Een tragische dag.

“Wee, wee, wee wie het weet!

Melodieën van leed

Omruischen me als regenvlagen:

En roepen: Vergeet! Vergeet!”...

(Albert Verwey.)

“Ik weet niet waar ik sterven zal.”

(Multatuli.)

“Wellicht zullen de dames het wel het aangenaamst blijven achten, om alleen huishoudelijken arbeid te doen”....

(Bijdragen tot den strijd over God, Eigendom en Familie, Mr. S. van Houten).

Nog nimmer had de uchtendstond zóó vroeg goud in den mond gehad.

Om vier uur, klaar-lichte dag, keek de heer Zwaluw, geel-gróen en verwezen, op z’n horloge.

’t Ongeluk zette niet dadelijk in—althans mevrouw sliep, ’t hoofd op den ballastzak van ’r verhavende machine.

Met ’t pessimisme der on-uitgeslapenheid, keek-ie ’t plateau af, dat er inderdaad onsmakelijk uit zag.

De planken, groenig beslagen, in de voegen verweerd, hadden bergen en dalen van wat ’r vróéger, gister nog gehuisd had.

Hier en daar was ’n deel vermolmd, maar ’t luik, pas vernieuwd en geteerd, lei zoo solide als de deur van ’n brandkast.

Zachjes loopend, keek-ie omlaag.

De kleinste diepte was zeker dertig, veertig meter.

Je kon je geen gemeener gevangenis fantaseeren.

De dood, honger óf ’n verlossende begrafenis—anders was ’r geen uitweg.

In elk geval, hij zou ’t mogelijke doen.

Snel z’n jas uittrekkend, schoot-ie z’n overhemd over ’t hoofd, bond een der mouwen aan de stang der vliegmachine. ’n Noodvlag die ze zouen begrijpen, als, àls, àls de een of ander, ’n bedelaar of landlooper voorbijkwam.

Er woei ’n zuidwesten-windje—de hemel leek druilig.

Het hemd flapperde, klepperde, wekte mevrouw en Amélie.

“Goeien morgen, pa—plezierig geslapen?”—, vroeg Amélie, goed-gehumeurd als altijd.

“Hoe komt dat hèmd daar?”—, vroeg mevrouw knorrig.

“’n Noodsein,” lei meneer uit.

“Wil je ons nóg belachelijker maken dan we al zijn,” kibbelde ma: “’n hemd zònder knoopies, ’n hemd vol olie van de sardines!”....

“Jij komt lekker an ’t ontbijt,” verweet hij, de omstandigheden vergetend.

“’t Ontbijt,” schamperde mevrouw: ”’k wou dat je me eerst waschwater bezorgde èn ’n tandborstel èn me pasta, ’n Vrouw die met jóú getrouwd is, wordt ’n straatslijpster”....

“Kind,” sprak hij lief: “laten we ’t leed opgewekt dragen. We zìjn nou eenmaal gepiept”....

’r Oogen keken ’m vernietigend aan. Geen kopje thee op ’r bèd, geen behoorlijk ontbijt, geen bad—thuis ’n schandaal zonder eind en ’n man die ’r pret in had van pièpen te blijven spreken.

“Ma wees u nou gezellig,” suste Amélie: “u zal zien ’r wòrdt begraven. Als ’k ’n stoet zie ankomen, gil ’k ’t uit!”

Gezellig zijn! Hoe kòn men ’t woord over de lippen krijgen. Smeriger, afstootender uithoek was niet te bedenken. En op diè griezelige, kleverige guano-belt had ze geslápen!....

