ACTUS III.

SCENA I.

Capitolium; SENATORUM concessus. Turba circa aditus Capitolii. ARTEMIDORUS, ARUSPEX. Sonant tubæ. Intrant CÆSAR, BRUTUS, CASSIUS, DECIUS, METELLUS, TREBONIUS, CINNA, ANTONIUS, LEPIDUS, POPILIUS, PUBLIUS, &c., &c.

Cæs.—Idus Martii aguntur.

Arus.—Immo, Cæsar; sed non exacti sunt.

Art.—Salve, Cæsar; hunc libellum meum percurras, precor.

Dec.—Trebonius a te humillime petit ut huncce suum quamprimum perlegere tibi placeat.

Art.—O Cæsar, meum prius. Cæsarem proprius tangit: meum prius, maxime Cæsar.

Cæs.—Quod meipsum tangit cæteris posthabendum.

Art.—Ne moreris, Cæsar: quin statim legas.

Cæs.—Quid, num delirat iste?

Pub.—Absiste, procul esto.

Cass.—Quid est quod in viâ petitionem facis; veni in Capitolium.

CÆSAR in Capitolium venit; assurgunt SENATORES.

Pop.—Vobis hodie bene eventurum spero.

Cass.—Quid, Popili?

Pop.—Valeas. [CÆSAREM versus progreditur.

Brut.—Quid tibi Popilius Læna?

Cass.—Nobis hodie bene eventurum. Vereor ne proditi simus.

Brut.—Animadverte ut recta ad Cæsarem ——

Cass.—Age, confestim, Casca, ne præveniamur. Quid faciendum, Brute? Si proditi sumus, vel Cassius vel Cæsar non hinc rediturus est. Ipse memet occidam.

Brut.—Ne sollicitus sis, Cassi; Popilius Læna de nostris consiliis nihil. Risum in ore habet; neque Cæsar vultum mutat.

Cass.—Trebonius partes suas bene agit; ecce enim, Brute, ut M. Antonium subducat.

[Exeunt ANTONIUS et TREBONIUS. Considunt SENATORES.

Dec.—Ubi Metellus Cimber? Accedat, et actutum rogationem suam Cæsari proferat.

Brut.—Jam prolaturus est. Sequamur ut eum sustineamus.

Cin.—Casca, tu primus manum tuam ——

Casc.—Jamne parati sumus?

Cæs.—Quænam igitur sint, quibus Cæsar Senatusque suus mederi debeant.

Met.—Cæsar altissime, maxime, potentissime, Metellus Cimber ad sellam tuam cor humillimum affert.

Cæs.—Cimber, te præventum velim. Hi genuum flexus, hæc salutandi assentatio communium fortasse hominum sanguinem calefacere posset, ut legem semel decretam præscriptamque, puerorum more, immutare vellent. Sed ne inepte putes Cæsaris sanguinem ita male temperatum, ut per quae stulti molliuntur, mellita verba, humiles corporis flexus, servilesque, veluti canum, blanditias, per hæc dissolvi possit. Frater tuus, ex Senatusconsulto exulat. Si illius causâ te prosternis, miserasque preces edis, canis blandientis instar, ego, te veluti canem, pede repellam. Hoc pro certo habe, Cæsarem neque injuriâ insectari, neque temere condonare.

Met.—Nullane vox erit meâ magis digna, quæ in magni Cæsaris aurem suavior sonatura sit, ut ei fratrem meum ab exilio revocare placeat?

Brut.—Equidem a te, Cæsar, supplex, non adulator, peto, ut Publio Cimbro liberam redeundi licentiam jam concedere velis.

Cæs.—Quid, Brutus!

Cass.—Veniam, Cæsar, veniam oro. Cassius se vel ad pedes tuos prosternit: Publio Cimbro ignoscas precor.

Cæs.—Si ego tibi similis essem, ego, sicut tu, flecti possem. Si possem precibus uti, precibus moveri possem. Ego autem constans sum, stellæ instar, quæ Polus dicitur, cujus fixa et immobilis natura nullam inter sidera parem habet. Cœlum innumeris scintillis variatur, quarum cuique suus ignus, sua lux: uni tamen soli, inter omnes, suus semper locus. Non aliter in terrarum orbe. Multi nimirum in eo homines degunt, corporibus, sensu, intellectu præditi: unum tamen inter omnes novi, qui inexpugnabilis recta usque progreditur; suumque sibi semper vindicat locum. Quod ego is sum, vel hoc demonstro: Cimbrum exulare decrevi; Cimbrum exulare decerno.

