RICARDI MONACHI WESTMONASTERIENSIS COMMENTARIOLI GEOGRAPHICI De situ BRITTANIÆ Et Stationum quas ROMANI ipsi in ea Insula ædificaverunt LIBER PRIMUS.

CAPUT I.

FINIS erat orbis ora Gallici littoris, nisi Brittania insula, non qualibet amplitudine, nomen pene orbis alterius mereretur. octingentis enim & amplius millibus passuum longa porrigitur: ita ut eam in Caledonicum usque promuntorium metiamur.

II. Veteres Britanniam, ab albis rupibus, primùm Albionem, postea, vocabulo gentis suæ, BRITTANIAM cognominaverunt, cum BRITTANICÆ vocarentur omnes, de quibus mox paulò dicemus.

III. Inter Septemtriones & occidentem locata est, Germanice, Galliæ, Hispaniæ, maxumis Europæ partibus magno intervallo adversa, oceano Athlantico clauditur.

IV. Habet ipsa Brittania à meridie Galliam Belgicam, cujus proximum littus transmeantibus civitas aperit, quæ Rhutupis portus dicitur, hic abest à Gessoriaco Morinorum, Brittanicæ gentis portu, trajectu millium L. sive, ut quidam scripsere, stadiorum CCCCL. illinc conspiciuntur BRITTONES quos

———penitus toto divisos orbe———

canit Virgilius Maro in Eclogis.

V. Agrippa, vetus orbis descriptor, latitudinem ejus CCC. m. p. credit. Beda verò rectiùs CC. exceptis duntaxat prolixioribus diversorum promuntoriorum tractibus quibus efficitur ut circuitus ejus quadragies octies septuaginta quinque millia passuum compleat. Marcianus author Græcus mecum mdiↄↄlxxv. milliaria habet.

CAPUT II.

ALBION, quæ Brittania Magna à Chrysosthomo authore Græco dicitur, natura, ut refert Cæsar, triquetra & Siciliæ maxume similis est, cujus unum latus est contra Galliam Celticam, hujus lateris alter angulus, qui est ad Cantium, ad orientem solem; inferior, qui est ad Ocrinum promuntorium apud Damnonos, ad meridiem & Hispaniam Tarroconensem spectat. hoc latus tenet circiter millia passuum D.

II. Alterum latus vergit ad Hiberniam & occidentem solem, hujus est longitudo lateris, ut fert Veterum opinio, DCC. m. p.

III. Tertium est contra Septemtriones cui parti nulla est objecta terra, præter insulas; sed ejus angulus lateris maxumè ad Germaniam Magnam spectat, huic à Novanto chersoneso per Taixalorum regionis angulum Cantium promuntorium usque millia passuum DCCC. in longitudinem esse existimatur. Ita omnes insulam computabant in circuitu vicies centena millia passuum, sed errant, nam à Cantio Ocrinum usque m. p. est distantia CCCC. inde Novantum M. deinde Cantium MMCC. totusi insulæ circuitus, ut supra, MMMCCCCCC. millia passuum est.

IV. Formam totius Brittaniæ Livius & Fabius Rusticus, veterum doctissimi authores. oblongæ scutulæ vel bipenni assimilavere, & ut annalium conditor Tacitus, est ea facies citra Caledoniam, unde & in universam fama est transgressa; sed immensum & enorme spatium procurrentium extremo jam littore terrarum, velut in cuneum tenuatur, sed Cæsar, inclutissimus Dictator, cum Mela Romanorum nobili scriptore, pluribus eam triquetræ dixere similem. de quo supra.

V. Si Ptolemæo, orbis terrarum descriptori egregio, aliisque, coævis illi scriptoribus habenda fides, litteram Z, sed inversam, repræsentat hæc insula, nec tamen ex omni parte exacte quadrare hoc simile sufficienter præbet recentiori ævo descriptarum mapparum inspectio. Triquetra tamen figura soli Angliæ quodammodo videtur conveniens.

CAPUT III.

CÆTERUM Brittaniam qui mortales initio coluerint, indigenæ an advecti, ut inter nationes cæteras, parum compertum. Solis quippe Judæis, & per ipsos finitimis quibusdam gentibus, hoc contigit felicitatis, ut à primo inde mundi exordio gentis suæ originem continua serie ex infallibilibus deducere possint monumentis.

II. Habitus corporum varii, atque ex eo argumenta. namque rutulæ Caledoniam habitantium comæ, magni artus, Germanicam originem asseverant; Silurum colorati vultus, & torti plerumque crines, & positu contra Hispaniam, ut author est Tacitus, Iberos veteres trajecisse, easque & in Hybernia sedes occupasse fidem faciunt. Proximi Gallis & similes sunt, seu durante originis vi, seu procurrentibus in diversa terris, positio cœlo corporibus habitum dedit.

III. Heic, si luberet indulgere fabulis, notare possem Venetos ope commercii navalis incolas religionesque his terris primùm intulisse, imò non desunt scriptores qui Herculem huc quoque pervenisse, regnumque constituisse, referunt; his verò tam altè reconditis antiquitatibus, fabulis hinc inde refertis, immorari vix operæ pretium videtur.

IV. In universum tamen estimanti, Gallos vicinum solum occupasse credibile est. eorum sacra deprehendas, superstitionum, ait Tacitus, persuasionem. sermo haud multum diversus. pro ulteriori signo inservit Druidum traditio, unà cum nominibus civitatum, quæ verò omnes iis nominibus appellabantur, quibus gentes, ortæ ex Galliæ civitatibus, quæ eò pervenerunt, atque agros colere ceperunt.

V. Hominum est, inquit Cæsar, infinita multitudo, creberrimàque ædificia, ferè Gallicis consimilia, pecora sine numero.

VI. Omnium tamen humanissimi, qui Brittaniam austrinam incolebant, neque multum à Gallis differebant consuetudine; ulteriores plerique frumenta non serebant, sed lacte, fructu & carne vivebant, lanæ iis usus ac vestium ignotus erat, & quanquam continuis frigoribus utebantur pellibus, tamen cervinis aut ovinis vestiti erant, & lavabantur in fluminibus.

VII. Omnes verò se Brittones olim vitro infecerunt, quod cœruleum efficit colorem, atque, refert Cæsar, hoc horribiliore sunt in pugna adspectu. capilloque sunt, ut ait Romanorum Dux, promisso, atque omni parte corporis rasa præter caput & labrum superius.

VIII. Uxores habebant Brittones deni duodenique inter se communes, & maxume fratres cum fratribus, parentes cum liberis; sed, si qui erant ex his nati, eorum habebantur liberi, à quibus primùm virgines quæque ductæ erant. sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis, nec nutricibus delectantur.

IX. Utebantur aut nummo æreo, aut annulis ferreis, ad certum pondus examinatis, pro nummis, ut author est Cæsar Dictator.

X. Leporem & gallinam & anserem gustare Brittones fas non putabant, hæc tamen alebant animi voluptatisque causa.

XI. Erant autem margaritæ, frena heburnea, & armillæ, & electrina atque vitrea vasa, & gagates lapides, &, quod cæteris excellit, stannum, magna copia merces.

XII. Utebantur & navibus, quarum carinæ primùm ac statumina ex levi materia fiebant, reliquum corpus navium ambitus viminibus contextus coriis bubulorum integebatur. quantocunque tempore cursus tenebant, ut author est Solinus, navigantes, escis abstinent.

De Re Militari Brittonum.

XIII. Fert ipsa Brittania populos Regesque populorum, ut Mela lib. III. scripsit, sed sunt inculti omnes, atque ut longiùs à continenti absunt, ita aliarum opum ignari, magis tantum pecore ac finibus dites; causas autem & bella contrahunt, ac se frequenter invicem infestant. maxume imperitandi cupidine studioque ea prolatandi, quæ possident. solitum quidem, Brittones fœminarum ductu bellasse, neque sexum in imperiis discrevisse.

XIV. Dimicabant Brittones non solum equitatus peditatusque modo, sed etiam bigis et curribus, Gallicè armati, covinos, essedas verò more vulgari, vocabant, quorum falcatis axibus utebantur.

XV. Equitum genus est, iis, quum est usus, atque aliquod bellum incidit, ut Cæsar est author, quod antè Romanorum adventum ferè quotannis accidere solebat, uti aut ipsi injurias inferrent, aut illatas propulsarent. omnes in bello versantur, atqui eorum, ut quisque est genere copiisque amplissimus, ita plurimos circum se ambactos clientesque habet. hanc unam gratiam potentiamque noverunt.

XVI. In pedite erat Brittonum robur, prœliantur autem telis & ingentibus gladiis & brevibus cetris. erant Brittonum gladii, ut ait Tacitus, sine mucrone.

XVII. Genus hoc erat ex essedis pugnæ, ut Cæsar in IV. narrat. primo per omnes partes perequitant. & tela conjiciunt, ac ipso terrore equorum, & strepitu rotarum, ordines plerumque perturbant: & quum se inter equitum turmas insinuavere, ex essedis desiliunt & pedibus dispari prœlio contendunt. Aurigæ interim paululum è prœlio excedunt, atque ita se collocant, ut, si illi à multitudine hostium premantur, expeditum ad suos receptum habeant. ita mobilitatem equitum, stabilitatem peditum in prœliis præstant; ac tantum uso quotidiano, & excercitatione efficiunt, ut in declivi, ac præcipiti loco incitatos equos sustinere, & brevi moderari, ac flectere, et per temonem percurrere, & in jugo insistere, & inde se in currus citissimè recipere consueverint.

XVIII. Equestris autem prœlii ratio, & cedentibus & insequentibus par atque idem periculum inferebat. accedebat huc, ut nunquam conferti, sed rari, magnisque intervallis prœliarentur, stationesque dispositas haberent, atque alios alii deinceps exciperent, integrique & recentes defatigatis succederent. utebantur & telis.

XIX. Formam regiminis Brittanici, antè advectos in hanc insulam Romanos, determinare haud facile: hoc certum, quod nullum ibi antè hæc tempora Monarchici imperii vestigium, sed Democraticum fuisse, potiùs videtur, nisi fortè Aristocratiam æmulari videtur. Druidem in rebus maxumi momenti authoritas non exigua. commemorantur quidem in antiquissimis eorum monumentis Principes nonnulli, hi verò brevioris plerumque imperii, nec, nisi ingruente eximio quodam periculo, & more Dictatorum Romanorum ex tempore creati videntur. nec desunt inter ipsos, apud alias fortes gentes, rarissima exempla, electi ab illis in futurum antisignanum ipsius hostium Duces, ut pro illis in posterum militaret, quem nuper hostem habuerant.