1) Aan de ééne zijde gaven het vijfde en zesde kapittel mij niet de ontroering, die men voor àlle kunst en zeer zeker voor die van verluchting noodig heeft, aan de àndere zijde—dat sloeg den doorslag—verzocht mij de uitgever, eerst vriendelijk, daarna met besliste verbolgenheid, om een weinig te bedenken dat Holland geen land is voor een boek met véél clichés. In de nog vriendelijke bui, zeide hij: “Amice, op ’n vèl meer of minder, kijk ’k niet, omdat ’k bij de aanbiedingsreis toch ’n bepaald kwantum genoemd heb, maar zùlk ’n stortvloed van teekeningen is mij geen vriendschappelijke daad.” In de verbolgen stemming werd hij echter gròf, en sprak: “Falkland, schei in ’s hemelsnaam uit met dat geknoei, dat mij per vierkanten centimeter cènten kost!” Alles tezamen genomen—ook bij de dièpste ontroering in dezen materiëelen tijd, moet men z’n connecties ter wille zijn—achtte ik het beter de vorige kapittels zònder schoone teekeningen te laten. Bij het hemd op den toren, het hemd zoo zwaar van tragiek als Oedipus’ uitgestoken oogen, moest ’k m’n emotie in m’n pen storten. Zelden, in mijn veelomvattende kennis der wereldliteratuur, sprak een manshemd van grooter noodlot, zelden heeft mijn teekenstift zwaarmoediger getrild dan in dit keeltoenijpend geval, zelden werd het floers voor m’n oogen troebeler, intenser dan bij dèze krabbel. De lezeres gelieve zich overigens de duizelingwekkende hoogte van 40 meter, welke de techniek van géén boek verdragen kan, nader uit te meten. Om den held van dit verhaal niet te blameeren, hecht ik er aan te verklaren, dat eerst toen ’t cliché gereed was, mij de pijnlijke fout opviel van het P. Z. 12. Een zoo gedistingeerd heer, met ’n villa, ’n auto, electrisch licht enz., heeft méér dan twaalf overhemden. ’k Kan deze fout in de teekening alleen verontschuldigen, door de bewogenheid van ’n gemoed bij het inleven in de stemming....

S. F.

“Pièt,” dolk-stak mevrouw—in paroxysme van ijskoud-gehouden verontwaardiging, staken waarlijk ’r Piet-en als dòlken—“Piet, je maakt dat ’k van jóúw smerigen toren kom—en onmiddellijk—anders besterf ’k ’t—kan je me als lijk na benejen brengen.”

“In godesnaam,” zei-ie geduldig.

’t Geval bracht vanzelf mee, dat je ’n boel moest slikken en kroppen.

Thuis, als ze ongenietbaar was, maakte je korte metten, vluchtte je naar de knutselkamer of naar de soos—de soos—de sóós—sentimenteele droom in de wolken!—de soos met ’r vleeschcroquetjes en zoute krakelingen—de soos met ’r hompjes kaas bij sherry en port—de op dién afstand tot n’ ideaal aan-fleurend beeld....

Thuis zou-ie ’r allang van door zijn gegaan—thuis aarzelde-die zelden als ’r gezicht de speciale wrange trekken kreeg, die elk man van z’n vrouw, elke vrouw van ’r man kent, de speciale èn wrange èn positief-waarschuwende, waarvan ’n vreemde geen weet heeft, waarvan nièmand het innerlijk wezen ontleedt—, de speciale èn wrange innig-aan-’t-dierbaar-gelaat verbondene, die tot het tééderst huwelijks-spel behooren, omdat je alleen aan zéérgeliefden ’t profond négligé van je materie en je ochtend-humeur toe-vertrouwt.

Thuis zou Pieter Zwaluw snel hebben af ontbeten, wéter der beteekenissen van groeven, schaduwen, vermagerinkjes in en om twee bekende oogen—, hier, op de ruïne van Koepelsteyn, stond je weerloos.

Man en vrouw waren beslist nièt geschapen voor ’n nest, voor ’n besloten nest, voor ’n nest dat enkel nèst was.