Cin.—O Cæsar, ——

Cæs.—Hinc tu! Visne tollere Olympum?

Dec.—O magne Cæsar.

Cæs.—Annon et Brutus frustra supplex?

Casc.—Pro me loquantur manus ——

[CASCA CÆSAREM collo ferit.—CÆSAR lacertum ejus prehendit.—Deinde a pluribus percussus, denique a BRUTO, clamat,

Cæs.—Et tu, Brute! Tum cadat Cæsar.

[Moritur.—SENATORES vulgusque diffugiunt.

Cin.—Libertas! Libertas! Mortua est tyrannis! eamus, per urbem proclamemus.

Cass.—Quidam ad pulpita publica: proclament populo libertatem, servis manumissionem.

Brut.—Romani, Senatores, ne metuatis; ne diffiguatis: ambitio non nisi suas pœnas luit.

Casc.—In rostrum, Brute, ascendas.

Dec.—Et tu, Cassi.

Brut.—Ubinam Publius?

Cin.—Hic est, novâ hac audaciâ stupefactus.

Met.—Una omnes stemus, ne quis forte e Cæsarianis,—

Brut.—Nihil opus est;—Ne metuas, Publi; nihil in te volumus, neque in quemlibet alium civem: hoc populo refer, Publi.

Cass.—Atque abeas statim, Publi; ne turba, in nos impetu facto, tuam simul senectutem opprimat.

Brut.—Ita sit:—nemo propter hæc in discrimen veniat, nisi nos qui fecimus.

TREBONIUS.

Cass.—Ubi Antonius?

Treb.—Domum se recepit attonitus. Viri, fœminæ, pueri, stupent, clamant, passim discurrunt, quasi jam adesset supremus mundi dies.

Brut.—Fata, quæ sit voluntas vestra jam experiri nobis in animo est. Moriendum esse satis scimus; quo momento, quot dies intercessuri sint, in hoc laboramus.

Cass.—Quare, qui e vitâ viginti annos absciderit, tot annis mortis metum breviorem facit.

Brut.—Quod si concedas, mors ipsa lucro vertitur; et nos erga Cæsarem benevoli, qui eum ab hoc temporis intervallo formidine pleno liberavimus. Accedamus, Romani; corpora inclinemus; dextras usque ad cubitum sanguine Cæsaris lavemus; gladios intingamus; deinde ad Forum; telisque cruorem stillantibus super capita sublatis, Pacem, Libertatem, Manumissionem, uno ore omnes proclamemus.

Cass.—Inclinemur ergo; lavatio fiat. Quot inde sæculis inter novas gentes, novis linguis editæ, clarissimæ hæ nostræ partes in scenam ducentur!

Brut.—Quoties in ludis Cæsar sanguinem profundet, qui jam in pulvere ad Pompeii pedes, pulvis ipse, procumbit.

Cass.—Toties hæc nostra conjuratorum manus Patriæ liberatores audibimus.

Dec.—Ne mora sit; prodeamus.

Cass.—Immo una omnes. Brutus viam ducat; nos, fortissimi Romanorum optimique, subsequemur.

FAMULUS.

Brut.—Tacendum—aliquis venit: unus ex Antonianis est.

Fam.—Sic me, genibux flexis, Brute, sic humi prostratum, jussit Antonius tibi dicere. Brutus nobilis, sapiens, fortis, honestus est; Cæsar potens, fortis, regius, amantissimus fuit; Antonius amat et honorat Brutum; timuit, honoravit, amavit Cæsarem. Si Brutus Antonio concedere velit, ut tuto adveniat, et intelligat qua de causâ Cæsar mortem oppetere meruerit, Antonius non tantum Cæsarem mortuum, quantum Brutum vivum, amaturus est; et rebus fortunisque Bruti, quicunque casus eventuri sint, quam fidelissime se socium additurus. Hæc dominus meus Antonius.

