← Table of contents
L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia

APPENDICI.

Reading edition

I. LA FLORA DEL COLOSSEO.

«Colosseo, mirabile reliquia Del romano poter. Le folte PIANTE Lungo que’ ruinati archi cresciute, Piegavano, ondulando, i freschi rami Sul cupo azzurro della notte....» Lord Byron, Manfredo (Trad. del Maffei).

L’anfiteatro Flavio fu e sarà sempre l’oggetto di universale ammirazione, ed uno dei più fecondi nuclei di serî studî ed accurate ricerche. Poeti e storici, architetti ed archeologi, numismatici ed epigrafisti gareggiarono per descriverlo ed illustrarlo; tutti, con vero amore ed entusiasmo, offrirono alla venerabile mole dei Flavî il contributo del loro ingegno. E come appunto il Fontana[1147], il Marangoni[1148], il Nibby[1149], il Tocco[1150], il Gori[1151], ecc., parlarono del Colosseo in una maniera più o meno completa; il Lipsio[1152], il Maffei[1153], il Barthelémy[1154], l’Alonio[1155], il Canina[1156], ecc., lo descrissero ora considerandolo isolatamente, ora confrontandolo con altri anfiteatri; come, dico, il Marini[1157], il Fea[1158] l’Uggeri[1159], lo Hübner[1160], il Mommsen[1161], il Lanciani[1162], ecc., pubblicarono pregevoli monografie illustrando respettivamente il podio, i sedili, gli scavi, le epigrafi, ecc.; e come, finalmente il Morcelli[1163] trattò delle tessere e degli spettacoli; il Donaldson[1164] delle medaglie, e Mons. Lugari procurò rivendicare ai Martiri l’arena dell’Anfiteatro Flavio[1165]; così non mancarono studiosi i quali prendessero ad esaminare la flora e le piante, che in tempi men remoti spontaneamente nascevano e vegetavano sull’arena, sui semidiruti gradi e sulle fatiscenti pareti dell’abbandonato Anfiteatro.

L’anno 1815 un botanico romano[1166] pubblicava uno studio sulle 260 specie di piante che allora ricoprivano l’Anfiteatro[1167]. Più tardi, nel 1873, il ch. Richard Deakin[1168] pubblicava un’opera ancor più completa sulla «Flora of the Colosseum», facendola ascendere a 420 specie di piante.

Ed ora, perchè questo nostro lavoro riesca più completo che sia possibile crediamo opportuno occuparci anche noi di quel pittoresco ammanto di verdura fatto togliere nel 1871 dal comm. Pietro Rosa[1169] e seguendo la scorta del suddetto Prof. R. Deakin, passiamo senz’altro ad indicare quelle piante che già costituirono la FLORA DEL COLOSSEO.

La Flora del Colosseo.

ORD. NAT.

GENERE SPECIE

I.

Ranunculaceae

Clematis, Linn. Clematite Ital. C. Flammula, Linn.

Anemone, Linn. Anemone Ital. A. Hortensis, Linn.

Ranunculus, Linn. Ranuncolo Ital. R. repens, Linn.

Delphinum, Linn. Speronella Ital. D. peregrinum, Linn.

II.

Malvaceae (Iuss.)

Malva, Linn. Malva Ital. M. Sylvestris, Linn.

Malva, Linn. Malva Ital. M. Rotundifolia, Linn.

III.

Crassulaceae (De Cand.)

Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. cepaea, Linn.

Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. gallioides, All.

Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. album, Linn.

Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. acre, Linn.

Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. reflexum, Linn.

Sedum, Linn. Sempreviva Ital. S. anopetalum, De Cand.

Umbilicus, De Cand. Scodellina o erba bellica U. pendulinus, De Cand.

IV.

Rosaceae (Iuss.)

Prunus, Linn. Ciriegia Ital. P. avium, Linn.

Pyrus, Linn. Pero Ital. P. communis, Linn.

Geum, Linn. Erba benedetta Ital. G. urbanum, Linn.

Potentilla, Linn. Cinquefoglio Ital. P. recta, Linn.

Potentilla, Linn. Cinquefoglio Ital. P. reptans, Linn.

Fragaria, Linn. Fragole Ital. F. vesca, Linn.

Rubus, Linn. Rogo Ital. R. corylifolius, Smith.

Poterium, Linn. Pimpinella Ital. P. sanguisorbia, Linn.

Agrimonia, Linn. Agrimonia Ital. A. eupatoria, Linn.

Rosa, Linn. Rosa Ital. R. sempervirens, Linn.

V.

Vitaceae (Lind.)

Vitis, Linn. Vite Ital. V. vinifera, Linn.

VI.

Celastrineae (R. Browil)

Euonymus, Linn. Fusano Ital. E. europaeus, Linn.

VII.

Paronychieae (St. Hil.)

Polycarpon, Linn. Correggiola Ital. P. tetraphillum, Linn.

VIII.

Carophilleae (Iuss.)

Sileneae

Tunica, Scop. Tunica Ital. T. saxifraga, Scop.

Dianthus, Linn. Garofano Ital. D. profifer, Linn.

Silene, Linn. Garofano Ital. S. inflata, Smith.

Silene, Linn. Garofano Ital. S. gallica, Linn.

Silene, Linn. Garofano Ital. S. quinquevulnera, Linn.

Silene, Linn. Garofano Ital. S. armeria, Linn.

