← Table of contents
Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

FRÉDÉRIC MISTRAL (continued 2)

Reading edition

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT NOUVEN (en français)

SOUTO AVIGNOUN

LXXV

De-long dóu Rose que lusis dins l'oumbro, En foro d'Avignoun seguènt lou bàrri, Intron plan-plan pèr la porto Ferrusso E dóu Limas à la Jutarié-Vièio Escalon d'escoundoun, pèr lis androuno, Enjusquo amount vers lou Castèu di Papo. Tout es desert à l'entour. Li béulòli, Dins la negruro esfraiouso que jiton Li tourre couloussalo, fan si gème. Sus la ciéuta que dor toumbon lugubre Li douge cop de miejo-niue.—Que vivo? —Ami! respond Jan Rocho dins lou sourne, Que, pèr dessousterra lis apoustòli E pèr n'avé lou cop de man d'Ercule, Lou fin e sage princihoun d'Oulando I'a douna mand de se rèndre à l'espèro. Au pèd di muraiasso tenebrouso, Lou cor à flot, li bello de Veniso Entre-veson deja dins sa pensado Li barbo d'or de sant Jan, de sant Judo: Lou pergamin dins li det, uno d'éli Recercant li counfront, lis entre-signe; Uno autro dins si man en petelego Tenènt lou gimble devinaire; e l'autro, Lou front aclin coume uno courbo-dono, Sus lou bras de Guihèn, amistadouso, Leissant ana soun sen que reboumbello. —Sant Antòni de Pado, se n'en brulo!— A fa subran aquelo que pourtavo Lou jorg d'avelanié. Se precepiton A soun entour pèr vèire, alabre, tóuti... Oh! jamai de la vido! escoumougudo, La blanquinello bleto se bidorso E viro d'esperelo vers la terro, Marcant lou rode escri, à quàuqui cano De l'Escalié dóu Pater, que s'enmounto Vers la glèiso de Dom.—Tenèn la mino! Guihèn dis en risènt, cavo, Jan Rocho!—

LXXVI

Lou cadelas enfounso lou pau-ferre, Eigrejo dóu dessus la terro duro, Sóulèvo, pouderous, uno amplo graso E, negre e founs, descurbecello un toumple, Un pous dins lou roucas, que, tant es orre, Fai tóuti recula.—Quau se i'abrivo? Demando frejamen Guihèn d'Aurenjo En regachant li tres femeto mudo. Jan Rocho ié respond:—S'avian de cordo... —Vous ié davalarian, diguè lou prince I dono.—Vàutri dous, que sias de mascle, Ausas nous dire acò? la dougaresso En lou fissant abramado e ferouno Ié repliquè. Ié soun, lis estatuo! Arregardas la bleto que se trosso... I'aguèsse-ti lou Baseli pèr gàrdi, Segnour, leissarés pas...—Après la fiero! Jan Rocho roumpeguè, l'aubeto primo Darrié castèu noun tardara de pougne E lou patroun, ause que crido: A Rose!— De soun bras fort, acò disènt, aclapo Lou toumple founs souto sa curbecello, A ras de sòu ié cauco la terriho E:—Venès lèu, anen!—Vers la ribiero, Lou prince gai, li dono despichouso, Au barcarés de-coucho redavalon. E Guihèn dis:—Mai quento denierolo, Bon Diéu d'Aurenjo, que! se, pèr fourtuno, Avian trouva la maire mounte niso! Coume En Rambaud Bertrand, un de mi rèire (Davans Diéu siegue!), aquel an qu'à Bèu-Caire Pèr douge couble de biòu faguè fouire Lou Prat de Fiero e pièi, à tout un pople Largant dóu siéu, la saco semenciero Pendoulado au coustat, dins li versano Semenè d'à chivau, à plen de pougno, Trento milo denié d'argènt: eh! bello, Sus lou fierau aurian belèu fa pire!— E 'm'acò, d'aquéu biais, tenènt l'aguïo E n'en jougant em'éli à tèsto o pouncho, Emé sa flèumo, Guihèn, qu'es de bono, Vague de galeja li segnourino. Mai tout acò li rènd pas risouleto, D'agué trouva, coume entre éli remóumion, Lou Tresor de Veniso, inapreciable! D'agué trouva la Vaco d'Or e, puto! De noun l'avé gripado pèr li pousso! En paradis noun pourtaras aquelo, Moun princihoun: e, bouto, iro d'Itàli Noun s'esvano au soulèu coume eigagnolo!

LXXVII

Patroun Apian, lou mèstre d'equipage, Es daut sus lou Caburle, largant d'ordre Que lou prouvié repetis. En feloupo Li passagié s'embarcon pèr la fiero E, d'un batèu à l'autre, à la seguido, De qu'entendès parla? que de Bèu-Caire. De touto l'encountrado qu'enviròuto, De Carpentras, de Veisoun, pèr ié vèndre Sis escachoun de safran, de graneto E de touto erbo de sant Jan eissucho, E d'Avignoun, pèr ié chabi si pèço De tafata, de velout e d'indiano, Mounto un mouloun de gènt. Tenènt la ribo, Encentura, quau de verd, quau de rouge, Segound que soun pèr lou rèi o lou contro, Li porto-fais, que joumbrissié la terro Davans si poung, toujour lèst pèr la truco, An acaba soun pres-fa. Di couroundo Éli-meme desmarron li maieto; E Mèste Apian, aussant soun joumbre, crido: —Au noum de Diéu e de la santo Vierge, A Rose, lis enfant!—E li sèt barco A-de-rèng se reviron e, coumoulo De tóuti li richesso de l'Empèri E dóu Reiaume, au pèd de la grand Roco Vers lou Miejour reprenon la desciso. Enterin que lou vièi patroun atuso Dóu bras e de la voues li barquejaire: «Gaiamen! gentamen!» e coume engorgon L'engoulidou ferous dóu pont de pèiro Que Benezet lou pastre sus lis oundo, I'a sèt cènts an, enarquihè sublime, Mèste Apian, éu, fidèu à la coustumo Di Coundriéulen, tiro uno capelado Au grand sant Micoulau—que sa capello Cavauco sus lou pont, linjo e poulido; E' m'acò, tout drihant dins l'aigo fousco Ounte à cha pau descènd la lus d'auroro, Coumenço mai la prègo d'abitudo: O noste paire! Ansindo, quand se lèvon I proumié rai dóu jour, fan li nisado.

LXXVIII

E d'Avignoun la visto espetaclouso, Soun castelas à paret gigantesco, Si bàrri merleta, tourre e tourriho, Dins lou matin blanc e bléuge s'aliuenchon, Emé lou fort, alin, de Vilo-Novo Que lou soulèu, tout-d'un-cop, de soun ruscle Acoulouris en or. Li barco trajon, Couchouso mai que l'aigo, car soun grèvo, E d'autant péujo soun, d'autant s'abrivon. —O sàcri mau-faras! uno voues forto Enfre l'isclo de Piot subran marrouno, Lou vesès pas, l'embarradou? qu'em'éli Se pourra plus pesca tout-aro un lampre! —Acò se n'avian plus la passo libro! Cridè Patroun Apian d'aut dóu Caburle En brassejant au pescadou de Rose: Emé si coup, en tóuti li recouide, E si calèu, pas proun que s'entravèsson, Pèr aganta 'n marrit gourbin d'alauso, Nous vendran aro empega si trahino, Aquéli panto, au bèu mitan dóu flume! —Vièi drapèu, ié j'ai l'autre, tèn ta routo!— E Mèste Apian en desden iè resposto: —Vièi pavaioun, ounour de capitàni, Espèci de pudènt, d'es-tard-quand-dino!— Mai li batèu filant sus l'aigo trulo, Lou mèstre, majestous, repren d'à poupo Lou gouvèr de la barro.

LXXIX

Sus la tuerto Jan Rocho, à l'autre bout, éu, ié demando A la pichoto Angloro:—Tu que veses A travès li muraio, que! devino Un pau dequ'es eiçò: Coume uno busco Porte cinq cènt quintau e iéu noun pode Pourta 'no clau.—Lou Rose.—Encaro aquesto: La founsour de la mar?—Un jit de pèiro. —Bravo!—Jan Rocho, à iéu, diguè la touso; Dequ'es acò: Soun mai de cinq cènt sorre, Mai de cinq cènt bèlli damiseleto Qu'an dins l'oustau sa chambreto caduno E que pamens lis acato endourmido Uno memo cuberto?—Tèsto souto, Lou marinié cercavo.—Anen, Jan Rocho, Fai coume lis aiet, obro de tèsto!— L'autre èro mut.—As proun manja de favo? —O.—Se vèi bèn que siés un chat d'Isero, Gros toumbo-mourgo! Es la mióugrano.—Bono! Mai, tè, d'abord qu'ansin tant bèn devines, Angloro, tu, li causo escabissudo, Vejan, devino un pau 'mé quau e mounte Lou pichot prince a passa la niuchado? —Eh! de que pòu t'enchaure? Es pas soun mèstre? Respoundeguè la chato. Au founs dóu Rose Quau l'empacho d'ana faire dourmido, S'a caud, la niue!—E se, la niue vengudo, Te disien qu'a vóuta jusquo à l'aubeto, Faguè Jan Rocho, emé li Veniciano?... —L'as vist?—L'ai vist.—Quatecant la pichouno S'envai escoundre eila souto la tèndo, E n'en voulès de plour! ai! pauro Angloro! —Me farié-ti, lou Dra, disié la simplo, L'estrassamen deja de si proumesso! Tant coume nous sian vist dins l'aigo bluio De mi pantai—e, dins si caranchouno, Tant de paraulo amourousido e flamo, Tout acò pièi sarié que de messorgo! Tu que m'apareiguères tant en bello, Oh! que tant lèu, moun Dra, t'acouloubrigues! Me l'an proun di que, traite coume l'aigo, Quand nous as pivelado, nous embules... Mai ères pièi tant amistous, tant lèri, Quand m'óufrissiés de liuen la flour di lono, Que la teniés dins la man souto l'oundo, En oundejant emé l'oundo enganivo Que me bressoulejavo au clar de luno!... Oh! Dra, se m'as trahido, ve, m'ennègue!—