Brut.—Dominus tuus cordatus et fortis Romanus est; qualem eum semper novi. Huc, si libuerit, securus adveniat, ut causas facti nostri accipiat. Per fidem meam intactus redibit.

Fam.—Illum confestim adducam. [Exit.

Brut.—Antonium nostrum fore satis credo.

Cass.—Vellem quidem ipse; multum vereor tamen; et, quod suspicor, timori meo eventus responsurus est.

ANTONIUS.

Brut.—Ecce Antonium. —— Salve, M. Antoni.

Ant.—O magne Cæsar, itane despectus jaces? Itane omnes victoriæ tuæ, gloria, spolia, triumphi, in hanc brevem angustamque mensuram contrahuntur?—Jamque vale.—Romani, quid ultra facturi sitis nescio; cujus mox incidenda vena sit; quis alius luxuriat nimis. Sin ego; nulla hora, quam quâ Cæsar periit, æque opportuna est; nulla tela æque digna, ac isti enses vestri nobilissimo omnium hominum sanguine ditati. Quare obsecro vos, si quid in me meditamini, nunc, dum purpureæ manus vestræ adhuc tepent fumantque, in me eas convertatis. Si mille annos victurus sum, nunquam morti aptior ero; nullus mortis locus mihi magis exoptandus, quam hîc prope Cæsarem meum; nullus mortis modus, quam à vobis temporum nostrorum principibus potentissimisque occidi.

Brut.—O Antoni! Ne a nobis mortem poscas. Si tibi nunc crudeles et sanguinolenti propter has cruore infectas manus, et hoc præsens facinus, videamur; tamen non nisi manus nostras, earumque opus cruentatum cernis; non corda nostra: pia sunt ea corda, et pietas ista erga Romam oppressam (pietas enim pietatem, sicut ignis ignem, expellit) ipsa hoc in Cæsarem fecit. In te autem, M. Antoni, enses nostri plumbei sunt; corda nostra et brachia nostra, te, veluti fratrem, summâ benevolentiâ et honore amplectuntur.

Cass.—Suffragium tuum in muneribus conferendis singulo cuique nostro par erit.

Brut.—Id unum a te petimus, ut quiete agas, donec plebem jam metu perturbatam sedaverimus; deinde, quare ego Cæsarem, quamvis dilectum, nihilominus tamen ense meo percusserim, tibi rationem reddam.

Ant.—Vos prudenter egisse nullus dubito. Det mihi quisque vestrûm manum suam cruentatam: primus, Marce Brute, tuam;—dein, tuam, Caie Cassi;—tuam, Deci Brute;—mox tuam, Metelle;—tuam, Cinna;—tuam, mi Casca;—tuam denique, Treboni; te ultimum appello, nec minus amo tamen. Factio nobilis! Eheu! quid dicam? mea enim fama jam eo usquo in lubrico est, ut vel timidus, vel adulator, uterque vilissimus, habendus sim. Nihil verius quam quod te amabam, Cæsar: quare, O omnium nobilissime, si anima tua nunc in nos nostraque despiciat, nonne illud injuriosius quam ipsa cædes videbitur, Antonium tuum hujusmodi fœdus inire, ultro acceptis, coram ipso tuo cadavere, cruentatis hostium tuorum manibus. Quod si in me tot oculi, quot in te vulnera, tantusque ex iis fletus, quantus ex his sanguis, manaret, hoc melius me deceret quam sic amice cum inimicis tuis pacisci. Veniam oro, Juli!—Hîc tu, cervus ingens, canibus circumventus, hîc occidisti. Atque hîc spoliis tuis ornati, sanguine tuo fucati, venatores te circumstant. Tibi orbis terrarum saltus erat. Tu in saltu isto dominus. O quam, cervi instar, a principibus pluribus percussi, hî tu procumbis!

Cass.—Quid, Marce Antoni!

Ant.—Veniam precor, Caie Cassi: mihi hoc saltem liceat: quod vel inimicissimi Cæsaris non negaturi sunt, quanto magis id amicissimus dabit.

Cass.—Non quod Cæsarem laudas, te insimulo; sed quale pactum nobiscum icturus sis, hoc scire velim. Utrum inter amicos numerandus es, an, te prætermisso, nobis jam procedendum erit.