Silene, Linn. Garofano Ital. S. italica, Pers.

Alsineae

Sagina, Linn. S. procumbens, Linn.

Sagina, Linn. S. Apetala, Linn.

Alsine, Wahl. Alsine Ital.

Alsine, Wahl. Alsine Ital. A. rubra, Wahl.

Alsine, Wahl. Alsine Ital. A. tenuifolia, Wahl.

Arenaria, Linn. Arenaria Ital. A. serpyllifolia, Linn.

Stellaria, Linn. Stellaria Ital. S. media, Whiter

Cerastium, Linn. Cerazia Ital. C. vulgatum, Linn.

Cerastium, Linn. Cerazia Ital. C. campanulatum, Vir.

Cerastium, Linn. Cerazia Ital. C. viscosum, Linn.

Mochringia, Linn. M. trinervia, Clair.

IX.

Lineae (De Cand.)

Linum, Linn. Lino Ital. L. strictum, Linn.

Linum, Linn. Lino Ital. L. catharticum, Linn.

X.

Cruciferae (Iuss.)

Cherianthus, Linn. Leucoio Ital. C. cheiri, Linn.

Arabis, Linn. A. hirsuta, Brown.

Cardamine, Linn. Cardamino Ital. C. hirsuta, Linn.

Cardamine, Linn. C. impatiens, Linn.

Sisymbrium, Linn. Sisimbrio Ital. S. officinalis, Scop.

Sisymbrium, Linn. Sisimbrio Ital. S. policeratium, Linn.

Sisymbrium, Linn. Sisimbrio Ital. S. irio, Linn.

Sisymbrium, Linn. Sisimbrio Ital. S. Thalianum, Gand

Diplotaxis, De Cand. D. tenuifolia, De Cand.

Diplotaxis, De Cand. D. verna, Linn.

Diplotaxis, De Cand. D. muralis, Linn.

Iberis, Linn. Iberide Ital. I. pinnata, Linn.

Lepidium, Linn. Lepidio Ital. L. granifolium, Linn.

Capsella, De Cand. Borsa di pastore Ital. C. bursa pastoris, De Cand.

Senebriera, Poir S. coronopus, Poir

Biscutella, Linn. B. hispida, De Cand.

Bunias, Linn. Bunnio Ital. B. erocago, Linn.

XI.

Cystineae (A. Brogn.)

Cystinus, Linn. Imbrentina Ital. C. hypocistus, Linn.

XII.

Geraniaceae (Iuss.)

Geranium, Linn. Geranio Ital. G. molle, Linn.

Geranium, Linn. Geranio Ital. G. robertianum, Linn.

Geranium, Linn. Geranio Ital. G. rotundifolium, Linn.

Geranium, Linn. Geranio Ital. G. dissectum, Linn.

Erodium, Linn. E. cicutarium, L. Herit.

Erodium, Linn. E. moscatum, Sm.

Erodium, Linn. E. romanum, Willd.

Erodium, Linn. E. melacoides, Willd.

XIII.

Rutaceae (Iuss.)

Ruta, Linn. Ruta Ital. R. bracteosa, De Cand.

XIV.

Oxalideae (De Cand.)

Oxalis, Linn. Alleluia Ital. O. Corniculata, Linn.

XV.

Saxifrageae (Linn.)

Saxifraga, Linn. Sassifraga Ital. S. granulata, Linn.

Saxifraga, Linn. Sassifraga Ital. S. tridactylites, Linn.

XVI.

Hypericineae (De Cand.)

Hypericum, Linn. Pilatro Ital. H. perforatum, Linn.

XVII.

Papaveraceae (Iuss.)

Papaver, Linn. Papavero Ital. P. rhaeas, Linn.

Papaver, Linn. Papavero Ital. P. dubium, Linn.

Chelidonium, Linn. Celidonia Ital. C. mayus, Linn.

XVIII.

Capparideae (Iuss.)

Capparis, Linn. Capperi Ital. C. spinosa, Linn.

XIX.

Cistineae (Dunal)

Helianthemum, Tourn. H. gattatum

Cistus, Linn. Cistio Ital. C. salvifolius, Linn.

XX.

Resediaceae (De Cand.)

Reseda, Linn. Reseda Ital. R. alba, Linn.

Reseda, Linn. Reseda Ital. R. phituma, Linn.

XXI.

Terebinthaceae (De Cand.)

Pistacia, Linn. Lentischio Ital. P. Terebinthus, Linn.

Pistacia, Linn. Lentischio Ital. P. Lentiscus, Linn.

XXII.

Violaceae (Lind.)

Viola, Linn. Viola Ital. V. odorata, Linn.

Viola, Linn. Viola Ital. V. canina Linn.

XXIII.

Fumariaceae (De Cand.)

Fumaria, Linn. Fummosturno Ital. F. capreolata, Linn.

Fumaria, Linn. Fummosturno Ital. F. officinalis, Linn.

Fumaria, Linn. Fummosturno Ital. F. parviflora, Linn.

XXIV.

Poligaleae (Iuss.)

Poligala, Linn. Poligala Ital. P. monspeliaca, Linn.

XXV.

Leguminoseae (Iuss.)

Loteae, De Cand.

Spartium, De Cand. Sparzio Ital. S. junceum, Linn.

Cytisus, De Cand. Citiso Ital. C. laburnum, Linn.