LXXX

Plouro que plouraras! Lou trin di barco Sus lou regoulié proumte que l'emporto Fai sèmpre soun camin e, d'uno dougo A l'autro, vai s'espalargant lou flume Ounte l'engrau badiéu de la Durènço Carrejo e raco à bóudre la peiriho Dis aut tourrènt e deliéurado aupenco. —Hòu! bèu prouvié, t'endormes? escandaio! Crido Patroun Apian, que sian au rode Dis auve mouvedis e di graviero... Dirias que soun calu, bougre de bougre! —Ié sian! ié sian!—Aganto la pagello Jan Rocho, la descènd long dóu Caburle E, tre touca lou founs, à-de-rèng crido: —Pan!—E pièi mai: Pan just!—Pico au reiaume! En butant lou gouvèr fai à la chourmo Lou grand patroun.—Pan cubert!—Zóu! coulègo! —Pan larg!—Toujour!—La soubeirano!—Vogo!— Just lou soulèu sort de la Mountagneto, Resplendènt sus lou Rose, e soun tout-aro Vers la Roco d'Arcié. Jouious, lou prince, Que tout-escas se lèvo e qu'es en bousco, Entre s'esparpaia, de soun Angloro, L'es vengudo trouva souto la tèndo. —Bon-jour! i 'a di... Mai ve, dequ'as? e ploures! —Lou sabes bèn de que ploure, amalido La chato ié respond, qu'à la sournuro, Touto la niue, enfre terro, pèr orto As masqueja 'mé li rato-penado! —S'acò's pas mai, assolo-te, ma bello, En ié prenènt la man éu ié replico Risènt, acò se saup, cavalin jouve, Eh! fau que trepe, e Dra, fau que draqueje!...— E d'aise, tout gauchous, ié fai lou conte Di Veniciano emé soun escoundudo E di douge sant d'or au founs dóu toumple Que dèvon ana querre apres la fiero, Coume se dis, se la carto es pas fausso. E tout s'adoubo; car sarié bèn crime De l'afligi, la mignoto, tant coume Es poulideto e bravo e creserello A soun amour de fantaumeto puro!

LXXXI

E vogo la barcado...—Hòu! pichoto! Aramoun, noste endré! vène lèu vèire! A crida lou gros Tòni, ve la cauno Ounte demouravian (oh! quand ié sounge!), Pèr lou glavas à mita derouïdo, L'an dóu gros Rose, e mounte siés nascudo... —Que d'aubre de pertout! lou bèu terraire! Disien li passagié, n'i'a, de garbiero! Se vèi qu'acò 's tout de cremen de Rose... —L'avèn passa, Gardoun?—Vaqui sis isclo... Eila-de-long vesès pas Valabrego Emé soun Roudadou que l'envirouno? Li verganiero fan si rebatudo... O Margarido! o Malen! Ah! li garço! De si fauciéu lusènt en fasènt mostro, Li vesès dins li vege, coume rison? Es dins aquéli mato de moutouso Que faudrié cala si bouirouniero! —Un esturioun que mounto!—Aquelo raisso Que gisclo avau-davans?—Quand vous lou dise! Es un lachen de mar, e di bèu: provo Que sian pas liuen de Bèu-Caire.—Que fèsto! Mai verai! vès lou pont! vès Santo-Marto Qu'apouncho soun clouchié sus l'autro ribo! Lou pont tarascounen emé si pielo Que, blanquinello, escambarlon lou flùvi! Lou grand castèu de Tarascoun, en fàci D'aquéu di Bèu-Cairen—ounte à la cimo I'a lou drapèu di tres coulour que floto! Sian emé Dieu! e vivo la Prouvènço!

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT DESEN (en français)

LA FIERO DE BÈU-CAIRE

LXXXII

Curbènt lou Rose long, uno fielagno De barco c bastimen de touto meno, Abandeira de tóuti li jaunuro E rougeirolo di nacioun, à bóudre Vers lou dougan sablous deja s'esquicho. Car, em' aquel embat que dins li velo I'a quàuqui jour que boufo, de la baisso An mounta li lahut. De la mar nostro, Di costo barbaresco e levantino E dóu Pounènt e de la Mar Majouro, An pouja vers Bèu-Caire pèr la fiero. E n'i'a! lis un pourtant la velo agudo, Lou mai latino, e d'autre à quatre caire: Li lèuge d'Arle e trei-mast de Marsiho, Li tartano de Gèno o de Ligourno, Li bregantin d'Alèp, li balancello De Malaga, de Naple e de Maiorco, Li brigouleto angleso o dóu Grand-Vabre, E li mourre-de-porc d'Agte e de Ceto E li trabaco negro de Veniso. Es un balun sus Rose que gançouio Dins lou soulèu, lou trango e lou baruge De tóuti li jargoun di marinaio. Mai dóu mitan di bigo e dis anteno, Di velarié, di courdage e di moco Ounte à pèd nus quau davalo e quau mounto, Souto la Miejo-Luno enourguïdo, Au plus aut crousihoun de l'aubre-mèstre, O Mahoumet! lou bastimen de Tùnis A la pèu de móutoun qu'es pendoulado! Es arriba lou bèu proumié: li Conse I'an douna 'n sa de pan em'uno bouto De vièi Canto-Perdris. Faran tampino... Pièi à la babala, se vuei s'empegon! E danson li jusiolo qu'an aducho, Tirassejant si pantoufleto jauno, Au brut di castagnolo, sus cuberto, E canton e narrejon si sansogno. Li Coundriéulen, zóu! emé màli peno, Adaut dóu Prat, butant, tirant sa rigo, Oh! saio! oh! isso! à la perfin arrambon Si barco long dóu port e, prenènt terro, Deja li beriquin en multitudo, Bourrin-bourrant, envahisson, emporton Li carguesoun, en fasènt à la courso Trantaieja li passarello primo. —Garo davans! li Coundriéulen!—Se charpo, Se tuerto de pertout: que treboulèri! A respèt de Bèu-Caire en tèms de fiero, Èro rèn lou Grand-Caire, Diéu m'ajude!

LXXXIII

Li gros brancan, carga de bouto d'òli, Li carretoun dis eigadié qu'espouscon, Li bancado d'arange vo de limo, Li mouloun de coufin, de canestello, Lis escoubo de mi, li fourco d'iero, Li pèiro de moulin que vous entravon, Li bringo-balo tirassant li fusto, Que sabe iéu! dins lou sablas dóu Rose Enjusquo li campano que se foundon. Mai èro pièi lou Prat! De si cabano, Di cabano innoumbrablo li renguiero, Emé si fierejaire qu'en famiho Gouston em'un gre d'àpi aqui-deforo, Fau l'agué vist en touto plenitudo, Acò, lou bèu dimenche de Bèu-Caire! Tóuti li nòvi dóu païs d'Argènço E de la terro d'Arle e d'en Jarnegue, E tóuti li fringaire dis Aupiho, E tóuti li parèu de la Vau-Nage, De la Vistrenco e de la Gardounenco, Au grand soulèu, à la fàci d'un pople, Aqui venien passeja soun triounfle. Souto li tèndo fresco dis andano, Cadun sarrant lou bras de sa caduno, Que regalado èro pas—de li vèire Garlandeja, marcandeja si fiero E se croumpa de «bago d'ai» pèr rire! Aqui, tau jour, i'avié qu'un crid de glòri Qu'esbaudissié tóuti li lèio oumbrouso: Que fuguèsse artisano o païsano, Que fuguèsse bourgeso vo marqueso, I'avié qu'un crid pèr la plus bello tèsto O pèr lou gàubi de la mai coussudo Que tout l'an fasié lèi, ditant la modo.