Ant.—Certe inter amicos; quod ut significarem manus vestras petebam; Cæsaris autem aspectu paulisper deflectebar. Vobis omnibus benevolus sum, omnes amo: id unum peto, ut rationem, quâ de causâ, in quibus præsertim, Cæsar periculosus esset, vos mihi reddatis.

Brut.—Quod si non periculosus, immane profecto hoc spectaculum foret. Sed pro certo cape, Antoni, rationes facti nostri eam in se vim habere, ut, etiamsi Cæsaris filius esses, tibi satisfacturæ sint.

Ant.—Nihil aliud peto: jam vero mihi liceat cadaver in Forum efferre, et ex rostris, secundum morem, in exequiis loqui.

Brut.—Licebit, M. Antoni.

Cass.—Brute, pauca tecum. Quid agis? ne concedas Antonio ut in hisce exequiis orationem faciat. Annon intelligis quantum plebem fortasse inflammaturus sit?

Brut.—Provisum erit, Cassi;—nempe ego primus in rostra ibo, causamque mortis Cæsaris nostri explicabo. Addam insuper Antonium ex concessu nostro et licentiâ orationem habiturum; nos justa omnia funebria ritusque solennes Cæsari libenter concedere. Hæc nobis plus apud populum profutura, quam in discrimen adductura credo.

Cass.—Dubito quid ex his eventurum sit; mihi non placent.

Brut.—Age, M. Antoni, Cæsaris cadaver tollas; hoc pacto scilicet, ut, orationem habens, nos non insimules, Cæsarem vero quantumvis laudes; idque permissu nostro te facere dicas: quod si nolis his conditionibus uti, tibi ut funus facias omnino non concedam. Denique, te ex iisdem rostris, quibus ego, concionari volo.

Ant.—Esto: nihil amplius peto.

Brut.—Cadaver igitur componas, et venias.

[Exeunt. Manet ANTONIUS.

Ant.—O lutea et cruenta moles, ne mihi succenseas, quod in hos carnifices tuos humilem me et mitem gesserim. Jaces, O ruina et relliquiae viri, cujus parem sæculorum ordo nunquam tulit. Pereat, pereat manus, quæ pretiosissimum hunc sanguinem effudit! Jam nunc super hæc vulnera tua, quæ muta tanquam ora, rubris hiant labris, quasi linguam vocesque a me petant, vates edo carmen meum.

In gentem humanam de cœlo descendent Diræ: odium intestinum, bellique civilis rabies Italiæ omni incumbent: strages exitiumque adeo in communi erunt, adeoque usitatæ rerum omnium horrendæ species, ut, infantibus coram oculis jugulatis, matres ipsæ riserint. Misericordia omnis pietasque sub feritatis consuetudine suffocata erit; Cæsarisque Umbra—cui comes ibit Ate, tartareis incandescens ignibus—ultionem passim exquirens, hos inter fines Imperatoris voce cladem proclamabit, Bellonæque canes in prædam immittet; donec atrox hoc facinus, et frustra funus poscentium cadavera supra terras infandum putuerint.

FAMULUS.

Ant.—Unus, ut puto, ex Octavianis es?

Fam.—Ita est, Antoni.

Ant.—Cæsar scripsit ut Octavius Romam veniret.

Fam.—Litteras accepit; jam in viâ est: me præmisit ut dicam, —— Eheu! Cæsar! [Aspecto cadavere, stupet.

Ant.—Tumet tuum cor: abi, indulge lacrymis tuis. Ah! dolor dolorem gignit; ut video oculos tuos in fletum solutos, lacrymae et meis obortæ sunt. Aisne dominum tuum in viâ esse?

Fam.—Hac nocte circiter viginti mille passuum ab urbe est.

Ant.—Ad eum quam citissime redeas, et quid hæc dies tulit referas. Romam lacrymis plenam, periculosamque; Octavio vix satis tutam. Propera, ut quamprimum de his certior fiat. Sed tamen paullisper maneas, donec cadaver in Forum asportaverim, atque ibi oratione habitâ, quid de iniquo horum carnificum facinore populus censeat tentaverim. Octavium juvenem secundum rei eventum præmonere poteris. Da manum in feretrum.

[Exeunt, cadavere sublato.

SCENA II.

Forum.

BRUTUS, CASSIUS, CIVIUM turba.

Cives.—Nobis satisfactum volumus: hoc agite; huic operam date.

