun ié fasié signe. «Vène! ié murmuravo uno voues douço, Vène! te farai vèire, bello chato, Lou palais cristalin ounte demore Emé lou lié d'argènt ounte m'ajasse E li ridèu d'azur que l'encourtinon. Vène! te farai vèire li fourtuno Que se soun aclapado souto l'erso, Despièi que li marchand ié fan naufrage, E qu'ai encamelado dins mis ouide. Vène! ai un pipaudoun que n'a que l'orvo E que, pèr s'abari dins la sapiènci, N'espèro que toun la, bello mourtalo!» La jouino bugadiero, atrevarido, Leissè toumba de sa man escumouso Soun bacèu e 'm'acò, pèr l'ana querre, S'estroupant vitamen à miejo-cambo, Pièi au geinoui, pièi jusquo à miejo-cueisso, An! perdeguè l'apès. Lou briéu dóu flume L'envestiguè de soun oundado vivo, L'entourtouiè, barbelanto, avuglado, E l'entirè dins li aven ferouge Que remoulinon avau souto terro. L'aguèron bèu cerca 'mé la partego: La retrouvèron plus, èro perdudo. Passè de jour, passè d'an. A Bèu-Caire Degun pensavo plus a la paureto, Quand un matin, au bout de sèt annado, La veguèron rintra, touto tranquilo, Dins soun oustau, sa fardo sus la tèsto, Coume se retournavo, à la coustumo, Dóu lavadou: soulamen un pau palo. Tóuti si gènt lèu la recouneiguèron, E tout acò cridè: «Mai d'ounte sortes?» En se passant la man sus lou front, elo: «Vès, ié diguè, me sèmblo qu'es un sounge... Que vàutri lou vougués crèire o pas crèire, Sorte dóu Rose. En lavant ma bugado, Ai toumba moun bacèu e, pèr l'avedre, Ai resquiha dins un founsau terrible... E me sentiéu embrassado souto aigo Pèr uno oumbrino, un glàri, que m'a presso Coume un jouvènt que fai un raubatòri... Lou cor m'avié fa mau e, revengudo, En un vaste soubau plen de fresquiero, Enlumina d'uno lus eigalouso, Emé lou Dra, souleto, me siéu visto. Avié, d'uno fiheto entre-negado, Agu 'n pichot—e iéu, pèr nourriguiero De soun Draguet, sèt an m'a detengudo.»

LII

L'Angloro, l'endeman d'aquéli conte Qu'emé li rai dóu soulèu s'esvalisson, Noun ié pensavo plus e, dins li semo Dóu Malatra, zóu! esperdigaiado Courrié 'mé soun crevèu se metre à l'obro. Èro au gros de l'estiéu: sus li piboulo, Lis óume e lis aubero blanquinello Que fan sóuvert, cantavon li cigalo... Hòu! elo cregnié rèn, car, au regiscle Dóu grand soulèu que pico sus l'areno, Disié qu'ansin vesié miés li paiolo Belugueja. Lou mai que i'èron grèvo Èro li niue, quand dins l'estrecho bòri Falié coucha 'mé touto la chaumiho, Au sòu, à ran, sus un mouloun de fueio. Uno d'aquéli niue de calourado Que vous estoufegas souto li téule, S'èro levado en camiso à la luno Pèr ana prene un pau lou fres deforo. La luno dins soun plen la regardavo, Mingoulouno, descèndre vers la ribo, A pèd descaus, dins lou prefound silènci De la naturo inmènso e dourmihouso, Leissant ausi lou rouncadis dóu Rose. Sus l'erbo clarejavon li luseto; Li roussignòu alin à la perdudo Se respoundien, amourous, dins lis aubo; E lou cascai de l'oundo courrerello S'entendié rire. Au sòu la manidouno Leissè d'un cop toumba sa camiseto E dins lou Rose, ardènto e trefoulido, Plan, de-clinoun, intrè, li man crousado Sus la tremour de si dous sen de vierge. Au proumié frejoulun, de la pereso S'arrestè 'no passado, souspirouso; E roudihè lis iue, proun esmougudo, Tout a l'entour dins la negruro liuencho Ounte cresié toujour qu'entre lis aubre Quaucun desabihado l'espinchèsse. Pièi zóu, dins lou courrènt de l'aigo molo, Descendié 'ncaro un pau, alusentido Pèr li rai de la luno que beisavon Soun fin coutet, sa jouino car ambrenco, Si bras poupin, sis esquino rabloto E si pousseto armounïouso e fermo Que s'amagavon coume dos tourtouro Dins l'esparpai de sa cabeladuro. Lou mendre brut, un pèis que foro l'aigo Pèr mousqueja faguèsse uno escoupeto, Lou gourgoui d'un embut, quand emboutiho, Uno rato-penado que quilèsse, Pèr un tavan uno fueio batudo, Ié viravo soun cor coume uno toumo.

