Front matter

అవంతీ ప్రచురణలు 4.

ఓనమాలు

రచన:

మహీధర రామమోహనరావు

సోల్ డిస్ట్రిబ్యూటర్లు:

విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం,

విజయవాడ-2

మొదటి ముద్రణ

1956

వెల

రెండు రూపాయల పావలా

అవంతీ ప్రెస్

రాజమండ్రి

1947….

….నాటి తెలంగాణా ఒక అగ్నిగుండం.

దుస్సహమైన జాగీర్దారీ వ్యవస్థను నిర్మూలించగల పోరాటాల్ని ప్రజానీకం సాగిస్తూంది. వాటినన్నింటినీ ఒకే జెండా క్రిందికి తెచ్చి, రాజకీయ నాయకత్వం సమకూర్చడానికై ఆంధ్రమహాసభా, కమ్యూనిస్టు పార్టీ సన్నాహాలు సాగిస్తున్నాయి.

రెండో వైపున – విదేశీ పాలనకూ, సంస్థానాధీశుల నిరంకుశ పాలనకూ వ్యతిరేకంగా జాతీయ ప్రజాతంత్ర పోరాటాలు తెలంగాణాన్ని అలుముకొంటున్నాయి.

ప్రజాతంత్ర హక్కులకై సాగుతున్న ఈ పోరాటాలు ఐక్యతను కూర్చుకొంటూ నిజాము పరిపాలనా యంత్రాన్ని మొదలంట కదిల్చివేస్తున్నాయి.

ఈ దశలో …

విచ్ఛిన్నమైపోతున్న జాగీర్దారీ వ్యవస్థను రక్షించగల శక్తి నిజాము ప్రభుత్వానికి లేదని గ్రహించిన భూస్వామ్యవర్గం నూతన నాయకత్వం కొరకై వెతుకులాడుతూ జాతీయోద్యమంలో తనకు రక్షణనివ్వగల శక్తుల్ని చూసుకొంది.

సమాజంలో తనకున్న బలం క్రమంగా క్షీణించి పోతూంటే, కూలిపోతున్న తన అధికారాన్ని పరిరక్షించుకొనేటందుకై మతవాదుల్నీ, రౌడీల్ని సమీకరించి విధ్వంసకాండకు పూనుకొంది నిజాము సర్కారు.

ప్రజానీకానికీ, ప్రతిరోధ శక్తులకూ మధ్య జరిగిన ఈ ఘర్షణలలో తెలంగాణా ఒక అగ్నిగుండమే అయింది.

ఆనాటి సంఘర్షణలే నా ఈ నవలకు కథావస్తువు. సుదీర్ఘమైన ఈ నవలలో మొదటి భాగం పాఠకుల ముందుంచుతున్నా. త్వరలోనే మిగతావీ.

విజయవాడ,

20-3-56

రచయిత.

భూమి కోసం భుక్తి కోసం నిగళబంధ విముక్తి కోసం నేల కొరిగిన తెలుగు జోదుల కిత్తు నంజలులు.

కృతజ్ఞత

తమ పత్రికలో ధారావాహికగా వెలువడిన ఈ నవలను పుస్తకరూపంలో ప్రచురించుకొనుటకనుమతించిన విశాలాంధ్ర సంపాదకులకు -

రచయిత.

ఓనమాలు (మొదటి భాగం)

ఒకటో ప్రకరణం.

నెత్తిన తన్నుతూన్న కాకుల్నీ, గోరింకల్నీ తప్పించుకుంటూ చక్కర్లు కొడుతున్న ఓ గద్ద దీర్ఘప్లుతంలో కృష్ణ నామస్మరణ చేస్తూంది.

ఏప్రిల్ నెల. ప్రొద్దుట ఎనిమిదింటికే ఎండ భగ్గుమంటూంది. ఎర్రగా కనిపిస్తున్న నేల వేగి పోయినట్లు పొగలు చిమ్ముతూంది.

కనుచూపు మేరలో పచ్చదనమే కనబడని పర్రభూమి. అక్కడా అక్కడా చాపంతమేరా, చదరంతమేరా పండి, ఎండి గోధుమ రంగులీనుతున్న అవిరిగడ్డి మాసికలు; ఆ అవిరిగడ్డి కూడా లేక బొగులు బొగులుమంటున్న చిన్న చిన్న గుట్టలూ, పెద్ద పెద్ద బండలూను.

మండుతున్న ఆ మైదానంలో కంటికి చల్లగా కనబడుతున్నదొక్క బోళ్ళ పొలమే.

గట్టు. దాని వంచన రాయి పగలకొట్టి కట్టిన మోటబావి. గుండ్రంగానో, పలకలుగానో, అంచులు తీర్చి కొట్టిందీ కాదు. కట్టిందీ కాదు. పనసపండు మీది పగులులాగ రసం చిప్పిలుతూన్న ఒక పెద్ద బీట అది. పొడుగ్గా బద్దలయిన బండలలో ఒక మూల మోట కోసం రాతితో తీర్చి కట్టిన అంచు కట్టూ, ఆ రాతి కట్టులో నీటికి కొంచెం పైగా పెద్ద పెద్ద గూళ్ళలా కట్టిన గుళ్ళూ చూస్తే తప్ప అదొక నుయ్యి అనిపించదు. పొడుగ్గా బద్దలయిన బండ మధ్య, కొమ్మ నాచు క్రింద నల్లగా కనిపిస్తున్న చల్లని నీళ్ళూ, నీళ్ళలోంచీ ఎగుడు దిగుడుగా గొగ్గిపళ్ళల్లా వున్న అంచులూ. ఆ ఎగుడు దిగుడుల్లోనూ, రాతి నెరియల్లోనూ వేళ్ళూనుకొని పెరుగుతున్న జువ్వి మొక్కా, వేపచెట్టూ, వాని మధ్య నుంచి నూతిలోకి దిగేటందుకు మెట్లుగా కొట్టిన రాళ్ళూ. రాళ్ళ క్రింద కొమ్మనాచు అలుముకొని, నల్లగా, చల్లగా కనిపించే నీరు బొగులు బొగులుమంటున్న ఆ పర్రలో ఇంత చల్లని మేరని సృష్టించింది.

మోటగాడికి రెండువేపులా కానుగచెట్ల వరస, వాని కావల మెరక మీద నాలుగు చింతలూ, నల్లని నీడల్ని పరుస్తూ, కళ్ళనూ, కాళ్ళనూ ఆకర్షిస్తున్నాయి. ఆ నీడల్లో రాళ్ళ మధ్యగా పాకుతున్న మోటబోదె, బోదెకు రెండు వేపులా మల్లెదుబ్బులూ, తులసి మొక్కలూ, రుద్రజడలూ ఒకదానినొకటి ఒత్తుకొని పిట్టగోడ పెట్టినట్లున్నాయి. ఆ పచ్చని గోడలకు వెలుపల ఒక గజంమేర వరకూ పచ్చగా చెంగలిగడ్డి పట్టి కలకల్లాడుతూ తివాసీ పరిచినట్లుంది.

పచ్చని మొక్కల గోడల మధ్య నుంచి, మోటబోదె బయల్పడినచోట ఓ పది కుంటల వరి చేను. చేను మధ్య కూడా బండలున్నాయి. ఆ బండల కుదుళ్ళలోకంటా మన్ను సరిచేసి వరిమొక్కలూడ్చారు. వరిమళ్ళు చిన్న చిన్నవి. మెట్లు మెట్లుగా బోదెలోని నీటిని అంచెలంచెలుగా అందుకొంటున్నాయి.

బావిచుట్టూనూ, వరిమళ్ళకంటానూ ఒక వరసా, క్రమం లేకుండా అనేక రకాల పళ్ళమొక్కలు చిన్న అడవిలా పెరుగుతున్నాయి. ఆ పళ్ళ తోటనూ, మరికొంత ఖాళీ స్థలాన్నీ చుట్టుకొని, గాదంగి మొక్కల వెలుగు మంచి ఎత్తుగా పెరిగి వుంది.

చెట్ల గుబురులో, బావికి సమీపంగా ఒక చిన్న పాక. పాక ముందర చదరంత మేర వరికళ్ళం కోసం చదునుచేసి, పేడతో అలికి శుభ్రం చేసిన ముంగిలి.

* * * * *

మోటగాడి అంచున, నీటిబోదె ప్రక్కన చింతల నీడలో చెంగలి తివాసీ మీద వెంకటయ్య తల క్రింద చేతులు పెట్టుకొని, వెల్లకిలా పడుకొని ఏవేవో ఆలోచనల్లో కొట్టుకొని పోతున్నాడు.