XX. Proceritate corporis Gallos æque ac Romanos vincunt Brittones, ita ut visos sibi Romæ juvenes nondumque adultos Brittones Strabo Philosophus, orbis terræ descriptor antiquissimus, affirmet, qui solitam Gallorum Romanorumque staturam non levi momento excedebant.

XXI. Ditiores australis Brittaniæ incolæ aureo digitorum sinistræ medium annulo ornare in more habuerunt, aurea verò è collo suspensa torques à vilioris conditionis hominibus discernebat optimatum eminentiores. Septentrionales verò (hi veteres erant regni indigenæ) vestium usus sicuti ac à longo inde tempore avi abavique, tantum non ignari, ventrem & cervicem ferreo cingunt, ut fert Herodianus, nobilis Græcorum scriptor, annulo. ornamentum id esse ac divitiarum argumentum existimantes, accedente in usum potiùs quam ornatum scuto angusto, & lancea, gladioque è nudis & pictis corporibus dependente. loricam interim galeamque, futura nempe paludes transeuntibus impedimento, rejiciunt atque contemnunt.

XXII. Inter cætera autem fuit & hoc Brittanicæ consuetudinis, ut viatores & mercatores etiam invitos consistere cogerent, & quod quisque eorum de una alterave re apud exteros memorabile audierit, aut cognoverit, quærerent, & mercatores peregre advenientes in oppidis vulgus circumsisteret; quibus ex regionibus veniant; quasque ibi res cognoverint, pronunciare cogentes, his rumoribus atque auditionibus permoti, de summis sæpe rebus consilia ineunt, quorum eos è vestigio pœnitere necesse est, quum incertis rumoribus serviant, & plerique ad voluntatem eorum ficta respondeant.

XXIII. Funera eorum sunt magnifica & sumptuosa, omniaque, quæ vivis cordi fuisse arbitrantur, in ignem inferunt, etiam arma & animalia. sepulchrum tumulus ex cespitibus erigit.

CAPUT IV.

NATIO Brittonum fuit omnis, ut Gallorum, admodum dedita religionibus; atque ob eam causam qui gravioribus affecti morbis, quique in prœliis periculisque versabantur, aut pro victimis homines immolabant, aut se immolaturos vovebant.

II. Ad peragenda crudelia hæc sacra, Druidum utebantur ministerio; nec credebant placari posse Deos nisi hominis cædes humano sanguine pensaretur. hinc instituta publicè istiusmodi sacrificia, oblataque, ut gratissima Diis hostia, qui in furto, latrocinio, aliave graviori culpa deprehensi, his verò deficientibus, ad innocentium quoque mactationem descendebant, ut quocunque demum modo Dii placarentur.

III. Nisi adfuerint Druides, res sacra rite celebrari non credebatur. hinc publica non minus quam privata sacra procurandi negotium illis unicè incumbebat. erat penes hoc religionis cura, æque ac mysteriorum interpretatio, corporis quoque & sanitatis sive tuendæ, sive restituendæ curam habebant, continuò medicinæ peritissimi.

IV. Inter Deos ipsis præcipuè colebatur Mercurius, cujus plurima prostabant simulachra. post hunc Justitiam, quæ Brittonibus Adraste dicebatur. hinc Apollinem, Martem, qui etiam Vitucadrus appellabatur. Jovem, Minervam, Herculem, Victoriam, Andatem vocatam, Dianam, Cybelem & Plutonem venerabantur, eandem ferè de his Numinibus ac quidem aliæ gentes opinionem amplexi.

V. A Dite autem, ut & Galli, gentis suæ originem deducere allaborabant Brittones. antiquissimam hanc venditantes Druidum traditionem, eam ob causam quælibet temporum spatia, non dierum, sed noctium numero definiebant, dieique mensis & anni natalis initia ita numerare consueverunt, ut capto à nocte initio dies subsequeretur, quæ consuetudo omnino convenit cum antiquissima illa, quæ Gen. I. habetur noctium ac dierum computatione.

VI. Ad Druides magnus disciplinæ causa confluebat adolescentium numerus, hi quippe in magno erant apud ipsos honore, nam ferè de omnibus controversiis, publicis privatisque, constituebant, & si quod admissum erat facinus, si cædes facta, si de hæreditate, de finibus controversia erat, iidem decernebant. præmia pœnasque constituerunt, si quis aut privatus aut publicus eorum decreto non stetit, sacrificiis interdicebant. hæc exclusionis pœna apud eos erat gravissima. quibus ita interdictum, ii numero impiorum ac sceleratorum habebantur. iis omnes decedebant, aditum eorum sermonemque defugientes, ne quid ex contagione incommodi acciperent: neque iis petentibus jus reddebatur, neque honos habebatur ullus.

VII. His autem omnibus Druidibus præerat unus, qui summam inter eos potestatem habebat & authoritatem. hoc mortuo, successor dabatur, qui inter reliquos excellebat dignitate. at si plures essent dignitate pares, suffragio Druidum res committebatur; nonnunquam etiam de Principatu armis contendebant.

VIII. Druides à bello abesse solebant, neque tributa una cum reliquis pendebant, militiæ vacationem, omniumque rerum habebant immunitatem. tantis excitati præmiis, & sua sponte multi in disciplinam conveniebant, & à propinquis parentibusque mittebantur.

IX. Magnum ibi numerum versuum ediscere solebant. quod unicum apud eos memoriæ & annalium genus: itaque nonnulli annos vicenos in disciplina permanebant. neque fas esse existimarunt eam litteris mandare, quum tamen in reliquis ferè rebus, publicis privatisque rationibus, Græcis litteris uterentur. Id mihi duabus de causis, inquit D. Julius, instituisse videntur; quod neque in vulgus disciplinam efferri velint; neque eos, qui discunt, litteris confisos, minus memoriæ studere. quod ferè plerisque accidit, ut præsidio litterarum, diligentiam in perdiscendo, ac memoriam remittant.

X. Inprimis hoc persuadere allaborabant, non interire animas, sed ab aliis post mortem transire ad alios: atque hoc maxumè ad virtutem excitari putabant, metu mortis neglecto. multa præterea de syderibus atque eorum motu, de mundi & terrarum magnitudine, de rerum natura, de Deorum vi ac potestate disputabant, & juventuti tradebant sollicitè.

XI. Non est omittenda de Visco admiratio. nihil habebant Druides visco & arbore, in qua gignatur (si modo sit robur) sacratiùs. jam per se roborum eligebant lucos. nec ulla sacra sine ea fronde conficiebant, ut inde appellati quoque interpretatione Græca possint Δρυιδες (Druides) videri. enimverò quicquid adnascatur illis, è cœlo missum putabant, signumque esse electæ ab ipso Deo arboris. est autem id rarum admodum inventu, & repertum magna religione petitur, & antè omnia sexta luna, quæ principium mensium annorumque bis facit, et seculi, post tricesimum annum; quia jam virium abunde habebat. nec tamen sit sui dimidia. Omnia sanantem appellantes suo vocabulo. sacrificia epulisque rite sub arbore præparatis duos admovebant candidi coloris tauros, quorum cornua tunc primùm vinciantur. Sacerdos candida veste cultus arborem scandebat, falce aurea dimetiens. candido id excipiebatur sago. tunc demum victimas immolant, præcantes, ut suum donum Deus prosperum faceret, his, quibus dederant, fœcunditatem eo poto dari cuicunque animali sterili arbitrabantur, contraque venena omnia, esse remedio. tanta gentium in rebus frivolis plerumque religio fuerat!

XII. Druidarum disciplina in nostra Brittania reperta, atque inde in Galliam translata esse existimatur. unde Plinius eleganter declamat lib. XXX. his verbis: Sed quid ego hæc commemorem in arte Oceanum quoque transgressa, & ad naturæ inane pervecta? Brittania hodieque eam attonitè celebrat tantis ceremoniis, ut dedisse Persis videri possit. idem Julius Cæsar affirmat in Ephemeridis. Et nunc, qui diligentius eam rem cognoscere volunt, plerumque illo, discendi caussa, proficiscuntur.

XIII. Druides certo anni tempore in finibus Brittaniæ, in insulæ Monæ luco consecrato, considebant. huc omnes undique, quos inter controversia, conveniebant, eorumque judiciis decretisque acquiescebant.

XIV. Præter Druides apud Gallos atque Brittones erant Bardi poetæ, qui Deûm Heroumque res gestas heroicis expositas versibus, cum dulcibus lyræ modulis cantitabant.

XV. De his ambobus ita cecinit Lucanus vates his versibus, quibus hoc caput finiam.

CAPUT V.

OPTIMA frugibus atque arboribus insula, & alendis apta pecoribus ac jumentis. vincas etiam quibusdam in locis germinans. sed & avium ferax terra marique generis diversi. fluviis quoque multum piscosis, ac fontibus præclara copiosis, & quidem præcipuè Isicio abundat & anguilla.

View of the Circus of the Brittons on y

e

Bank of y

e

Louther near Perith. Aug. 15

th

.

1725.

Stukeley delin.

II. Capiuntur autem sæpissimè & vituli marini, & delphines, nec non & ballenæ, de quo apud Satyricum mentionem inveniamus:

Quanto delphinis ballena Brittanica major?

III. Exceptis autem variorum generibus conchyliorum, in quibus sunt & musculi, quibus inclusam sæpè margaritam, omnis quidem coloris optimam inveniunt, id est, & rubicundi, & purpurei, & hyacinthini, & prasini, sed maxumè candidi, ut scripsit venerabilis Beda in prima Eccl. hist. ad Regem Confulfum.

IV. Sunt & cochleæ, satis superque abundantes, quibus tinctura coccinei coloris conficitur, cujus rubor pulcherrimus, nullo unquam solis ardore, nulla valet pluviarum injuria pallescere; sed quò vetustior est, eò solet esse venustior.

V. Habet fontes salinarum & fontes calidos, & ex eis fluvios balnearum calidarum, omni ætati & sexui per distincta loca, juxta suum cuique modum accommodatos.