Anthyllis, De Cand. Antillide Ital. A. vulneraria, Linn.

Onosis, De Cand. Onomide Ital. O. spinosa, Linn.

Onosis, De Cand. Onomide Ital. O. arvensis, Linn.

Melilotus, Linn. Meliloto Ital. M. italica, All.

Melilotus, Linn. Meliloto Ital. M. indica, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. pratensis, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. ocroleucum, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. stellatum, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. scabrum, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. arvensis, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. repens, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. nigresicus, Vivian.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. hybridum, Savi

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. procumbens, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. filiforme, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. tomentosum, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. resupinatum, Linn.

Trifolium, Linn. Trifoglio Ital. T. subterraneum, Linn.

Lotus, Linn. Mullaghera Ital. L. corniculatus, Linn.

Lotus, Linn. Mullaghera Ital. L. ornithopodiodes, Linn.

Trigonella, Linn. Fienogreco Ital. T. corniculata, Linn.

Medicago, Linn. Medica Ital. M. lupulina, Linn.

Medicago, Linn. Medica Ital. M. orbicularis, Allel.

Medicago, Linn. Medica Ital. M. minima, Linn.

Medicago, Linn. Medica Ital. M. maculata, Sibth.

Medicago, Linn. Medica Ital. M. denticulata, Willd.

Medicago, Linn. Medica Ital. M. terebellum, Willd.

Medicago, Linn. Medica Ital. M. tribuloide, Lam.

Viceae, De Cand.

Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. onobrychoides, Linn.

Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. cracca, Linn.

Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. gracilis, Lois

Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. uniflora

Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. sativa, Linn.

Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. angustifolia, Sibth.

Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. lutea, Linn.

Vicia, De Cand. Veccie Ital. V. hybrida, Linn.

Lathyrus, Linn. Latiro Ital. L. aphaca, Linn.

Lathyrus, Linn. Latiro Ital. L. sativa, Linn.

Lathyrus, Linn. Latiro Ital. L. pratensis, Linn.

Lathyrus, Linn. Latiro Ital. L. sylvestris, Linn.

XXVI.

Umbelliferae (Iuss.)

Hedysareae, De Cand.

Scorpiurus, Linn. Scorpioides Ital. S. subvillosa, Linn.

Coronella, Linn. Coronilla Ital. C. varia

Ornithopus, Linn. Piede d’uccello Ital. O. scorpioides, Linn.

Securigera, De Cand. S. coronilla, De Cand.

Sanicula, Linn. Sanicula Ital. S. Europaea, Linn.

Eryngium, Linn. Eringo Ital. E. campestris, Linn.

Agopodium, Linn. Podagraria Ital. O. podagraria, Linn.

Bupleurum, Linn. Bupleuro Ital. B. aristotatum, Bartb.

Bupleurum, Linn. Bupleuro Ital. B. odontites, Linn.

Bupleurum, Linn. Bupleuro Ital. B. rotundifolia, Linn.

Oenanthe, Linn. Enante Ital. Oe. peucedanifolia, Poll.

Foeniculum, Hoffm. Finocchiella Ital. F. vulgare, Gartn.

Ferula, Linn. Ferula Ital. F. communis, Linn.

Daucus, Linn. Carota Ital. D. muricatus, Linn.

Caucalis, Linn. Caucali Ital. C. daucoides, Linn.

Torilis, Adanson T. infesta, Spreng.

Torilis, Adanson T. nodosa, Gartn.

Scandix, Linn. Cefolio Ital. S. Pecten-Veneris, Linn.

Cheraphillum, Linn. C. Temulentum, Linn.

Smyrnium, Linn. Macerone Ital. S. olosatrum, Linn.

XXVII.

Ramneae (Iuss.)

Ramnus, Linn. Ramio Ital. R. alternatus, Linn.

Paliurus, Tourn. Paliuro Ital. P. aculeatus, Tourn.

XXVIII.

Arailaeae (Iuss.)

Hedera, Linn. Edera Ital. H. Helix, Linn.

XXIX.

Onograriae (Iuss.)

Circaea, Linn. Circea Ital. C. Lutetiana, Linn.

Epilobium, Linn. Epilobio Ital. E. hirsutum, Linn.

Epilobium, Linn. Epilobio Ital. E. montanum, Linn.

XXX.

Valerianeae (De Cand.)

Cantranthus, De Cand. C. ruber, De Cand.

Valerianella, Moerich. V. Carinata, Loisel

XXXI.

Compositae (Iuss.)

1.º Conymbifereae

Tussilago, Linn. Tossilaggine Ital. T. farfara, Linn.

Erigeron, Linn. E. canadensis, Linn.

Senecio, Linn. Erba calderina Ital. S. vulgaris, Linn.

Inula, Linn. Enula Ital. I. odora, Linn.

Inula, Linn. Enula Ital. I. conyza, De Cand.

Inula, Linn. Enula Ital. I. sordida, De Cand.

Solidago, Linn. Verga d’oro Ital. S. virgaurea, Linn.

Pulicaria, Linn. P. dysenterica, Cass.

Bellis, Linn. Margheritina Ital. B. perennis, Linn.

Bellis, Linn. Margheritina Ital. B. sylvestris, Cyrill.

Bellium, Linn. B. minutum, Linn.

Crhysanthemum, Linn. Crisantemo Ital. C. leucanthemum, Linn.

Matricaria, Linn. Matricaria Ital. M. chamomile, Linn.