అతని ఆ స్థితి సత్తెమ్మకు కొత్తగా ఉంది. ఎప్పుడూ నవ్వుతూ, తుళ్ళుతూ వుండే మనిషి గంభీరంగా నిద్రలో పనిచేస్తున్నట్లు కనబడుతూంటే, ఆమె మనస్సుకేదో భీతిగా ఉంది. కూడు తిన్న పళ్ళెం బోదెలో కడిగి, పాకలో చూరునున్న వుట్టిమీద జాగ్రత్త పరిచింది. తడి చేతులు చీర కొంగున తుడుచుకుంటూ నెమ్మదిగా నడిచి వచ్చి ప్రక్కన నిలబడింది. ఓరకంట అతని ముఖంలోకి చూసింది. అతని కళ్ళు చూస్తూనే వున్నా, ఆమెను గుర్తించినట్లు లేవు. సంకోచిస్తూనే ప్రక్కన కూర్చుంది. అప్పుడూ అతడు కదలలేదు. అతని మీదుగా వొంగి తులసిమొక్క నుంచి పొడుగాటి వెన్ను ఒకటి తుంపింది. వెచ్చని రొమ్ములు ఒత్తుకొన్నా అతనిలో కదలిక లేదు. తులసివెన్నుతో గడ్డంక్రిందా, భుజాలమీదా చక్కిలిగిలి పెట్టింది. గిలిగింతకు అతని కండరాలు తరంగిస్తూంటే కిలకిల నవ్వింది. గిలిగింతలు పెడుతున్న చేతిని పట్టుకొని వెంకటయ్య ఆమెను గుండెలమీదకి లాక్కున్నాడు. అంతలో ఏదో గుర్తు వచ్చినట్లు చేయి వదిలేసేడు.

సత్తెమ్మ ప్రయత్నాలేవీ వెంకటయ్యను ఆ ఆలోచనలనుంచి బయటకు లాగలేకపోయాయి. ఓటమికి ఆమె కళ్ళల్లో నీళ్ళు తిరిగేయి. దుఃఖం, అభిమానంతో అతనిని త్రోసివేస్తూ, ఆమె చర్రున లేచి నిలబడింది.

అనునయమూ, ఆదరమూ చేయలేని పనిని నైరాశ్యమూ, అభిమానమూ సాధించాయి. ఆమె నెట్టడంతో వెంకటయ్య ఆలోచనలు చెదిరిపోయాయి. కోపంతో వెళ్శిపోబోతున్న ఆమెను పట్టుకోడానికి చెయ్యి జాపేడు. చేతికి దొరికిన చీరకుచ్చెళ్ళు పట్టుకొని దిగలాగేడు. ఆ గుంజడంలో చీర విడిపోయినంత పనయింది. పోకముడి పట్టుకుని సత్తెమ్మ చటుక్కున కూర్చుంది. ఆమె మరల లేవడానికి వీలు లేకుండా వెంకటయ్య దొర్లి, ఆమె వొడిలో తల చేర్చేడు. ఆమె చేతిని చేతుల్లోకి తీసుకొన్నాడు. కళ్ళల్లోకి చూస్తూ చిరునవ్వు నవ్వేడు.

కాని, ఆ నవ్వులో తానెరిగిన ఉత్సాహం కనబడలేదు. ఆ కళ్ళు తనను చూస్తున్నట్లే లేవు. సత్తెమ్మకు నెత్తిమీద నీళ్ళు దిమ్మరించినట్లనిపించింది. వొణికిపోయింది. వెంకటయ్య తనకి కాకుండా పోతున్నాడనిపించింది. కన్నీటినాపుకోలేకపోయింది. నుదుటిమీద పడ్డ కన్నీటి చుక్కతో వెంకటయ్యకు పూర్తిగా తెలివి వచ్చింది. మనస్సులోని భావోద్వేగానికి ఆమె ముఖం జేవురించి వుంది. కళ్ళనీళ్ళు కారుతున్నాయి.

వెంకటయ్య ఆశ్చర్యపడ్డాడు. ఆమె ఏడ్పు ఎందుకో అర్ధం కాలేదు. కాని, ఆమె స్థితి అతని మనస్సును తల్లక్రిందులు చేసింది. చటుక్కున లేచి కూర్చున్నాడు. దగ్గరగా జరిగి, కారణం కోసం కళ్ళల్లో వెతికేడు.

"ఎందుకు చిన్నీ!?"

చిన్నమ్మ అదృష్టదేవతకి మారుపేరు. తల్లిదండ్రుల ముద్దు ముచ్చటలలో చిన్నమ్మ చిన్నీ అయింది. ప్రణయం కూడా అదే పేరును స్వీకరించింది.

ఆ పలకరింపుతో ఆమె వుద్వేగం కట్టలు తెగింది. ముందుకు వంగి అతని భుజంమీద తల పెట్టుకుని నిశ్శబ్దంగానే వెక్కివెక్కి ఏడ్చింది.

వెంకటయ్యకా ఏడ్పు అర్ధం కాలేదు. ఒక్కొక్క వెక్కు అతని హృదయంలో ఒక్కొక్క పోటులా తగులుతూంది. గడ్డం పట్టుకొని ముఖం తనవేపు తిప్పుకోబోయేడు. ఆమె భుజం మీదినుంచి తల తిప్పనే లేదు. వెంకటయ్య ఎంతో ఆప్యాయంగా ఆమె వీపు నిమిరేడు. గుండెలకదుముకొని, దెబ్బ తిన్న పక్షిలా విలవిల్లాడేడు.

"ఎందుకు చిన్నీ!"

ఆతని ఆరాటంలో ఆమె తేరుకుంది. కాని హృదయం, కంఠం కూడా విడలేదు. అతడు తనకు దూరం అయిపోతున్నాడనే భయం వదలలేదు.

ఆ మాటనే ఎంతో దుఃఖంతో, ఎంతో భయంతో, అనునయిస్తూ వెలువరించింది.

వెంకటయ్యకు ఆమె భయం అర్ధం అయింది. నవ్వు వచ్చింది. తానామెను వదిలిపోతాననే భయం ఎందుక్కలిగిందో అతనికే అర్థం కాలేదు. ఆమె నోట వచ్చిన మాటనే తాను అనవలసి వస్తుందని ఈ వారం నుంచీ తానే ఎంతో తటపటాయిస్తున్నాడు. మనస్సులోని మాటను పైకి చెప్పలేకుండా వున్నాడు. కాని,….

ఆ భయాన్నే సత్తెమ్మ వెలిబుచ్చడం ఆశ్చర్యం కలిగించింది. ఆమె బేలతనానికి జాలీ కలిగింది. గాఢంగా కాగలించుకుని నలిపేసేడు.

ఆమెలో కనబడిన ఆందోళనా, భయంతో అంతవరకూ తాను చెప్పడానికి తటపటాయిస్తున్న మాట నాలికను దాటేసింది. ఆమె తల రెండు అరచేతుల్లో పట్టుకొని ఎత్తి తన వేపు తిప్పుకొన్నాడు. ఒత్తి ఒత్తి పెదవుల మీద వూదేడు.

"మనం పెళ్ళి చేసేసుకొందాం."

రెండో ప్రకరణం

పదహారో యేట సత్తెమ్మ కాపురానికెళ్ళింది. పదిహేడోయేట తాడు తెగి పుట్టింటికి చేరుకొంది. తండ్రి మరణించేక మగదిక్కులేని ఆ సంసార భారాన్ని భుజానికెత్తుకొంది.

తండ్రి ఆఖరు రోజుల్లో మూలబడ్డ వ్యవసాయాన్ని చేతిలోకి తీసుకొంది. వ్యవసాయంలో తనకి తోడుకోసం గ్రామంలో మంచి పనివాడుగా పేరున్న వెంకటయ్యను మరో బుడ్డెడు గింజలెక్కువిచ్చి పనిలో పెట్టుకొంది. నీరసపడి, మూలబడ్డ బావిక్రింది సాగు వారిద్దరి నిర్వహణలో మళ్ళీ పుంజుకొంది. పుట్టి మళ్ళీ నిండింది.

ఇద్దరూ కలిసి బావి చుట్టూ వనం పెంచేరు. ఇద్దరికీ చెట్లూ, మొక్కలూ పెంచడం అంటే మంచి సరదా. అతడు మొక్క నాటితే, ఆమె నీరు పోసింది. అతడు మోట కడితే ఆమె నీరు మళ్ళించింది. అతడు కంచె పాతుతూంటే, తాను పెండె కట్టింది. ఇద్దరూ పోగడి ఆ ఎడారిలో ఒక చల్లని నీడపట్టు సృష్టించేరు. చల్లని చెట్ల నీడలు, తియ్యటి బావి నీళ్ళు, ప్రశాంతమైన వాతావరణం గ్రామంలో అందర్నీ చివరకి 'దొర' అల్లుణ్ణీ, కూతుర్నీ అతిథుల్నిగా రప్పిస్తూంటే ఇద్దరూ గర్వపడ్డారు. తాము చూపుతున్న శ్రద్ధను అభినందిస్తూంటే ఒకరొకర్ని చూసుకున్నారు.