LXXXIV

O bonur dóu jouvènt! dis un is autre Rivalisant de joio e de jouïno, Entre éli se fasien gau e ligueto. E tout lou jour ensèmble, dins la foulo De vint nacioun diverso, incouneigudo, Guihèn souto lou bras emé l'Angloro S'enanavon perdu. La moulounado, Coume uno oundado folo, à touto zuerto Lis empourtavo urous. Elo, esbahido De tout ço que vesié: di chico-estrasso, Dis enguentié qu'amount dins si carrosso, E gin! e boum! vendien de contro-verme; D'aquéli braguetin que vous avuglon Emé si passo-man e passo-passo; Di balarino auripelado e souplo Que dansavon i lume sus la cordo; O dóu Poulichinello emé Rouseto: Rouseto!—Dequé vos?—Lou pichot plouro! Ah! falié s'avisa di filoun. Rare, Quand i'avié roudelet vers li coumèdi, Que noun curèsson en quaucun li pòchi. Pèr tira finamen l'or di centuro N'i'en venié de Paris emai de Loundre! Mai dóu plesi qu'avié l'enfantoulido Guihèn prenènt sa part, autant badavo; E coume, dins lou clar d'uno font puro, Quand avès caud, l'estiéu, fai bon descèndre, Pèr tempouri sa fèbre languissouso, Éu descendié dins aquelo amo novo. E n'i'avié tant à vèire, aqui, de causo! Li rode ounte vendien li gimbeleto Enliassado em'un fiéu, que vènon d'Albi; Li Turc qu'enturbana vendien de pipo; Li braiassié, li Grè couifa de rouge, Que tènon li tapis brouda d'Esmerno E lou gengibre e l'essènci de roso, Bèn cachetado i mouleto de vèire E qu'un degout tout un oustau perfumo! Pièi lou courau, li rèst de perlo fino; Pièi li jouguet, li tambour de Bèu-Caire, Que tant n'avèn creba, quand erian jouine! E li ventau garni de pampaieto E li titèi, vestido o tóuti nuso.

LXXXV

—Eh! bèn, mai venès pas encò dóu pintre?— Lis ome dóu Caburle ié cridèron, Un jour, au bèu parèu.—Ounte s'atrovo? Guihèn faguè.—Venès, seguès la bando!— E tout acò, balin-balòu, s'enfourno, Lou cachimbau i dènt, en uno turno Qu'avié pèr escritèu: Qu pinto vènde! Un Martegau, frounsi coume uno figo, Vièi poujaire de mar au tour dóu mounde, A flour de pèu, em'un pincèu d'aguïo, Pèr uno pèço aqui vous mascaravo Touto sorto de signe vo d'istòri. Adonne sus lou crestian, quau uno remo, Quau l'ancro d'esperanço, quau un Criste, Quau un cor aflama s'èro fa faire. —E vous, moun prince?—Iéu? lou diéu de l'oundo Vole que sorte de mi veno bluio...— E lèu, galoi, estroupant sa camiso, Sus lou poupu dóu bras se faguè pegne Un bèu Dra blavinèu, alu, tout moufle E que l'aurias di viéu sus sa car blanco. —Acò 's acò! cridè l'Angloro, juste Coume t'ai vist, moun Dra, souto lou Rose! Mai qu'ères bèu! oh! ve, iéu quand ié pènse, Ajustè plan, me fai mounta li rouito... E ié tournaras mai, au Rose, digo! —Au Rose, enfant? dequé i'anariéu faire, Respoundeguè lou prince, aro que vese, Aro que tène aquelo qu'ai vougudo! —Mai que farai de iéu?—De tu, mignoto, Iéu que farai? ma coumtesso ideiouso De Mount-Dragoun o, s'ames mai, d'Aurenjo...—

LXXXVI

E, tóuti disavert, ansin anavon, Éli, pèr li carriero grouadisso, Mai noun vesien plus rèn: ni li camello De draparié, de flassado, li mouto De sedo roussinello, cruso o flusso, Que vau soun pesant d'or, ni li bandiero De tóuti li coulour, entravessado Sus li androuno blanco de caussino Emé li noum di traficant de Gèno, De Mount-Pelié, de Càdis o de Brousso, Ni li basar que dounon la barlugo, De tant que i'a de jouièu, de belòri, Ni lou cascarelun di Bèu-Cairenco Charrant souto lis Arc dins si boutigo O vers si pourtalet pesant li dàti. —Fau pamens que la vènde, ma saqueto De pampaieto d'or! fasié l'Angloro.— E dins li magasin ensèmble intravon, Dins lis oustau fresqueirous, à celèstre Festouneja coume au païs di Mouro, Que sèmblon de sarrai plen d'oudalisco. E souto lis arcèu, de croto en croto, Risènt entre éli dous à la chut-chuto, Vóutavon, sènso vèire, la desplego Di Franchimand, di Loumbard, dis Armèni, Dis Esterlin, di Marran e di Chincho. —Fau pamens que li vènde, mi paiolo, La chato redisié.—Venès, fiheto!— Èro un orfèbre, just, que la sounavo. —Es d'or de Ceze o dóu Gardoun d'Anduzo? —D'Ardecho.—Alor, vejan!—La boustigouno Vujè sa pòusso d'or dins la coupello: N'i'avié pèr vint escut.—Aurivelaire, Diguè lou segnouret, dos bago liso Nous farés em' acò: metrés sus l'uno Lou Dra, sus l'autro uno pichoto angloro... E sara nosto fiero de Bèu-Caire.—

LXXXVII

Oh! Diéu! cresès que la fuguè, countènto! Au còu i'aurié sauta. Mai, basto, à l'ouro Que li cafè cantant, la niue, se vuejon, Guihèn, un cop, se devinant pèr orto, A rescountra pamens li Veniciano, E zóu! vers lou pountin di cantarello S'es entaula, soulet, pèr galantiso. A passa la journado emé sa bruno E, de retour dóu countentié, galejo: —Eh! bèn, iè fai, aquéu tresor de papo Qu'es amaga 'n Avignoun dins lou toumple, Aquelo rastegagno d'apoustòli, Aquéli douge barban d'or que gardo Lou Baseli, quouro lis anan querre? —Segnour, uno diguè, fugués tranquile! Avèn quau fau pèr tenta l'aventuro Emai pèr metre à mort, s'es necessàri, Lou Baseli!—Pòu! se coumpren de soubro, Ajustè 'no autro, que pariero trovo Noun siegue pas grand causo pèr lou prince: N'i'en manco d'or, estènt lou courtejaire D'uno que n'en rabaio dins li flume! —Dono, respoundeguè lou prince, aquelo Noun avié de besoun, pèr èstre amado, Que d'espeli (res n'en sarié jalouso?), Coume fai la vióuleto umblo e requisto, A l'oumbro d'un bouissoun, zoun-zoun lanlèro!—

LXXXVIII

E fredounant, Guihèn, sa cansouneto, Au brut de quauco mandoulino liuencho, Dins la frescour de la niuchado, i lume Di fanau rar que pau à pau s'amosson, Au barcarés tourno pèr s'ana jaire. E tau lou pèis, que l'aigo ié treboulon, Lèu-lèu que nado amount vers l'aigo lindo, Antau Guihèn se bagno i souvenènço D'aquelo lindo e tant douceto istòri Dóu damisèu Aucassin de Bèu-Caire E de la bello esclavo Nicouleto Que volon pas ié douna pèr espouso: Quand tóuti dous à despart lis enfermon, Que tóuti dous fan soun escapaduro E, libre e gai, dins lou bos se retrovon E qu'au clar de la luno s'entre-baison; E quand pièi d'assetoun l'a messo en sello, Qu'éu l'emporto à chivau vers la marino E que s'embarcon pièi en Aigo-Morto Pèr gagna lou païs de Touro-Louro! E quand li Sarrasin aqui li prenon E que li van revèndre, elo à Cartage Ounte es recouneigudo pèr la fiho Dóu rèi, éu à Bèu-Caire ounte lou pople L'a saluda pèr soun segnour e mèstre; E quand, un jour, Nicouleto, en coustume De pichot fanfouniaire, vèn, dessouto Lou peiroun d'Aucassin, dire lou conte Dis amour d'éu em'elo Nicouleto E qu'enfin à Bèu-Caire se maridon, Dins lou castèu, vers la tourre à tres caire! —Qu'acò 's poulit! disié Guihèn, reverto Nosto aventuro un pau emé l'Angloro...— Mai coume a di, contro éu se drèisso uno oumbro. E, matrassa d'un cop dins lis esquino, Guihèn subitamen cabusso eu terro. Ai! paure d'éu! em'un saquet de sablo L'an saqueta pèr darrié. Di mandorro Alin moron li son, la niue vèn mudo... E quau a fa lou cop? en tèms de fiero Degun jamai saup rèn: mau pèr quau toumbo!