LIII

E davalavo. Mai, jusquo à la cencho E pièi plus aut, de se senti vestido Pèr lou mantèu ufanous de la riaio, Pensè plus qu'au bonur de tout soun èstre Mescladis, counfoundu 'mé lou grand Rose. Souto si pèd l'areno èro tant douço! Uno michour, uno frescour tebeso D'un imourous chalun l'agouloupavo. A flour de pèu, à flour de carnaduro, Vesiadamen li vertoulet de l'oundo Ié fasien de poutoun, de sousselegue, En murmurant de suàvi paraulo Que i'adusien l'espaime de plasènço... Quand tout-d'un-cop, dins l'aigo bouleguivo E trelusènto i rai de la lugano, Eilalin founs, espandi sus la mousso D'un jas esmeraudin, que te vai vèire? Un bèu jouvènt que ié fasié cachiero. Enroula coume un diéu, blanc coume evòri, Oundejavo emé l'oundo e sa man linjo Tenié 'no flour d'esparganèu sóuvage Que presentavo à la jouvènto nuso. E de si bouco atremoulido e marfo Sourtien de mot d'amour o de mistèri Que s'esperdien dins l'aigo incoumprensible. De si dous iue catarèu, pivelaire, Éu la fasié veni, gravoujo, nèco, Desalenado e barbelanto, au rode Ounte lou cors e l'amo cridon sebo. Enclauso dins lou riéu pèr l'escaufèstre Emai pèr un deleitamen estrange, Èro, la pauro, aqui coume un que sounjo, Qu'es esglaria pèr quauco pòu counfuso E que, de courre, acò i'es impoussible. E quand durbié lis iue vers lou trevaire Qu'envirouna de sa lusour lachenco Semblavo l'espera dins si bras souple, Un frenimen d'amour invoulountàri Souto lou cèu la jitavo en languino E ié fasié plan-plan mouri li veno.

LIV

De l'amour qu'espelis o benuranço! O paradis de l'amo creserello! A-n-un moumen que lou balans dóu flume La sóulevavo e masantavo touto, De-revesseto, emé soun péu en floto, Lis iue barra pèr crento de se vèire Li dous poupèu qu'en subre pounchejavon, Se vai senti, proumte coume un eslùci, Autour dis anco un aflat, un delice, Que fresqueirous e len ié fusè contro... Ai! e destressounado elo s'adrèisso, D'un viro-man rejito soun péu mouisse E vèi fugènt, dins lou glavas de l'aigo, Uno oumbrinello blanco e serpentino Que desparèis. Èro lou Dra. Sapiènto Di mino que tenié, l'Angloro, elo, Lou couneiguè fort bèn, qu'à sa cenchado S'anè trouva subran uno flour roso D'esparganèu. Dins un tau treboulèri, Elo pamens, urouso e pantaiouso, Prenguè la flour nadanto e s'anè jaire. Mai en degun, ço que venié de vèire, Bèn s'engardè, mignoto, de lou dire, Jalouso qu'èro, autant coume uno cato, De sa vesioun trop lèu despareigudo. Ah! quant de cop, aquel estiéu, la jouvo, Dins si langour de niue de toufourado, I lunesoun clarino de setèmbre, Revenguè mai au delicious rescontre! Mai remarquè 'no causo: qu'à la mueio Tóuti li fes qu'en intrant se signavo, Coume fasié toujour estènt pichoto, De-bado au briéu de l'aigo segrenouso Avanquissié soun cors de piéuceleto: Aquéli niue, lou bèu glàri dóu Rose Au bagnadou,—pauro pichouno, espèro Qu'esperaras,—à l'espèro mancavo.

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT SETEN (en français)

LA FONT DE TOURNO

LV

Ounte n'erian? La rigo coundriéulenco, Au fiéu de l'oundo, intravo à l'archipèlo Dóu Malatra, plen d'aubre e de verduro, Quand, touto risouleto, sus la ribo Apareiguè, coume s'es di, l'Angloro. —Tòti! a fa lou grand patroun di barco En estendènt li bras en travessiero. Se trais lou cau en terro; la chatouno L'envòuto à-n-un soucas; l'ami Jan Rocho Destaco lèu lou nègo-chin:—Poulido, Anen, dis, zóu dedins, que peses gaire.— E d'aise, l'agantant pèr la centuro, Éu l'isso dins la nau, hopo lanlèro! Cadun ié vèn touca li cinq sardino, Cadun ié fai:—Eh! bèn, que dis l'Angloro? —Dise tout bèn de vous.—E la póusito, N'i'a? n'i'a?—N'i'a pas que n'i'ague, dins li semo, Mai toujour coume acò, basto que dure!— Levado vòuto au cau, van querre en foro Lou gros pilot dóu pont, e vogo à baisso! Or tout reviscoula de rire em'elo, Qu'en pro s'èro assetado la pichouno, Jan Rocho ié venguè:—Santo que canto! S'aviés pas mai de sèn que iéu, Angloro, Sabes pas que farian?—Pancaro, digo... —Eh! bèn, deman au vèspre, dins Bèu-Caire, Anarian vèire ensèmble li coumèdi; Farian parèu sus lou Prat; en brasseto, Vers li bóumiano que tiron l'escorpe Nous farian dire la bono fourtuno; Vóutejarian pèr tóuti li cabano; Te croumpariéu un bèl anèu...—De vèire! —Noun, pas de vèire: d'or. E, rèire-fiero, Te menariéu pèr nòvio à Sant-Maurise. —Boudiéu! en galejant faguè la chato, Pèr demoura tout l'an amount souleto Emé de gènt que soun jargoun fai rire? —Ah! vai, que nòsti rigaudoun soun brave Pèr danseja sus li bargiho ensèmble... —Jan Rocho, noun; e tè, vos que te digue, Iéu, moun franc valentin? Siés un bon drole, Siés gros, gaiard, siés (coume dis moun paire) Un ribeiròu de la proumièro lèvo... Mai n'i'a'n mai avança que tu, moun ome! Un que dins li revòu, que dins li toumple, Dins lis engloutidou, li cros, li mueio, T'emboursarié, te negarié, moun paure, Se te prenié de pesca dins sa lono.— E s'esclatè la chato d'un bèu rire: Talo uno pesqueirolo, quand cabusso Pèr aganta 'n peissoun e que respousco.