Brut.—Me igitur sequamini, amici, ut audiatis. Tu, Cassi, in alteram viam eas, ut populo plus loci sit. Qui me audire malunt, mecum maneant; qui Cassium, eum comitentur: nos qua de causâ Cæsar occisus est rationem publice reddituri sumus.

Civ. 1.—Equidem Brutum audire volo.

Civ. 2.—Cassium ego; ut sic alterum cum altero conferre possimus. [Exit CASSIUS cum parte CIVIUM.

BRUTUS rostrum ascendit.

Civ. 3.—Nobilis Brutus in rostro est: favete linguis.

Brut.—Usque ad finem me patienter audiatis peto. Romani, cives, amici, me causæ causâ audite, et ut audiatis tacete: honoris mei causâ mihi credite, et ut credatis me pro honesto habete: pro sapientiâ vestrâ de me judicate, et ut sapiatis vigilate. Si cui præ cæteris ex hoc cœtu Cæsar carus erat, illi dico Cæsarem Bruto nihil minus carum. Quod si poscat, unde igitur Brutus in Cæsarem insurrexerit, respondeo, Non quod Cæsarem minus amaret, sed quod Romam magis. Utrum mavultis vivo Cæsare, vos omnes mori servos; mortuove Cæsare, vos omnes vivere liberos? Quod me Cæsar diligebat, eum ploro; quod felix erat, gratulor; quod fortis, honoro; quod ambitiosus, occidi: En! propter amorem, lacrymae; propter fortunam, gratulatio; propter virtutem, honor; propter ambitionem, mors. Quis vestrûm adeo turpis est, ut servus esse malit? Si quis; dicat—ille injuriam a me passus est. Quis ita barbarus, ut Romanus esse non curet? Si quis; dicat—ille injuriam a me passus est. Quis adeo vilis, ut Patriam non amet? Si quis; dicat—ille injuriam a me passus est. Respondeatis; responsum expecto.

Cives.—Nemo omnium, Brute, nemo.

Brut.—Nemo igitur injuriam a me passus est. Ego nihil gravius in Cæsarem egi, quam quod vobis in Brutum liceret. Causa et ratio mortis ejus in tabulis Capitolinis inscriptæ sunt: gloriâ ejus nihil imminutâ; delictis, propter quæ mortem subiit, nihil in pejus exaggeratis.

ANTONIUS, aliique cum cadavere.

Ecce ejus cadaver; Marcumque Antonium qui funus facit: ille facti insons, facti tamen pretio, æquo in republicâ loco, potitur. Qui quidem jam vestrûm omnium est. Denique, hoc vobis promitto, me eodem gladio, quo in Cæsarem, amicissimum meum, Patriæ causâ usus sum, in me ipsum, si poscat Patria, usurum.

Cives.—Vivas, Brute, vivas, diu vivas.

Civ. 1.—Domum triumphantis more eum deducamus.

Civ. 2.—Statuam ei, sicut avis ejus, ponamus.

Civ. 3.—Cæsaris locum sibi habeat.

Civ. 4.—Quodcunque in Cæsare coronam meruerit, id jam in Bruto coronandum puto.

Civ. 1.—Domum cum acclamatione deducamus.

Brut.—Quirites, cives mei, ——

Civ. 2.—Favete linguis, tacete; Brutus loquitur.

Civ. 1.—Taceant omnes.

Brut.—Liceat, amici, ut solus discedam: vos autem, si me amatis, hic cum Antonio manete: Cæsari, quodcunque mortuo decet, permissu nostro, dicturus est, benigne audiatis. Obsecro vos, ne quis vestrûm abeat, donec Antonius finem fecerit.

[Exit BRUTUS.

Civ. 1.—Maneamus, ut M. Antonium audiamus.

Civ. 2.—In rostrum eat: eum audire placet:—ascendas, nobilis Antoni.

Ant.—Bruti nomine vobis gratias ago.

Civ. 4.—Quid de Bruto ait?

Civ. 3.—Bruti nomine nobis gratias agit.

Civ. 4.—Caveat ne quid hic contra Brutum dicat.

Civ. 1.—Cæsar iste tyrannus erat.

Civ. 3.—Procul dubio: felix Roma quæ isto liberata sit.