Anthemis, Linn. La Camomilla Ital. A. cotula, Linn.

Anthemis, Linn. La Camomilla Ital. A. mixta, Linn.

Anthemis, Linn. La Camomilla Ital. A. tinctoria, Linn.

Bidens, Linn. Bidente Ital. B. tripartita, Linn.

Achillea, Linn. Achillea Ital. A. agaratum, Linn.

Eupatorium, Linn. Eupatorio Ital. E. cannabium, Linn.

Chrysocoma, Linn. Criso-coma Ital. C. Linosyris, Linn.

Artemisia, Linn. Assenzio Ital. A. vulgaris, Linn.

Artemisia, Linn. Assenzio Ital. A. argentea, Willd.

Filago, Linn. Filago Ital. F. gallica, Linn.

Filago, Linn. Filago Ital. F. minima, Fries.

Filago, Linn. Filago Ital. F. germanica, Linn.

Calendula, Linn. Calendula Ital. C. arvensis, Linn.

2.º Cynarocephaleae

Carlina, Linn. Carlina Ital. C. corymbosa, Linn.

Cardus, Linn. Cardo Ital. C. pycnocephalus, Iacq.

Cardus, Linn. Cardo Ital. C. leocrographus, Linn.

Cardus, Linn. Cardo Ital. C. marianus, Linn.

Lappa, Tourn. Lappone Ital. L. mayor, Gart.

Centaurea Linn. Centaurea Ital. C. nigra, Linn.

Centaurea Linn. Centaurea Ital. C. cyanus, Linn.

Centaurea Linn. Centaurea Ital. C. calcitrapa, Linn.

Centaurea Linn. Centaurea Ital. C. solstitialis, Linn.

3.º Cichoraceae

Hypochaeris, Linn. H. radicata, Linn.

Chondrilla, Linn. C. jucca, Linn.

Picus, Linn. P. hieracioides, Linn.

Taraxacum Juss. Dente di leone o soffione T. officinalis, Wigg.

Taraxacum Juss. T. dens leonis (Flora Rom.)

Taraxacum Juss. T. hirta, De Cand.

Cichorium, Linn. Cicoria Ital. C. intybus, Linn.

Lactuca, Linn. Lattuga Ital. L. muralis, De Cand.

Lactuca, Linn. Lattuga Ital. L. saligna, Linn.

Lactuca, Linn. Lattuga Ital. L. scariola, Linn.

Sonchus, Linn. S. oleraceus, Linn.

Sonchus, Linn. S. tenerrimus, Linn.

Crepis, Linn. C. biennis, Linn.

Crepis, Linn. C. pulcher, Linn.

Hieracium, Linn. Feracia Ital. H. murorum, Linn.

Hieracium, Linn. Feracia Ital. H. Nestleri, Vill.

Hieracium, Linn. Feracia Ital. H. Pilosella, Linn.

Lapsana, Linn. Lampsana Ital. L. communis, Linn.

Zacintha, Tourn. Z. verrucosa, Gart.

XXXII.

Dipsaceae (De Cand.)

Knautia, Linn. K. arvensis, Coult

Scabiosa, Linn. Scabbiosa Ital. S. columbaria, Linn.

XXXIII.

Cucurbitaceae (Iuss.)

Bryonia, Linn. Brionia Ital. B. dioica, Iacq.

Momordica, Linn. Momordica Ital. M. elaterium, Linn.

XXXIV.

Campanulaceae (Iuss.)

Campanula, Linn. Campanella Ital. C. rotundifolia, Linn.

Wahlenbercia, Schrad. W. erinus, Link.

Wahlenbercia, Schrad. W. hederacea, Reich.

Wahlenbercia, Schrad. (Campanula hederacea, Linn.)

Iasione, Linn. I. montana, Linn.

Prismatocarpus, L’Heritier P. speculum, L’Herit.

XXXV.

Stellatae (Linn.)

Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. verum, Linn.

Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. cruciatum, With.

Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. mollugo, Linn.

Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. parisiense, Linn.

Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. anglicum, Linn.

Gallium, Linn. Gaglio Ital. G. aparine, Linn.

Vaillantia, De Cand. V. muralis, Linn.

Rubia, Linn. Robbia Ital. R. tinctorum, Linn.

Sherardia, Linn. S. arvensis, Linn.

Asperula, Linn. Stellina odorosa A. odorata, Linn.

XXXVI.

Caprifoliaceae (Iuss.)

Sambucus, Linn. Sambuco Ital. S. Ebulus, Linn.

Viburnum, Linn. Tino V. tinus, Linn.

Lonicera, Linn. Madreselva Ital. L. caprifolium, Linn.

XXXVII.

Labiateae (Iuss.)

Lycopus, Linn. Licopo Ital. L. europaeus, Linn.

Lycopus, Linn. Licopo Ital. L. exaltatus, Linn.

Salvia, Linn. Salvia Ital. S. verbanica, Linn.

Salvia, Linn. Salvia Ital. S. clandestina, Linn.

Rosmarinus, Linn. Rosmarino Ital. R. officinalis, Linn.

Calminthia, Moench. Calaminta Ital. C. nepeta, Clar

Nepeta, Linn. Ellera terrestre Ital. N. glechoma, Benth.

Mentha, Linn. Menta Ital. M. rotundifolia, Linn.

Thymus, Linn. Popolino Ital. T. serpyllum, Linn.