VI. Nascitur ibi plumbum album in mediterraneis regionibus, in maritimis ferrum; sed ejus exigua est copia. ære utuntur importato. gignit & aurum, & argentum. fert & lapidem gagatem plurimum optimumque. est autem nigrogemmeus & ardens igni admotus, incensus serpentes fugat, adtritu calefactus adplicita detinet æque ut succinum.

VII. Et quia Brittania propè sub septentrionali vertice mundi jacet, lucidas æstate noctes habet; ita ut medio sæpè tempore noctis in questionem veniat intuentibus, utrum crepusculum adhuc permaneat vespertinum, an jam advenerit matutinum? utpote nocturno sole non longè sub terris ad orientem boreales per plagas redeunte. unde etiam plurimæ longitudinis habet dies æstate, sicut et noctes contra in bruma, sole nimirum tunc in Lybicas partes secedente, id est, horarum X & VIII. ut author est Cleomedes. plurimæ item brevitatis nocte æstate & dies habet in bruma, hoc est, VI. solummodo æquinoctialium horarum: cum in Armenia, Macedonia, Italia, cæterisque ejusdem lineæ regionibus longissima dies sive nox XV. brevissima VIIII. compleat horas.

VIII. Sed de Brittania Brittonibusque in genere satis prolixè commemoravi. res ipsa requirit ad particularia tandem descendere, atque, in sequentibus, statum fatumque diversarum, quæ hanc insulam incoluerunt, nationum, quæ eandem nobilitarunt, civitates, cet. quales sub ditione Romana erant, ex ordine depingere mei jam erit propositi.

CAPUT VI.

BRITTANIA, secundum accuratissima veterum, quæ propiùs fidem sunt, monumenta, erat omnis divisa in partes septem; quarum sex alio atque alio tempore imperio Romano adjectæ fuerunt, septima verò sub solis barbaris Caledoniis.

II. Supra dictæ Brittaniæ partes erant Brittania Prima, Secunda, Flavia, Maxima, Valentia & Vespasiana. quarum ultima non diu stetit in manibus Romanorum, ex his Brittaniam Primam à Flavia Thamesis flumen, à Brittania Secunda mare dividit. Flavia initium capit à mari Germanico, continetur Thamesi fluvio, Sabrina à finibus Silurum Ordovicumque, vergit ad Septemtriones & Brigantum regionem. Maxima ab extremis Flaviæ finibus oritur pertinet ad inferiorem partem muri, qui totam ex transverso percurrit insulam, spectatque in Septemtriones. Spatium inter ambos, hunc & alium, qui ab Imperatore Antonino Pio inter Bdoram & Clyddam exstructus est, murum occupat Valentiana. Vespasiana autem à Bdoræ æstuario ad civitatem Alcluith, unde linea ad ostium fluminis Vararis ducta. terminos ostendit. Secunda ad eam partem Oceani, quæ ad Hyberniam pertinet, spectat inter occasum & Septemtriones. sed de provinciis satis.

III. Necessarium verò ducimus, antequam ad accuratiorem nos conferamus descriptionem, Regiminis in hisce Provinciis constitutionem paucis attingere, deprehendimus adeoque, totam antiquissimis temporibus, plurimum Regulorum Statuumque arbitrio divisim paruisse Brittaniam, quorum nonnulli, etiam post occupatam à Romanis Provinciam, superfuisse commemorantur, sed vix umbra Regiæ dignitatis istis Principibus relicta, contrarium nempe dissuadente politicâ illâ, quâ Romani olim, præ cultissimis etiam quibusque gentibus, inclaruerunt prudentia. Victricibus Romanorum armis subjugatæ imperitoriâ authoritate constitutus præerat LEGATUS, ipsa Brittania verò Provincia erat PROCONSULARIS. per plures hæc Imperii constitutio duravit ætates, licet in plures interim ipsa insula divisa fuerit partes. primùm nempe in superiorem & inferiorem, deinceps verò, uti antea demonstravimus, in septem dispertita Provincias, mutatâ regiminis formâ. deinde diu paruit, ut imperitoria sedes, hæc insula Carausio, eisque, quos in societatem adsciverat, Tyrannis. gloria & præsidium Christianismi Constantinus Magnus creditur Maximam & Valentiam CONSULARES, Primam, Secundam & Flaviam PRÆSIDIALES fecisse, toti verò insulæ præpositus est VICARIUS vir perspicabilis sub dispositione viri illustris Domini Præfecti Prætorii Galliæ. præter quem in vetusto quodam volumine circa eadem tempora commemoratur aliquis eximiæ dignitatis vir, titulô COMITIS BRITTANIARUM insignis, alius itidem, COMES LITTORIS SAXONICI, tertius præterea DUX BRITTANIÆ dictus, aliique plures, magnis præfecti muneribus, quæ, cum distincta eorum notitia, injuria temporis, impetrari non potuerit, cogimur taciti præterire.

IV. Prolixum nunc tandem iter ingredior, totam non minus insulam, quam singulasque ejus partes curiosa lustraturus indagine, pressurusque optimorum in hoc negotiô authorum vestigia. fiat verò ab extremâ Primæ provinciæ orâ initium, cujus littora Galliæ objiciuntur. tres verò laudatissimos validissimosque Status, Cantianum nempe, Belgicum & Damnonicum complectitur hæc provincia, de quibus eâ, quâ fieri poterit, curâ nobis sigillatim agendum. Cantium primò lustremus.

¶ V. Ad extremam Brittaniæ Primæ orientalem oram remotam CANTIUM, Cantiis quondam habitatum, civitatibus Durobrobi & Cantiopoli, quæ eorum metropolis. hic sepultus est D. Augustinus Anglorum Apostolus. Dubræ, Lemanus & Regulbium, præsidiô à Romanis munita, eorumque Primarium Rhutupi, deducta eô Coloniâ, Metropolis factam, portusque classi Romanorum, quæ Oceano Septentrionali dominabatur, recipiendæ factus idoneus. tanti nominis fuit hæc civitas, ut littora vicina ex ea dicta sint Rhutupina, de quibus Lucanus poeta:

Aut vaga cum Thetis Rhutupinaque littora fervent.

inde quoque ingentia & grati saporis ostrea Romam translata, ut author est Juvenalis Satyricus his verbis:

Statio etiam fuit sub dispositione viri spectabilis Comitis littoris Saxonici legionis secundæ Augustæ.

VI. Quam plurimis hoc Cantiorum regnum fluminibus rigatur, quorum celebriora: Madus, Sturius, Dubris & Lemanus, qui Cantios à Bibrocis discernebat.

VII. Inter tria ista præcipua Brittaniæ promuntoria, eminet illud, quod à Cantio nomen habet, ibi Oceanus in angulum quasi redactus cursum ita promovet, fluxionemque suam donec, ut Veteres tradunt, fretum istud Oceani, quod jam Brittaniæ format insulam, effecerit.

VIII. A Cantio vasta illa, quæ Anterida nonnullis, aliis Caledonia dicta sylva latè extenditur ad CL. milliaria per Bibrocorum ac Segontiacorum terras ad Heduorum usque fines excurrens, de hac sylva ita cecinit Lucanus:

Unde Caledoniis fallit turbata Brittanos.

IX. Cantiis proximi, et ut putant nonnulli, subjecti Bibroci, qui & aliis Rhemi dicuntur: natio in monumentis non penitus ignota, quibus habitatum Bibroicum, Regentium, Noviomagumque metropolis. Anderidam verò occupatam tenuerunt Romani.

X. Confines illis apud ripam Thamesis habitabant Attrebates, quorum urbs primaria Caleba.

XI. Infra hos, proprius flumen Cunetium, habitabant Segontiaci, quorum caput fuit Vindonum.

XII. Ad Oceanum, Bibrocis affines, inferius habitabant, sic dicti, Belgæ, quorum urbes primariæ Clausentum, quod nunc Sotheamptona dicitur, Portus Magnus, omniumque præcipua Venta, nobilissima civitas ad flumen Antonam sita. Sorbiodunum verò tenebat præsidium Romanorum. Omnes enim Belgæ Allobroges sunt, & suam à Celtis Belgisque originem traxere, hi, non multis ante Cæsaris adventum in hanc insulam seculis, relictâ patriâ Galliâ, à Germanorum Romanorumque populis infestatâ, atque devictâ, illi, qui, trajecto flumine Rheni, eorum expugnatas occupavere regiones, de quo autem prolixius M. Dictator Cæsar, sedem heic sibi elegerunt.

XIII. Omnes regiones, quæ Thamesi, versus meridiem, adjacent, olim, uti vetera monumenta declarant, à bellicosa Senonum gente fuerunt occupatæ; qui, sub ductu & auspicio decantatissimi Regis Brenni, peragratâ Galliâ, Alpibusque, adhuc inviis, sibi patefactis, Romam fastu elatam ista incursione vastam solo facile æquassent, nisi Rempublicam Romanam, quam more nutricis in sinu quasi gestare (dum infra destinatum ab illis fastigium agebat) videbantur Fata, cladem aversura Manlium clangore anseris excitassent, qui, circa montem unum pendentes, & nocte subeuntes, Barbaros à summo Capitolio dejecit. huic eadem Numinum cura Camillum postea auxilio misit, qui abeuntes à tergo aggressus ita cecidit, ut Senonici sanguinis inundatione omnia incendiorum vestigia deleret, urbemque ita ruinæ proximam ab interitu vindicaret. Senones autem ob valentissimam hanc expeditionem natale solum, ut cultoribus vacuum, ita prædâ refertissimum alienæ genti, quam Belgas supra nominatos, fuisse, satis liquet, concesserunt.

XIV. Ad Sabrinam, Thamesi inferius, habitabant Hedui, urbes eorum Ischalis & Avalonia. Thermæ, quæ & Aquæ Solis nuncupabantur, Romanorum, qui hanc Brittaniæ oram tenebant, factæ colonia & perpetua sedes. urbs nominatissima hæc erat, ad flumen Abonam sita, ibique fontes callidi, opiparo exsculpti apparatu, ad usus mortalium; quibus fontibus præsules erant Apollinis & Minervæ Numina, in quorum ædibus perpetui ignes nunquam labascunt in favillas, sed ubi ignis tabuit vertitur in globos saxeos.

XV. Infra Heduorum terras siti erant Durotriges, qui & Morini aliàs vocantur. Metropolin habebant Durinum & promuntorium Vindeliam. in horum finibus sensim coarctatur Brittania, & immensum efformare videtur brachium, quod irruptionem minitantem commodè repellit Oceanum.