LVI

Dóu tèms que l'autre, nè, fougno en silènci, Dóu tibanèu mounte dourmié—lou prince Guihèn d'Aurenjo, làvi coume un astre, Veici que sort, tenènt à la man drecho Un brout d'esparganèu que vèn de cueie, De l'autre las de la nau, sus la lono, E cantejant, tout dourmihous encaro, A miejo voues, la cansoun de Veniso: Sus moun batèu que lando Nous raubaren au fres, Car siéu prince d'Oulando E noun ai pòu de res! —Tè! sarié pas aquéu?—faguè Jan Rocho En la quitant pèr courre vers l'empento, De l'autre bout, que Mèste Apian bramavo: —Ié fas lou conte de la Barbo-Bluio, Que! galapian, o de la Melusino, A-n-aquelo drouleto?—Mai l'Angloro, Entre vèire lou prince à como bloundo, Èro subitamen vengudo palo: Faguè, soun sang, un cabus dins si veno Que, d'entant-lèu, toumbavo cor-falido. —Es éu! es éu!—quilè coume uno folo En s'agripant de-reculoun i courbo; E tau qu'un diéu, èro aqui, la paureto, Que lou belavo, amourouso e cregnènto, Coume uno bouscarido pivelado Que, d'uno serp à la regardaduro, Irresistiblamen fau que degole. L'esperit e lou cor en meraviho, En ié risènt d'uno façoun courteso, Guihèn alor ié dis:—Te recounèisse, O flour de Rose espelido sus l'aigo! Flour de bonur qu'ai entre-visto en sounge, Pichoto flour, la bèn trouvado fugues!— Respoundeguè, tout-d'un-cop enardido: —Te recounèisse, o Dra! Souto la lono T'ai vist en man l'esparganèu que tènes. A ta barbeto d'or, à ta pèu blanco, A tis iue glas qu'embernon e trafuron, Vese quau siés.—Guihèn la flour ié douno, E tóuti dous, liga pèr lou mistèri, An tresana. Car lis amour van vite, Uno fes dins la nau que lis emporto, Predestina, sus lou flot.

LVII

Lis arcado Dóu Pont Sant-Esperit, espetaclouso, Ie passon en triounfle sus la tèsto. Li barcatié, beissant lou front, saludon Sant Micoulau dins sa capello antico, Demoulido au-jour-d'uei, mais qu'aparavo I tèms ancian l'arcado mariniero, Pèr soun engoulidou tant dangeirouso Que li batèu perdu noun se ié comton. La Prouvènço aparèis: es soun intrado, Lou Pont Sant-Esperit emé si pielo E si vint arc superbe que se courbon En guiso de courouno sus lou Rose. Acò's la porto santo e courounello De la terro d'amour. L'aubre d'óulivo, Lou mióugranié tout fièr de si papàrri E li gràndi mihiero capeludo Oundron deja li cremen e li costo. Lou plan se relargis, li bro verdejon, Dins lou clarun lou cèu s'emparadiso, Lis Uba dóu Ventour se laisson vèire: Lou princihoun d'Aurenjo e la pichoto Rapugarello d'or, ié sèmblo qu'intron Dins la benedicioun. Éu se delèto (Ai! la bevèndo fresco e deliciouso!) A béure dins aquelo jouventuro La vido à soun sourgènt que gourgoulino, L'esmeravihamen de l'amo novo Qu'en tóuti li mirage fai bouqueto E qu'à soun ilusioun se liéuro touto.

LVIII

Dóu trassegun d'amour elo embriago, Dins aquéu bèu segnour que l'embelino Retrovo en plen lou Dra que souto l'erso, Au tremoulun blanquinèu de la luno, L'a tant e tant de fes enfachinado. E que i'a d'estounant que, diéu dóu Rose, Se coumplaigue à treva, dins soun caprice, Emé li barco e li gènt de ribiero! Vesèn-ti pas li vibre, à founs de calo, Veni dins li batèu, de-fes, s'escoundre, Que fau, pèr li coucha, se batre em'éli! Patroun Apian, lou gros Tòni emai d'autre, Vers li roucas eilamount de Dounzero, L'an-ti pas vist, lou Dra, souto la formo D'un couloubrau gros coume uno boutiho, Sali dóu Rose, intra dins li bladado En toursènt lis espigo e fasènt d'oundo Que lou pilot, dóu segren, n'aguè fèbre E ié venguè pertout de sourtiduro! L'an-ti pas vist tambèn dins la Courrejo Dóu Pichot Rose, au téms que se meissouno, S'esquiha d'acatoun souto li faudo De quauco ligarello entre-dourmido E, se i'entourtouiant à la centuro, L'estregne douçamen emé si vòuto E ié teta lou sen, d'aqui-que toumbe De regalado emai de sadoulige!