LXXXIX

Subre lou port loungaru van e vènon Li Coundriéulen, que deman fau que parton. La fiero es au declin. A l'auro drecho Li bastimen de mar deja defilon E, long dóu Prat, jusquo alin vers la pouncho Di Matagot, vesès li velo blanco Desfourrelado au vènt. Mai contro Rose S'alestissènt pèr la remounto rudo, Tóuti lis equipage d'aigo douço, Patroun de barco emai patroun de terro, Baile, prouvié, civadié, de si maio Estacon li mouchoun. Aqui s'arrimon L'òli de gres, lou bon vin de Sant-Jòrgi, Lou ris loumbard e lou mèu de Narbouno, E la sau de Pecai e li barrielo D'anchoio de Frejus, li pan de sucre E li bard de saboun que fai Marsiho. Auto! qu'aniue lou prince, à la Vignasso, Pago la rouanado e la riboto! Car es pas mort, lou prince; en pleno sourro L'an rabaia que noun batié plus veno; Mai, gramaci l'enflus de soun astrado O lou ressort belèu de sa naturo, S'es reviéuda. Mourira pas d'aquelo. E Jan Rocho à despart vèn à l'Angloro: —I'an rèn vist sus soun cors, e vòu rèn dire... Sarié toumba, que! dóu mau de la terro? L'on pòu pas saupre.—Oh! ç'anen, Jan-toutouro! Ignores que lou Dra, quand vòu, se mudo, Respoundeguè la drolo, e s'entremarcho De cènt milo façoun? Vuei sus la ribo I'a plasegu de leissa soun cors d'ome E de se traire avau dins l'aigo founso Pèr ana vèire, sai! lis espeluco Ounte gardè sèt an la bugadiero, Aquelo bugadiero de Bèu-Caire Qu'avié toumba soun bacèu dins lou Rose, Aqui de-long, l'as bèn entendu dire? —O, repliquè lou prouvié, 'mé li Trèvo De rèn fau s'estouna... Mai, qu'acò fugue Verai o noun, siés uno bello folo D'escouta si paraulo safranouso E de pas vèire, pauro, que t'enjueio E qu'éu, un jour, aguènt poumpa ta vido, Sus lou ribas de quauco graveliero, Un jour, peréu te leissara cadabre! —Hòu! l'Angloro diguè, la lagramuso N'es-ti pas la sourreto dóu Coulobre? —Ve, t'enlabrenara!—Se m'enlabreno, Eh! bèn, siegue moun ur! iéu voulountouso, Me leissarai toumba dins l'engoulido, Coume toumbo la fueio au gourg que bado!—

XC

E Mèste Apian cridè:—Sarnipabiéune! D'abord que vòu paga la bello souido, Es un bon prince acò!—Noum d'un gimerre! Lis ome an respoundu, fau que s'embugue Dóu vièi sant Micoulau aniue la tino! —Anen, enfant!—E zóu! touto la colo S'enmounto au cabaret de la Vignasso. D'aqui se vèi lou plan-païs d'Argènço E la Séuvo-Goudesco ounte la bicho Menè tout dre lou rèi à l'ermitòri Dóu grand sant Gile. Aqui pèr sòu barrulon Li vièi boulet de pèiro glouriouso Qu'espóutiguèron, tra pèr li calabre, Li Crousa de Mount-Fort: clapas de pèiro Sèt fes sacra, suprème testimòni D'un pople debaussa, noun sènso lucho, Lou rire i labro e cantant soun martire! Dounc, un cop entaulado la grand chourmo A l'entour d'En Guihèn:—Sabès, cardacho, En quau, ié dis Guihèn, me pren envejo De counsacra l'artimo repeissudo Que fasèn dins Bèu-Caire? I patrioto Dóu ribeirés rousau, is intrepide Que dins li jour ancian se mantenguèron Au castelar qu'à nòstis iue s'aubouro! I ribeiròu valènt que si coustumo E soun port franc e soun grand Rose libre Sachèron apara! D'aquéli rèire, Gaiardamen toumba dins la bagarro, S'an vuei li fiéu desóublida la glòri, Tant-plus-mau pèr li fiéu! Mai vàutri, chouro, Qu'avès toujour sauva lou crid: Empèri! E que, bravas, à vosto dessaupudo, Anas bèn lèu, anas bessai tout-aro, Pèr apara lou Rose dins sa vido, Anas liéura la bataio radiero, Emé iéu fourestié, mai qu'enraiouno E qu'embriago vosto lus dóu Rose, Aussas li got à la causo vincudo!— Tóuti li got dins li man clantiguèron. Li marinié, Mèste Apian, chaurihavon Estabousi, sènso trop bèn coumprene, Mai respetous e mut. Lou galant prince Countuniè coume eiçò:—Pàuri de vautre! Emai de vòsti nau lou bèu trigòssi, Emai li lòngui tiero blanquinello Remoucado en amount pèr li quadrigo Di chivalas que tirasson la maio, A la malemparado belèu courron!... Mai en que sièr, o subre-estant d'un pople Que despièi tres milo an tenié l'empento, De pregemi sus la causo perdudo! Coume au castèu ilustre de Bèu-Caire, Coume li Prouvençau, bello finido, En fàci dóu Soulèu e dóu grand Rose, Fasen la Rouanado e la Soulenco! E chimen, à la barbo di vincèire, Lou vin dóu Genestet que reviscoulo... E brame lou Rouan, en Rouanesso!—

XCI

Or lou soulèu sus Nimes trecoulavo, Espargissènt au long dóu vaste flùvi Li ple de sa flassado ensaunousido E de si rai la reflamour darriero Sus lou castèu de la Tarasco, mounte Lou rèi Reinié semblavo, à sa fenèstro, Benesi la suprèmo rouanado. —A la santa dóu patroun!—E dóu prince! —Vivo sa caro!—E vivo nautre! En joio Barquejen longo-mai!—En nau seguro Reveguen Andanceto!—E Sant-Maurise! —E lis escalinado coundriéulenco Ounte, se Diéu lou vòu, tout noste mounde Retrouvessian dins mens d'uno mesado!— E manjon la broufado espesso e forto Que i'es lou biòu empiela sus li cebo; E di palabourdoun fan bello brifo E picon au pechié. Mai à la luno, En davalant après vers la barcado: —Que! lou prouvié fai à Jóusè Ribòri, Atroves pas que ço qu'a di lou prince Retrais un pau aquéli sourcilège Que l'Angloro disié, dóu ranc de Tourno? —Ah! bouto, sabe pas, repliquè l'autre, Mai i'a quauque malan dóu tron de milo Que nous menaço tóuti, e meme, meme Aquéu bon bachelar que nous fai sousto... L'an pas leissa pèr mort, aièr? Moun ome, Sian à-n-un siècle que lou Diau trafuro!

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT VOUNGEN (en français)

LA REMOUNTO

XCII

E van se jaire. A l'aubo, entre que piéuto Dins li brouas dóu Rose l'auceliho, Dau! dau! lou veiturin, lis equipage, Tout acò's deja dre. Pèr la remounto An tira li sapino, li pinello, Tafort! adrou! de l'autro man dóu flume. Desplegon li dos maio tànti longo Qu'à l'aubourié de la grand nau se ligon. Agroupon i dos maio li maieto Pèr i' atala li grand chivau de viage. Au cau-d'avans de la barco majouro Vint-e-vue garagnoun se i' apountellon, Dessepara, quadrigo pèr quadrigo, Emé soun menadou de quatre en quatre. Li quatre primadié, tóuti blanc, porton Lou baile carretié—qu'a la counducho Di vuetanto chivau dis atalage. Au cau-d'arrié van jougne mai dès couble; Au cau de la carato uno dougeno; Au restant di batèu o de la rigo Lou rèsto di supèrbi roumpe-tèsto. En endihant vers lis ego palustro E gravachant la terro de si bato, Oh! que soun bèu, la creniero que floto, Emé li róugi flo de si cabestre, Si rava blu de lano amechourlido, Si coulassoun plen de clavèu de couire! A Tarascoun, i'an douna la civado. Lou manescau ferrant, qu'es de l'escorto, Un darrié cop lis a passa 'n revisto. Li marinié de terro, à pleno cencho Pourtant li batafiéu—que s'envertouion Pèr adouba, quand fau, li roumpeduro De la maio,—soun lèst. D'aut de la barco, Lou vièi patroun Apian, en vesènt siéuno Aquelo pouderouso cavalino Qu'en dougo dóu grand flume s'esperlongo, En countemplant touto aquelo sequèlo De marinié, de carretié, que bourjon Li Segounau dóu Rose à sa coumando, En espinchant la floto e la tesuro Dis aut tibanèu blanc que s'encamellon Subre la carguesoun di marchandiso Bèn estivado e marcado à bon nòli Pèr l'escrivan, lou vièi patroun se gounflo Dins soun ourguei de mèstre d'equipage: —E vuei, pèr trebóuja, dis, que ié vèngon Li Cuminau tant famous de Serriero, Li Bounardèu de Lioun, tànti riche, Li Martouret bragard, que n'an que piafo, E li boutié d'Isero e de Grenoble Emé si biòu lourdas, councha de bóuso! Que ié vèngon, se volon, en seguido: Ié fara, lou Caburle, tira l'ènso!—

XCIII

E coume a di, capèu en man, saludo La crous de l'equipage qu'es en poupo, Emé soun det moutu que trempo au Rose, Devoutamen, noublamen éu se signo: —Au noum de Diéu e de la santo Vierge, Adounc coumando, fa tira la maio!— Lou prouvié sus la pro, que fai escouto, Repetis:—Fa tira la maio!—En terro Lou patroun de calaumo à soun tour crido: —Eh! fa tira la maio!—D'un à l'autre Lou crid enjusquo au baile amount ressono. Lou baile carretié dins l'estendudo Mando un bèu cop de fouit: li vint quadrigo, Au repetun di chasso lardarello Desparron à la fes. Se desvouloupon E s'estiron li gumo fin-que tiblon E, desmarrado en plen tóuti li barco, Lou grand patroun repren:—Amaio sòli! E fa tira davans!—La longo tiero, Sus la levado e la calado rufo, En rebalant contro l'aigo que fouito La tirassiero grèvo de la rigo, Tout siau à soun trantran dounc s'encarrèiro. E souto lou brancun di gràndis aubo, Dins lou silènci de la vau de Rose, A l'esplendour dóu soulèu que se lèvo, Au pas di bèu chivau que s'escourpouiron E de si narro embandisson la tubo, Lou proumié carretié dis la preguiero. De liuen en liuen, sus lou coutet lis autre Aguènt lou fouit que pènjo emé sa lonjo, En caminant, avau darrié, se signon O, pèr abra lou cachimbau à l'esco, Picon de fiò sus lou peirard. La troupo, Tirant de long belèu un quart de lègo, Vai ribejant li sauseto ramudo Ounte la maio freto e s'entrepacho. Arma d'un pau—que sus l'espalo porton, Li marinié de terro la seguisson, Tenènt d'à ment l'einormo tourtouiero, Pèr la faire sauta sus lis entramble; O 'mè li batafiéu—qu'à la centuro Se soun enviróuta, de-longo adoubon Sus li reinard quauque trenoun que peto.