XVI. In hoc brachio, quæ intermissione Uxellæ amnis, Heduorum regioni protenditur, sita erat regio Cimbrorum, utrúmne verò modernum Walliæ nomen dederint, an verò antiquior sit Cimbrorum origo? non æque constat. urbes illis præcipuæ Termolus & Artavia. visuntur hic, antiquis sic dictæ, Herculis columnæ, & non procul hinc insula Herculea. sed à fluminis Uxellæ finibus continuum procurrit montium jugum, cui nomen Ocrinum, extremumque ejus ad promuntorium ejusdem nominis extenditur.

XVII. Ultra Cimbros extremum insulæ angulum incolebant Carnabii, unde forsitan, quod hodieque retinet nomen, obtinuit Carnubia. urbes habebant Musidum & Halangium. cum verò has olim desertas propemodum & incultas Brittaniæ partes Romani nunquam salutaverint, minoris omnino momenti urbes eorum fuisse videntur, & Historicis propterea neglectæ, Geographis tamen memorantur promuntoria Bolerium & Antivestæum.

XVIII. Memoratis modo populis in littore Oceani austrum versus affines ad Belgas-Allobroges sedem habebant Damnonii, gens omnium validissima, quæ ratio movisse videtur Ptolemæum, ut totum hunc terræ tractum, qui in mare brachii instar prætenditur, illis adscripserit. urbes habebant Uxellam, Tamaram, Volubam, Ceniam omniumque matrem Iscam, fluvio cognomini imminentem. fluvii apud ipsos præcipui memorati modo Isca, Durius, Tamarus atque Cenius. ora eorum maritima promuntoria exhibet tria, de quibus mox paulò dicemus. hanc regionem, utpote metallis abundantem, Phænicibus, Græcis & Gallis mercatoribus probe notam fuisse constat. hi enim ob magnam, quam terra ferebat, stanni copiam eò sua frequenter extendebant negotia; cujus rei præcipua sunt documenta supra nominata tria promuntoria Helenis scilicet, Ocrinum & Κριοῦ μέτωπον ut & nomina civitatum, Græcam Phœniciamque originem redolentia.

XIX. Ultra brachium in Oceano sitæ sunt insulæ Sygdiles, quæ etiam Oestrominides & Cassiterrides vocabantur, dictæ.

XX. Cum prænominatis Damnoniis Belgisque conjunctis XXX. prœlia commisisse narratur valentissimus ille Imperator Vespasianus. decem hi ad australes Thamesis & Sabrinæ ripas habitantes populi, à Romanis sensim subacti, eorumque regiones in provinciæ formam redactæ, quæ BRITTANIA PRIMA fuit appellata, cum hic fuerit in istis terris primus Romanorum victoriæ fructus.

¶ XXI. Succedit ordine BRITTANIA SECUNDA quæ à prioribus, interfluente Sabrina amne, discernitur. à provincia autem Flavia, tum memoratus amnis, tum Deva fluvius eandem sejungit, reliquum cingitur à mari Interno. Hæc erat celebrata illa regio Silurum, tribus validissimis habitata populis, quos inter præ reliquis celebres Silures propriè sic dicti, quam ab ora relicta turbidum Sabrinæ fretum distinguit. cujus homines, ut eruditissimus Solinus est author, etiam nunc custodiunt morem vetustum, nundinas ac nummum refutant, dant res & accipiunt; mutationibus necessaria potiùs, quam pretiis parant. Deos percolunt, scientiam futurorum pariter viri ac fœminæ ostendunt.

XXII. Civitates Silurum, Sariconium, Magna, Gobaneum & Venta, eorum caput, fuerunt. Iscæ verò, flumini imminentem urbem cognominem, tenebat Romanorum Colonia, ibique per annos plures secunda legio, quæ Augusta aliàs vocabatur, stationem habebat, donec Valentiam & Rhutupin transferebatur. hæc erat provinciæ Secundæ primaria Romana.

XXIII. Olim ac diu potens erat hæc Silurum regio, sed, cum eam regno Charaticus tenuit, longe potentissima. hic continuis novem annis, omnia Romanorum arma pro ludibrio habita, sæpe evertit, donec de illo, conjunctis viribus Romanos aggressuro, triumphavit Legatus Ostorius. Charaticus enim, prœlio evadens, auxiliumque à vicinis Regibus petens, per astutiam matronæ Romanæ Carthismandvæ cum Rege Brigantiæ Venutio nuptæ, Romanis deditus est. post id temporis masculè tantum suam ipsius ditionem idem ille populus defendit usque dum à Varionio spoliatus, ac tandem à Frontino devictus in formam Romanæ, cui BRITTANIA SECUNDA, ut supra meminimus nomen erat, provinciæ suum redigi pateretur imperium.

XXIV. Duæ aliæ sub Siluribus gentes fuere, primum Ordovices, qui in septentrionali versus insulam Monam: & deinde Dimeciæ, qui in extrema versus occidentem partem degebant, ubi promuntorium quod Octorupium nuncupatur, unde in Hyberniam transitus XXX. milliarium. Dimeciarum urbes Menapia, & primaria Muridunum. Lovantium verò sibi habitandum vendicaverant Romani. ultra hos & Silurum terminos siti Ordovices, quorum urbes Mediolanum & Brannogenium. Sabrina in montibus illorum oriunda majoribus tribus Brittaniæ fluviis meritò accensetur, addito nempe Thamesi & Tavo. elucet imprimis in historia nomen Ordovicum ob sumtam de inclutissimi ipsorum Regis captivitate vindictam. hinc enim toties redactum in angustias exercitum Romanorum tam misere vexarunt, ut de illorum ferè imperio in hac regione actum fuisset, ni in tantæ cladis vindictam postea surrexisset Dux Agricola, qui, victricia circumferens arma, totam quoque hanc gentem subjugavit, maximamque partem ferro delevit.

XXV. Huc quoque referendum illud, quod à septentrione Ordovicum situm, ab Oceano alluitur, territorium, cum illorum regimini aliquandiu fuerit subjectum, hoc certo constat, quod illum Cangiani quondam inhabitaverint tractum, quorum urbs unica Segontium, promuntorio Cangano vicina. incluta hæc erat civitas, freto Meneviaco, contra Monam, religiosissimam insulam, ubi olim Druides habitâre, adjacet. in hac insula plurima sita erant oppida, tota autem insula in circuitu LX. m. p. ferè complectitur, atque, ut refert Plinius, à Camaloduno colonia CC. m. p. abest. fluvii apud ipsos Tosibus, qui & Canovius; pro terminis verò erat utraque Deva. in hac vero regione mons Eriri celsissimus maxumusque invenitur. Ordovicia una cum Cangiorum Carnabiorumque regionibus, ni fama me fallit, nomine Genaniæ sub Imperatoribus post Trajani principatum inclarescebat.

¶ XXVI. Ordo jam ad illam nos deducit provinciam, quæ FLAVIA Romanis vocata, unde verò hoc nomen acceperit, utrum à matre Constantini Magni Flavia Julia Helena, ex his terris oriunda? an verò à Romanorum familia Flavia? quominus determinari possit, obstat injuria temporum, quæ nobis invidet genuina quæ huc facerent antiquitatis monumenta.

XXVII. Ad fluvium Devam primò siti erant Carnabii, quibus habitatæ fuerunt Benonæ, Etocetum, Banchorium, monasterium totius insulæ celeberrimum, quod in contentione Augustini eversum, non postea resurrexit, & reliquarum mater Uriconium, quæ, inter Brittaniæ civitates maxumas, nomen possidebat. in extremo hujus terræ angulo flumini Devæ imminebat cognominis Romanorum colonia Deva, opus vicesimæ legionis, quæ Victrix dicebatur, & olim illius erat regionis tutela. hæc eadem esse existimatur quæ jam West-Chester vocatur.

XXVIII. Infra nominatos regnum Cassium à Rege Ptolemæo Catieuchlani appellatum extendebatur, aut Respublica potius, quæ ex binis gentibus coaluerat. harum, quæ Sabrinæ proxima, vocabatur Dobuni, vel, ut Dio celeberrimus scriptor annalibus inseruit, Boduni. apud hos oritur flumen Thamesis & deinde longo spatio per fines Heduorum, Attrebatum, Cassiorum, Bibrocorum, Trinobantum, & Cantiorum citatus fertur, & Oceanum Germanicum influit, urbes Dobunorum erant Salinæ, Branogena, ad sinistram Sabrinæ ripam, Alauna, & cui reliquiæ nomen laudemque debent, Corinum, urbs perspicabilis, opus, ut tradunt, Vespasiani Ducis. Glevum verò, in extremo regni contra regionem Silurum situm, Romana tenebat colonia, quam deduxit Claudius Cæsar, ut scriptores de istis temporibus affirmant. finitimi illis Cassii, quorum urbes Forum Dianæ & Verulamium. cum verò hæc ad municipiam dignitatem à Romanis evecta, ejus præ aliis urbibus eminentia illis omnino adscribenda. his natus erat D. Albanus Martyr. hæc civitas ruina Camaloduni, Londiniique, in seditione à Bondvica excitata, cujus in annalibus mentionem facit eruditissimus Tacitus, involuta erat. hi Cassii olim, præ cæteris insulæ gentibus, caput extulere, atque cum inclutissimo eorum Rege Cassibellino (cui non paucæ nationes fuere tributariæ) Dictator Cæsar multos eosdemque gravissimos, sub readventum ipsius in hanc insulam, habuit conflictus, sed ab eadem ille gente cum Siluribus conjuncta fugatus, unde & emendatissimus Lucanus:

Territa quæsitis ostendit terga Britannis.

adventante autem ipso Imperatore Claudio, omnes cum vicinis fracti sunt, eorumque regio in formam Romanæ provinciæ redacta, nomineque, CÆSARIENSIS, & postea FLAVIA, nuncupata.