Origanum, Linn. Maggiorana Ital. O. vulgare, Linn.

Saturneia, Linn. Santoreggia Ital. S. graeca, Linn.

Sideritis, Linn. S. romana, Linn.

Teucrium, Linn. Camedrio Ital. T. flavum, Linn.

Prunella, Linn. Brunella Ital. P. vulgaris, Linn.

Prunella, Linn. Brunella Ital. P. laciniata, Linn.

Prasium, Linn. P. majus, Linn.

Lamium, Linn. Milzadella Ital. L. vulgatum, Benth.

L. album, Benth.

L. maculatum, Benth.

Stachys, Linn. Stachi Ital. S. selvatica, Linn.

Ballota, Linn. Marrobia Ital. B. nigra, Linn.

Ballota, Linn. Marrobia Ital. B. alba, Linn.

XXXVIII.

Scrophulariaceae (Iuss.)

Veronica, Linn. Veronica Ital. V. beccabunga, Linn.

Veronica, Linn. Veronica Ital. V. chamadrys, Linn.

Veronica, Linn. Veronica Ital. V. officinalis, Linn.

Veronica, Linn. Veronica Ital. V. arvensis, Linn.

Veronica, Linn. Veronica Ital. V. agrestis, Linn.

Veronica, Linn. Veronica Ital. V. polita, Linn.

Veronica, Linn. Veronica Ital. V. buxabaumii, Ten.

Veronica, Linn. Veronica Ital. V. hederifolia, Linn.

Veronica, Linn. Veronica Ital. V. cymbalaria, Bodard.

Veronica, Linn. Veronica Ital. V. acinifolia, Linn.

Rhinanthus, Linn. Cresta di gallo Ital. R. crista galli, Linn.

Euphrasia, Linn. Eufrasia Ital. E. seroscrotina, Lam.

Euphrasia, Linn. Eufrasia Ital. E. lutea, Linn.

Trixago, Link. T. latifolia, Reich.

Linaria, Iuss. Linaiola Ital. L. cymbalaria, Mill.

Linaria, Iuss. Linaiola Ital. L. vulgaris, Mill.

Antirrhinum, Linn. Bocca di leone Ital. A. majus, Linn.

Antirrhinum, Linn. Bocca di leone Ital. A. orontium, Linn.

Scrophularia, Linn. Scrofolaria Ital. S. peregrina, Linn.

XXXIX.

Oleaceae (Linn.)

Olea, Linn. Olivo Ital. O. europaea, Linn.

Phillyrea, Linn. Ph. media, Linn.

Ligustrum, Linn. Ligustro Ital. L. vulgare, Linn.

XL.

Plantagineae (Iuss.)

Plantago, Linn. Petacciuola Ital. P. major, Linn.

Plantago, Linn. P. lanceolatum, Linn.

Plantago, Linn. P. psyllium, Linn.

XLI.

Verbenaceae (Iuss.)

Verbena, Linn. Verbena Ital. V. officinalis, Linn.

XLII.

Orobancheae (Iuss.)

Orobanche, Linn. Orobanche Ital. O. minor, Sutt.

Orobanche, Linn. Orobanche Ital. O. ramosa, Linn.

XLIII.

Acantaceae (Iuss.)

Acanthus, Linn. Acanto Ital. A. mollis, Linn.

XLIV.

Borragineae (Iuss.)

Echium, Linn. Echio Ital. E. vulgare, Linn.

Echium, Linn. Echio Ital. E. italicum, Linn.

Cerinthe, Linn. Cerinte Ital. C. aspera, Roth.

Heliotropium, Linn. Eliotropio Ital. H. europaeum, Linn.

Lithospermum, Linn. L. arvensis, Linn.

Lithospermum, Linn. L. purpureo-coeruleum, Linn.

Symphytum, Linn. Consolida Ital. S. tuberosum, Linn.

Borrago Borragine Ital. B. officinalis, Linn.

Myosotis Orecchio di topo Ital. M. arvensis, Hoffm.

Cynoglossum Cinoglossa Ital. C. pictum, Ail.

Anchusa Ancusa Ital. A. italica, Retz.

XLV.

Primulaceae (Vent.)

Anagallis, Linn. Mordigallina Ital. A. arvensis, Linn.

Anagallis, Linn. Mordigallina Ital. A. coerulea, Linn.

Cyclamen, Linn. Pan porcino Ital. C. hederifolium, Willd.

Cyclamen, Linn. Pan porcino Ital. C. europaeum, Linn.

Cyclamen, Linn. Pan porcino Ital. C. neapolitanum, Ten.

XLVI.

Convolvulaceae (Iuss.)

Convolvulus, Linn. Il vilucchio Ital. C. arvensis, Linn.

Convolvulus, Linn. Il vilucchio Ital. C. sepium, Linn.

XLVII.

Selaneae (Iuss.)

Hyoscyamus, Linn. Giusquiamo Ital. H. albus, Linn.

Verbascum, Linn. Tasso-barbasso Ital. V. sinuatum, Linn.

Verbascum, Linn. Tasso-barbasso Ital. V. blattaria, Linn.

Solanum, Linn. Solatro-nero Ital. S. dulcamara, Linn.

Solanum, Linn. Solatro-nero Ital. S. nigrum, Linn.

Solanum, Linn. Solatro-nero Ital. S. villosum, Lam.

XLVIII.