LIX

E disié tout acò, l'esglariado, I marinié que, de la vèire en dèstre, De pau à pau s'èron aflata d'elo O que de liuen aparavon l'auriho. —Eh! bèn? quand te disiéu, fasié l'Angloro A Jan Rocho esbahi que la miravo, Quand te disiéu, badau, qu'èro mai lèri Que ges de ribeiròu d'aquésti costo! Agacho-lou, tout bèu, que sèmblo un prince!... Parai? moun rèi, moun Dra, moun enmascaire, Que moustraras à la tiéu amigueto Li tengudo que trèves souto Rose, Dins li soubau dóu palais de la Trouio E d'aquéu dóu Grand-Priéu en ribo d'Arle, E li baumo d'Ardecho, revestido Rèn qu'emé de diamant e de dentello? Parai? qu'à Mount-Dragoun me vas coundurre, Toun castelas ounte la niue draquejes E que vesèn escalabra si tourre Sus li roucas arèbre de la cluso? Parai? que dins Gardoun anaren vèire Lou famous pont que bastiguè lou diable Emé la lèbre que i'empeguè contro? Parai? qu'anaren vèire dins lis erme A miejo-niue la flamo dis Oulurgue Que van plourant e gemissènt i rode Ounte an aclapa d'or, qu'acò ié grèvo D'èstre mort descounfès, à l'imprevisto, Sènso avé decela soun escoundudo?

LX

Bourrin-bourrant, dins lou trelu, l'Angloro Coume un esterveiet que se desviro, S'èro enaurado ansin, lis iue alabre E de l'esglai la caro sang-begudo. Mai éu, Guihèn, ravi de soun rescontre Qu'en plen païs alegri lou sóulèvo: —O, ié respond emé soun plan d'Oulando, Te menarai pertout, bello amigueto! De ma principauta mourganatico D'Aurenjo, tu, siegues la fabulouso Oundino, siegues la fado Mourgano!— E'n se trufant li marinié diguèron: —L'avès ausido? a perdu la boussolo... Aura begu, pauro! à la font de Tourno Que fai, coume se dis, vira canturlo.— L'Angloro, fièro adamount sus lou tèume, Piquè dóu pèd em' uno ricanado, E de soun iue faurèu fissant la chourmo: —Parlas-n'en plan, sabès? gènt de marino, D'aquelo font, alin, cridè mousqueto, Que voste sort i'es escri sus la roco! —Noste sort? dequé dis l'estrelucado?... Parèis que vuei sara soun jour de luno,— Brounzinejè la barcado en feloupo.

LXI

Tranquilamen, au fiéu de l'aigo bello, Li barco descendien, ribejant d'isclo. Èron entre Mournas e Sant-Estève Di Sort (aquest, recàti d'escumaire: Quand un enfant, se dis, ié vèn au mounde, Pèr lou prouva lou bandisson à Rose; E se n'en tourno, bon pèr la marino O la rapino, basto). Dins la cluso Enmuraiado emé li fourtaresso Ount debaussè Mount-Brun li Sauto-bàrri E que soun noum ié rado enca terrible Emé li capoun-fèr, de rouino en rouino, Intravon li sèt barco. Mai sus l'orle, Talo qu'uno sibilo, adounc la vierge Enaurant soun bras nus, ensuperbido Pèr lou pantai ferouge que l'enchusclo, Diguè:—La font de Tourno es un ouracle! La font de Tourno, aquéli que l'an visto M'engardaran de menti, s'avès doute. L'aigo ié sort d'un ranc, plen de lambrusco, D'entravadis, de bouis e de figuiero, Fourmant un nai (lou Grand-Gourg, que l'apellon). Sus la paret dóu ro, dins un encastre Que regardo lou Rose, avès en subre, Escrincela despièi quau saup li siècle, La Luno fèlo e lou Soulèu—qu'espinchon. Vers lou mitan 'i 'n biòu, que vai lou pougne, Au vèntre un escourpioun, un chin lou mordre, Em' uno serp... qu'à si pèd fai d'oundado. Lou brau, plus fort que tout, a tengu tèsto, Quand un jouvènt, enmantela dóu ristre, Un fièr jouvènt, couifa de la bouneto De liberta, ié tanco sa ligousso E lou coto. En dessus dóu mourtalage Un courpatas esfraious voulastrejo. Devine-lou quau pòu, aquéu mistèri!

LXII

E roudihè, talo qu'un escalustre, Sus li barquié sis iue en farandoulo. —Iéu, escoutas! en cercant mi paiolo, Countuniè pièi, un jour, de mueio en mueio, Dins lou ragas dóu riéu m'ère agandido. E i'a 'no vièio masco bourguesano Que me venguè: «Miro la gravaduro Que i'a sus aquéu baus! Li Fadarello Qu'à tèms passa trevavon nòsti borno, Pichoto, es éli que l'an engimbrado. Lou biòu que veses, lou Rouan, que trimo Au regard dóu Soulèu e de la Luno, Au bèu mitan, sabes quau represènto? L'antique barcarés dóu flume Rose, Que de pertout l'assauton, l'agarrisson Lou marridun e lou trigos de l'oundo. Lou serpatas que souto d'éu barrulo, Acò's lou Dra, lou diéu de la ribiero; E lou jouvènt qu'au brau tanco l'espaso, Lou jouvenas que porto sus la tèsto Lou bounet rouge,—ensouvèn-te, pichoto, De ço que te predise,—es lou destrùssi Que dèu un jour tua la marinaio, Lou jour que pèr toujour, de la ribiero, N'en sourtira lou Dra que n'es lou gèni!