పనిలో కలిసిన మనస్సులు, మనువులు కలిపాయి. పాలేరుగా వచ్చిన వెంకటయ్య ప్రాణాధికుడయ్యేడు. ఒకరొకరితోడిదే జీవితం అనుకొన్నారు.

అటువంటివాడు ఒక వారం పది రోజులనుంచి పరధ్యానంగా వుంటున్నాడు. ఆతడు దూరదూరంగా వుంటున్నాడనిపించింది. ఆ ఆలోచనతో మనస్సు కరిగిపోతూంది; హృదయం ఆరాటపడిపోతూంది; అతనిని కదిలించడానికి చేసిన ప్రయత్నాలన్నీ, విఫలం అయ్యాయనిపిస్తూంటే ఎంతో బాధపడిపోతూంది. ఈ వారం పది రోజులుగా అతనిలో కనిపిస్తున్న ధోరణి ఏమిటో అర్థం కాలేదు. ఏమేమిటో కారణాలు కల్పించుకొంటూంది. ఆ కారణాలన్నీ ఆమెను మరింత బాధిస్తున్నాయి.

అతడు తన ఎరికలో ఇంత గాఢంగా ఆలోచనల్లో మునిగి వుండడం ఎప్పుడూ జరగలేదు. అతడు ఆలోచించవలసిన విషయాలు మాత్రం పెద్దగా ఏం వున్నాయిగనక. ఆస్తా…సెంటు భూమి లేదు. పన్నుకి పీడించేవాళ్ళింక పుట్టవలిసిందేనని అతడే వేళాకోళంగా అంటూంటాడు….తల్లా, తండ్రా?…ఆ ఇద్దరూ కూడా ఏనాడో మరణించారు.

…పెళ్ళామా, పిల్లలా?….ఈ మాట ఆలోచనకు వచ్చినప్పుడు సత్తెమ్మ అంత సులభంగా 'కాదు' అనుకోలేకపోయింది. ఆలోచించగా, ఆలోచించగా అసలు కారణం అక్కడే వున్నట్లు కూడా అనిపించింది. అనిపించడంతో కళ్ళనీళ్లు తిరిగేయి.

అతనిని కాదనడానికి తనకున్న హక్కు ఏమిటి? అతని కోసం తాను ఎంతయినా త్యాగం చేసి వుండొచ్చు. ఉండొచ్చునేమిటి? చేసింది.

ఊరువాళ్ళ మాటల్ని ఖాతరు చెయ్యలేదు. తల్లి ఏడ్పును లెక్కచెయ్యలేదు. కుల మర్యాదల నాలోచించలేదు. అతని కోసం ఆత్మార్పణ చేసుకొంది. సమాజంలో ఆడది చేయగల త్యాగానికది పరాకాష్ఠ. అయితేనేం?…

అతడు తనకి మగడు కాదు. తనకి మగడు లేడు. వెంకటయ్య కోసం తాను ఎంత తపన పడ్డా, తానో వితంతువు మాత్రమే. అతని మీద తనకు హక్కు లేదు.

తనతో సావాసం చేసేక అతడు ఇతర పడుచుల్ని అంటుకోలేదు. కన్నెత్తి కూడా చూడలేదు. వెంకటయ్య కోసం దార్లుకాచిన పడుచుల్నీ, అతని మాటకోసం కాట్లాడుకొన్న పడుచుల్నీ ఆమె ఎరుగును. అన్నీ ఎరిగే ఆమె అతనితో నేస్తం చేసింది. తనతో చేరేక అతడు పూర్తిగా మారిపోయేడు. అతని పరిచయాల విషయంలో తాను పడ్డ జాలికూడా అతనికి నవ్వుతాలయింది. ఆ సంగతినామె ఎరుగును. అతడు తనదే లోకంగా ఆనందిస్తున్నాడు. తనకేమాత్రం కష్టం కలిగినా గిజగిజలాడి పోతాడు. తన కాళ్ళక్రింద కళ్ళు పరిచేడు. కళ్ళముందు హృదయం విప్పేడు.

సత్తెమ్మ ఆ కళ్ళల్లో ఉత్తమ లోకాల్ని చూసింది. ఆ హృదయంలో తన జీవితాన్ని చదివింది.

అది ఆమెకు ఇదమిత్థమని చెప్పలేని ఒక మహదనుభవం. ఆ అనుభవంలో ఆమె ప్రతి అణువూ ఉత్తేజితం అయింది. ఆ ఉత్తేజనమే ఆమె జీవితాలంబనం.

నేటి వెంకటయ్య ధోరణి ఆ ఆలంబనాన్నే మొదలంట నరికివేస్తున్నట్లు తోచింది. భయం కలిగింది. ప్రపంచాన్నే లెక్కచేయని ఆ తెగువ ఇక్కడ నీళ్ళు కారిపోయింది.

గతంలో అతడు దూరదూరంగా వుండడమే ఆమెను ఆకర్షించింది. కాని నేడదే భయం కలిగిస్తూంది.

ఆ రోజుల్లో…

ఊళ్ళో పడుచువాళ్ళ కళ్ళన్నీ తనమీదే వుండేవి. ఆ సంగతి సత్తెమ్మకూ తెలుసు. కాని, ఆమె ఎన్నడూ, ఎవ్వరికీ అలుసు ఇవ్వలేదు.

వెంకటయ్య విషయంలో ఆమె బింకం నిలవలేదు.

అతడు మంచి వయస్సులో వున్నాడు, మాంచి పొడగరి. జువ్వలా చేవదేరిన వొళ్ళు. కాయకష్టంతో బొండాలు తిరిగిన కండలతో నిగనిగలాడుతూండే వొళ్ళు. కోలమొగం. నిండైన మీసం. చురుకైన కళ్ళు.

అతని పెదవులూ, కళ్ళూ ఎప్పుడూ నవ్వుతూంటాయి. మనిషి మంచి మాటకారి, మాటల గిలిగింతలో మనువులు కలపగలడు.

కాని, ఆమెను ఆకర్షించినది అతని అందచందాలూ కాదు; మాటకారితనమూ కాదు.

నిజం చెప్పాలంటే ఇతర పడుచులతో అంత హుషారుగా గంతు వేసే వెంకటయ్య ఆమె అగల్ బగల నున్నదంటే గప్ చిప్. అంతవరకూ అతనితో కేరింతలు కొట్టిన పడుచులు కూడా పెదవులు బిగపట్టుకొని నవ్వునాపుకొంటూ బుద్ధిమంతురాళ్ళల్లే తమ పనులు చూసుకొనేవారు.

అసలు అతడు తన అందాన్ని లెక్కచేయలేదనే అభిమానమే ఆమె మనస్సు నాతని వేపు తిప్పింది.

సత్తెమ్మది అందం అని చెప్పదగిన రూపం. రూప సౌందర్యంకన్న ఆమెలో ఆరోగ్య సౌందర్యానిది హెచ్చుపాలు. దృఢమైన శరీరం. పచ్చని మిసిమి. పెద్ద కళ్ళు – తెలివీ. గాంభీర్యం వెలార్చే చూపులు. ప్రధమ యౌవనపు పొంకం కట్టిన మోటు చీరలోంచి తొంగి తొంగి చూస్తూంటుంది. ఊళ్ళోని పడుచువాళ్ళంతా ఆమెను ఆకర్షించడానికి అతలాకుతలం అయ్యే వారు. వాళ్ళ మాదిరిగా వెంకటయ్య ఆమె ముందు అట్టహాసం ఏమీ చెయ్యకపోవడమే ఆమెను ఆకర్షించింది. ఆత్మార్పణం చేయించింది.

* * * * *

వెంకటయ్యను పనిలోకి పిలిచేనాటికి సత్తెమ్మకు మగడి గుర్తు వుందని చెప్పలేము. కాని, అతడు ఇంట్లో తిరుగుతూండగా చూసి, తనకు మగడంటూ ఒకడు ఏర్పడినందుకు తలుచుకు తలుచుకు దుఃఖపడింది.

కానైతే వెంకటయ్య తన కులం వాడే, తనకు ఈడూజోడూ కూడాను.