Misschien in de éérste weken der zoete verteedering die wittebrood heet, de dagen dat je glimlacht als ’n geliefd hakje je eksteroog betreedt—gezocht beeld, daar teederen in diè uren àlles soigneeren—misschien dàn zou ’n wolken-nest ’n idylle zijn—hier, bij ’n vrouw met dè speciale èn zure trekken, ’n vrouw met nachtuilenzwam an ’r kleeren en ’n bróék aan, hier voelde je ’n leegte in de gloeiende-aaneen-smeding-van-twee-zielen.

Vondel kon dàt niet bereeknen—’t lief en leed nà verbrande vleuglen—op ’n torenstomp.

“Piét,” hernam mevrouw na eene vonkende stilte: “’t heeft lang genoeg geduurd.”

“Dat ben ’k met je eens,” zei hij weder gedwee: “verbéél je nou dat je thùis zit—laten we ontbijten, ’n Leege maag is de dood voor alle energie”....

Mevrouw keek somber over de tinnen naar ’t uitgezocht landschap voor-zenuwlijders.

Je kon je adem hóóren.

“Ma, vin u ’t niet éénig dat we met z’n drieën gevangen zitten?”—, vroeg Amélie om ’r moeder op te vroolijken: “ma wil u ’n stukje worst?”

“Géén worst,” gebood papa: “de worst blijft ’t langste goed—eerst de kippekluif”....

“Kippekluif—op me nùchtere maag!”—, viel mevrouw uit, zich kittig omkeerend.

“Kind, bedwing je humeur,” suste Pieter zéér voorzichtig: “ik heb honger”....

In geen twaalf uur had-ie behoorlijk gegeten. Z’n maag rommelde onkiesch.

’t Viel niet mee. Zóo als-ie z’n hand naar ’n vlerk uitstrekte zòng de kip. ’n Zwarte zwerm vliegen, die gesmuld had, stoof omhoog.

“Nou dat nog!”—, zuchtte de heer Zwaluw, ’n vies gezicht trekkend. De kip was innig veradellijkt, òn-welriekte.

“Da’s jammer,” praatte Amélie: “dan hebben we niet veel meer, pa.”

Het was droevig en verontrustend.

Van ’n halve flesch wijn, drie aangebroken kadetjes, ’n restant sardine, ’n mep worst en geurende kluifjes, zouen ze ’t met d’r drieën bezwaarlijk dàgen uithouden.

“Geef mij één sardine en ’n half broodje,” sprak pa maag-rommelend ernstig: “en bewaar de worst tot ’t diner-tijd is.”

Twaalfuur gaf-ie cadeau.

“Hier ma—heb u ook één sardine en ’n half broodje—dan houen we voor zes uur één kadetje met z’n drieën en ’n schijf worst over. Eenig! Eenig!”

“Als je nog één keer dat hátelijk woord zegt,” driftigde ma, onuitsprekelijk ongelukkig.

“Maar ma-lief”....

“Hou je mond”....

“Maar ma”....

“Ga de kamer uit!”—, dreigde ma, zooals ze thuis dee.

Dat bezorgde meneer ’n stuip-lach. ’t Was onbetaalbaar.

Mevrouw keek sip over de tinnen.

“Ma-lief, eet u nou—’t is pas vijf uur—eerst over twaalf uur dineeren we”....

“Ik kan niks door me keel krijgen,” zei ma nerveus.

“Dat helpt,” zei meneer.

“Schuif u dan gezellig bij, ma,” vriendelijkte Amélie.

Ma antwoordde niet.

“Mag ik de sardine-bus uitsoppen, pa?”—, vroeg Amélie, na ’n stilte van kleine-hapjes-gekauw.

“Néé,” zei Pieter: “niet alles in-eens opschròkken”....

Gemoedelijk stak-ie ’n sigaar op, nam ’n slok wijn uit den kroes met de initialen A. Z.

De omstandigheden in aanmerking genomen, zou-ie zich vrij behaaglijk gevoeld hebben, hadde mevrouw niet één opmerking gemaakt, die ’m de gemeen-zwarte zij van ’t geval als ’n duizeling dee ondergaan.