XCIV

Mai enterin, au bout de la grand cordo, Pereilavau sus la barcado lènto, De poupo à pro lou vièi patroun que guincho A di:—Prouvié, regardo un pau dessouto... Em' aquélis eigas (qu'un tron li cure!) Sabès jamai li founs...—La soubeirano! En negant l'escandau cridè Jan Rocho. —A la bono ouro!—E veici que lou prince Demando à Mèste Apian:—Ansindo mounto Forço, lou Rose, quand vèn fièr?—En subre De tout aquéu planas que s'espalargo De chasco man dóu flume, tant que terro, Ai vist, diguè lou vièi, ai vist lou Rose, Enfle pèr lou glavas dis endoulible, Bandi sis erso eujusquo à la courouno Dis amourié! Sus li meissoun perdudo, Sus la desoulacioun dóu plen terraire, Ai vist, iéu, li barquet vougant pèr orto Au secours di masié sus si téulisso! Aqui, moussu, tenès, à Valabrego, Tres jour, tres niue, pèr èstre en terro sauvo, S'èron ramba li gènt au cementèri! Fasié freni, la niue, d'ausi lou rounfle D'aquelo mar sóuvajo, souloumbrudo, Qu'esventrant li levado emai li bàrri, Empourtavo lis aubre, li recordo, Li fenassiéu tóutis entié! Me mèmbro, Pecaire, un chin, pres pèr la negadisso, Que sus lou camelun d'uno paiero Lou veguerian flouta que gingoulavo... Mai se diguè-ti pas que sus lis oundo Avié passa peréu un brès de vorge Em' un enfant que ié plouravo dintre? E li cop de fusiéu qu'à la sournuro Entendias dins lis isclo e que tiravon Li pàuris insoula de la ribiero! Ah! boutas, d'aquéu tèms, quand sus li lono Avès un trin de barco emé vint coublo De chivau coume acò, 's pas que que fugue! —Dia! fa tira lou cau-d'avans!—Vous dise Que i'a gens d'eigassado tant rabènto Ni que fague tant pòu emai tant afre Coume aquéu Rose, quand se desgounfouno. Se coumpren pas de mounte tron pòu sorge Tant d'aigo, e fau que vèngue dóu delubre! Car se vesias quand boundo e que carrejo, Nous adus de varage e de bestiàri Que jamai de la vido se veguèron! —Dia! fa tira lou cau-d'arrié!—La biso Urousamen baiè soun cop d'escoubo; Autramen perdian tout, aquel an, fusto E vin. N'en fuguerian, dins lou tempèri, Pèr quatre subre-fort chivau de viage Que valié proun, lou mendre, cènt pistolo!

XCV

—O patroun, hòu! en uchant de la ribo Cridè lou civadié, que davans tóuti Es éu que d'à chivau tènto li gafo, Alestis lis arrèst e la pasturo. —Que i'a? fai Mèste Apian.—Aquesto jouncho, Dinan à Malivèn?—Jan de la Muelo, Perqué noun au Grand-Mas?—Lou vènt s'amodo, E farian bèn d'esperlounga la tiro... —A Malivèn!—Darrié, sus la carato Avien planta l'arpi, mounte se pènjo Li farlambias de car, prouvèndo cruso Que fan seca au soulèu. N'en desacrocon, Ardit, quàuqui bon tros pèr metre à l'oulo; E lou chat dóu batèu fai la bouiaco. Entandóumens l'Angloro que l'ajudo Ansin ié vèn:—Chat! se'n-cop me maride, Te li farai tasta, que? li dragèio... —Mai emé quau te marides, Angloro? —Ve, lou veses, aquéu sus la grand barco Eila-davans, qu'a la barbeto bloundo? —O, lou prince Guihèn!—Mignot, tout juste. —Siés pas de plagne, Angloro!—Es la planeto Que l'a vougu: quand soun li causo escricho Dins l'estelan, eh! bèn, fau que se fagon... —Emé lou prince! e quouro pièi li noço? —N'avèn panca parla; mai es de crèire Qu'aura flouri moun sort avans que toumbe La flour d'esparganèu.—Alor siés richo? —Perqué?—D'abord qu'un prince te fai nòvio!— L'arpaiarello d'or riguè:—Paureto, En gagnant douge sòu pèr jour!—Oh! boustro! Vai, n'en dèves avé, dempièi que furgues Li sablas de l'Ardecho emé si baumo Que se ié vèi, dison, de meraviho!

XCVI

—Lou dison, o; mai pièi quau ié penètro Alin tant founs! Sabes, faguè la drolo, Qu'es pas tout plan de ressegui la coumbo? Li rancaredo afrouso que l'enmuron? Lou Ranc dóu Courpatas, lou Ranc dóu Nible, E lou Castèu amount de Dono Vierno? Pièi li rajòu de l'Ardecho: la Favo, Lou Sèti, la Cadiero, la Caviho; Après, lou baus dóu Chin... Quand siés i borno, Es aqui que fau pas èstre póutrouno! Rescontres un pertus que souto terro Pòu te mena, quau saup? belèu au diable! Aro, de-rebaloun, emé de lume, Dins aquel aven sourne se t'arrisques, Ah! dison qu'acò 's bèu! Troves de croto, D'espeluco, de chambro, de capello Que fan veni, tóutis endiamantado, Li parpaiolo is iue. 'Mé si couroundo I'a, dison, uno glèiso magnifico, Aguènt si sànti-font, aguènt sis orgue, Aguènt si benechié 'mé sa tribuno! As, touto cloto, uno salo de danso Emé, garni de milo candeleto, A soun plafoun li lustre que pendoulon; As, tóuti lèst, plen d'aigo cristalino, Uno salo de ban; un cementèri Emé si gràndi toumbo que blanquejon; De lòngui lèio d'aubre que fan oumbro; Un tiatre qu'espandis sa coulounado; Meravihouso enfin, touto uno vilo Que de sis abitant es véuso e vuejo... I'an vist pamens uno grosso Tartugo, I'an vist lou Lert, e d'àutri bèsti orro... —Mai, ve! diguè lou chat à la subito, N'as uno à toun anèu, d'aquéli bèsti? —Acò? 's lou Dra, ma fiero de Bèu-Caire. —Te l'a dounado quau?—Aqui moun nòvi. —Mai sabes qu'es poulit!—Destapo l'oulo, Cridè l'Angloro, que tout-aro verso!—

XCVII

E soun à Malivèn. S'es aplantado La grand cavalarié; s'es, lou Caburle, Amourra pèr la pro dins lis aubriho E li sèt barco em'éu. Se desencolo, S'arribo li chivau long di broutiero. En round agrouva au sòu, manjon la soupo Au meme plat, de tres en tres, li ràfi. Li marinié, bando à despart, s'assèton A l'entour dóu patroun sus la sapino E Mèste Apian, quand a pres sa mourdudo, Viro la caro, soucitous, vers l'orso E fai:—Aquéu mistrau, ai pòu que boufe! La vesès, l'Agrimoueno agroumelido Qu'eilamoundaut en long ciprès s'apouncho? E lou timoun, l'ausias coume renavo? E li man, li sentès coume soun rufo? Es de vènt, tout acò!—Jóusè Ribòri Apoundeguè labru:—La luno es pleno, E tant pourrié s'empegne à la tempèsto... —Vaqui perqué, diguè lou mèstre, à dicho Qu'auran fa béure aquélis atalage, Fau, zóu! bouta coulas e sènso alòngui.— Ço que fan. Entre avé passa, li fèrri Di vuetanto chivau, à la remudo Dóu manescau ferrant que fai sa vòuto, Bouton coulas e, fa tira la maio! —Hòu! gafarot, i'a de gourg en Durènço? —Es à rode. Avanças li coursié... Tiro Toun cavalin, baile, coublo pèr coublo: Embarcaren li proumié; dins li croso Lis àutri seguiran... Tenès la gafo! Ié sias?—Ié sian.—Dins l'aigo mau-seguro Li chivalas en s'esbroufant apèson. Entandóumens qu'eila-darrié la rigo A longo maio sus lou Rose poujo, Au repetun di fouit, au bram dis ome, Tout lou rebaladis intro en ribiero, Lou gafarot, li carretié, li gnarro, D'escambarloun o d'assetoun.—Arribo! Fa tira lou Roubin! Toco lou Mouro! Mantène lou Baiard, que noun s'ennègue! Dia! dia! ruou! ruou!—E frenissènto e nisso, En espóussant pièi si creniero flusso, La caravano sort vitouriouso E repren soun trantran long di levado.