అయినా, తనకు అదివరకే ఓమారు పెళ్ళయిపోయింది. తన కులంలో మారుమనువు మర్యాద కాదు. నిషిద్ధం. ఆ విధంగా, ఇంక మొండిపడ్డ జీవితాన్ని మొలకలెత్తించే అవకాశం లేదు. ఇంక సంఘం కళ్ళు కప్పాలి.

అది ఆమెకు ఒప్పలేదు. ఆ పని లోకం దృష్టిలో తన్నెంతో లోకువ చేస్తుంది. అలా లోకువ కావడం ఇష్టం లేదు. చిన్ననాటి సంఘటన ఒకటి ఆ రోజుల్లో తనకు అర్థం కాకపోయినా తన మనస్సుకి హత్తుకుపోయింది. పెద్ద అయ్యాక అర్థం అయింది. అర్థం అయ్యాక, అది గుర్తు వచ్చినప్పుడల్లా వణికిపోయింది.

సావిత్రి ఆమె నేస్తం. ఒకే గ్రామం కాకపోయినా, ఒకే మౌజా క్రింద మజరాలు వాళ్ళిద్దరివీ.

ఒకనాడు సావిత్రి కోసం సత్తెమ్మ వెడుతూండగా ఆ ఘటన జరిగింది.

సావిత్రి తండ్రి ఆమె చిన్నతనంలోనే అదృశ్యం అయిపోయేడు. తల్లి అనసూయ పట్వారీ లక్ష్మీనారాయణతో జత కలిపింది. అనసూయ చిన్న వయస్సునీ, ఆమె పరిస్థితినీ ఆలోచించి గ్రామంలోవాళ్ళు విచారపడేవారు. క్షమించారు. కాని కూతురు మాత్రం క్షమించలేకపోయింది. ఆమె వయస్సయినా ప్రపంచపు ఆశల్నీ, ఆశాభంగాల్నీ అర్ధం చేసుకోగల పాటిది కాదు.

కాని, లక్ష్మీనారాయణ ప్రసంగం వచ్చినప్పుడల్లా, ఆమె కళ్ళల్లో మంటలు కనిపించేవి. తల్లిని ఎంతో అసహ్యించుకొనేది. ఆమెతోపాటు తామంతా కూడా అనసూయమ్మ మీద అసహ్యం ప్రకటించేవారు. దానికో ప్రత్యేకమైన కారణం ఏమీ లేదు కూడాను. తన ఒక్కగాని ఒక్క కూతురు కోసం వచ్చిన అభిమానం కొద్దీ అనసూయమ్మ తమకందరికీ ఏమి శ్రీముక్కో చిదిపి ఇంత చేతిలో వేసేది కూడాను. అయినా ఆమె మీద అభిమానం కలగనేలేదు. ఎందుచేతనంటే వాళ్ళే చెప్పలేరు. తమ నేస్తకత్తె మీద వున్న సానుభూతి తప్ప మరో కారణం వాళ్ళకి తెలియదు.

ఆ రోజున సత్తెమ్మ సావిత్రి కోసం వెడుతూంటే గవినిరావి క్రింద కూర్చున్న నలుగురూ నిదానించేరు.

ఎవరింటికి వెడుతున్నదీ చర్చించేరు. వాళ్ళల్లో ఒకరు ప్రక్కనే వున్న పట్వారీ లక్ష్మీనారాయణను చూపేడు.

"వీళ్ళ సావిత్రికీ, ఈ పిల్లకీ దోస్తీ."

మరొకడు ఏమీ ఎరగనట్లు ప్రశ్నించేడు.

"నీ కూతురు పేరు సావిత్రా?"

ఇంకొకళ్లు సమాధానం ఇచ్చేరు. కథోపకథనంలో లక్ష్మీనారాయణ రసికత్వం రసవత్తరంగా వర్ణించేరు. ప్రక్కనే వున్న లక్ష్మీనారాయణ ఏమీ అనలేదు. చుట్ట చుట్టుకొంటూ, స్నేహితుల వాక్చాతుర్యానికి మీసాలలోనే నవ్వుకొన్నాడు.

ఆ ఘటన అర్థం అయ్యే వయస్సు వచ్చేక, ఆమెకు అనసూయ మీద కన్న లక్ష్మీనారాయణ మీద అసహ్యం కలిగింది. కట్టుకొన్న భార్యను గురించే ఆ పరిహాసాలు జరిగి వుంటే అతడా విధంగా చిరునవ్వు నవ్వుకోగలిగేవాడేనా? కన్నకూతురు అసహ్యానికీ, గ్రామంలో చిన్నతనానికీ కూడా తలవొగ్గి, తనకు లొంగిన అనసూయ విషయంలో పట్వారీ చూపిన దృక్పథం ఆమెకు చాలా బాధ కలిగించింది. తన స్నేహితురాలి తల్లిని చులకన చేస్తున్నవాడే, ఆమె చులకన కావడానికి కారణం. ఆ పతనంలో అతనికీ భాగం వుంది. అయినా అక్కడున్న వాళ్ళెవళ్ళకీ ఆ ఆలోచనే లేదు.

ఆ ఘటననూ, అల్లాంటి ఘటనలనూ తలచుకొని సత్తెమ్మ కొంతకాలం మనస్సును బిగపట్టుకోగలిగింది. కాని, ఆ భయం ఎంతో కాలం పని చెయ్యలేదు.

కొంతకాలం తమ యిద్దరి మధ్యా వున్న ఆర్థిక అంతరువుల్ని మననం చేసుకుని అతని మీద మనసును అణచిపెట్టుకోడానికి ప్రయత్నించింది. ఒకప్పుడు మాటెల్లావున్నా, ఇప్పడు తన పుట్టింటివాళ్ళు కాస్త వున్నవాళ్ళల్లోనే లెక్క. ఓ ఏభయ్యెకరాల భూమి వుంది. కాలమానం సరిగ్గా వుంటే ఇల్లు నిండుతుంది. గట్టు క్రింద బావి వుంది. కాలమానం కూడి వస్తే ఓ పదిహేను కుంటలు సాగవుతుంది. అదో పెద్ద ఆస్తేం కాదు. కాని, గ్రామంలో ఆ మాత్రం వున్నదెవరికి!

వెంకటయ్యకి అదీ లేదు. వాళ్ళ తాతా, తండ్రీ కాలంలో ఏ మాత్రమో వుండేదట. వాళ్ళకి తోట పొలం కూడా వుండేదట. కానీ, వాళ్ళు చనిపోయేక దున్నే దిక్కు కూడా లేకపోగా, కుర్రవాడి కోసం జాగ్రత్త పెట్టి ఇస్తానని పెద్దదొరే ఆ భూమిని తన వ్యవసాయంతో చేర్చుకొన్నాడు. వెంకటయ్య అడిగేడు. బాకీ క్రింద ఆస్తి తనకు స్వాధీనపడిందే గాని ఆ ఆస్తి వెంకటయ్యకు హక్కేమీలేదన్నాడు. దాని నిజానిజాలు తేల్చుకోవాలంటే కోర్టుకెళ్ళాలి. వెంకటయ్యకు ఆ స్తోమతూ లేదు. సరదా లేదు. అతని మీద దయతలచి రెండేళ్ళు తన వద్దనే పాలేరుగా పెట్టుకొని దొర యింత తిండి పెట్టేడు. ఆఖర్నో ఏభయి రూపాయిలిచ్చి నీ బ్రతుకు బ్రతకమన్నాడు. ఇప్పుడు వెంకటయ్యకు ఓ ఇల్లు లేదు. భూమీ లేదు. అతనికన్న చెట్టుమీది పక్షి మేలు. వీటన్నింటినీ, ఈ ఆర్థిక అంతరువుల్నీ గుర్తు చేసుకొని సత్తెమ్మ తన కోరికను చంపుకోడానికి ప్రయత్నించింది.

కాని, ఆర్థిక అంతరువులు జ్ఞాపకం పెట్టుకోగల అవకాశాలు ఆ యింట్లో లేవు. ఆ కులంలో ఆడవాళ్ళు కూడా పొలాలకెళ్ళి కాయకష్టం చేస్తారు. నెత్తిన దుత్త పెట్టుకొని మగాళ్ళకి అన్నాలు తీసుకెడతారు. ఇంటికి వచ్చేటప్పుడు పొయ్యిలోకి సందెడు పుల్లలో, పాడి ఆవుకి ఓ కట్ట పచ్చిగడ్డో కట్టుకు వస్తారు. పొలాలలో మగాళ్ళతోపాటు పని చేస్తారు. సత్తెమ్మ కూడా అలా పని చేస్తున్నదే. ప్రక్కనే నిలబడి, కూడా కూడా పనిచేసే వ్యక్తుల మధ్య వుండే ఆర్థిక అంతరువు ఓ అంతరువు కాదు. అది వ్యక్తుల మధ్య ఆకర్షణలను అడ్డుకోగల అంతరువూ కాదు.