“Bij half zes,” sprak ze over de tinnen, naar de eenzame verte van boomen en boomen: “bij half zes—nou staat Chris op—zéven uur komt de bakker—de bàkker”....

De bàkker.

Als ’n bliksemflits zigzagde dat kalm-gewone woord Casa Cara’s beeld voor Pieter’s oogen.

Hij had de huisdeur op ’t nachtslot gedaan—de sleutelprop zat in z’n zak.

De bàkker.

Door ’t luikje zou Chris ’t hard-gebakken Duitsch, ’t roggetje en de pain-de-luxe-jes aannemen.

De bàkker.

Dan zou ze de trap opstommelen, aan de kamerdeur kloppen, tot ze já hoorde roepen.

Als ze géén ja hoorde, zou ze nog eens kloppen, net zoolang tot hij, die ’r niet was já zei, of zij die ’r niet was, já knorde.

De bakker.

Groote genade—de bàkker!

Dan zou Chris, die wel is niét wàchtte tot ’r geantwoord werd, omdat als ze te drùk porde, hij èn zij uit d’r humeur an ’t ontbijt kwamen, naar de badkamer sjokken en ’t bad vol laten loopen.

De bakker.

’t Bad.

Dan dekte ze, haalde Kobus de kranten en brieven uit de bus, die-ie naast zíjn bord lei.

En als ze dan benejen kwamen—terwijl ze d’r nièt waren—dampte de thee genoeglijk, geelde de kaas in de stolp, molligden de gekookte eieren in de dopjes....

De bakker. ’t Bad. ’t Ontbijt. De thee. De halfzachte eitjes....

Even schemerde alles voor Pieter’s rustig-burgerlijke oogen—flauw praatte-die na:

....“Ja, om zeven komt de bakker, de bakker”....

“En om half acht de melkboer,” zei mevrouw in tonigen cadans, alsof ze ’n vers reciteerde.

“O, jee—om acht de kruijenier,” schrikte Amélie.

“En om negen de sláger,” hernam mevrouw: “goeie hemel—de slager. ’k Heb ’m gister voor vandaag ’n lamsbout opgegeven”....

“Die zal door ’t luikje moeten—de deur is op ’t nachtslot,” sprak meneer somber.

“En de klokkenmaker—me nááister,” zei mevrouw zoo tragisch dat ’t op de planken gedaan zou hebben: “me naaister die om acht uur voor de deur staat.... Kan de nááister door ’t luikje?

“Nee, diè kan ’r niet door,” haperde hij: “die kan ’r vermoedelijk niet door. Misschien....”

1) Men moet wel in staat van òngewone kwade trouw zijn, als men de massief-heid der in plan gebrachte deur miskent. Rechts bevindt zich de villa Casa Cara, met de garage voor automobielen, de benzine-bergplaats, de broeikassen enz. Daar van mij uitsluitend eene massieve deur, met een luikje en een naamplaatje gevergd werd, achtte ik het onnoodig de rechts liggende architectonische schoonheden der villa met haar gerieflijkheden en modern comfort te ontwikkelen. Ik kàn het. Het ligt in het bereik mijner veelzijdige gaven. Parole d’honneur! Links, dadelijk naast het trappenhuis, heb ’k gepoogd, struikwerk, bloeiende heesters, aucuba’s, hulsten, rhododendrons etc, in weligen bloei, te verluchten. Evenwel—en ’k zeg dit in volste openhartigheid, daar ’n liegend kunstenaar ’t allerbelabberdst wezen van God’s schepping is—het was mij niet geoorloofd en vergund deze lieve natuur-dingen naar de Natuur te neelmeijeren, om de eenvoudige reden, dat ’k deze voortreffelijke schets in de maand December 1904 op de Stadhouderskade 64 te Amsterdam voleindigde en ’k voor éénige natuur keien en opgebroken wegen (voor de rioleering) aantrof. Meerderen zullen dit kunnen bevestigen. Welnu, het is alleen den illustratoren-bij-de-gratie-des-Heeren gegeven, om heerlijke voorjaars-of zomerbloesems des winters te belijnen. La nature vue à travers d’un tempérament ... Mijn temperament zag kniezige wegen, onzindelijk, bloesemloos. Derhalve dreef ’k op m’n fantasie, ver-wormstoken door kerstboom-souvenirs. Het groen bladdert niet voldoende, doch de wulpsche vrijmoedigheid der Lente is er in. Ten overvloede verlokte mij de beeldkeuze van den auteur, die nederschreef: “Hij kalde in schrik, voor z’n geestesoog het luikje (a), ’t naamplaatje, de massieve deur ziend”.... Dat kallen in schrik schijnt mij voorbeeldig in het struikwerk bereikt. De sensatie althans. Het onwezenlijke.