XCVIII

Mai lou prince oulandés emé l'Angloro Se soun rejoun sus barco e la jouvènto I'a di:—Qu'es aquéu conte, Dra, qu'en ribo Dóu Rose, l'autre jour, à la sournuro T'aurien trouva pèr mort?—Bello mignouno, Guihèn a respoundu, n'es pas un conte, Que, treitamen, em'un saquet de sablo M'an saqueta.—Mai quau?—Un mantenèire D'aquéli tres dounzello venjativo Qu'aurai, iéu, óublida pèr aventuro De ié croumpa sa fiero.—Li jalouso! Mai auriés pas degu, tu, lis enclaure? S'enaucelant cridè l'Aramounenco. Sabes dounc pas, moun bèu, que, tau qu'endorson Em'uno couissinado pèr l'esquino, Sènso que res ié vegue cop ni gouto, N'en lèvo pas, mor de la macaduro?— E risoulet Guihèn faguè:—Meinado! Alor creses que pòu, lou Dra dóu Rose, S'escoufi coume acò?—L'escamandreto Restè lou regachant uno passado: —Es verai, diguè pièi; que siéu badino! Lou fadet, lou foulet, qu'es rèi de l'oundo, Qu'es moun diéu e moun tout, qu'i lono bluio Eternamen remueio sa jouvènço, Coume es poussible, anen, que jamai cale Davans la lèi dóu coumun, la mouruegno! Noun, iéu te vese, Dra, coume dèu èstre L'Esperit Fantasti dóu maje flùvi, Inmourtau! E, quand toun regard me sono, Me sèmblo que m'envau touto endourmido Vers un soulas que rèn noun destrassouno. Sabe pas ounte vau; mai se m'esperde, De m'esperdre emé tu, que vos? m'agrado!—

XCIX

Estendeguè lou bras, Guihèn d'Aurenjo, Sus lou travès de l'aigo entre-batudo E diguè:—Fiso-te de iéu, Angloro! Pèr-ço-que libramen t'ai elegido, Pèr-ço-que m'as adu ta fe prefoundo I meraviho bello de la fablo, Pèr-ço-que siés aquelo qu'inchaiènto Se found dins soun amour coume la ciro Au lume, pèr-ço-que vives en foro De tóuti nòsti faisso e fardaduro, Pèr-ço-que dins toun sang e toun sen mounde Caup lou renouvelun di vièii sabo, Iéu, sus ma fe de prince, t'aproumete Que res autre que iéu, o flour de Rose, Noun aura l'ur de faire ta culido E coume flour d'amour e coume espouso! —Mai quouro! lèu? elo diguè tout-d'uno.— Guihèn respoundeguè:—Ma bello chato, Aquésti jour te lou dirai... L'entèndes, Aquéu mistrau que boufo? Es la musico Majestouso qu'anóuncio nòsti noço! Es lou Rousau, es lou cèu, es li broundo Qu'ensemblamen nous canton lou prelùdi!— E sèmpre mai lou vènt, de si rounflado, Recoutavo en efèt la tirassiero; La mountesoun, toujour que mai peniblo, Fasié tira li chivau—que li floto De si creniero espeloufido en fùri S'escarpissien coume de grand plumacho. E s'amagant, lou soulèu, dins l'arquiero De si long rai mourènt, à l'avalido Trevalavo deja, quand lou Caburle Emé tóuti si barco e sa feloupo En ribo avignounenco prenguè tòti.

C

—Au trepadou! lou Caburle à l'empèri! Li Coundriéulen! e fa tira la maio!— A l'endavans ié crido l'enfantuegno. En barcarés tout acò lando e quilo. Li ribeirié si tourtouiero enrodon, Li carretié si bèsti desatalon; E, s'enfournant dins lou Pourtau de l'Oulo, Pèr la couchado e pèr la repeissudo, Encò dóu Mau-Uni, qu'acò 's soun oste, Van is establarié. La marinaio Pau à cha pau emplis la grand cousino. Au torco-man qu'à la cadaulo pènjo, S'estènt au pous lava li man, s'eissugon; E sus li banc, l'esquino à la muraio, Patin-patòu s'assèton en renguiero. Emé li bras estroupa, li chambourdo, Qu'entre li pessuga crèbon lou rire, Gaiardamen sus li taulo carrejon. Oh! de bon Diéu! li sartanado einormo De sang de biòu, li tian de tripo grasso, Lou catigot, li carbounado e chouio E li troucho farcido emé de berlo, S'engloutisson i buerbo pansarudo, Enterin qu'à-de-rèng la damo-jano Fasènt lou tour, cadun, li couide libre, Se vuejo à plen de got. Descurbecellon A la perfin un plataras de soupo Au froumage—qu'un pastre, vous responde, En ié palaficant soun bastoun dintre, Noun l'aurié pas sauta.—N'en cantan uno? Dis pièi subran lou baile d'equipage En picant sus l'espalo dóu gros Tòni. E lou mudaire, aguènt mouca soun vèire E fa peta lou gargassoun:—Chaumiho, A la voues! dis, anen, que fau d'ajudo!

CI

Eh! Diéu çai sié, la bello oustesso! Nous veici quàuqui gai cadèu Que tirassan pas la tristesso En rejanant nòsti batèu. Un bon mudaire à la desciso Tèn lou viage escarrabiha; Mai pèr revèire Pèiro-Enciso Fau teni lou fanau oulia. Sourtès lis óulivo groussano E bouiras-nous un bon saussoun: S'avèn li braio de basano, I'a ço que fau dins lou boursoun. Dins la Prouvènço avèn fa piho E rascla lou Revestidou E sian carga coume d'abiho; Mai l'aigo fièro porto tout. Lou vin de la costo dóu Rose Es proun uno bravo liquour, A coundicioun que noun s'arrose Emé l'eigasso dóu grand gourg. Pèr abéura li tros de poupo E pèr nous faire un pau canta, Dins la gaveto de la soupo Faudra n'en traire un agouta. S'arribo pièi quauque escaufèstre O se toucan un arenié, La perdo sara pèr lou mèstre, La peno pèr li marinié.

CII

Mai enterin qu'à plen de man se pico, Li porto-fais d'Avignoun, à la taulo D'en fàci:—Es pas lou paire de l'Angloro, Se vènon, aquéu gros que canto?—Foume! Noun fau pas s'estouna s'a la canturlo: Vesès pas que sa fiho a trouva mèstre?— E vers la chato, insoulènt, an fa signe, Qu'emé lou prince blound cacalejavo. —Aquéli petachin, cridè Jan Rocho, Dequé volon eila?—Gros tuerto-mouto, E tu mai, dequé vos?—Coupa la tufo Di pesoulin que nous copon la paio. —Tu? noum de Diéu! bèn, vène eiça-deforo! Un porto-fais cridè bravejant. Èro Quequino lou luchaire: dins si lucho L'aguènt un Liounés viéuta d'esquino, I gènt dóu coustat d'aut pourtavo isagno. —Vène deforo, eiça! piaiavo.—Bougre De gus de plaço! espèci de pelòfi! Replico lou prouvié, poudès vous metre Quatre emai sièis ensèn!—E lou coulosse, Escambarlant li taulo, en uno buto Avié sauta au mitan. Mai li rigaire S'entravèsson d'un bound. Dins lou broulisse Li banc destrantaia fan la co-lèvo, De part e d'autro lis iue s'enferounon, Lis injùri mourtalo s'entre-croson: —O quiéu-de-pèu! manjaire de cabriho! —Assassinaire dóu marescau Bruno Que dins lou Rose pièi lou trinassèron!— Ai! ai! ai! li foutrau à mort van plòure, Quand Mèste Apian:—Estas siau, crido, bogo! Lou proumié que boulego, l'escabasse D'un cop de poutarras... Taifo d'ibrougno, Lou vesès pas que sias sadou? Que l'ispre De la vinasso vous sort pèr li brego? Eh! se voulias vous batre, avès li justo... N'en manco, tout l'estiéu, aqui sus Rose? Au Pont Sant-Esperit, à Roco-Mauro... Pièi ounte mai? A Givors, à Valènço... La lanço au poung, la targo sus lou pitre, En plen soulèu, is iue de tout un mounde, I'a-ti rèn de plus digne e de mai noble Qu'un bèu justaire nus, sus la quintaino, Quand fai plega soun ome e lou cabusso? Te rapelles, Jan Rocho, aquéu dimenche, A Sant-Pèire de Biòu, pèr sant Maurise, Quand faguères (pamens ères bèn jouine) Faire au grand Miserin lou viro-passo? —Me rapelle, patroun, diguè Jan Rocho. —Aviés pas soulamen quita la vèsto! —Es verai.—Lis enfant, à la jassino! Se noun voulèn que la levado fugue, Coume dis lou prouvèrbi, long dóu Rose.— E quatecant, à la voues auturouso Dóu majourau prudènt que lis amaiso, Li barcatié, davau souto si tèndo, Lis egatié, damount dins si feniero, Tóuti s'envan à Santo-Repausolo.