XXIX. Juxta Cassios, ubi se Oceano Thamesis propinquavit, regio Trinobantum sita erat. natio quæ non modo sponte in Romanorum concessit amicitiam, sed illis quoque ut colonias ibi ponerent metropolim suam Lundinum & Camalodunum ad mare sita obtulerunt. in hac urbe Flavia Julia Helena, piissima conjux Constantini Chlori, materque Constantini Magni, è sanguine Regum Brittanicorum nasci memoriæ proditum dicunt. prima autem hæc Romanorum in Brittania coloniarum erat, templo Claudii, imagine Victoriæ, cum aliis diversis ornamentis insignis. Lundinum enim mundo cognita civitas erat & erit. primùm Trinovantum, postea Londinium, dein Augusta, & nunc Londona rursum. urbe Roma secundum chronicorum fidem, sanè antiquior est, super ripam Thamesis fluminis posita, & ipsa multorum emporium populorum, terra marique venientium, hæc à piissima illa Imperatrice Helena. S. S. Crucis inventrice, circumvallata, atque, si fides sit penes traditiones, quæ non semper erroneæ sunt, nominata est Augusta, tota autem Brittania Romana insula.

XXX. Limes huic populo ad septentrionem flumen Surius, ultra quem habitabant Iceni, celeberrima natio, in duas gentes divisa, quarum prior, Cenomanni habitans ad septentrionem Trinobantes & Cassios, ad orientem Oceanum spectabat. horum urbes Durnomagus & caput regionis Venta. Romanorum colonia erat Camboricum. in mare orientem versus procurens lingula dicitur Flavia extrema. fluminum notissima sunt Garion, Surius & Aufona in sinum Metorin sese exonerans, ex altera parte ad Aufonam incolebant, Carnabiis Brigantibus & Oceano vicini, Coitanni, in tractu sylvis obsito, qui, ut aliæ Brittonum sylvæ, Caledonia fuit appellata. de hac autem III. mentionem facit historicus ille Florus. civitas primaria Coitannorum erat Ragæ, & præter hanc Romanorum colonia Lindum, in extrema ad orientem provinciæ ora. totam verò regionem bifariam secat fluvius Trivona. Hæc Icenorum gens, quæ, utpote ferocissima bellique post hominum memoriam studiosissima, omissis tam rusticis quam civilibus artibus, sua sponte in Romanorum societatem accesserat, non tantum mox defecerat, sed ad sui quoque imitationem alios quam plurimos excitaverat, ab Ostorio Duce primùm sub jugum missa est, aliquot post annos, quum Rex ipsorum, & animo & opibus valentissimus, Prasutagus moriens Cæsarem ejusdemque posteros heredes fecerat. Romani autem Icenorum sic abutentes amicitia, ut nulli non se luxuriæ dederint, ab iisdem postea sociisque, sub ductu bellicosissimæ Bonduicæ, vidua Regis supra nominati, ita infesti ipsis sunt redditi, ut combustis deletisque ipsorum coloniis ac municipio, civium denique Romanorum LXXX. M. ferro miserè sint trucidati; sed postea ad officium redegit Suetonius Legatus, multis prudentiæ nominibus suspiciendus.

¶ XXXI. Ad septentrionalem hujus regionis plagam Oceano occurrit fluvius Abus, quondam terminorum provinciæ MAXIMÆ unus, uti alter Seteja. dicta quoque hæc provincia fuit Brigantiæ Regnum scilicet ejusdem nominis regionem complexa, tribusque habitata nationibus, in extrema orientali plaga, ubi promuntoria Oxellum & Brigantum extrema in mare procurrunt, habitabant Parisii, quorum urbes Petuaria & Portus Felix.

XXXII. Supra hos, uti & ad latus, siti erant propriè sic dicti Brigantes, gens numerosissima, toti olim provinciæ leges præscribens. his cultæ civitates, Epiacum, Vinovium, Cambodunum, Cataracton, Galacum, Olicana, & primaria Isurium. Eboracum verò, ad Urum fluvium, caput provinciæ. primùm colonia nomine Sextæ à Romanis factum, sextæque deinde legionis, quæ Victrix dicebatur, sedes. deinceps verò plurium Imperatorum præsentia illustrior factum, municipii quoque auctum prærogativis.

XXXIII. Totam in æquales ferè partes provinciam dividunt montes Alpes Penini dicti. hi, ad Icenorum Carnabiorumque fines ad fluvium Trivonam surgentes, continua serie per CL. milliaria septentrionem versus decurrunt.

XXXIV. Populi, ad occidentalem hujus jugi partem habitantes, sunt Volantii Sistuntiique arctiori, ut videtur, fœdere conjuncti. urbes habebant Rerigonum, Coccium & Lugubalium, quarum tamen posteriores binas Romanorum tenebant præsidia.

XXXV. Septentrionales hujus terræ limites tegebat murus iste stupendæ molis, à Romanis per Isthmum ad longitudinem LXXX. milliarium extensus, cujus altitudo XII. crassities verò IIX. pedes æquabat, turribusque ornatus, murus erat.

XXXVI. Gentem hanc, ab Imperatore Claudio primùm infestatam, deinde ab Ostorio Legato devictam, postea à Cereali fractam & magnam partem debellatam, ex historia colligitur. cum verò sponte se Agricolæ dedisset, pacem illi datam esse percepimus. Famam hujus gentis in historiis precipue delêrunt turpia Reginæ ipsorum gesta inauditaque perfidia. ipsa harum potentium nationum progenies erat, quæ novas electura sedes, ultimùm ultrò, patriæ, inter Alpes, Danubium & Rhodanum jacenti, valedicebat. ex his in Hyberniam postea nonnulli, sedem ibi fixuri, transierunt, ut ex documentis constat.

¶ XXXVII. His borealiores erant nationes istæ validissimæ olim sub nomine Maætarum venientes, à quibus, mortuo patre, fratricida iste Bassianus suam turpiter pacem emit. regiones, quas tenuêre, sequentes erant, in orientem Ottadinia, inde Gadenia, post hanc Selgovia, deinde Novantia, supra hos etiam Damnia.

XXXVIII. Muro proximi habitabant Gadeni, quorum metropolis Curia. ad Oceanum verò proprius siti Ottadini, eorumque caput Bremenium, ac apud hos fluvii Tueda, Alauna, & utraque Tina, infra murum decurrentes.

XXXIX. His occidentaliores ad Oceanum siti erant Selgovæ, eorumque urbes Corbantorigum, Uxellum & Trimontium, quam tamen sat diu tenuit præsidium Romanorum, quod antiqua memorant monumenta. hujus regionis fluvii præcipui fuerunt Novius, Deva &, ex parte, Ituna.

XL. Ultra Devam, nuper dictam, ad Oceani quoque oram in extrema insulæ parte, Hyberniam versus, Novantes siti erant. apud quos celebris illa Novantum chersonesus, Hybernia distans milliaria XXVIII. hæc inter cuncta Brittaniæ promuntoria maxumè borea antiquis credebantur, juxta verò, æque ac illi, causam non video. metropolis horum Lucophibia, aliàs Casæ candidæ. fluvii verò Abrasuanus, Jena &, ad orientem regionis terminus, Deva.

XLI. Supra Novantes, Selgovas & Gadenos, interveniente montium Uxellorum serie, habitabant Damnii, prævalens quidem natio, sed quæ condito muro non parvum regionis suæ tractum amisit, à Caledoniis subjugatum & spoliatum. præter illud quod murum tuebatur præsidium Vanduarium tenebat Romanus miles.

XLII. Hic Brittania, rursus quasi amplexu Oceani delectata, angustior evadit, quam alibi, idque ob duo ista rapidissima, quæ infunduntur, æstuaria Bodotriam scilicet & Clottam. contractus hic Isthmus ab Agricola Legato primùm præsidio munitus erat. alium murum, in historiis nobilissimum, erexit imperator Antoninus, ad XXXV. circiter milliaria protensum; ut hoc medio barbarorum sisteret incursiones, qui & ab Ætio Duce demum reparatus est, undecimque firmatus turribus. has verò regiones pro illa habeo provincia, quæ per victoriosam Romanorum aciem sub Imperatore Theodosio revocata, atque in honorem Imperatoris, tunc ad clavum imperii sedentis, VALENTIANA dicta putatur.

¶ XLIII. Extra murum sita provincia VESPASIANA. hæc est Caledonia regio, à Romanis nimiùm quantum & desiderata militibus, & incolis valde defensa. negotium, cujus amplam historiæ Romanæ, aliàs nimis de istiusmodi rebus silentes, mentionem faciunt. hic fluvium Tavum conspicere licet, qui longo cursu regionem in duas quasi partes dissecare videtur. hic quoque arduum atque horrendum jugum Grampium offendimus, quod provinciam istam bifariam secabat. atque hæc eadem erat regio, quæ, à commisso inter Agricolam & Galgacum prœlio, Romanis utilissimo, famam in annalibus habet insignem. hi vires eorum veteresque castramentationes hodieque magnitudo ostendit mœnium, nam in loco ubi ingens supradictum prœlium habitum erat, quidam ordinis nostri, hanc viam emensi, affirmant, se immania vidisse castra, aliaque argumenta Taciti relationem confirmantia.

XLIV. Nationes verò, Romanis hic subjectæ, ordine jam sequentur. ultra Isthmum, atque ad Tavum, gens erant Horrestii, quorum urbes, post prætenturam quidem exstructam, prius enim Damniis accensebantur, fuerunt Alauna, Lindum, &, re non minus quam nomine reliquis gloriosior, Victoria, ab Agricola ad flumen Tavum XX. milliaria ab ejusdem in mare exitu ædificata, memoriæ proditum dicunt.

XLV. Supra hos ultra Tavum, qui limites constituit, erant Vecturones, sive Venricones, quorum urbs primaria Orrea, fluvii verò Æsica & Tina.

XLVI. Oceani littus, ultra horum fines, accolebant Taixali, his urbium princeps Divana, fluvii autem Deva & Ituna. pars Grampii montis, quæ, ut promuntorium, late se in Oceanum, quasi in Germaniæ occursum, extendit, ab illis nomen mutuatur.

XLVII. His contermini ad occidentem, interveniente montium Grampiorum serie, exstitêre Vacomagi, qui amplissimam regionem tenebant, quorum urbes Tuessis, Tamea & Banatia. Romanorum autem statio, simulque provinciæ urbs primaria, erat, ad ostium fluvii Varar in littore situm, Ptoroton. notiores hujus regionis fluvii præter Vararem, qui provinciam terminabat, fuerunt Tuesis & Celnius.

XLVIII. Infra Vacomagos Tavumque habitabant Damnii-Albani. gentes parum notæ, & intra lacuum montiumque claustra plane reconditæ.