అందుచేతనే సంఘభయం కొన్ని నెలలేనా పనిచేసింది గాని, డబ్బు పెద్దరికం ఒక్క పూట కూడా పని చెయ్యలేదు. పని సమయంలో నిశ్శబ్దంగా వెంకటయ్య తన వేపు చూస్తుంటే ఆమె రక్తం వుడికిపోయీది.

తర్వాత మనస్సును నిలుపుకొనేటందుకో కొత్త భయాన్ని కల్పించుకొంది. చనిపోయిన మగనిమీద ఆమెకెప్పుడూ పెద్ద గౌరవమూ లేదు. భక్తీ, అభిమానమూ కూడా లేవు. కాని తన నడవడి ఆయన పుణ్యగతుల కెక్కడ ఘాటా తెచ్చిపెడుతుందోనని ఒక తెచ్చికోలు భయం కల్పించుకొంది. దానిని నిలవబెట్టుకోడానికి ఆయన మీద భక్తిని పెంచుకోబోయింది. ఆయన మూర్తిని గుర్తు చేసుకోబోయింది.

కాని, ఎంత ప్రయత్నించినా ఆ మొగం ఎల్లా వుంటుందో కూడా గుర్తు రాలేదు.

భర్త మీద ఆమెకెన్నడూ సద్భావం లేదు. ఆమె కాపురానికి వెళ్ళేసరికే ఆయన నానా తిరుగుళ్ళూ తిరిగి మనిషి పూర్తిగా వొట్టిపోయేడు. పెళ్ళాం మీద చెయ్యి వెయ్యకుండానే మంచం మీద శరీరం జేరవేసేడు. ఆమెకు అత్తగారింట్లో భర్తృసుఖం లభించలేదు. భర్తృసేవే దొరికింది. ఆ సేవ రెండు చేతులా చేసింది.

ఓ ఏడాదిపాటు ఆయన బ్రతుకుతానని బెదిరించేడు. మగడి చావుకి ఏడవాలో సంతోషించాలో అర్థం కాని అవస్థలో సత్తెమ్మ పుట్టింటికి చేరింది. ఇప్పుడా మగణ్ణి గుర్తు చేసుకోవాలంటే సాధ్యమా? నిరాకారచింతనం ఆమె మనస్సుకి సరిపడలేదు. ఎదురుగా మనస్సునీ ఆలోచనల్నీ ఆక్రమించుకొని సుందర విగ్రహం నిలబడి వుంటే చచ్చిపోయిన మగాడి పుణ్యగతుల్ని ఎంత వెతుకుదామన్నా పట్టుకోడం సాధ్యమా?

అయితే చనిపోయిన భర్త ఆలోచనలు ఈ మారు నిజంగానే ఆమెలో ఒక కొత్త భయాన్ని తెచ్చిపెట్టేయి.

ఆ మరణించినవాడు మాట్లాడక వూరుకోకుండా ఏ దయ్యమో అయి వెంకటయ్య వెంటబడతాడేమోననే ఆరాటం ఆమెకు నిజంగానే కలిగింది. చచ్చిపోయిన వాళ్ళు దయ్యాలయి ఎన్నెన్నో అఘాయిత్యాలు చేస్తూండడం ఆమెకు తెలుసు. వాళ్ళ వూళ్ళో ఇంటికో దయ్యం వీధికో దయ్యం ఏదో రోజున హాజరుపట్టీ వేయించుకొంటూనే వుంటాయి. తక్కువ కులాల యిళ్ళల్లో దయ్యాల అలవాట్లు వేరు. గేదెచేత పాలివ్వకుండా తన్నించేసో, పాలు విరిగిపోయేటట్లు చేసో ఏడిపిస్తాయి. నాలుగు తిట్లు తిని వెళ్శిపోతూంటాయి.

కాని పెద్ద యిళ్ళలో ముఖ్యంగా మగడు లేని పడుచులుండే యిళ్ళల్లో హాజరయ్యే దయ్యాలు తమ అస్తిత్వాన్ని నిరూపించుకొనేటందుకు చాల కష్టపడతాయి. కష్టపెడతాయి కూడా.

నరసారెడ్డిగారి వియ్యమ్మని మగడు ఈ మధ్య వదిలిపెట్టేడేగాని ఎంత రభస చేసేవాడు? ఒక రోజున ఆమె సావిట్లో పడుకొని వుండగా ఆ దయ్యం మొగుడు అటక ఎక్కేడు. అక్కడి నుంచి ఓ పెద్ద సన్నికల్లు పొత్రం ఆమె తల ప్రక్కన పడేటట్లు విసిరేడు. రాయి పడ్డ చోట నేల ఇంతమేర గుంట కూడా పడింది. అదే తల మీద పడితే? ఇంకేమన్నా వుందా? తలకాయి వెలగపెంకులా తుక్కు తుక్కయిపోదా?

కాని పెద్దదొర అల్లుడూ కూతురూ పొలంవేపు ఓమారు షికారు వచ్చినప్పుడు మాటల సందర్భంలో ఆ భయం కాస్తా వదలకోట్టేరు. ఆ రోజుల్లో వియ్యమ్మ దయ్యమ్మొగుడి రాతి సరసంతో వూరు గుబగుబలాడిపోతూంది. అంతా విని దొర అల్లుడు రాజిరెడ్డి ఓ ప్రశ్న వేసేడు.

"వియ్యమ్మ మీద దయ్యం మొగుడికి కోపమా? అభిమానమా?"

ఆమెకు ఎంత ఆలోచించినా సమాధానం దొరకలేదు.

"పెళ్ళాం మీద ఆమె ఏదో అపరాధం చేసిందనో, చేస్తూందనో ఆ మగడికి కోపం వుంటే ఆ రాయి సరాసరి నెత్తినే పడెయ్యొచ్చు కాదూ? అలాగాక ప్రేమా అభిమానమూ పట్టలేక వెంటబడ్డాడంటే ఆమె మీద ఓ పువ్వు వేస్తే అందం చందం. అంతే కాని నేల కూడా సొట్ట పడేటంత ఎత్తు నుంచి ఓ మనిషి లేపినా లేవని పొత్రం గిరాటెయ్యడం ఏమిటి?"

ఆ ప్రశ్నల్ని నెమరు వేసుకొన్నాక దయ్యాల అస్తిత్వం విషయంలో ఆమెకు అదివరకుంటూ వచ్చిన నమ్మకం కాస్తా జారిపోయింది. మళ్ళీ ఆమె మనస్సు వురకలు వేసింది.

ఒక రోజున పక్కయింటి ముంతాజ్‌తో సరాగాలాడుతున్న వెంకటయ్యనూ ఆమె ముఖములో కనిపించిన దీప్తినీ చూసి సత్తెమ్మ తాను జీవితానందాన్నే కోల్పోతున్నాననుకొని వ్యధ చెందింది. అతడామె జెడ పట్టుకు లాగి అల్లరి పెడుతూంటే ముంతాజ్ నవ్వుతూంది. కపట కోపం అభినయిస్తూంది. తప్పించుకుపోతున్నట్లు నటిస్తూ అతని చుట్టూ అలవుతొక్కుతూంది.

ఆ సాయంకాలం అవకాశం చూసుకొని ముంతాజ్‌ని పట్టుకొంది. ఆమె వెకిలితనానికి చీవాట్లు పెట్టింది. కాని మరునిముషం నుంచీ ఆమెను అంత ఆనందపరచిన ఘటన కోసం సత్తెమ్మ తానే ఎదురుచూడసాగింది. ఏవేవో పనుల మిషతో బావి దగ్గర పాకలోకీ ఇంటి వద్ద గదిలోకీ ఎన్నో మార్లు పిలిచింది. కాని మిష అనుకొన్నవి అవసరమైన పనులే అవుతూ వచ్చేయి. ఆమె ఆశలు విఫలం అవుతూ వచ్చేయి. ఎదురుచూడడమే మిగిలింది.

ఆడపిల్లలందరితో వెంకటయ్య ఏ సంకోచం లేకుండా మాట్లాడుతాడు. జడలు లాగీ, కొంగు పట్టుకొనీ, నీళ్ళు చల్లీ, మోటు హాస్యాలాడి, నవ్వీ, నవ్వించి ఎంతో చిలిపితనం చూపేవాడు. అలాంటివాడు తన దగ్గర కిమ్మన్నాస్తి. అల్లరి మరిచిపోతాడు.