S. F.

P. S. Ofschoon ’t zeer hinderlijk is, bij een noot ’n P. S. te voegen, moet ’k alsnog observeeren, dat de zwarte moppen, rechts van de teekening, zoogenaamd abusievelijk in cliché zijn gebracht. Vermoedelijk zijn dezelve mij in de December-dagen van 1904 uit de pen gewiegeld bij de lezing van eenige onaangename pers-beoordeelingen over ànder werk. Mon Dieu, men is mènsch. Schokloos gaat ’n critiek aan niemand voorbij. Zal de Pers dan nooit leeren?

Hij kalde in schrik, voor z’n geestes-oog het luikje (a), ’t naamplaatje, de massieve deur ziend.

“En de beambte van de gasfabriek,” ijlde mevrouw: “die elken tweeden Zaterdag van de maand komt”....

“Die kan ’r ook niet door,” knikte meneer, de sigaar, die uit was gegaan, bestarend.

“En we krijgen vanmiddag visite van de Leurings, pa—ze komen zeker”....

“Wat ’n schandaal! Wat ’n opschudding,” praatte mevrouw over de tinnen—“en daar éét hij bij—daar kan hij bij éten!”

Het laatst gram genoegens was heen. De heer Zwaluw zat bezorgd op de groene planken van den toren.

De duiten, die hij in ’t zakje te doen had, hield-ie verstandig voor zich.

Hij had ’n timmerman besteld om tien uur en ’n loodgieter om half elf, voor geknutsel in z’n studeerkamer.

’t Zou ’n opstoot worden van belang.

Meneer, mevrouw, de dochter uit ’t huis verdwenen—de deur op slot—en Kobus die orders had z’n mond te houden....

“Nou, Pièt,” dolk-stak mevrouw: “wat zeg je daar van?”

“Ik zeg niks,” zei hij geslagen: “’t wordt ’n miserabele historie. Misschien beleven we de oplossing niet.”

“O, o,” snikte mevrouw, haar tranenloop van den nacht hervattend: “zoo troost-ie je—zoo troost-ie je”....

Meneer antwoordde niet. Grimmig stond-ie op, sloeg de smullende vliegen van de worst en z’n zakmes openend, begon-ie de vermolmdste planken te bewerken.

“Pa wil ik u hèlpen?”—, vroeg Amélie, thans ook down: “’k heb ’n nagelschaartje”....

“Nee,” weigerde pa stug, ’t mes bekijkend dat al dadelijk ’n punt verloor. IJverig peuterend, krabde hij, ’t hoopje vezels te zaam vegend, tot die op gezond hout stiet—en ’t mes bij ’t heft knapte.

“Wel vervloekt!”—, zei-ie driftig.

“Als we wéer vliegen, nemen we postduiven mee, pa—vin u niet, pa?—dan kan dat ons niet overkomen—hè, pa? dan, dan....”

Pa zat in versteend zwijgen.