XLIX. Inferius adhuc Clottæ ripas accolebant Attacoti, gens toti aliquando olim Brittaniæ formidanda, maxumus hic visitur lacus, cui nomen olim Lyncalidor, ad cujus ostium condita à Romanis urbs Alcluith, brevi tempore à Duce Theodosio nomen sortita, qui accupatam à barbaris provinciam recuperaverat; cum hac comparari potuit nulla, utpote quæ, post fractas cæteras circumjacentes provincias, impetum hostium ultimo sustinuit.

L. Hæc provincia dicta est, in honorem familiæ Flaviæ, cui suam Domitianus Imperator originem debuit, & sub quo expugnata, VESPASIANA. &, ni fallor, sub ultimis Imperatoribus nominata erat THULE, de qua Claudianus vates his versibus facit mentionem;

sed non tam diu sub aquila suopte tenuerent Romani, ut posteritati innotescerent ejusdem & nomina & subjectio. cursorio hucusque oculo, qualis sub Romanorum Imperio erat, Brittaniam lustravimus. restat ut parili compendio Caledoniorum terras lustremus.

De CALEDONIA.

LI. Licet tota ultra Isthmum prædictum Brittania non improprie dici posset Caledonia, ipsi tamen Caledonii ultra Vararem sedem habuêre, unde ducta linea terminum Romani in Brittaniam imperii accuratè satis ostendit. citerior verò insulæ pars alio atque alio tempore ab illis possessa fuit, reliqua, ut supra meminimus, à Brittonibus barbaris occupata. hucusque & proficiscentibus lumen aliquod fœnerant antiqua historiarum monumenta. trajicientes autem Varar flumen, extincto lumine, in obscuro quasi versamur, & quamvis non nobis ignotum sit, exstructas ibi pro limitibus Imperii Romani fuisse aras, Ulyssemque, tempestate fluctibusque jactatum heic vota persolvisse, siquidem condensæ arboribus sylvæ cum perpetuis montium saxetis ab ulteriori nos scrutatione prohibent. relationem sequentem à mercatoribus Brittonibus fugitivis acceptam posterisque relictam, ut sufficientem æstimemus, necesse est.

LII. Ad occidentem igitur Vararis habitabant Caledonii proprie sic dicti, quorum regionis partem tegebat immensa illa Caledonia sylva.

LIII. Littus incolebant minores quidam populi, ex quorum numero ultra Vararem & erectas supradictas aras ad Loxam fluvium habitabant Cantæ, in quorum finibus promuntorium Penoxullum.

LIV. Huic ordine proximus est fluvius Abona ejusdemque accolæ Logi. hinc Ila fluvius & ad illum siti Carnabii Brittonum extremi, qui ab Ostorio Proprætore subjugati jugum Romanum indigne ferentes, adscitis in societatem Cantiis, ut referunt traditiones, trajectoque mari ibi sedem eligunt. in varia heic promuntoria sese extendit Brittania, quorum primum antiquis dictum Vinvedrum, tum Verubrium, aut extremitas Caledoniæ.

LV. Post illos Cantini. deinde, interiores Logisque proximi, Mertæ siti sunt. in his oris promuntorium Orcadum positum. cui adjacebant Orcades insulæ. ulterius manabat Nabæus fluvius, qui terminus erat Carnabicæ jurisdictionis.

LVI. Ad inferiorem hujus regionis partam habitabant Carnonacæ, in quorum finibus promuntorium Ebudum, ad cujus extrema eximium Oceanus sinum efformat, qui olim Volsas appellatus. ad inferiorem istius sinus ripam tendebant Cerones, & infra Ityn Creones ad Longum usque procurrit. inde Oceanum inter & sinum Lelanum dictum ab incolis Epidiis promuntorium.

LVII. Provectus jam ultra flumen Vararis, idem illud remetiri non possum, quin in transgressu admirer Romanos, aliàs satis expertos judicio atque experientia, heic quasi destitutos tam perabsurda opinione laborasse, ut istam Brittaniæ partem, quæ jam armis ipsorum intacta quiescebat, reliquam jam subactum atque possessam longe majori & longitudine & latitudine metirentur. (quam tamen eos fovisse opinionem satis superque constat.) qui enim ea, qua par est, mente insignem Romanorum ambitionem atque insatiabilem regnandi cupidinem consideraverit, & quo hostem vix ira ipsorum & notitia, nedum timore dignum excluderent stupenda ista, quæ totum orbem in admirationem sui facile trahunt, opera erexisse. in hoc ut in cæteris quam plurimis magnam summi Numinis merito providentiam veneremur, cui ut omnia subjecta sunt regna, ita & sempiterna ab incolis gloria debetur & erit, Amen.

CAPUT VII.

LUSTRATIS ita pro instituti ratione cursim terris Brittanicis, necessarium videtur, antequam ad insularum descriptionem aggrediar, dubio à non nemine moto occurrere; ubinam, inquit ille, earum quas tu nobis commemoras urbium nominumque vestigia? habentur nulla! Licet vicissim quærere, ubinam hodie sint Assyrii, Parthi, Sarmatæ, Celtiberi? at qui has celeberrimas gentes exstitisse neget, impudentem satis spero futurum neminem, nonne inveniuntur hodienum regiones urbesque permultæ eisdem, quæ ante duo vel plura annorum millia habuerunt, quæ compellantur, nominibus? Judæa, Italia, Gallia, Brittania, non hodie minus, quam priscis illis temporibus nota. Londinum hodieque lingua vernacula sono non adeo discrepante London appellatur. Incuria majorum & in colligendis ac conservandis illis, quæ huc facere & tunc temporis non difficulter haberi poterant monumentis negligentia si attendatur, non adeo quidem graviter illa videtur increpanda, vel ut hujus defectus unica & primaria causa censenda, vix enim præter illos, qui ordini sacrorum se dederant, operam libris scribendis commodabant. hi verò à sacro alienum censuerunt munere profanis istiusmodi, ut vocabant, negotiis operam suam impendere. Crediderim potius nos sine periculo scire, & sine piaculo ad posteros transmittere posse illa, quæ de prisco regnorum statu sedula veterum monumentorum perlustratio & accuratius scrutinium poterit investigare. ad aliud verò sentiendum me ferè compulisset bonus ille Antistes, ita me compellare visus: tune solus ignoras quam breve, nobis in hoc orbe, temporis spatium sit exigendum omnesque nostros etiam laboriosissimos conatus ab inutilium servorum nomine nos non posse reddere immunes? omniaque nostra studia proximi usum pro scopo debent habere? hæc! cui unquam sunt usui? bullatis istiusmodi nugis mundum deludi! His merito reponimus. an ergo prohibita nobis simul omnis honesta delectatio? nonne eximiæ divina providentiæ documenta produnt istiusmodi narrationes? indene patet, quomodo Evangelia de morte & merito Christi concio universum collustraverit & vicerit orbem gentilibus ante superstitionibus obnoxium? obvertenti porro, non incongrue fortè Chronologiæ istiusmodi res in compendio tractari. denuo repono. nec ergo nimium quidquam est novisse, majores nostros non, ut nonnulli fabulantur, Autochtones fuisse è terra prosilientes. Deum potius naturæ librum aperuisse, ut ex illo constarer magni opificis omnipotentia, qualis in Mosis voluminibus eadem descripta proponitur. Denique forte respondenti, operibus, authori apud posteros nomen laudemque parituris, exploratorium ignem esse subeundem, hæc inquam dicenti, & in his subsistendi gratus profiteor tantum his verbis efficaciæ fuisse, ut etiam suborta michi nonnumquam fuerit cœpti hujus laboris pœnitentia. Ex altera proinde hujus opusculi parte præter Chronologicam rerum commemorationem amplius quidquam exspectare nolit Benevolus Lector, quem adeo benevolentiæ tutelæque Divinæ, paria ab ipso michi promittens, devotus commendo, sperans, ut me simul cœlesti Patri, qui misericors & condonationis plenus, commendet.

Ex fragmentis quibusdam à Duce quodam Romano consignatis & posteritati relictis sequens collectum est itinerarium, ex Ptolemæo & aliunde nonnullis ordinem quoque, sed quod spero in melius, mutatum hinc inde deprehendes.

FUERUNT olim apud Brittones XCII. urbes, earum verò celebriores & præ reliquis conspicuæ XXXIII. Municipia scilicet II. Verolamium & Eboracum. VIIII. Coloniæ sc. Londinium Augusta, Camalodunum Geminæ Martiæ, Rhutupis ... Thermæ Aquæ Solis, Isca Secunda, Deva Getica, Glevum Claudia, Lindum ... Camboricum ... Et civitates Latio jure donatæ X. sc. Durnomagus, Catarracton, Cambodunum, Coccium, Lugubalia, Ptoroton, Victoria, Theodosia, Corinum, Sorbiodunum. deinde XII. stipendiariæ minoresque momenti, scilicet: Venta Silurum, Venta Belgarum, Venta Icenorum, Segontium, Muridunum, Ragæ, Cantiopolis, Durinum, Isca, Bremenium, Vindonum, & Durobrovæ. At præter allatas modo urbes plures in Brittaniis non habuisse Romanos ne quis temere credat, celebriores enim tantum commemoravi, quis enim dubitet, illos, ut orbis terrarum Dominatores, pro lubitu elegisse sibique vindicasse, quæ suis usibus commoda intelligebant loca? plerumque aliàs in castris, quæ condiderant ipsi, degebant.

DIAPHRAGMATA.

RHUTUPIS prima in Brittania insula civitas versus Galliam apud Cantios sita à Gessoriago Bonnoniæ portu, unde commodissimus in supradictam insulam transitus obtingit, CCCCL. stadia, vel ut alii volunt XLVI. mille passuum remota, ab eadem civitate ducta est via Guethelinga dicta, usque in Segontium per m. p. CCCXXIIII. plus minus sic: Cantiopoli quæ & Duroverno m. p. X. Durosevo XII. Duroprovis XXV. deinde m. p. XXVII. transis Thamesin intrasque provinciam Flaviam & civitatem Londinium, Augustam. Sulo Mago m. p. VIIII. Verolamio municipio XII. unde fuit Amphibalus & Albanus Martyres. Foro Dianæ XII. Magio Vinio XII. Lactorodo XII. Isanta Varia XII. Tripontio XII. Benonis VIIII. hic bisecatur via alterutrumque ejus brachium Lindum usque, alterum versus Viriconium protenditur sic, Manduessedo m. p. XII. Etoceto XIII. Pennocrucio XII. Uxaconia XII. Virioconio XI. Banchorio XXVI. Deva colonia X. fines Flaviæ & Secundæ, Varis m. p. XXX. Conovio XX. Seguntio XXIIII.