ఆమె తపనను వెంకటయ్య కనిపెట్టలేదంటే అర్థంలేదు. జుట్టునో బట్టనో పట్టుకొన్న ఏ గడ్డిపరకనో తీసెయ్యడం మిషతో తాకినా ఆమె చేతి వ్రేళ్లు అతనికి ఏవిధమైన సందేశాన్నీ యివ్వలేకపోతే అతడు వట్టి మట్టి బొమ్మయినా కావాలి. లేకపోతే సత్తెమ్మ మీద యిష్టమేనా లేకపోవాలి.

కాని అతని ప్రవర్తన చూస్తే అలాగ అనిపించదు. ఆమె ఏమాత్రం కష్టపడుతున్నా తాను అడ్డం వస్తాడు. అందులో సేవక భావం కనబడదు. అయినా పొరపాటున కూడా ఆమె కొంగునేనా తాకడానికి కూడా అతడెన్నడూ సాహసించలేదు. అవకాశం చిక్కితే ఆమె సాన్నిధ్యాన్ని ఒక్క క్షణం కూడా వదలడు. కాని నోట ఒక్క హాస్యం మాట కూడా రాదు.

తాను ఎదురుగా వున్నా కబుర్లు చెప్తున్నా వెంకటయ్య ఏదో కలలో వున్నట్లుండేవాడు. సరాసరి కళ్ళల్లోకి చూడలేకపోయేవాడు. మాటలో మాట కలపడు. హాస్యమాడలేడు. ఆమెకేన్నో మాట్లు విసుపు పుట్టింది. ఒకటి రెండు రోజులు అతని వేపు చూసేది కాదు. మాట్లాడేది కాదు. అతడే పలకరిస్తే విసుపూ, కోపం చూపేది. అటువంటి ఘట్టాల్లో వెంకటయ్య మొఖంలో బెదురూ, ఆశ్చర్యమూ చదివి ఎంతో జాలి పడేది.

అతడు తన్నో దేవతలాగ దూరంనుంచే కొలుస్తున్న కొద్దీ ఆమెలో మనుష్య సహజమైన కోరికలు విజృంభించాయి. సుందరమైన పువ్వును చూసినట్లు ముట్టుకొంటే కందిపోతుందేమోనని జంకుతున్నట్లనిపించిన కొద్దీ ఆమె రక్తం పీడనకు ఎదురు చూసింది.

చివరవరకూ వెంకటయ్య ఆమెను పూజాపీఠం నుంచి దింపనేలేకపోయేడు. ఆఖరుకు సత్తెమ్మే సాహసించింది. దేవత దిగి వచ్చింది. చేతికి చిక్కిన పెన్నిధానాన్ని వెంకటయ్య రెండుచేతులా అందుకొన్నాడు.

మూడో ప్రకరణం

రెండేళ్ళ క్రితం సరిగ్గా ఇవే రోజులు. రాత్రీ పగలూ బావి వద్ద పని. ఏమాత్రం ఏమరినా పండబారిన చేను కాస్తా ఎండిపోతుంది. ఎడ్లు నలిగిపోతున్నాయి. మనుష్యులు నలిగిపోతున్నారు. రాత్రింబగళ్లు పనితో వెంకటయ్య నలిగిపోతూంటే మనస్సు వొప్పక చేయగలది లేక సత్తెమ్మ దిక్కులు చూస్తూంది. పొలంలో తనకి సహాయం ఇంటి వద్ద తల్లికి సాయం చేస్తూ తిరుగుతున్న సత్తెమ్మను చూసి వెంకటయ్య బాధపడుతున్నాడు.

ఆరోజున వెన్నెల పుచ్చపువ్వులా వుంది. ప్రకృతి అంతా చల్లని తెల్లని తెరమాటున నిద్రిస్తున్నట్లుంది. నేల వుబ్బ తగ్గిపోయింది. చల్లని గాలి తోలుతూంది.

వెంకటయ్య మోటబోదె ప్రక్కనే చెంగలిగడ్డిలో పైపంచ పరుచుకొని నిద్రపోతున్నాడు. అతని కాళ్ళ వద్ద అంత దూరంలో కావలి కుక్క పడుకొని వుంది. పశ్చిమానికి దిగిపోయిన చంద్రుడు చెట్లక్రింది నీడల్ని దూరం దూరం పాకిస్తున్నాడు. గాలికి చెట్ల కొమ్మలు కదిలినప్పుడల్లా వెన్నెలరేకలు వెంకటయ్య వొంటిని తడుముతూ కదులుతున్నాయి.

తెల్లవారబోయే ముందు సత్తెమ్మ వచ్చింది. పాక వాకిట్లో మంచం ఖాళీగా వుంది. కొద్దిదూరంలో కావలికుక్క గుర్రుమని తామక్కడున్నట్లు తెలిపితే అటూ నడిచింది. గడ్డిలో వెంకటయ్య వెల్లకిలా పడుకొని వున్నాడు. అతడు పడుకొన్న విధం చూస్తే భయం వేసింది. పొలాల్లో పాములు తిరుగుతూంటాయి. రాత్రిళ్లు పొలాలు వెడుతూనూ పొలాల నుంచి వస్తూనూ పాము కాటుకు మరణించిన వారి కధలు గుర్తు వచ్చేవి. గుండెలు పట్టేసినట్లయింది. ఎంతో ఆదుర్దాతో అతని ప్రక్కకు వురికింది. ప్రక్కనే మోకాళ్ళ మీదపడి రెండు భుజాలూ పట్టి కుదుపుతూ మొగం మీద మొగం పెట్టి చూసింది.

ఆ కుదుపుకు వెంకటయ్య కళ్ళు తెరిచేడు. ఆమె సంతోషం పట్టలేకపోయింది. ఆదుర్దా ఆనందమూతో సంకోచాలూ సందేహాలూ ఎక్కడివక్కడ తప్పుకొన్నాయి. ఇంక అక్కడ మిగిలిందల్లా పాతికేళ్ళ పడుచుదనం ఒక్కటే.

ఆ రోజు మొదలు వెంకటయ్య మరో పడుచుతో హాస్యం కూడా ఆడలేదు. నిరాభరణమైన ఆమె నిసర్గ సౌందర్యంతో గ్రామంలోని అందగత్తెల నగలు నిండిన మెడల్నీ కాలుచేతుల్నీ పోల్చి నవ్వుకొనేవాడు. తెల్లని మోటు చీరలలో దాగిన ఆమె దృఢ శరీరం అతనిని స్వర్గాల అంచులకు తీసుకుపోయింది. మోటు సరసాలూ, హాస్యపు మాటలూ లేకపోయినా వారి కళ్ళల్లోనూ గతుల్లోనూ లోకం కానని లోతులు కనబడ్డాయి.

అతని సన్నిధానంలో సత్తెమ్మ కళ్ళు దుఃఖరేకల్ని విడిచేయి. నడకలో చురుకుదనం, విలాసం, విభ్రమం ప్రవేశించేయి. ఆ చూపుల్లో, ఆ మాటల్లో, ఆ నడకల్లో అసలు శరీరం తీరులోనే జీవితానందం పువ్వులు తొడిగింది.

ఊళ్ళో గుసగుసలు బయలుదేరేయి. పొరుగింటి నేస్తం ముంతాజ్ కసి తీర్చుకొనేటందుకు బుగ్గలు పొడిచింది. సత్తెమ్మ గిలిగింతలు పెట్టినట్లు నవ్వింది. తల్లి అనుమానాన్ని దాచలేక మాటలచేత చురచురా చూసినప్పుడు తన్ను కానట్లు తలతిప్పుకొంది. ఆమె కూతురు మీద అభిమానాన్ని వెంకటయ్యను ఈసడించడంలో సంతృప్తిపరచుకొనబోయింది. కాని కూతురి భ్రుకుటిక్షేపంలో ప్రళయ కల్లోలపు పొలిమేరల్ని తొక్కి చూసి నాలికను సంబాళించుకొంది.

ఒకమారు తల్లి, కూతురు అభిమానాన్ని రక్షించడానికి నడుంకట్టక తప్పదనుకొంది. కూతురికి హితబోధ ప్రారంభించింది. ఆమె మారు చెప్పలేదు. ఆ ధైర్యంతో వెంకటయ్యను పనిలోంచి పంపెయ్యాలని ప్రతిపాదించింది. సత్తెమ్మ వెంటనే వీటో చేసింది.