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française

CANT DOUGEN (en français)

LA MAU-PARADO

CIII

E fa tira la maio! Entre parèisse Lou lustre dóu soulèu, à la remounto S'es tourna metre en draio lou Caburle, Fendènt lou Rose emé sa pro taianto E clafissènt lou ribeirés de vido Emé lou brand, la pòusso e lou tafòri De sa cavalarié. La mistralado Rounflo toujour. Lis aubre, que saludon En brounzissènt, se giblon, s'estrigousson A mand de s'estrounca. Lou vènt enfreno Lou Rose vengu lisc coume uno glaço. Contre aigo e contro vènt li coublo forto, Lou mourre de-clinoun, adaut caminon De soun pas atusa. La carlamuso De l'auro fourmidablo, armounïouso, Fai chauriha d'estounamen li bèsti. A si capèu, à si bounet de pano Mandant la man, emé li brego torto Li carretié despacienta prejiton Au Maïstrau un revoulun d'insulto: —Boufo, bregand de Coucho-mousco! Boufo, Desbadarna de Diéu, que te crebèsses! I'aura dounc jamai res, o Manjo-fango, Que tapara lou trau de mounte sortes? I, capounas!—E d'uno petadisso De cop de fouit embraion si gimerre.

CIV

Au carcagnòu de la segoundo barco Asseta tóuti dous, pichoto Angloro A représ soun devis, bèn à la douço, Emé soun Guihéumin:—Ai à te dire, Guihèn fai à la bello, que nous-àutri, Lis amourous divin, rèi de la terro E soubeiran verai de la naturo, Nous poudèn pas marida coume tóuti... —E nous maridaren, diguè la nino, Coume?—Rapello-te dins la memòri, Respoundeguè l'imaginous d'Oulando, Aquéu roucas taia, plen de mistèri, Que ié sourgènto au pèd la font de Tourno. —Sabe, sabe, diguè. I'a 'no lambrusco Em'un falabreguié que s'enracinon Tout à l'entour dóu ro 'mé 'no figuiero E de mato de bouis... Ié siéu estado. —Que i'as mai vist?—Lou Soulèu e la Luno Que, grava pèr li Fado sus la roco, Emé sis iue reguergue vous espinchon. —Que i'as mai vist?—Un biòu emé si bano Qu'un escourpioun se lanço pèr lou pougne, Enterin qu'un chinas vèn pèr lou mordre E qu'un jouvènt pèr lou mata se drèisso. —Que i'as mai vist?—Lou Dra que ié barrulo.— Guihèn d'Aurenjo uno bono passado Se teisè. Dins soun amo pensativo I'apareissié sus lou ribas dóu Rose L'autar dóu diéu Mitra, la font de Tourno Que n'en sourgis prefoundo e clarinello, Em 'aquéli simbèu dóu vièi sacrige, Espetaclous ensigne dóu Zoudiaque, Qu'emplissien d'esmougudo segrenouso Lis adouraire dóu souleias bléuge Mountant o descendènt antan lou flume Pèr faire en devoucioun soun roumavage Au diéu Mitra, «lou soulet invincible». E se disié:—Soulèu de la Prouvènço, O diéu que ié coungreies lis angloro, Que fas sourti d'en terro li cigalo, Que dins mi veno marfo e palinouso Reviéudes lou sang rouge de mi rèire, Diéu roudanen que lou Dra dins si vòuto Agouloupo, à Lioun, au Bourg, en Arle, E que dóu negre tau dins lis Areno Encaro vuei t'es fa lou sacrifice Incounsciènt, diéu qu'escavartes l'oumbro Galoi, qu'en uno ribo incouneigudo Vuei es desert toun autar—e toun rite Abandouna dins l'óublid, iéu barbare, Iéu lou darrié bessai de ti cresèire, Vole sus toun autar óufri, premiço De ma felicita, ma niue de noço!—

CV

E s'adreissant siavet à la chatouno: —Es aqui, ié diguè, mounte barrulo Lou Dra dóu Rose, aqui mounte li Fado Escriguèron li sort de la ribiero, Que nous anan liga, pichoto Angloro. E, souto lou regard pièi de la Luno E de tout lou feran de la chauriho Que nous van èstre pèr temouin e sousto, Dins lou Grand-Gourg de la font, en brasseto Nous aprefoundiren.—Elo, enmascado, Respoundeguè:—Moun Dra, la flour de Rose Noun aguè jamai pòu dis aigo bluio Ounte lou cèu miraio sis Ensigne. Nadarai emé tu, iéu, de-counservo, Coume lou pèis de primo, quand remounto Lou ribeirés, au tèms de l'eissagage. —O, nadaren ensèn dins l'aigo roso, Guihèn apoundeguè, dins l'aigo puro, L'as di, coume lou pèis de primavero Que dins lou Rose vai, de riso en riso, Au grouadou di font superiouro. —Mai pèr nous benesi i'aura lou prèire? Venguè subitamen la bono chato. —Ah! i'a 'n bèu tèms qu'es mort, faguè lou prince, Lou prèire de l'autar ounte t'aduse! Mai pèr nous benesi, nous canta messo, Auren-ti pas, de qu'as pòu? li tourtouro Que si murmur d'amour jamai noun moron!— Elo d'acò, verai, fuguè 'n pau tristo; E pièi, aguènt pensa, diguè:—Siéu bèsti! Dóu signe de la crous que l'escounjuro Se pòu-ti que lou Dra subigue dounde L'óutrajouso vertu? Mai iéu menimo, D'abord que me veirai souto lis arco Dóu Pont Sant-Esperit, ounte figuro Lou grand sant Micoulau dins sa capello, Iéu ié demandarai que fague plòure, Éu, sa benedicioun pèr li que nadon, Que nadon à la bèu enfre lis oundo!—

CVI

E fa tira! trasènt sa cridadisso De gau e d'enavans, de despaciènci O d'abandoun en Dieu, la barquejado Se gandissié plan-plan e lou Caburle, Requinquihant soun auto pro sus Rose, Jitavo soun salut is àutri rigo Qu'au fiéu de l'aigo descendien couchouso. —Adessias!—Adessias!—Es l'equipage, Acò, de Jan la Micho, de Serriero... Tambèn a de bèu couble!—Lou vènt coto? —Coume un gusas!—Es dounc tau qu'à la justo? —Ai! paure! en quinge jour quatorge lègo, Coume se dis.—Anen, à la coumpagno!— E li batèu 'mé li bras que s'aubouron Desparèisson avau à la desciso. E de-countùni ansindo, li rescontre, De liuen en liuen.—Es pas Toumè d'Andanço, Aquéu que trajo amount? Carèu! que fuso! Adessias!—Adessias!... A dos pinello, Aquéu tros de pagèu, e dos sapino Que n'i'en dèvon gagna: tout pèr soun comte Dison que cargo.—Oh! ç', anen, de coucourdo! Emai di Cuminau disien mirando Emé soun Grand-Zidor: pièi tant pleguèron!—

CVII

Desempièi quatre jour, souto la rodo Ansin dóu grand soulèu e souto l'uscle De l'èr dóu Ro, de l'auro que rabino, A travès dis embroi de touto meno, Dis agacin, di graveiroun, di gafo, Peniblamen gaubejant sa manobro E pèr ouro abracant sa miejo-lègo, Avien li Coundriéulen pres la remounto, Quand, au cinquèime jour, en drecho visto, Lou Pont Sant-Esperit sus l'estendudo Espandiguè si vint-e-dos arcado. E, proche di pourtau coume fuguèron, Au prince lou patroun fasènt un signe: —Vès! ié diguè, segnour, aquelo pielo Que i'a 'no grosso mato d'espargoulo, La vesès? Es d'aqui que, de coustumo, Benesissien tóuti lis an lou Rose... Ah! coume acò 'ro bèu! Emé li barco Anavian querre en terro, eila, lou prèire Que, pourtant lou Bon-Diéu, entre li ribo Dóu flumenas, venié, dre sus la poupo, Aussa lou sant soulèu davans lou pople Curbènt dóu pont amount li parabando... Tout acò se fai plus e noun coumprene, Iéu, coume vai qu'ansin vuei tout derruno... —Ah! n'en veirés bèn d'autro! aqui l'Angloro Cridè au patroun, sabès? lou mounde viro... Vous l'ai pas di que sus lou ranc de Tourno De gròssi treboulino èron marcado? —Tu! ragagnous la remouquè lou mèstre, Au Malatra t'entourne qu'au t'a ducho! Que rèn que soun aflat, d'aquel escòrpi, Farié passa pèr iue uno barcado De crucifis... Amaino!—