Iter II. à Seguntio Virioconium usque m. p. LXXIII. sic, Heriri monte m. p. XXV. Mediolano XXV. Rutunio XII. Virioconio XI.

Iter III. à Londinio Lindum coloniam usque, sic: Durosito m. p. XII. Cæsaro Mago XVI. Canonio XV. Camaloduno colonia VIIII. ibi erat templum Claudii, Arx triumphalis & imago Victoriæ Deæ. ad Sturium amnem m. p. VI. & finibus Trinobantum Cenimannos advenis Cambretonio m. p. XV. Sito Mago XXII. Venta Cenom. XXIII. . . . . . . . . . . . . Camborico colonia XX. Durali ponte XX. Durno Mago XX. Isinnis XX. Lindo XX.

Iter IIII. à Lindo ad Vallum usque sic: Argolico m. p. XIIII. Dano XX. ibi intras Maximam Cæsariensem, Legotio m. p. XVI. Eboraco municip. olim colonia sexta m. p. XXI. Isurio XVI. Cattaractoni XXIIII. ad Tisam X. Vinovio XII. Epiaco XVIIII. ad Murum VIIII. trans Murum intras Valentiam. Alauna amne m. p. XXV. Tueda flumine XXX. ad Vallum . . . . . . . . . .

Iter V. à limite Præturiam usque sic: Curia m. p. . . . . . . . . ad Fines m. p. . . . . . . Bremenio m. p. . . . . . . . . Corstopolio XX. Vindomora VIIII. Vindovio XVIIII. Cattaractoni XXII. Eboraco XL. Derventione VII. Delgovicia XIII. Præturio XXV.

Iter VI. ab Eboraco Devam usque sic: Calcaria m. p. VIIII. Camboduno XXII. Mancunio XVIII. finibus Maximæ & Flaviæ m. p. XVIII. Condate XVIII. Deva XVIII.

Iter VII. à Portu Sistuntiorum Eboracum usque sic: Rerigonio m. p. XXIII. ad Alpes Peninos VIII. Alicana X. Isurio XVIII. Eboraco XVI.

Iter VIII. ab Eboraco Luguvalium usque sic: Cattaractoni m. p. XL. Lataris XVI. Vataris XVI. Brocavonacis XVIII. Vorreda XVIII. Lugubalia XVIII.

Iter VIIII. à Luguballio Ptorotonim usque sic: Trimontio m. p. . . . Gadanica m. p. . . . . . . Corio m. p. . . . . . ad Vallum m. p. . . . . incipit Vespasiana. Alauna m. p. XII. Lindo VIIII. Victoria VIIII. ad Hiernam VIIII. Orrea XIIII. ad Tavum XVIIII. ad Æsicam XXIII. ad Tinam VIII. Devana XXIII. ad Itunam XXIIII. ad montem Grampium m. p. . . . . . . ad Selinam m. p. . . . . . . Tuessis XVIIII. Ptorotone m. p. . . . . . . . . . . .

Iter X. ab ultima Ptorotone per mediam insulæ Isca Damnonorum usque sic: Varis m. p. VIII. ad Tuessim XVIII. Tamea XXVIIII. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . m. p. XXI. in Medio VIIII. Orrea VIIII. Vittoria XVIII. ad Vallum XXXII. Luguballia LXXX. Brocavonacis XXII. ad Alaunum m. p. . . . . . . . Coccio m. p. . . . . . . . . Mancunio XVIII. Condate XXIII. Mediolano XVIII. Etoceto m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Salinis m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Glebon colonia m. p. . . . . . . . Corino XIIII. Aquas Solis m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ad Aquas XVIII. ad Uxellam amnem m. p. . . . . . . . Isca m. p. . . . . . . .

Iter XI. ab Aquis per viam Juliam Menapiam usque sic: ad Abonam m. p. VI. ad Sabrinam VI. unde trajectu intras in Brittaniam Secundam & stationem Trajectum m. p. III. Venta Silurum VIII. Isca colonia VIIII. unde fuit Aaron Martyr. Tibia amne m. p. VIII. Bovio XX. Nido XV. Leucaro XV. ad Vigesimum XX. ad Menapiam XVIIII. ab hac urbe per XXX. m. p. navigas in Hyberniam.

Iter XII. ab Aquis Londinium usque sic: Verlucione m. p. XV. Cunetione XX. Spinis XV. Calleba Attrebatum XV. Bibratte XX. Londinio XX.

Iter XIII. ab Isca Uriconium usque sic: Bultro m. p. VIII. Gobannio XII. Magna XXIII. Branogenio XXIII. Urioconio XXVII.

Iter XIIII. ab Isca per Glebon Lindum usque sic: Ballio m. p. VIII. Blestio XII. Sariconio XI. Glebon colonia XV. ad Antonam XV. Alauna XV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vennonis XII. Ratiscorion XII. Venromento XII. Margiduno XII. ad Pontem XII. Croco colana Lindum XII.

Iter XV. à Londinio per Clausentum in Londinium sic: Caleba m. p. XLIIII. Vindomi XV. Venta Belgarum XXI. ad Lapidem VI. Clausento IIII. Portu Magno X. Regno X. ad Decimum X. Anderida portu m. p. . . . . . . . . . . . . . . . ad Lemanum m. p. XXV. Lemaniano portu X. Dubrisi X. Rhutupis colonia X. Regulbio X. Contiopoli X. Durelevo XVIII. Mado XII. Vagnaca XVIII. Novio Mago XVIII. Londinio XV.

Iter XVI. à Londinio Ceniam usque sic: Venta Belgarum m. p. XC. Brige XI. Sorbioduno VIII. Ventageladia XII. Durnovaria VIIII. Moriduno XXXIII. Isca Damnon. XV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Durio amne m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tamara m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Voluba m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .Cenia m. p. . . . . . . . .

Iter XVII. ab Anderida [Eboracum] usque sic: Sylva Anderida m. p. . . . . . . . . Noviomago m. p. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Londinio m. p. XV. ad Fines m. p. . . . . . . . . Durolisponte m. p. . . . . . . . . . . . Durnomago m. p. XXX. Corisennis XXX. Lindo XXX. in Medio XV. ad Abum XV. unde transis in Maximam ad Petuariam m. p. VI. deinde Eboraco, ut supra, m. p. XLVI.

Iter XVIII. ab Eboraco per medium insulæ Clausentum usque sic: Legiolio m. p. XXI. ad Fines XVIII. . . . . . . m. p. XVI. . . . . . . . . . . m. p. XVI. . . . . . . . . . . . . Derventione m. p. XVI. ad Trinovam XII. Etoceto XII. Manduesuedo XVI. Benonnis XII. Tripontio XI. Isannavaria XII. Brinavis XII. Ælia castra XVI. Dorocina XV. Tamesi VI. Vindomi XV. Clausento XLVI.

Plurima insuper habebant Romani in Brittaniis castella, suis quæque muris, turribus, portis & repagulis munita.

FINIS ITINERARIORUM.

Quod hactenus auribus, in hoc capite percipitur pene oculis intuentibus, nam huic adjuncta est mappa Brittaniæ artificialiter depicta, quæ omnia loca cet. evidenter exprimit, ut ex ea cunctarum regionum incolas dignoscere detur.

† locus mappæ Brittaniæ † sed vide pag. 101.

CAPUT VIII.

LUSTRAVIMUS jam Albionem, disitæ non procul inde Hyberniæ, eadem, quâ hactenus usi fuimus brevitate, descriptionem daturi.

II. Hybernia omnium, post Albionem dictam nuper, maxumè est ad occidentem quidem sita, sed, sicut contra Septemtriones ea brevior, ita in meridiem sese trans illius fines plurimum protendens, usque contra Hispaniæ Tarraconensis septentrionalia, quamvis magno æquore interjacente, pervenit.

III. Mare, quod Brittaniam & Hyberniam interfluit, undosum & inquietum est, toto, ut author est Solinus, anno, non nisi æstivis pauculis diebus, navigabile. in medio inter ambas insula est, quæ olim appellabatur Monœda, nunc autem Manavia.

IV. Hybernia autem, & sui status conditione, & salubritate ac serenitate aëris, multum Brittaniæ præstat, ut opinatur Beda, ita, ut rarò ibi nix plus quam triduaria remaneat, nemo propter hiemem aut fœna secet aut stabula fabricet jumentis.

V. Nullum ibi reptile videri solet, nullæ viperæ aut serpentes valent. nam sæpe illò de Brittania allati serpentes mox, ut proximante terris navigio odore aëris illius adtacti fuerint, intereunt. quin potiùs omnia penè, quæ de eadem insula sunt, contra venenum valent. denique vidimus, quibusdam à serpente percussis rasa folia codicum, qui de Hybernia fuerunt, & ipsam rasuram aquæ imissam ac potui datam talibus protinus totam vim veneni grassantis totum inflati corporis absumsisse ac sedasse tumorem.

VI. Dives lactis & mellis insula, nec vinearum expers, piscium volucrumque, sed & cervorum caprearumque venatu insignis, ut author est venerabilis Beda.

VII. Cultores ejus, inquit Mela, inconditi sunt & omnium virtutum ignari, magis quam aliæ gentes, aliquatenus tamen gnari pietatis ad modum expertes. gens inhospita & bellicosa à Solino Polyhistore dicti sunt. sanguine interemptorum hausto prius victores vultus suos oblinunt. fas ac nefas eodem animo ducunt. puerpera, si quando marem edidit, primos cibos gladio imponit mariti, inque os parvuli summo mucrone, auspicium alimentorum leviter insert, & gentilibus votis optat, non aliter quam in bello & inter arma mortem oppetat. qui student cultui, dentibus mari nantium belluarum insigniunt ensium capulos, candicant enim ob heburneam claritatem. nam præcipua viris gloria est in armorum splendore.

VIII. Agrippa, geographus Romanus, longitudinem Hyberniæ DC. millia passuum esse, latitudinem verò CCC. statuit XX. olim gentibus habitata, quarum XIIX. littus tenebant.