Gentianeae (Iuss.)

Chilora, Linn. Ch. perfoliata, Lam.

Erythraea, Ren. Centaurea Minore E. centaurium, Pers.

Erythraea, Ren. E. lutea, Bertol.

XLIX.

Ericaceae (Desv.)

Arbutus, Linn. Corbezzolo Ital. A. unedo, Linn.

Erica, Linn. Scopa Ital. E. arborea, Linn.

L.

Amaranthaceae (Iuss.)

Amaranthus, Linn. Amaranto Ital. A. clitum, Linn.

Amaranthus, Linn. Amaranto Ital. A. retroflexum, Linn.

LI.

Santalaceae (Browon)

Osiris, Linn. O. alba, Linn.

LII.

Euphoribiaceae (Iuss.)

Euphorbia Euforbia Ital. E. peplus, Linn.

Euphorbia Euforbia Ital. E. chamaesyae, Linn.

Euphorbia Euforbia Ital. E. helioscopia, Linn.

Euphorbia Euforbia Ital. E. exigua, Linn.

Mercurialis Mercorella Ital. M. perennis, Linn.

Mercurialis Mercorella Ital. M. annua, Linn.

LIII.

Poligoneae (Iuss.)

Rumex, Linn. Acetosa Ital. R. pulcher, Linn.

Rumex, Linn. Acetosa Ital. R. acetosella, Linn.

Polygonum, Linn. Persicaria Ital. P. Persicaria, Linn.

Polygonum, Linn. Persicaria Ital. P. mite, Sckrank.

Polygonum, Linn. Persicaria Ital. P. aviculare, Linn.

Polygonum, Linn. Persicaria Ital. P. dumetorum, Linn.

LIV.

Urticaceae (Iuss.)

Parietaria, Linn. Erba vetriuola Ital. P. officinalis, Linn.

Urtica, Linn. Ortica Ital. U. pillulifera, Linn.

Urtica, Linn. Ortica Ital. U. ureus, Linn.

Urtica, Linn. Ortica Ital. U. dioica, Linn.

Urtica, Linn. Ortica Ital. U. membranacea, Wild.

Ulmus, Linn. Olmo Ital. U. campestris, Linn.

Ficus, Linn. Fico selvatico Ital. F. carica, Linn.

LV.

Chenopodiaceae (Lind.)

Chenopodium, Linn. C. polysmermum, Linn.

Chenopodium, Linn. C. ambrosioides, Linn.

Chenopodium, Linn. C. vulvaria, Linn.

Chenopodium, Linn. C. album, Linn.

Chenopodium, Linn. C. muralis, Linn.

Chenopodium, Linn. C. hybridum, Linn.

Atriplex, Linn. Bietolone Ital. A. patula, Linn.

LVI.

Ambrosiaceae (Link.)

Xanthium, Link. X. spinosum, Linn.

Xanthium, Link. X. strumarium, Linn.

LVII.

Phitolaceae (Brown.)

Phitolacea, Linn. Pianta lacea Ital. P. decandra, Linn.

LVIII.

Orchideae (Iuss.)

Orchis, Linn. O. pyramidalis, Linn.

Orchis, Linn. O. papilionacea, Linn.

Ophrys, Linn. O. arinifera, Huds.

LIX.

Irideae (Iuss.)

Crocus, Linn. C. minimus, Red.

Triconema, Ker. T. columna, R.

LX.

Amaryllideae (Browin)

Narcissus, Linn. Narciso N. poeticus, Linn.

LXI.

Liliaceae (Linn.)

Muscaria, Tourn. Il giacinto Ital. M. racemosum, Mill.

Muscaria, Tourn. Il giacinto Ital. M. comosum, Mill.

Allium, Linn. Aglio Ital. A. ampeloprasum, Linn.

Allium, Linn. Aglio Ital. A. roseum, Linn.

Allium, Linn. Aglio Ital. A. vineale, Linn.

Allium, Linn. Aglio Ital. A. subhirsutum, Linn.

Allium, Linn. Aglio Ital. A. album

Ornithogalum, Linn. Latte di gallina Ital. O. umbellatum, Linn.

Ornithogalum, Linn. Latte di gallina Ital. O. narbonense, Linn.

Asphodelus, Linn. Asfodelo Ital. A. fistolosus, Linn.

Asparagus, Linn. Sparagio Ital. A. acutifolia, Linn.

Ruscus, Linn. Pungitopo Ital. R. aculeatus, Linn.

Smilax, Linn. Smilace Ital. S. aspera, Linn.

LXII.

Cyperus (Linn.)

Cyperus, Linn. C. longus, Linn.

Cyperus, Linn. C. fuscus, Linn.

Carex, Linn. C. depauperata, Linn.

LXIII.

Gramineae (Iuss.)

1.º Phalarideae

Anthroxantum, Linn. A. odoratum, Linn.

Phalaris, Linn. Falari Ital. Ph. aquatica, Linn.

Phalaris, Linn. Falari Ital. Ph. paradoxa, Linn.

2.º Phleineae

Alopecurus, Linn. Alepecuro Ital. A. agrestis, Linn.

Alopecurus, Linn. Alepecuro Ital. A. utriculatus, Linn.

Phleum, All. Ph. michelii, All.

3.º Agrostideae

Agrostis, With. A. vulgaris, With.