Tegen elf uur scheen de verlossing te naderen, ’n Man stapte aan door de struiken.

“Goddank!”—, riep mevrouw, omlaag hé-hé-end.

De man keek niet op, strompelde moeilijk.

Als bezeten schreeuwde pa, ’t hemd met forsche rukken zwaaiend. De man keek nièt.

“Ach, ach,” zuchtte Amélie, “nou begin ’k ’n béétje te begrijpen wat schipbreukelingen voelen, als ze in ’n bootje dobberen en ’n groote schuit voorbij stoomt! Man! Hé! Meneer! Hé!”

De man keek nièt, stapte ’t kerkhof langs in de richting van ’t dorp. Z’n gelaat konden ze herkennen. Ze hadden in elk opzicht pech: ’t was de bijziende, doove bedelaar, die eens in de veertien dagen de villa’s afliep.

“Hònderd keer heb ’k ’m centen gegeven—de ezel!”—, klaagde ma.

“Hé!”—, brulde meneer nog eens en nog eens. De man verdween.

’t Begon stevig te regenen.

“Half twaalf,” zeide mevrouw triestig: “op ’n begrafenis hebben we vandaag géén kans meer.”

“Nee,” heimweede Amélie. Nooit, nooit werd ’t later dan elf, om vóór koffie binnen te zijn.

Verkleumd door den wind en door-regend, hurkten ze bij mekaar, om beurten over de tinnen kijkend. Nou waren de bakker, de melkboer, de slager, de kruienier, de klokkenmaker, de naaister, de man van de gasfabriek, de timmerman, de loodgieter, voor ’t luikje met Chris’ ontdaan gezicht gewéést.

“’k Nam net zoo lief met z’n allen morfine in,” zei Pieter moedeloos nederliggend.

Hij was dood-op van ’t loopen, ’t knielen, ’t hurken, voelde zich ziek van de ééne sardine, ’t halve broodje, den slok wijn, de natte kleeren.

Mevrouw, angstig-bleek, at wòrst. Ze kon ’t niet langer uithouden. Vel en al slikte ze gretig—tot an ’t streepje dat Pieter getrokken had.

Amélie hield de wacht, bibberend, kijkend naar de boomtoppen, ’t gras, de struiken, de zerken van ’t kerkhof.

Zeurig tekkerde de regen, de bladeren benee beritslend, ’t toren-plat smijdig verslijkend.

De uren kropen.

’t Was ’n dag, zoo oneindig, zoo noest-lang, dat ze vermoeid insliepen, meneer languit ronkend, mevrouw zittend tegen de borstwering, Amélie hangend over de tinnen.

Toen ze ontwaakten, was ’t nòg dag, bijna scheemring.

Sprakeloos aten ze de laatste millimeters worst, de laatste kruimels brood.

De regen stroomde sterker.

Uitgeput leien mevrouw en Amélie in de nattige bulten, pogend te slapen.

Meneer, die de acetyleen had opgestoken—nog ’n uur kon die brànden—bestaarde de duisternis.

Dan, bij ’t licht der lamp, nam-ie z’n notitieboek, begon te schrijven.

“Pa—wat doet u?”—, fluister-vroeg Amélie.

“’k Stel orde op me zaken,” zei-ie bot; “’k maak me testament”....

“Pa, hoe àkelig!”

“Heb jij ook nog ’n wil, kind?”—, vroeg-ie vaderlijk-zacht.

“Nee, pa—’k ben willoos”....

“Keer je dan om,” zei-ie, ’t schriftuur opbergend.

“Wat gaat u doen, pa?” sprak ze angstig om z’n wanhopige gebaren.

“Me overhemd antrekken, kind—als ze ons over ’n paar maanden waarnemen, wil ’k fatsoenlijk in m’n klééren gevonden worden. Keer je om”....

Het natte hemd glibberde over z’n tricotschouders en op de fatale vliegmachines hurkend, begon-ie blazend te snurken.