IX. Hæc autem propria Scottorum patria erat, ab hac egressi, tertiam in Albione Brittonibus & Pictis gentem addiderunt. sed non idem cum magno authore Beda sentio, qui Scottos peregrinos esse affirmat. nam, ut existimo, suam ex Brittania non procul sita originem duxerunt, inde trajecisse, atque in hac insula sedes occupasse, fidem faciunt authores. certissimum verò est Damnios, Voluntios, Brigantes, Cangos aliàsque nationes origine fuisse Brittanicâ, quæ eò postea trajecerunt, postquam, vel Divitiacus, vel Claudius, vel Ostorius, vel Duces alii victores illis domi tumultum fecerant. pro ulteriori argumento inservit lingua antiqua, quæ cum antiqua illa Brittanica & Gallica non parum consonat, id quod omnibus, utriusque linguæ gnaris satis planum videtur.

X. Septentrionali Hyberniæ lateri obtenditur Oceanus Deucaledonicus. orientale tegunt Vergivus & Internus. Cantabricus verò australe, uti occidentale magnus ille Brittanicus, qui & Athlanticus Oceanus, quem nos quoque ordinem secuti dabimus insulæ & præcipuorum in illa locorum descriptionem.

XI. Illud, quod ab Oceano Deucaledonico alluitur, hujus insulæ latus habitabant Rhodogdii, cujus metropolis Rhobogdium erat, in quorum orientali regione situm erat ejusdem nominis promuntorium, in occidentali, Boreum promuntorium. fluvii verò Banna, Darabouna, Argitta & Vidua, austrum versus à Scottis ipsos separabant montes.

XII. Infra promuntorium Boreum littus Brittanici maris ad Venicnium usque caput incolebant gentes Venicniæ, quibus nomen debent ab illis dictæ vicinæ insulæ Venicniæ, inferius ad ostium usque Rhebii fluminis, quarum metropolis Rheba. infra Rhebeum Nagnatæ habitabant ad Libnium usque, quorum celebris erat ejusdem nominis metropolis. Austrum versus in recessu sinus Ausobæ siti erant Auterii quibus urbium caput erat ejusdem nominis. Inferiorem ejusdem regionis partem occupabant Concangii, ad quorum fines austrum versus manabat Senus, amplus omnino fluvius, cui adjacebat urbium primaria Macobicum. in angustum heic apicem coarctata desinit Hybernia. prope Austrinum promuntorium, ad flumen Senum, sedes habebant Velatorii quorum metropolis Regia, fluviusque Durius. Lucani verò habitabant, ubi Oceano miscetur fluvius Ibernus.

XIII. Ultra Austrinum meridionale insulæ latus ab eodem promuntorio ad Sacrum usque extremum tendebat. Ibernii ad illud habitabant, quibus metropolis Rhufina. hinc fluvius Dobona, ac deinde Vodiæ cum promuntorio ejusdem nominis, quod promuntorio Albionis Antivestæo obvertitur, distans inde milliaribus CXXXXV. non procul inde Dabrona fluvius Brigantum regionis terminus, qui fines regionis fluvium Brigas & urbem habebant Brigantiam.

XIV. Pars hujus insulæ, à Sacro promuntorio ad Rhobogdium usque extensa, Orientalis censetur. habitantes supra promuntorium Sacrum Menapii, primariam habebant ejusdem nominis urbem ad fluvium Modonam. hinc ad Menapiam, in Dimetia sitam, XXX. milliaria numerantur, ut Plinius refert. harum unam, quam nam verò incertum, patriam habebat Carausius. ultra harum terminos metropolin Dunum habebant Cauci, quorum fines alluebat fluvius Oboca. Teutonicæ binas has nationes originis esse extra dubium est. incertum verò quo tempore primùm in has terras eorum majores trajecerint. brevi ante Cæsaris in Brittaniam transitum id contigisse maxumè videtur probabile.

XV. Eblanæ ulterius habitabant, primariam verò ad Lœbium flumen habentes Mediolanum. Septentrionali viciniores Voluntii civitatem habebant Lebarum, fluvios autem Vinderum & Buvindam. superiorem his insulæ partem, Rhobogdiis affinem, tenebant Damnii, his urbium caput Dunum, ubi sepulti creduntur D. Patricius, D. Columba & D. Brigitta, eodem tumulo reconditi.

XVI. Restat jam, ut eorum, qui interiorem hujus insulæ partem habitabant, populorum mentio injiciatur. contermini Caucis & Menapiis, supra Brigantes autem, incolebant Coriondii, reliquam insulæ partem Scotti habebant, quibus Scotiæ nomen tota exinde debet. plures inter, quas illi habebant. civitates præ cæteris innotuerunt tantum duæ, quarum ad nos pervenit memoria. altera Rheba ad flumen & lacum Rhebium, Ibernia altera, sita ad orientale Seni fluminis latus.

XVII. Non possum non hoc loco monere Damnios, Voluntios, Brigantes, & Cangianos omnes fuisse Brittanicæ originis nationes, quæ, cum vel ab hoste finitimo non daretur quies, vel tot tantaque exigerentur tributa, quibus solvendis se impares intelligerent, sensim, novas quæsituræ sedes, in hanc terram trajecerant. dictum jam antea de Menapiis, Chaucis, nec de iis, quæ offeruntur ulterius, plura occurrunt, quibus tutò fides potest haberi. refert quidem, Augustæ historiæ scriptor, Tacitus, quod pluribus, quam Albion, peregrinis Hybernia fuerit frequentata. at, si res ita revera se habuisset, vix dubitandum videtur, plura nobis de statu Hyberniæ & fide digniora Veteres fuisse relicturos. relicturoque jam michi descriptionem Hyberniæ non abs re fore videtur docere, hanc, non armis, sed metu tantum sub Romanorum redactam fuisse imperium. quin potius Regem Ptolemæum in secunda Europæ tabula, aliosque veterum inclutissimorum geographorum in situ illius delineando errasse, utpote qui hanc non solum justo longius à Brittania, sed etiam prorsus à parte boreali provinciæ Secundæ, statuerunt; id quorum ex ipsorum libris & Tabulis huc spectantibus patet abunde.

XVIII. Super Hyberniam sitæ erant Hebudes, V. numero, quarum incolæ nesciunt fruges, piscibus tantum & lacte viventes. Rex unus est, ut scribit Solinus, universis. nam quotquot sunt, omnes angusto interluvio dividuntur. ille Rex nichil suum habebat, omnia universorum. ad æquitatem certis legibus adstringitur, ac, ne avaritia à vero rectoque eum seduceret, discebat ex paupertate justitiam, utpote cui nichil esset rei familiaris, verum alitur è publico. nulla illi dabatur fœmina propria, sed per vicissitudines, in quamcunque commotus fuisset, sibi vendicat usurariam, unde ei nec votum, nec spes conceditur liberorum. de Hebudibus hisce nonnulli scripserunt. dies continuos XXX. sub bruma esse noctem, sed Dictator Cæsar nichil de eo, studiose licet inquirens, reperiebat, nisi, quod certis ex aqua mensuris breviores fuisse noctes quam in Gallia intellexerit.

XIX. Secundam à continenti stationem Orcades præbent, quæ ab Hebudibus porrò, sed erroneè, sunt VII. dierum totidemque noctium cursu, ut scripserunt nonnulli, numero XXX, angustis inter sese deductæ spatiis, vacabant homine, non habebant sylvas, tantum junceis herbis horrescentes. cætera earum nil nisi arenæ & rupes tenent, ut ego, ex Solino cum aliis colligi posse, habeo persuasum.

XX. Thule ultima omnium, quæ Brittanicæ vocantur, Belgarum littori apposita statuitur à Mela. Græcis Romanisque celebrata carminibus, de quo Homerus Mantuanus:

————& tibi serviat ultima Thule.

in ea solstitiô nullas esse noctes indicavimus, cancri signum Sole transeunte, ut author est Plinius, nullosque contra per brumam dies, hæc quidem senis mensibus continuis fieri arbitrantur, qui hic habitant, ut refert Solinus, principio veris inter pecudes pabulis vivunt, deinde lacte, in hyemem conferunt arborum fructus. utuntur fœminis vulgo, certum matrimonium nullis. Thule autem larga & diutinâ pomonâ copiosa est, ut tradit idem author. ultra Thulen unius diei navigatione accepimus pigrum esse & concretum mare, à nonnullis Cronium appellatur. à Thule in Caledoniam bidui navigatio est.

XXI. Thanatos insula alluitur freto Oceani, à Brittaniæ continente æstuario tenui, Wantsuam dicto, separata, frumentariis campis felix, & gleba uberi, nec tantum sibi soli, verum & aliis salubribus locis, ut author est Isidorus, cum ipsa nullo serpatur angue, asportata inde terra, quoquò gentium invecta sit, angues necat. hæc non longe abest à Rhutupi sita.

XXII. Vecta, à Vespasiano devicta olim, insula est, proximum Belgis habet ab oriente in occasum XXX. circitur millia passuum, ab austro in boream XII. in orientalibus suis partibus mari VI. millium, in occidentalibus III. à meridionali supra scripto littore distans.

XXIII. Præter supradictas insulas fuerunt etiam VII. Acmodæ, Ricnea, Silimnus, Andros, Sigdiles XL. Vindilios, Sarna, Cæsarea & Cassiterides.

XXIV. Sena, Ossismicis adversa littoribus, Gallici Numinis oraculo insignis est, ut author est Mela. cujus antistites, perpetua virginitate sanctæ, numero IX. esse traduntur, Senas Galli vocant, putantque ingeniis singularibus præditas, maria ac ventos concitare carminibus, seque in quæ velint animalia vertere, sanare quæ apud alios insanabilia sunt. scire ventura & prædicere. sed non nisi deditæ navigantibus, & ob id tantum ut se consulerent eò profectis.

XXV. Reliquæ Albioni circumfusæ minoris peripheriæ & momenti insulæ ex depictæ adjectæque mappæ inspectione melius, quam ex nudo quodam recensu, censeri ac dignosci possunt. heic itaque subsisto meumque his rebus locatum studium Benevolo Lectori ejusque favori & judicio studiose commendo.

EXPLICIT FELICITER ,

Deo juvante, Liber primus Commentarioli geographici de situ Brittaniæ, & stationum quas Romani ipsi in ea insula ædificaverunt, per manum meam Ricardi famuli Christi & monachi Westmonasteriensis. Deo gratias.