Piptatherum, Beau P. multiflorum, Beau

4.º Avenineae

Lagurus, Linn. L. ovatus, Linn.

Koeleria, Pers. K. pheoides, Pers.

Koeleria, Pers. K. cristata, Pers.

Avena Avena Ital. A. sterilis, Linn.

Avena Avena Ital. A. fatua, Linn.

Avena Avena Ital. A. hirsuta, Linn.

Avena Avena Ital. A. caryophylia, Wigg.

Avena Avena Ital. (avia caryophylla — Flor. Rom.)

5.º Festucineae

Briza, Linn. Briza Ital. B. maxima, Linn.

Briza, Linn. Briza Ital. B. media, Linn.

Briza, Linn. Briza Ital. B. minor, Linn.

Melica, Linn. Meliga Ital. M. pyramidalis, Roem.

Poa, Linn. Poa Ital. P. bulbosa, Linn.

Poa, Linn. Poa Ital. P. trivialis, Linn.

Poa, Linn. Poa Ital. P. compressa, Linn.

Poa, Linn. Poa Ital. P. annua, Linn.

Eragrostis, Beau E. pilosa, Beau

(Poa pilosa, Linn.)

Cynosurus, Linn. C. cristatus, Linn.

Cynosurus, Linn. C. echinatus, Linn.

Dactylis D. glomerata, Linn.

Bromus B. racemosus, Linn.

Bromus B. mollis, Linn.

Bromus B. arvensis, Linn.

Bromus B. aspera, Murr.

Bromus B. sterilis, Linn.

Bromus B. madritensis, Linn.

Bromus B. maximus, Deff.

Festuca, Linn. Festuca Ital. F. rigida, Linn.

Festuca, Linn. Festuca Ital. F. myurus, Linn.

Festuca, Linn. Festuca Ital. (F. myurus minor, Flor. rom.)

Festuca, Linn. Festuca Ital. F. pseudo-myurus, Soyer.

Festuca, Linn. Festuca Ital. F. romana, Deak.

Festuca, Linn. Festuca Ital. F. ovina, Linn.

Festuca, Linn. Festuca Ital. F. segetum, Savi.

6.º Hordenieae

Elymus, Linn. E. europaeus, Linn.

Hordeum, Linn. Orzo Ital. H. murinum, Linn.

Hordeum, Linn. Orzo Ital. H. pratense, Hudo.

Gaudinia, Beau Gaudinia Ital. G. frugalis, Beau

Triticum, Linn. Grano Ital. T. villosum, March.

Triticum, Linn. Grano Ital. T. repens, Linn.

Brachypodium, Beau B. sylvaticum, Beau

Brachypodium, Beau B. distachyon, Boem.

Brachypodium, Beau (Bromus distachyon, Flor. rom.)

Aegilops, Linn. Egilope Ital. Ae. ovata, Linn.

Lolium, Linn. Loglierella Ital. L. perenne, Linn.

Lolium, Linn. Loglierella Ital. L. multiflora, Linn.

7.º Paniceae

Tragus, Desfont. T. racemosus, Desf.

Setaria, Beau S. vetticellata, Beau

Setaria, Beau S. viridis, Beau

8.º Clorideae

Cynodon, Rich. C. dactylon, Pers.

LXIV.

Filices

Polypodium, Linn. Polipodio Ital. P. vulgare, Linn.

Adiantum, Linn. Capelvenere Ital. A. capillus veneris, Linn.

Asplenium, Linn. Asplenio Ital. A. trichomanes, Linn.

LXV.

Iuncaceae

Iuncus, Linn. Giunco I. Bufonius, Linn.

LXVI.

Arauceae

Arum, Linn. Gigaro Ital. A. italicum, Mill.

II. ISCRIZIONI E FRAMMENTI EPIGRAFICI.

Riputiamo far cosa grata ed utile al lettore dedicando quest’appendice alle iscrizioni e frammenti epigrafici rinvenuti nei varî scavi praticati nell’Anfiteatro Flavio; e già pubblicate nel C. I. L. VI, dallo Hübner[1170], dal Lanciani[1171], e più recentemente da Cristiano Huelsen[1172].

Fra i frammenti che siamo per trascrivere ve ne sono parecchi che ricordano personaggi illustri appartenenti all’ordine senatorio, ed il nome di clarissimi viri, i quali, come è noto, avean diritto di sedere in posti determinati.

Ma prima di trascriverli, mi sia lecito fare osservare che queste iscrizioni si dividono in due gruppi cronologici; e che il primo di essi appartiene ad un periodo anteriore alla rovina del vetusto podio, e quindi all’iscrizione che ricorda i restauri di Valentiniano. Ignoriamo il tempo preciso in cui ebbe principio l’uso di graffiare i nomi del titolare di ciascun locus e che costituiscono il secondo gruppo; ma la paleografia delle iscrizioni più antiche, incise sull’orlo dei massi della cornice, al difuori della ringhiera, indica che possan esse appartenere agli inizi del secolo IV.

«Il primo gruppo è inciso su massi, i quali recano dall’altra faccia la nota iscrizione di Valentiano. Dominano in quello le sigle indicanti gruppi di più chiarissimi personaggi, il che indica essersi incominciato a segnare non tanto il posto individuale, quanto quello delle famiglie.

«Tutte le incisioni di questo gruppo sono incise da tre mani: la prima relativamente buona; la seconda mediocre; la terza infelice assai: questa progressione di peggioramento sta in ragione diretta delle distanze delle epigrafi dall’orlo del masso.