LXIII

Li barquié risien plus: car sus li dougo Courrié, de liuen en liuen, d'aquéli novo Que marcon rèn de bon. Dins la barcado Li moussu de Lioun parlavon meme De gros batèu à fiò que pèr machino, Sènso chivau ni maio ni fidello, Remountarien contro aigo.—Oh! ço! d'estùrti Poudrien crèire aquéli falabourdo!— Bramavo Mèste Apian, quand se charravo D'aquélis envencioun.—Mai s'avien d'èstre, Dequé devendrien tant d'ome e d'ome Que vivon dóu trahin de la ribiero, Rigaire, carretié, lis aubergisto, Li porto-fais, li courdié, tout un mounde Que fai lou grou, lou chamatan, lou fube, L'ounour, lou trefoulige dóu grand Rose? Mai vesès pas que n'i' aurié, cavalisco! Pèr ensuca, bougre, à cop de partego Tóutis aquéli gus de tiro-l'aufo, De treboulo-coumuno e filousofe!— Uno aprensioun pamens, èro vesible, Venié de s'espandi sus li figuro; E n'èro pas sèns crento que Jan Rocho, Entravaca pèr tant de causo treblo, Arregardavo aquéu jouvènt estrange Que, lou matin d'avans, sus la pinello Avié sauta, venènt de sai pas mounte.

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT VUECHEN (en français)

A L'AVALIDO

LXIV

Souto lou tibanèu lou blound calandre Emé l'Angloro, pièi, tout plan-planeto S'èron ramba pèr i'èstre un pau à l'oumbro. La frapacioun suavo o la mascoto Qu'au miramen de l'aigo enganarello A la longo dóu tèms l'avié sesido, La tenié bèn, la chato dóu mudaire; E'mé sis iue viscard de perdigouno Que sèmpre i'esluciavo un refoulèri, Emé soun nas couquin, si bouco roso, Ah! n'en falié pas tant, vous assegure, Pèr ié douna soun mau au jouine prince! —Mais en que dounc, aquest ié remenavo, M'as couneigu?—L'esperitado jouvo Ié respoundié:—Te l'ai ja di, moun mèstre! La flour d'esparganèu que m'as pourgido, La pourtaves-ti pas, au founs di mueio, Quand te vesiéu blanquejant à la luno, Me pivelant vers tu, me fasènt signe E m'enclausènt emé ti menganello, Talamen que despièi siéu toun esclavo E que, se me veniés à dire: «Vole Que lampes emé iéu au bout dóu mounde, Sèns jamai t'arresta, brido abatudo, Coume aquéli famous Chivau Terrèstre Qu'à galop, à galop courrènt de-longo, Fan lou tour de la Terro, sènso brido, Partiriéu en voulant!—Mai se, ma bello, Te disiéu que t'embules e que parles Au fiéu dóu rèi d'Oulando? à la subito Ié demandè Guihèn.—Moun Dra, l'Angloro Ié rebriquè, diriéu que te tremudes En touto formo que t'es agradouso; Diriéu que te siés mes Prince d'Aurenjo (Coume ié fas encrèire à la barcado) Pèr quauque ramagnòu o cigalige Qu'es au-dessus de ma coumpreneduro... Mais te counèisse, iéu, de longo toco E, moun bèu Dra, vai, que sièr que t'escoundes? T'ai devina rèn qu'à toun èr de prince, A toun carnen jouine e fres coume l'aigo, A tis iue blavinèu, à ta barbeto Mai sauro e fino que la glaujo rousso!—

LXV

Aqui, parai? i'avié rèn à respondre, Senoun que d'embrassa la foulinello, Davans la fe qu'ansin lou diviniso (Amour, se saup que pèr amour se pago), Guihèn d'un fiò divin sènt dins si veno S'atuba l'estrambord, la flamo courre. E dins li bras l'un de l'autre cabusson, A plus saupre di dous, éu o l'Angloro, Quint es lou mai enclaus o lou mai ébri. E vougavon li nau, tóuti souleto, Au mitan di coustiero arrengueirado, Sus l'aigo proumto, emé de long silènci. De liuen en liuen passavo quauque vibre, Pèr avé soun alen sourtènt lou mourre, Rapidamen davalant à la nado; E sus l'afrèst di gràndi tèndo flusso Li barbasan venien, rasant lou Rose, Faire pauseto. D'acatoun, ensèmble, Contro l'empielamen di balot moufle, A-n-elo éu ié disié dins soun estrencho: —Aflato un pau toun cor plen d'armounìo Contro lou miéu, pèr que l'entènde batre! Regardes pas dins l'aigo qu'es trop founso, Regardes pas la terro qu'es trop liuencho, Regardes pas lou cèu, qu'éu es trop vaste: Regardo dins moun amo ounte souleies!— Mai elo, en escartant de sa centuro La man dóu princihoun trop catihouso: —Ve, ve, diguè, ve-n'en eila-deforo, Vers lou dougan, d'aquelo flour que cerques!— E courreguè 'n risènt, enfantoulido, A l'orle dóu batèu.