Civ. 2.—Favete: quid Antonius possit dicere audiamus.

Ant.—Quirites optimi,—

Cives.—Tacendum! audiendum.

Ant.—Amici, Cives, Quirites, commodate mihi aliquantisper aures vestras: adsum ut efferam Cæsarem, non ut laudem. Quæ male homines fecerint, mortuis supersunt; quæ bene, simul cum ossibus sepulcro abscondi solent. Hæc Cæsaris sors esto. Nobilis noster Brutus Cæsarem ambitiosum ait: quod si ita esset, gravissimum ejus delictum fateor: gravissimam certe Cæsar pœnam luit. Hic, concedentibus Bruto aliisque, (honestus Brutus, honesti omnes) adsum ut in Cæsaris exequiis pauca loquar. Ille mihi amicus erat; justus et fidelis mihi: sed Brutus ambitiosum ait; et Brutus vir honestus est. Multos bello captos Cæsar Romam reduxit; quibus redemtis, æs in publicum invexit. Hoccine ambitiosi erat? Si quando plebs lugebat, flebat Cæsar: ambitiosi, ut opinor, durior materies est: ambitiosum tamen Brutus ait; et Brutus vir honestus est. Vidistis omnes me in Lupercalibus regiam coronam Cæsari ter obtulisse, quam ille ter repudiavit: hoccine ambitiosi erat? Ambitiosum tamen Brutus ait; et Brutus profecto honestus est. Non, ut Bruto contradicam, loquor, sed ut, quæ ipse certus scio, vobis proferam. Vos omnes hunc olim jure amabatis: quid vetat quin nunc ploretis? O Sanitas, in bestias confugisti: Gens humana insanit: patiamini, precor; cor meum in feretro isto cum Cæsare est: dum redierit, tacendum.

Civ. 1.—Hujus verba, ut opinor, non parvam in se vim habent.

Civ. 2.—Si vis rem recte perspicere, injuriosissime isti in Cæsarem.

Civ. 3.—Aisne? Equidem vereor ne pejor quisquam Cæsaris in locum successurus sit.

Civ. 4.—Coronam repudiavit: quid vultis? certe non ambitiosus erat.

Civ. 1.—Quod si ita est, sunt qui graves pœnas luituri sunt.

Civ. 2.—Aspicite Antonii nostri faciem; ut lacrymis deformatur!

Civ. 3.—Nemo Romanorum Antonio honestior.

Civ. 4.—Favete linguis, iterum loquitur.

Ant.—Heri, dictum Cæsaris universo orbi terrarum prævalebat: hodie hîc jacet: nemo jam ita humilis est ut eum non despiciat. O mî amici! si animos vestros ad iram tumultumque instigare vellem, injuste in Brutum agerem, injuste in Cassium, quos vos omnes honestos esse satis scitis. Non ita agam: mallem potius in mortuum istum, mallen in meipsum, mallem in vos injuste agere, quam in istos honestos viros. Sed manu teneo chartam, symbolo Cæsaris impressam; in armario ejus à me repertam; Cæsaris testamentum est. Si plebs hoc semel explicatum habuerint, (quod, pace vestrâ, non sum ego explicaturus,) in mortui Cæsaris vulnera oscula imprimerent, sacroque ejus sanguine mappas imbuerent; immo etiam unum ex capite ejus capillum in memoriam precarentur, ut, morituri, pueris pro pretiosissimo legarent.

Civ. 4.—Audiamus testamentum: lege, M. Antoni, lege.

Omnes.—Testamentum, testamentum! Cæsaris testamentum audire nobis placet.

Ant.—Date veniam, amici; non licet ut legam. Non ausim palam dicere quantus esset in vos Cæsaris amor. Non ligna—non saxa estis—homines estis; et cum homines estis, hoc Cæsaris testamentum vos ad incendia et insaniam instigaret. Vos Cæsaris hæredes esse melius non novisse. Si enim noveritis, eheu! quid eventurum foret!

Omnes.—Lege testamentum; jubemus, Antoni; legendum Cæsaris testamentum.

Ant.—Date veniam, date paullulum moræ. Fando talia ultra metam certe jaculatus sum. Vereor ne honestos istos viros injuriâ affecerim, quorum sicæ Cæsarem percusserunt: immo multum vereor.