CVIII

Sus la dougo, Au crid d'arrestamen que d'ome en ome Fai restounti l'arcado mariniero, An pres tòti subran pèr la dinado. Li chivalas relènt, leva de tiro, S'arrapon i bourrenco de pasturo. Li marinié, d'avau sus la pinello, Li carretie, d'amount sus la levado, Quichant soun arencado o soun anchoio, Mastegon plan e barjon: i Banc Rouge Lou pas es proun catiéu; mai à Dounzero, Em'aquéli roucas, aquelo cluso Ounte lou Rose enferouna s'abrivo Coume un brau de palun, vai i'avé d'obro! Un pau plus aut, faudra pièi que trevalon, Emé tout soun trahin e màli peno, De l'autro man... Enfin, que sièr que gouisson! Lioun es liuen, mai quau a tèms a vido. E 'm' acò, zóu! Li gràci estènt rendudo E d'un cop, emé brut, aguènt lou baile Rebarra soun coutèu mancha de corno, E li coulas remés e toui li ferre Dóu manescau ferrant passa 'n revisto: —Fa tira davans! dau!—E s'escourpouiro Contro auro tourna-mai emai contro aigo La grand cavalarié. Revertigueto, L'Angloro sus lou tèume dóu Caburle Béu lou vènt frescoulet que descagnoto Soun péu e rènd boudenflo sa mantiho. —Au Malatra, dins pas belèu miechouro, Elo ié vèn au princihoun d'Aurenjo, Saren gandi. Que joio pèr ma maire, Pèr mi fraire pichoun e pèr mi sorre! Dins moun cabas pèr chascun e chascuno Iéu porte aqui sa fiero: pèr Alèssi Un tambour de Bèu-Caire; pèr Gatouno Un lot de terraieto; pèr Bregido Uno titèi d'un sòu; uno barqueto Emé tout soun armun pèr lou bèu Jòrgi E... pèr ma maire un massapan de dàti! —E i'aura rèn pèr iéu? faguè lou prince. —Pèr tu, moun Dra, i'a tout ço qu'es au lustre Dóu sant soulèu e tout ço qu'es dins l'oumbro: N'as que de coumanda, siéu ta servènto.— E i'estregnènt li det:—Adounc, mignoto, Guihèn diguè, t'espère à la vesprado, Vers miejo-niue, sus lou bord de toun isclo E, coume dis la cansoun amourouso: Sus moun batèu que lando Nous raubaren au fres, Car siéu prince d'Oulando E noun ai pòu de res.—

CIX

Ai! bèu jouvènt, eterno simbeliero! Lou vènt avié cala. Dins l'amplitudo E dins l'amudimen dóu vaste Rose, Lis ome entre-dourmi, la caravano Au souleias d'estiéu mountavo lènto, Emé, de liuen en liuen, quauco iserouno Voulastrejant sus lou travès dóu flùvi. Tout-en-un-cop, dins la liunchour de l'orso, Vai s'entèndre un vounvoun. A l'avalido Pièi s'esperdié, pièi mai revounvounavo, Coume lou batarèu d'un moulin brounde Que sarié descendu pèr la ribiero. Pièi èro un toussihoun à l'escoundudo Qu'aumentavo toujour, uno toussido Coume aquelo d'un brau o d'un coulobre Seguènt li virouioun de l'archipèlo. Pièi un esbrand subit i'aguè dins l'oundo Que faguè ressauta tóuti li barco, Enterin qu'eilamount un flo de tubo Ennegrissié lou cèu: e tras li pibo Apareiguè subran, fendènt lou Rose, Un long batèu à fiò. Se rebrassèron Tóuti li marinié, gueirant lou moustre. En poupo Mèste Apian, devengu pale, Arregardavo mè la nau magico, La nau qu'arpatejavo emé si rodo E remouvié d'oundado espetaclouso E fourmidablamen ié venié subre.

CX

—Arrasso! ié cridè lou capitàni, E tóuti dóu batèu ié fasien signe De se gara davans. Mai tau qu'un roure, Imbrandable à la barro, lou vièi mèstre Respoundeguè:—Mandrin! que lou Caburle S'escarte davans tu? Lou Rose es nostre... E fa tira la maio, milo-diéune!— Mai lou patroun n'avié pas claus la bouco, Ié lampant au coustat, lou Croucoudile (Èro lou noum de la vapour) arrapo Em'un de sis alibre la pinello, L'entiro dins soun vanc e, coume un dogue De ço que tèn se bat li brego, à bóudre Gangasso lou trahin, emé si gumo S'entrepacho rabious dintre li barco Ounte se fai draiòu, en tirassiero Rebalant après éu touto la rigo. O malurous! li chivalas recuelon, Empourta pèr la maio, dins lou Rose, Emé li carretié que s'esbramasson, Despoutenta pèr l'aigo furiboundo.

CXI

Mai éu, Patroun Apian, quand vèi perdudo Sa grand cavalarié, si nau, sa vido, Éu dre sous lou Caburle que davalo Desempara, courrènt la bello eisservo, Éu, dessena de founs, li veno morto, En badant la vapour que, pouderouso, Escarpissènt dous revoulun d'escumo E jitant dins lis èr sa tubassino, Trajavo eila-davans:—Ah! manjo-paure! Ié cridè coume eiçò, moustre sus terro Que lou diable a raca pèr nous destruire, Lingoumbau de judiéu, enfant de broumo, Fugues maudi! maudi! maudi! Que moron, Aquéli que te servon, dins la braso E lou reboulimen e li suplice De l'infernas negras ounte t'empures! Crapo de fum! nous-àutri, la ribiero, I'a de milo an que la tenian dessouto... Mai tu, d'abord que vuei tout se desbrando, Rapello-te, souiras, que deja drogo Lou chivau-frus que dèu creba toun vèntre: Tau as fau, tau t'espèro!—E lou Caburle, Tóuti si barco après à la trahino E tout soun cavalun dins la bourdouiro Gafant o negadis, au brand dis oundo Regoulavo à la bèu.—Coupas li cordo, Malan de Diéu, que li chivau s'ennègon! Bramè lou veiturin en fasènt buto Pèr aterra vo s'engrava sus ribo. Car deja vèi lou Pont qu'espaventable Pereilavau s'enisso pèr tout roumpre. Mai lou courrènt que subre-fort envòuto E sisselando e sapino e pinello, Davans-darrié li rounso, li secuto Coume un rai de móutoùn que s'encamino Au tuadou. Desvaria, lis ome, Pèr engouli, se podon, uno arcado, Lou prouvié, lou mudaire, sus l'empento S'esperforçon. En van! L'Angloro mudo, Lis iue cluca, n'es plus d'aqueste mounde: Estrechamen rambado i bras dóu prince Que tèn d'à ment sus pro la mau-parado, E fisançouso en plen de soun dous crèire, Au paradis ié sèmblo que s'envolo.

CXII

Mounto un grand crid... Ai! paure! dóu Caburle Un remoulin esfraious agouloupo Dins soun revòu la barco: un tuert terrible Brounzis contro lou Pont e tout s'esclapo. Guihèn, dóu contro-cop, dintre lis erso Es bandi, dins si bras aguènt l'Angloro. E nado, bacela di tros de fusto, E nado, la tenènt à cimo d'aigo, E nado tant que pòu. Mai lou subroundo A la perfin la suberno enmalido, E desparèis. Sus l'autre bord dóu Rose D'ageinouioun alin plouron li femo, Cridant e pregant Diéu. De la peirado Ounte éu s'èro gandi, la barco routo, Sauvant lou pichot chat de l'equipage, Lou bon Jan Rocho tourna-mai cabusso. E vague de nada, cercant lou prince, E vague de souta, cercant l'Angloro. Mai de-bado! Lou flume, quau saup mounte? Lis avié tóuti dous mena pèr sèmpre.

CXIII

Sus lou limpun dóu bord ounte s'eidracon Li naufragié,—la caro ensaunousido, Jasié lou gros pilot, cubert de grumo; Li barcatié, planta dins la papolo, Li carretié, rouigant sis escoumenge, Èron aqui doulènt, la tèsto souto, A recata pèr sòu quàuqui rabasto. Agamouti, picant dóu pèd la terro, Lou vièi patroun gençavo:—Acò 's pas juste! Moun bèu cabau! tant uno bello rigo! Tout acò derouï pèr lou mal-astre!— Pièi demandè:—Quau manco? ié sian tóuti, Li gènt de l'equipage?—Se coumtèron E «ié sian tóuti» fuguè la responso. Mèste Apian diguè mai:—He! las de nautre! Quand li malur an d'èstre, fau que fugon! Emai poudian bèn tóuti nous afoundre... Nous a, sant Micoulau, sauva la vido: Ié faren à Coundriéu dire une messo. —Ié mancara, faguè Jóusè Ribòri Plan au prouvié, qu'aquelo pauro chato Em'aquéu brave prince...—Ah! bouto, prince... Jan Rocho repliquè, sus lou Caburle Aviéu proun remarca si menganello... Quau noun t'a di qu'es pas lou Dra dóu Rose E qu'éu, assabenta dóu grand naufrage, Noun nous ague segui, de mudo en mudo, Pèr empourta l'Angloro dins si toumple?—

CXIV

E Mèste Apian clauguè, brandant la tèsto: —Es messagié l'esperit! Quand li barco Davans lou Malatra fasien desciso, Iéu lou sentiéu, qu'aquelo malurouso (Car dèu avé, jitado à la ribiero, Fa puto-fin) èro pèr nous adurre, A tèms o tard, quauque marrit rescontre. Ai! mi sèt barco! Ai! mi chivau de viage! Dire que tout acò s'envai au fóudre! Es la fin dóu mestié... Pàuri coulègo, Poudès bèn dire: Adiéu la bello vido! A creba, vuei, pèr tóuti, lou grand Rose.— E' m'acò, de l'espalo à la centuro S'estènt envertouia li tourtouiero E li restant d'arnés que ié soubravon, D'à pèd sus lou dougan touto la chourmo Remountè vers Coundriéu, sènso mai dire.

Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Illustration from Le Poème du Rhône, en XII chants. Texte Provençal et Traduction Française
Explore with AITake your curiosity a little further.

Reading settings