ఆ ఆవేశంలో తల్లి తిట్టినప్పుడు ఆమె తన భయాలన్నింటినీ పాతేసింది. ప్రతి మాటలో బల్లేలు విసిరింది. ఆశ్చర్యం లేదు. ఓ కునిష్టిని, క్షయరోగ పక్షిని అర్థాయుష్షుగాడిని తనకు మొగుడంటూ గొంతుకోసిందని ఇదివరలో ఆమె తల్లిని ఎన్నోమార్లు మనస్సులోనే తిట్టుకుంది. ఇప్పుడా అభిప్రాయాల్నే బయట పెట్టింది.

కోపోద్రేకంలో మాట జారినా మాట మధ్యలోనే సిగ్గేసింది. సిగ్గుతో ఉడుకుబోతుతనం పుట్టుకొచ్చింది. ఆ ఉడుకుబోతుతనంతో మంచం మీద పడి ఏడ్చి రెండు పూటలు ఉపవాసం చేసింది.

ఆ రెండు పూటలూ వెంకటయ్యకు తిండి కూడా దొరకలేదని తెలిసింది. ఇంకామె మనస్సు నిలబడలేదు. ఇంత కూడు మూటగట్టుకొని పొలం బయలుదేరింది.

ఆమె సన్నాహాలు చూస్తున్న ముసలమ్మ నిర్విణ్ణురాలై నిలబడిపోయింది. గుమ్మంలో నిల్చున్నదల్లా ప్రక్కకు తప్పుకొని నోట్లోనే గొణుక్కుంది.

"ఎంత సిగ్గుమాలినదానివి పుట్టేవే."

సత్తెమ్మ వినబడనట్లు గుమ్మం దిగి పది అడుగులు వేసింది. మళ్ళీ వెనక్కి వచ్చింది. రుసరుసలాడుతున్న తల్లి ఎదుట నిలబడింది. ఆమె చూపుల్ని తట్టుకోలేక తల్లి తల తిప్పుకొని యింట్లోకి తిరిగింది.

"అమ్మా!"

ముసలమ్మ నిలబడింది. సత్తెమ్మ సందేహిస్తున్నట్లు ఒక్క క్షణం ఆగింది. ఇంతవరకు మనస్సులోని కోరికను బయటపెట్టనివ్వని బెదురులే ఇప్పుడూ నోరు నొక్కేయి. కాని తప్పదు. బయటపడాలి.

తల్లి మళ్ళీ అసహ్యం ప్రకటించింది. కూతురు సిగ్గులేనితనం తమ యింటా వంటా ఎక్కడా ఎప్పుడూ లేదంది.

సత్తెమ్మ ఆవేశపడింది. ఆ ఆవేశంలో సందేహం ఏ కాస్త మిగిలినా ఎగిరిపోయింది.

తనయెడ కూతురు వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయాన్ని విని తల్లి అదిరిపోయింది. కూతురుకు పెళ్ళి చేయడంలో తన తప్పేముందో ఆమెకు తోచలేదు. ఆడపిల్ల అయ్యాక పెళ్ళి చెయ్యక తప్పదు. కనక ఓ వరుణ్ణి చూసింది. వాళ్ళకో పెద్ద లోగిలి వుంది. సంసారం కొంచెం చితికిపోయినా పేరూ, ప్రతిష్ఠా వున్నవాళ్ళు. పెద్దయింటివాళ్ళు. వాళ్ళతో సంబంధం తమకే గొప్ప అనుకోవలసిన స్థితి. వాళ్ళు వచ్చి పిల్లని చేసుకొంటామనడమే చాల గొప్ప అనిపించింది. సంతృప్తిపడింది. కాని ఇప్పుడా సంతృప్తిని కూతురు దెప్పి పొడుస్తూంటే ఏమనుకోవాలి? ఆ కుటుంబం మనుష్యులు కూడా అంతగా చితికిపోయారని ఆమెకేం తెలుసు?

ఆమె దిగ్భ్రమ చెంది కూతురు ముఖం వంక చూస్తూ నిలబడిపోయింది.

వాళ్ళు ఆమెకిచ్చింది మొగుణ్ణీ కాదు. మగాణ్ణీ కాదు. అది నిజమే. కాని అది తనకు అర్థం అయ్యేసరికి చెయ్యి దాటిపోయింది. పెళ్ళినాటికే తనకి కొంచెం తెలుసు. కాని ఏదో చిన్నతనం అనుకొందేగాని అల్లుని శృంగారలీల వివరాలు పరిశీలించేటందుకు ప్రయత్నించలేదు. ఏదో ఎవరు మాత్రం చెయ్యడం లేదులే - అనుకొంది. సరిపుచ్చుకొంది.

కూతురు అత్తవారింట్లో సుఖపడింది లేదు. రాత్రీ పగలూ బండచాకిరీ చేయించేరు. జీవితానికి సరిపడా నైరాశ్యం, వైరాగ్యం నెత్తికెత్తేరు. మగడు చచ్చిన మరునాడే పెట్టి నెత్తిన పెట్టి పుట్టింటికి తోలేసేరు.

తాను ఎరిగిన గాధనే కూతురు నోట వింటూంటే వీరమ్మకు తన అపరాధం నూరింతలు భయంకరంగా కనబడింది.

సత్తెమ్మ మనస్సులో వున్న అక్కసంతా కక్కేసి విసవిస బయటకు నడిచింది. వెళ్ళేటప్పుడింకోమారు ఖబడ్దార్ చెప్పింది. ఇన్నాళ్ళకు, ఎన్నాళ్ళకో ఆమెకు మళ్ళీ బ్రతుకు దొరికింది, దానిని లాగెయ్యడానికి ప్రయత్నిస్తే ప్రతిఘటించకుండా ఉంటుందా? "గొంతు నులిమేస్తా"నని వాగ్దానం చేస్తూంటే తల్లి మెడ తడివి చూసుకొంది. ప్రమాదం కలగలేదని స్థిరం చేసుకొని తలఎత్తేలోపున సత్తెమ్మ వీధిలో వుంది. అటు తర్వాతనామె కూతురు మమకారాన్ని క్రీగంట చూడ్డానికి కూడా ప్రయత్నించలేదు.

అతని కోసం సత్తెమ్మ సమాజాన్నీ, కులమర్యాదల్నీ, కుటుంబ గౌరవాన్నీ, బంధు ప్రీతినీ కూడా ధిక్కరించింది. అతడే నేడు తనకు దూరమైపోతున్నాడనిపించేసరికి దుఃఖం ఆగింది కాదు. అతనిని నిలపగల సంఘబలం తనకు లేదని కన్నీరు కార్చింది.

కాని,….

ఇంతవరకూ తనకు లేదనుకొన్న అధికారాన్నే అతడు కలిగిస్తానంటూంటే నమ్మలేకపోయింది. వెంటనే పెళ్ళికి అంగీకరించనూ లేకపోయింది. ఆలోచనలో, అపనమ్మకంలో తలవంచింది. తలవంచుకొనే కళ్ళెత్తి చూసింది.

ఆ చూపుల్లోని అపనమ్మకాన్ని చదివి వెంకటయ్య తన ప్రతిపాదనను మళ్ళీ రెట్టించేడు.

"కాదు చిన్నీ! నిజమే మనం పెళ్ళి చేసుకొందాం."

ఒక వైపున ఆ పునరుద్ఘాటన మనస్సుకి ఆశ్వాసం కలిగిస్తున్నా ఒక్కమాటుగా నమ్మనూలేకపోయింది. ఆతని ఆలోచనల ధోరణిని అర్థమూ చేసుకోలేకపోయింది.

తడి ఆరని రెప్పల్లోంచి కోరచూపులు చుస్తూనే తన అనుమానాన్ని వెలిబుచ్చింది.

పెళ్ళి చేసుకోవాలనే పెద్దమనిషేనా ఈ పది రోజుల నుంచీ మాటేనా ఆడకుండా తప్పించుకు తిరుగుతున్నాడు? అనుమానం కలిగిందంటే ఆశ్చర్యం ఏం వుంది?

వెంకటయ్య తన అపరాధాన్ని గుర్తించినట్లు సిగ్గుపడ్డాడు. తన ప్రతిపాదన అనుమానించవద్దని ప్రాధేయపడుతున్నట్లు ఆమెను మరింత దగ్గరకు లాక్కున్నాడు.

ఈ పది రోజుల్నించీ ఈ ఆలోచనతోనే కొట్టుమిట్టాడిపోతున్నాడని తెలిసి సత్తెమ్మ ఆశ్చర్యపడింది. ఇదివరలో ఇంతవరకూ ఈ ఆలోచన ఎన్నడూ తమ ఇద్దరిలో ఏ ఒక్కరికీ కలగలేదు. హఠాత్తుగా ఇదెందుకు వచ్చింది? దీనిలో ఏదో విశేషం వుండాలి.