LXVI

En paro-plueio Quihado au bout d'un jounc, la flour rousenco S'espandissié souleto sus la limo D'uno pichoto mueio noun prefoundo. —Mai, Dra, de mounte vèn, faguè l'Angloro, Que l'ames tant, aquelo flour?—M'agrado, Respoundeguè, pèr-ço-que te reverto... Siés pas la flour d'amour, tu que, nascudo Coume elo au sen de l'aigo, simboulises La dileicioun unenco e proumierenco D'un mounde nòu e bléuge de jouvènço?— Elo escoutavo, touto esperlucado, Aquéli mot galant, plen de magìo... Éu countuniè:—Te la vau dire, escouto, L'istòri de ma flour. Dins uno gorgo, Au pèd d'un baus, la bello Galatèio E lou pastour Acis, uno vegado, Asseta au sòu, se countavon jouïno. Pensant en rèn—qu'à sa bono fourtuno, Dóu tèms que se bevien aqui l'un l'autre, Pereilamount lou pastras Poulifème, Qu'èro un Uiard e jalous de la ninfo Coume se pòu pas mai,—oh! lou laid moustre! Li vai decebre avau que fadejavon. Abrama d'iro, arranco d'uno roco, Éu, un clapas que toumbo à la barrulo E vèn, pecaire! escracha sus la tepo Lou bèu parèu. Mescla, soun sang regolo! La terro maire e li diéu, coumpassible Bèn talamen! n'en moustrèron miracle. Acis en rajeiròu faguè sa mudo; En flour faguè la siéuno Galatèio, La flour d'esparganèu que ié sort dintre, Rouginello enca 'n pau e palinouso. —Cavalisco l'Uiard! cridè l'Angloro; E se virant vers lou prouvié:—Pèr astre, Sarié pas tu l'Uiard que nous respicho? Diguè 'n risènt à Jan Rocho.—Bouèmio! Quau jogo emé la flamo, un jour se brusclo,— Prejitè lou ragas en grand piquiero. Mai dins l'azur de l'èr, elo auturouso, Boulegant soun bouquet, la flour óuferto Pèr soun bèu Dra, diguè:—Iéu siéu flourido Pèr la vertu de l'aigo: rounflo, Rose, Dins toun lié founs, que sabe ço que sabe!...

LXVII

—Arrasso eila-davans!—Sus la ribiero Un long cop de siblet gisclè tout-d'uno E, descendènt à la mudo, à la coucho, I'aguè 'no embarcacioun que rasclè contro En gagnant de camin: uno grand fusto, Aguènt d'un bout à l'autre uno cadeno Que i'èron enresta, couble pèr couble, Un bourdigau de touto traco d'ome. —Arri, li bòni-voio! anè ié dire Un jouine ribeirié.—Chut! sarnibiéune! Que vous demandon pas se l'auro es bruno, Faguè Patroun Apian. Li miserable An bèn proun de soun mau, sènso l'escorno... E fagués pas semblant de li counèisse, Que, marca sus l'espalo, cercon l'oumbro... E que d'eisèmple en tóuti acò vous fugue! Van à Touloun, ai! las! manja de favo... E i'a de tout aqui: de gènt de glèiso, De sacamand, de noble, de noutàri, Enjusquo d'innoucènt!—Emé d'iue torge Passèron li fourçat, tau que li trèvo De la Barco à Caroun. Ansin lou mounde, Ansin lou tressimàci de la vido, Lou bèn, lou mau, lou chalun, la magagno, Van en courrènt, van chauchiero-e-boutiero, Entre lou jour e la niue, sus la lono Dóu tempourau que se debano e fuso.

LXVIII

Li galiot s'esvarton à la baisso Vers lou Revestidou. La Pibouleto, Cassiéu reiau di segne d'Ancezuno Que dins soun vièi blasoun se i'escaràmio Lou Dra dóu Rose à la fàci oumenenco, Enridello d'aubriho Cadarousso. —Ounte es Aurenjo? i barcatié demando Guihèn, ounte es aquelo Glourieto, Palais e nis de nòsti rèire ilustre? —Eila-darrié, li barcatié respondon. —E mounte sias, Guibour, valènto espouso De Guihèn dóu Court Nas, e tu, princesso Tibour d'Aurenjo?—Eila-darrié, replicon Li bràvi marinié, darrié lis aubre Que la paret dóu Cièri nous escoundon E l'Arc de Marius: noun se pòu vèire D'eici que Crèbo-cor.—Glòri perdudo E bèn noumado, adiéu! cridè lou prince En eissugant uno lagremo espouncho Que lou soulèu faguè lusi: counservo, O vilo d'or, o noste ounour d'Aurenjo, A tout lou mens counservo la memòri D'aquéli que n'an pas terni toun lustre!... Mai de que vau me plagne o traire peno, Ajustè pièi, s'ai iéu perdu l'Empèri Pèr deveni lou diéu de l'aigo masco!— La manideto, en ié vesènt l'iue mouisse, L'avié pres pèr la man e, famihiero, Coume dins li pantai acò se passo, Ié diguè:—Dra, mai li diéu tambèn plouron?— E siavamen, sourtènt de ravadisso, Éu ié respoundeguè:—Se noun plouravon, Sarien, li diéu, gaire mai que de pèiro... E l'Amour que n'es un, de diéu, mignoto, Ço qu'a de mai divin, es li lagremo.—