«Le abrasioni, finalmente, e cancellature sono rarissime nelle epigrafi più vicine all’orlo; più frequenti nelle altre. Il marmo tuttavia è stato scalpellato una volta sola, mentre nel gruppo posteriore al terremoto lo scalpello ha lavorato tre o quattro volte»[1173]. Le leggende scalpellate, ma pure riconoscibili sono indicate con un punto (.).

Inscriptiones in Amphitheatro Flavio, repertae — a. 1874-75, a. 1879-80, et a. 1895. (C. I. L. VI, pars 4, pag. 3199 et segg.).[1174]

Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia

(1) Una buona metà dello spessore del marmo è consunto perchè i nomi incisi sul piano orizzontale della cornice furono poi cancellati. La cornice che in origine presentava questo profilo:

Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia

ora è scalpellato in questo modo:

Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia

Nel trascrivere a suo luogo le leggende, divideremo per mezzo di due linee orizzontali quelle che si trovano presso l’orlo a della cornice, da quelle poste dentro la cassa delle cancellature b, che sono meno antiche. Le leggende cancellate e quindi più antiche e appena riconoscibili, le contradistingueremo mettendo sotto le lettere stesse un puntino, così per es.: .

Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia

(1) Cf. p. 350, nota.

Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia

(1) Sotto le lettere IS v’è V, e sotto C O si vede S.

Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia

(1) Fragmentum f Huelsen non reperiit. Cf. Notizie degli scavi, Gatti, 1895, p. 204.

Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia

(1) Frammenti di base.

Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia
Illustration from L'anfiteatro Flavio nei suoi venti secoli di storia

I frammenti che secondo il Lanciani[1175] sarebbero stati pubblicati ed illustrati dal Bruzza, neque publici iuris facta sunt neque extant inter schedas Bruzzae e Dresselis examinatas[1176].

Notes in this chapter

Note 1 · C. Fontana: L’Anfiteatro Flavio descritto e delineato. Aia 1725.Note 2 · Marangoni: Delle memorie sacre e profane dell’Anfiteatro Flavio, ecc. Roma 1745, seconda ediz. 1847.Note 3 · Roma ant. Tom. I, pag. 529 e segg.Note 4 · Tocco Efisio: Dell’Anf. Flav.... e dei gladiat. Apud Buonarroti, luglio 1869, marzo-aprile 1870.Note 5 · F. Gori: Le mem. stor. etc. dell’Anf. Fl. Roma 1874.Note 6 · Iusti Lipsi: De anphitheatro etc.Note 7 · Degli Anfiteatri.... Verona 1727.Note 8 · Memoire sur les anciens monuments de Rome: apud Mém. Acad. Inscript. et belles lettres: XXVIII, pag. 486. Voyage en Italie: pag. 346 sg.Note 9 · L’Anf. Campano illust.... col paragone di tutti gli anfiteatri d’Italia. Napoli 1842.Note 10 · Edif. di Roma ant. 1851, vol. III, p. 23 seg. vol. IV. Tav. 164-177. Cf. etiam: Archit. Ant. III, s. III. t. 119.Note 11 · Arvali pag. 225 sg. (Henzen: Arv. CVI).Note 12 · Osserv. sull’arena e sul podio dell’Anf. Flav. Roma 1813 — Nuove oss. ecc. e dell’acqua che lo ricopre. 1814 — Notiz. degli scavi Roma 1813 Note 13 · Delle linee dei sedili apud Efemm. Litt. Roma 1823.Note 14 · Iscrizioni esistenti sui sedili dei teatri e degli anfiteatri antichi. Ann. Inst. 1856.Note 15 · Ann. Inst. 1859.Note 16 · Iscriz. dell’Anf. Flavio, Bull. com. di Roma, 1880 pag. 211. e seg. — Notizie ined. sull’Anf. Flavio, R. Acc. dei Lincei, serie quinta, vol.Note 17 · Delle tessere.... ed. Labers, Milano 1827.Note 18 · Archit. numism. Londra 1859.Note 19 · L’Anfiteatro Flavio rivendicato ai Martiri. Atti della Pont. Acc. Rom. di Archeol. serie II, Tom. VII, 1899. Questo discorso fu probabilmentNote 20 · Antonio Sebastiani.Note 21 · Nell’archivio capitolino (Cred. 4, tom. 101, pag. 291) v’è un documento che dice: «Anno 1727, 12 Novembre. Istrumento di concessione, per poNote 22 · Flora of the Coloseum of Rome. London, Groombridge and Sons.Note 23 · F. Gori, loc. cit. pag. 113.Note 24 · Ann. Inst. 1856.Note 25 · Bull. della Comm. arch. comun. di Roma 1880.Note 26 · Inscript. Urb. Romae Latinae. Partis quartae fasciculus posterior. — Additamenta, collegit et edidit Christianus, Huelsen, Berolini, apud GeNote 27 · Lanciani, loc. cit., p. 244-45.Note 28 · Dividiamo i frammenti con una linea ed omettiamo i supplementi che si leggono nello stesso Corpus, perchè, o questi sono facili, come ad es.Note 29 · Loc. cit., p. 217.Note 30 · Huelsen, c. I, l. VI, pars 4 add., p. 3224.
Explore with AITake your curiosity a little further.

Reading settings