Civ. 1.—Proditores isti: non honesti.

Civ. 2.—Testamentum! testamentum!

Civ. 3.—Scelerati sunt; sicarii.

Ant.—Mene igitur cogetis ut legam! Primo tamen circumstetis cadaver Cæsaris, ut, qui hoc fecerit testamentum, vobis ostendam. Descendamne e rostro? licetne?

Omnes.—Descendas.

Civ. 2.—Licentiam damus.

Civ. 3.—A feretro et cadavere paullulum distandum est.

Civ. 4.—Date locum Antonio, nobilissimo Antonio.

Ant.—Ne me urgeatis; date locum, precor.

Omnes.—Date locum, date locum.

Ant.—Si lacrymae vobis insunt, date lacrymis viam. Agnoscitis omnes hanc togam: memini ego quo tempore eam primum induit Cæsar: æstivo quodam vespere, in prætorio; quo die Nervios debellârat. Ecce! hac Cassi mucro penetravit: ecce! illac quantum foramen fecit invidus Casca. Hac autem bene dilectus Brutus percussit: abstractoque ejus exsecrando ense, videte, quanto impetu Cæsaris sanguis secutus est; quasi foris properaret, ut sciret num Brutus esset qui tam inhumaniter pulsaret; Brutus enim, uti scitis, Cæsari divus erat. Testor vos, immortales Dii, quantopere eum diligebat Cæsar! Proh ictum omnium inhumanissimum! illico, ut Brutum manus inferentem vidit, qui proditorum tela sustinebat, ingrato hujus animo succubuit. Tum ruptum cor eximium; togâque capite involuto, ad pedes statuæ Pompeî, quæ tota, dum cædes ageretur, sanguinem exsudabat, magnus Cæsar procubuit. O qui casus ibi erat, Quirites! Ibi ego, ibi vos, ibi nos omnes simul procubuimus, triumphante super nos Proditione cruentis manibus.

Ah! adsunt lacrymae; qui sit in vobis pietatis morsus agnosco. O gratæ lacrymæ! pia corda! Quid! fletisne, cum non nisi vestem Cæsaris nostri dilaniatam intuemini? En ipsum! ipsius stragem et ruinam, proditorum opus!

Civ. 1.—O miserrimum spectaculum!

Civ. 2.—Eheu, nobilis Cæsar!

Civ. 3.—O diem funestissimum!

Civ. 4.—O proditores, O sicarii!

Civ. 1.—O cruentissimum facinus!

Civ. 2.—Ultionem poscimus, ultionem: ite,—agite,—exquirite,—incendite,—occidite!—ne quis istorum supersit.

Ant.—Amici mei.—

Civ. 1.—Tacete, audite nobilem Antonium.

Civ. 2.—Audibimus; sequemur; cum Antonio moriemur.

Ant.—Mî boni, mî amici, procul absit ut verba mea vos in tantum seditionis vorticem præcipitent. Qui hoc facinus fecerunt viri utique honesti sunt: quænam fuerint suæ cuique simultates, quæ ut facerent impulerint, ego prorsus nescio; sagaces autem iidem et honesti: et vobis procul dubio satisfacturi sunt.

Non adsum, amici, ut corda vestra surripiam; non ego sicut Brutus, orator sum: sed, uti omnes bene scitis, rudis, simplexque, amici mei amantissimus; quod bene norunt qui mihi hanc publice loquendi licentiam permiserunt. Non enim mea sunt, neque ingenium, neque verba, neque dignitas, neque actio, neque vox, neque elocutio, ut hominum affectus excitare possim. Nihil in me est nisi aperte et directo loqui. Vobis quæ vobismetipsis nota sunt refero; Cæsaris nostri vulnera ostendo, muta, tristissima ora, et pro me eloqui jubeo. Quod si ego Brutus essem—Brutus Antonius—staret hîc Antonius, qui ab imo præcordia vestra commoveret, et singulis Cæsaris vulneribus linguam insereret, quæ ipsos Romæ lapides in seditionem tumultumque evocaret.

Cives.—Nulla in nobis mora erit.

Civ. 1.—Bruti domum incendemus.

Civ. 3.—Ite, venite, conjuratos deprehendamus.

Ant.—Mihi auscultate iterum tamen, Quirites.