LXIX

En Auselet lis auceloun de l'isclo Fasien piéu-piéu de-long di bro fuiouso. Lou ventoulet adusié di mountagno La sentour di lavando emé di nerto Que dins li Coumbo-Masco èron flourido. La fin dóu jour, en alenant mai tousco, Emplenavo li cor dóu languitòri Qu'envahis tout, quand lou soulèu trevalo. Despartissènt en dous Rose lou flume, Vesien veni la Bartalasso verdo E pièi plus rèn, que lou virant de l'oundo. Mai tout-d'un-cop, tau qu'un ridèu de tiatre Que s'escavarto, avau à l'avalido, Dóu ribeirés e lis aubre e li colo, Tout vai en s'aclatant, pèr desparèisse Davans un couloussau clapas de tourre Que lou soulèu couchant enfioco e pinto De resplendour reialo e purpurenco. Es Avignoun e lou Palais di Papo! Avignoun! Avignoun sus sa grand Roco! Avignoun, la galoio campaniero Qu'uno après l'autro en l'èr ausso li pouncho De si clouchié clavela d'embourigo; Avignoun, la fiholo de sant Pèire, Que dins soun port n'a vist la barco à l'ancro E n'a pourta li clau à sa centuro De merlet; Avignoun, la gènto vilo Que lou mistrau estroupo emai descouifo E que, de tant qu'a vist lusi la glòri, N'a counserva que l'inchaiènço d'elo! Tóuti li bras s'aubouron; l'equipage, Li passagié, remiron Babilouno (Coume lis Italian jalous l'apellon). De la segoundo barco pièi tout-d'uno Mounto aquest crid:—Veniso! acò 's Veniso, Quand, dintre si dentello, vai se jaire, Souto li bais dóu Pounènt, dins sa lono!— E barbelant peréu de jita-pourre Soun estrambord, Guihèn, éu, s'escampiho, D'un saut que fai, encò di Veniciano.

LXX

E s'adreissant di tres à la mai bruno: —Duquesso de Berri, ié vèn sutile, M'escusarés, parai? se descadaule L'escoundihoun de vosto empreso bello... Car li barquié d'aquesto gaio floto M'an di qu'en Arle, avau, anas rejougne Li partisan que i'a de voste règne. —Ai! cavalié, fasènt un pau la tufo, Respoundeguè la dono entrepachado, Coume anas vous trufant dóu paure mounde! La princesso en questioun, qu'es à Veniso, Noun es pèr nautre, certo, incouneigudo, Que sian vesin de palais vers lou Rialto. Mai i'a palais e palais; e lou nostre, Despièi long-tèms lis aragno ié fielon... E vuei cantan, coume li cacalauso Que soun oustau se brulo.—E zóu de rire! —Iéu, countuniè la bruno cantarello, Perqué ié sian, fau que me descourdure. Feleno siéu de raço patriciano E dins l'oustau Veniso l'auturouso Mai que d'un cop venguè chausi soun doge. Mai i'a pertout si remudo-remudo... E d'un grand noum, au-jour-d'uei, pauro dono, Lou noble ourguei es tout ço que me rèsto. Dins aquel Avignoun qu'emé si tourre, Si bàrri, soun palais, mostro à la visto Ço qu'es esta dóu tèms qu'avié li papo, Vous imaginarés qu'un de mi rèire, Embassadour de Veniso, à l'epoco Ounte la papauta i'èro en derrouto, Aqui se devinè, quand lou destràvi N'en bandiguè lou bèu darrié pountife... Lou fugidis—aro escoutas aquesto— Faguè nega, parèis, douge estatuo En or massis, qu'èron li douge aposto Emé lou Crist en subre, dins un toumple Que iéu n'ai lou secrèt touto souleto. Lou porte dins moun sen, coume un relicle, En un vièi pergamin ounte es marcado La liogo, pan pèr pan, de l'escoundudo. Mai en aquest païs estrange, mounte Noun couneissèn degun, que sian pèr faire, Se res noun vèn qu'ajude à la feblesso!—

LXXI

Guihèn diguè:—Siéu à voste service, Car la causo m'entrais: douge estatuo En or massis, proun valon, vous l'acorde, La peno de tenta sa descuberto. —E diguè 'no autro (aquelo qu'èro bloundo), Farian-ti pas, se fau, vira la broco, Lou crevelet? Es un mestié que sabe. E se i'a quaucarèn, ma dougaresso, Tant founs que fugue, vai, faudra que sorte... Mai, pèr sant Marc, ajustè 'n fasènt vèire Tóuti si dènt de moustelo, te jure, Que dariéu pas douge peto de gàrri De ti douge apoustòli...—E zóu de rire! —Franc que lis agon desclapa, ma bono, Iéu à l'oustau, repliquè la proumiero, L'ai toujour ausi dire, aquéu bèu sounge! E i'a proun cinq cènts an que vivèn subre La reflamour de sa verdo esperanço... —E fasès bèn, mai que bèn, caspitello! Diguè lou jouine sage; qu'es la vido? Senoun un sounge, uno aparènço liuencho, Un miramen sus l'aigo resquihouso Que, davans nòstis iue fugènt de-longo, Coume un gàrri-babòu nous escalustro, Nous atrivo au simbèu e fai ligueto! Ah! que fai bon pouja sènso relàmbi Vers soun desir, emai siegue qu'un sounge! Un tèms vendra, que vèn bessai trop vite, Ounte auran tout, li gènt, souto la toco, Ounte auran tout, saubran tout, à la tasto E, regretous di farfantello vièio, Quau vous dis pas que vendran las de viéure!—