Cives.—Taceamus! audiamus Antonium, nobilissimum Antonium.

Ant.—Quid vultis, amici; quid agitis? Nonne vos hoc etiamnum latet quâ de causâ Cæsar tam bene de vobis meruerit? Quid! ignoratisne? Idcirco dicendum est. Testamentum vobis ex mente excidit, ut videtur.

Cives.—Verum ait: commorandum est dum legatur.

Ant.—Ecce testamentum, Cæsarisque symbolum. Imprimis, singuloque cuique civi Romano septuaginta drachmas dat.

Civ. 2.—O Cæsarem nobilissimum! ut cædes ejus primum nobis ulciscenda est?

Civ. 3.—O Cæsarem generosum, vere regium!

Ant.—Patiamini aliquantisper, precor.

Cives.—Taceamus, taceamus.

Ant.—Omnes præterea hortos suos, arbustae, pomariaque nova cis Tiberim, in usum et recreationem publicam, vobis hæredibusque vestris in perpetuum legat. Eccum, verum amicum! eccum, Cæsarem vestrum. Quando ullum invenietis parem?

Cives.—Nunquam, nunquam:—hinc, hinc vos abripite, Quirites. Cadaver in sacro loco comburemus; tædisque a pyrâ raptis proditorum domos incendemus. Corpus tollite.

Civ. 2.—Ite, ferte ignem.

Civ. 3.—Scamna evellite.

Civ. 4.—Sedilia, fenestras, quidquid ad manum venit.

[Exeunt CIVES, cadavere sublato.

Ant.—Factum est: currat opus. Ate, carceribus effusa es!—jam effrænis ruas?

FAMULUS.

Fam.—Domine, Octavius jam nunc Romam advenit.

Ant.—Ubinam est?

Fam.—Ille Lepidusque domi Cæsaris sunt.

Ant.—Ibo confestim visum. Fortuna læta est et benigna, ut videtur: eo animo ut nobis quodcunque velimus largiatur.

Fam.—Audivi ex Octavio Brutum Cassiumque per urbis portas, equis concitatis, et quasi metu insanos, effugisse.

Ant.—Ad aures venerat, ut opinor, quomodo populus à me commotus est. Duc me ad Octavium.

SCENA III.

Via quædam.

CINNA Poeta.

Cin.—Hac nocte somniabam me cum Cæsare cœnare; mens mea infaustum aliquod præsagit. Foris ire vix placet; cogor tamen quodammodo invitus.

CIVES.

Civ. 1.—Quid nomen tuum?

Civ. 2.—Quorsum viam facis?

Civ. 3.—Ubi habitas?

Civ. 4.—Maritus, an cœlebs?

Civ. 2.—Statim cuique nostrum respondeas—

Civ. 1.—Et brevissime—

Civ. 4.—Et prudentissime—

Civ. 3.—Et verissime—caveas ut verissime.

Cin.—Quid nomen meum? quorsum eo? ubi habito? maritus, an cœlebs? Ut cuique respondeam, statim, brevissime, prudentissime, verissime. Prudentissime igitur, non sum maritus.

Civ. 2.—Quasi dicas maritos omnes stultos esse;—hujus ergo vapulabis, ut opinor. Age, statim—

Cin.—Statim; ad Cæsaris funus eo.

Civ. 1.—Amicus, an inimicus?

Cin.—Amicus.

Civ. 2.—Quantum ad hoc, satis ist.

Civ. 4.—Jam de domo,—age, brevissime—

Cin.—Brevissime; prope Capitolium est.

Civ. 3.—Quid nomen tuum? verissime—

Cin.—Verissime; Cinna est.

Civ. 1—Divellamus, discerpamus; unus ex conjuratis est.

Cin.—Non ego. Cinna sum poeta, Cinna poeta sum.

Civ. 4.—Satis est. Malos versus facit; malorum carminum ergo discerpendus est.

Civ. 2.—Cinna nomen est; satis est; nomine ex corde evulso, discedat si velit.

Civ. 3.—Divellite, discerpite. Ite, tædas ferte, tædas ignemque. Hinc in Bruti, in Cassii, domum; utramque, omnes, incendite. Alii Decii, alii Cascæ, alii Ligarii domum; ite; properate.

[Exeunt.