LXXII

En ié fasènt lis iue de cassounado: —Pourgès-me vosto man, vèn la tresenco Di Veniciano au prince.—E lou calandre Porge la man serious à la dono: —Bello man, fino man, caressarello, Dis la manifaciero curiouso, Bono man, noblo man...—E dins la siéuno Mistousamen la dono la chaspavo,— O, man de rèi, man fado, man de glòri, Que fai tout ço que vòu! emé de ligno Que van s'entre-coupant à la perdudo: Ligno d'amour crousant ligno de tèsto, Coume se vèi souvènt; ligno de vido... Ai! lou marrit passage! en un recouide, Pas liuen d'eici, belèu aqui sus Rose, Vous tèn d'à ment, segnour, la Mort-Peleto... Fau s'avisa!...—Que diable ié vas dire! Ensemblamen cridèron li dos autro, Sian tóuti, sus lou Rose, à mand de béure A la grand tasso e, dau! e dau! gènt jouine, Beven, en atendènt la mau-parado, Lou vin courous de nosto jouventuro! Pièi dins Bèu-Caire, ardit! aquesto vòuto Ié pousquen tóuti faire bono fiero!—

LXXIII

Dóu tèms que gentamen ansin devison, En ribo d'Avignoun pamens li barco Vènon, s'arrengueirant, pèr prene tòti. —Abraco la calaumo! pico en terro! Coumando Mèste Apian de sa voues broundo, Contro lou quèi à bando lou Caburle! Avanço la carato! A la sapino! Buto la sisselando! abordo! abordo! La!—Li batèu, si tèndo encamelado, S'amoulounon au pèd dóu baus menèbre, Davans lou Pont Sant-Benezet que mostro L'oumbrun gigant de sis arcado routo. L'arnés rejoun, la barcado seguro, En proucessioun marchant un davans l'autre, Segound soun us, au long de la carriero, D'à pas lou vièi patroun menant la rigo, Li pichot chat courrènt après la troupo, Balin-balant, à si gràndis aubergo Di Fustarié, dóu Limas, li bèus ome S'envan soupa galoi. Emé soun paire L'Angloro li seguis, un pau mouqueto. De noun revèire à soun entour lou prince, Lou princihoun de la barbeto bloundo, Qu'a belèu fa quauco nouvello mudo... Eh! quau lou saup? Lou Dra, belèu, au Rose La niue dins soun palais fau que descènde, S'acò 's sa lèi... Ah! vai, ma pauro chato! Guihèn, emé li dono de Veniso Que de si vesiaduro l'envirounon, Au cabaret de la Pichoto-Oustesso, Eila, souto lis aubo e li lambrusco, Es ana faire uno esquiheto... Basto, Guihèn es un cadèu e fau que jogue.

LXXIV

Un cop à taulo dounc souto la triho Lou princihoun emé li cantarello Que manjon e que bevon, groumandouno, Se couchant li mouissau 'mé la servieto: —M'avès pancaro di, pamens, mi dono, Se sias maridadouiro o maridado, Guihèn ié fai, car, segound l'escasènço, Aqui l'on pòu fauta, se l'on s'embulo Au jo d'amour...—Qu'acò noun vous soucite! Respoundeguèron mai que voulountouso. Lou jo, segnour, noun demando que fauto. E dins noste païs la femo noblo, Uno fes maridado, pòu avedre, Que res i'a rèn à vèire e rèn à dire, Un, emai dous, emai tres calignaire. —Sabès que li marit, faguè lou jouve, Dèvon gagna, dins talo Palestino, Lou paradis de la santo paciènci? —Eh! s'escridè la bello capeludo Qu'avié de perlo d'or à sa grand pienche, Soun li fava, li plus urous dis ome! Que li servènt d'amour li desencoumbron De tóuti li trigos de l'abitudo. Noun an besoun, li marit de Veniso, De s'óucupa de rèn que lis enueie. Li cavalié servènt se fan un chale D'ajuda la mouié quand se poumpouno: Un ié tèn lou mirau, aquest ié porge L'espingoulié de sa cabeladuro; Aquéu ié passo au courset li courdello; L'autre ié porto à vèspro sa mantiho E l'autre au bagnadou ié fai coumpagno; Sènso coumta li presènt, li riqueto, Li serenado e madrigau que plovon! —An! s'anavian cerca li douge aposto? Derroumpeguè subran la dougaresso. En se gaugaiejant lou tèms s'enfuso; Mai Jacoumar vèn de pica vounge ouro, E fau de grand matin remounta 'n barco... Anen?—Anen!—Oubliden pas la bleto D'avelanié, qu'es acò la boussolo.— E parton en cantant li cantarello: Se la luno clarejo Amount dins lou cèu grand, Dins lous bos que soumbrejo Mi bras t'amagaran. —Laisso-m'esta, pescaire, Qu'ai pòu dóu miéu marit. —Iéu noun lou cregne gaire, A bèu èstre marrit! Sus moun batèu que lando Nous raubaren au fres, Car siéu prince d'Oulando E noun ai pòu de res.

Explore with AITake your curiosity a little further.

Reading settings