సత్తెమ్మ ప్రశ్నలకి అతడు తన ప్రతిపాదననే రెట్టించి చెప్పేడు. ఆమె ఊ అనకపోతే బ్రతకలేనంటూ తన పది రోజుల ఆలోచనల పర్యవసానాన్నీ ఒక్క వాక్యంలో తేల్చి తన గుండెల్ని అదుముకున్న ఆమె తలలో మొగం దాచుకొన్నాడు.

నిన్ను విడిచిన బ్రతుకు లేదన్న మాటకన్న మగవాడు ఆడుదాని యెడ చూపగల ప్రేమకు మరో మాట లేదు. ఆ మాటతో సత్తెమ్మ హృదయం నిండిపోయింది. ఆతనిని మరింత బిగ్గరగా కౌగలించుకొంది.

వెంకటయ్య ఈ పది రోజుల నుంచీ తన మనస్సులో పడ్డ ఆరాటాన్ని వివరించేడు. ఆమెను విడిచి దూరంగా వుండలేనన్నాడు.

కాని, సత్తెమ్మకు ఆతని ఆలోచనలకూ, పెళ్ళి ప్రతిపాదనకూ గల సంబంధం ఏమిటో అర్థం కానేలేదు. దూరంగా వుండలేననేవాడు ఎందుకున్నాడు? అతని మాటలలో కేవలం ప్రేమ ప్రకటనే గాక, ఏదో కొత్త విశేషం కూడా వుందనిపించింది. కౌగిలి విడిపించుకొని, ఆతనిని తగులుతూ ఎదురుగా కూర్చుంది. మీసాలూ జులపాలూ సర్దుతూ సంతృప్తి కనబరిచింది.

వెంకటయ్య ఆమెను మరల దగ్గరకు లాక్కుని శిరస్సు మూర్కున్నాడు. దూరంగా ఎవరుండమన్నారని అడిగితే సమాధానం ఏం వుంది? ఒకరుండమనేదేమిటి? తనకు బాధ్యత లేదా? తమరు దొంగతనంగా కలుస్తున్నారు. లోకానికి తమ కలయిక ఇష్టం కాదు. ఆమె తల్లికే వొప్పుదల లేదు. పై వాళ్ళది చెప్పేదేముంది? ఆమెను నలుగురూ చులకన చేస్తారు. నాలుగు మాటలూ అంటారు. ఆమె మాట పడడాన్ని ఆతడు సహించగలడా? ఇదివరకే వచ్చే మాటేదో రానే వచ్చిందంటే, వచ్చింది. ఆ విషయాన్ని గురించి ఆతడిదివరకు ఆలోచించలేదు. ఆ మాట కూడా తోచలేదు. కాని, ఇప్పుడు ఆ ఆలోచన తట్టింది….

ఇప్పుడే ఆ ఆలోచన ఎందుకు తట్టవలసి వచ్చిందో?…. అంతకన్న తన గౌరవాన్ని గురించి ఆతడు చూపుతున్న శ్రద్ధకు సత్తెమ్మ బ్రహ్మానందపడింది. తన స్నేహితురాలి తల్లి విషయంలో పట్వారీ లక్ష్మీనారాయణ చూపిన వ్యవహారం గుర్తు వచ్చింది. వెంకటయ్య యెడ కృతజ్ఞతతో ఆమె మనస్సు నిండిపోయింది. ….

అంతవరకూ తాననుకొన్నదే తనకు వెంకటయ్యతో పెళ్ళయి వుంటే ఇల్లా దూరంగా వుంటాడా అనుకొన్నదే కాని, తీరా చేసి ఆ ప్రసంగాన్ని ఆతడే తెచ్చేవరకు మహా గంభీరంగా తల అడ్డం తిప్పింది. తన్ను ఎవరన్నా ఏదన్నా మాట అం టారనే భయం లేదని ఘట్టిగా చెప్పింది. తన్ను ఎవళ్ళు ఏమనడానికీ ఎన్ని గుండెలుండాలి. "నా కొడుకులు. ఏమన్నా అంటే….." గుడ్లు పీకెయ్యదూ? వాళ్ళ బ్రతుకులు కడిగి వీధినెయ్యదూ?

ఊళ్ళోవాళ్ళ రంకులు రచ్చకీడుస్తానన్నది వెంకటయ్యకు సంతృప్తి కలిగించలేదు.

కాని, సత్తెమ్మ మళ్ళీ తల తిప్పింది. ఈమారు ఆ ప్రతిపాదనకు గల అభ్యంతరాల్నే ముందుకు తెచ్చింది.

"వెధవముండతో పెళ్ళేమిటి?"

ఆతను తలను రెండు చేతుల మధ్యా పట్టుకొని చుంబించింది.

"నీకేమన్నా అవుతుంది బాబో…."

అపాయశంకతో గలిగిన ఆదుర్దాను తెలుపుతూ గాఢంగా కౌగలించుకొంది.

కాని, వెంకటయ్య తన ప్రతిపాదనను ఉపసంహరించుకొనేటట్లు చేయడానికి ఆ అభ్యంతరాలు పని చేయలేదు. సత్తెమ్మ వద్ద ఆ ఎదురు ప్రశ్న కంటే మారు సమాధానమూ లేదు.

వెధవముండతో సంపర్కం పెట్టుకొంటే పనికి వచ్చినప్పుడు పెళ్ళి చేసుకొంటే పనికిరాదా? పెళ్ళి లేకుండా సంపర్కం పెట్టుకొంటే ఏమీ ప్రమాదం రానిది. కొత్తగా వస్తుందా?…. అదే అడిగేసేడు. అయితే ఆ బూతు మాట పవిత్రత చెడిపోకుండా చెవిలో నోరు పెట్టి అడిగేడు.

"ఛా! ఏమ్మాటలవి" అంటూనే సత్తెమ్మ కిలకిలా నవ్వింది. ఆతని ప్రశ్నకు సమాధానం ఏం ఇస్తుంది? పది ఎదురు ప్రశ్నలతో అసలు విషయాన్ని అడుగునపెట్టడానికి ప్రయత్నించింది.

"ఇల్లా వుంటే చాలదేం?"

"పెళ్ళి చేసుకుంటే నాలో లేని అందం కొత్తగా వస్తుందా?…."

"తక్కువ కులాల్లో మాదిరిగా ఛ! మారుమనువేమిటి?….నవ్వుతారు"

"ఇంటా వంటా లేదు. మారుమనువు చేసుకొంటే నీకేమన్నా అవుతుందేమో. బాబోయ్, వద్దు…."

"మన్ని రానిస్తారా? వూళ్ళో వుండనిస్తరా?

"మా తమ్ముడు ఏమంటడో? అమ్మ ఏమౌతది?…."

ఆమె ప్రశ్నలు అనేక దృక్కోణాలనుంచి వచ్చేయి. సంఘం, ఆచారాలు, కుటుంబం, ఆర్థిక సమస్యలు అన్నీ కదిలేయి. ఆఖరు ఆయుధంగా పిల్లలు పుడితే వాళ్ళ గతేమిటంది.

"ఇప్పుడో?"

"పుట్టరు."

ఆ ధైర్యం ఏమిటో సత్తెమ్మ చెప్పలేదు.

"ముందూ అంతే…."

ఆమె తల అడ్డంగా తిప్పింది. అది అంగీకారమో, అనంగీకారమో అతడికి అర్థం కాలేదు.

వెంకటయ్య తన ప్రయత్నం మానలేదు.

ఆతని దృష్టిలో పిల్లల సమస్య ముఖ్యం కాదు. పుట్టబోయే పిల్లలు పెద్ద వాళ్ళయ్యే సరికి ఎన్ని మార్పులొస్తాయో. ఇదివరకు పెద్దయిళ్ళల్లో మామూలే అయిపోవడం లేదూ?

వెంకటయ్య తన వాదనలకు బలంగా వితంతు వివాహాలు చేసుకొన్న పెద్దరెడ్లవీ, దొరలవీ పేర్లుదహరించేడు. ఈమాదిరి పెళ్ళిళ్ళు చేయించడంలో ఆర్యసమాజం వాళ్ళు తీసుకొంటున్న శ్రద్ధను గురించి కూడా చెప్పేడు.

సత్తెమ్మ ఆ సమాజము పేరునెప్పుడూ వినలేదు. అదేమిటో తెలుసుకొన గోరింది కాని వెంకటయ్య కూడా పెద్దగా చెప్పగల స్థితిలో లేడు. ఆ పేరునాతడు విన్నదయినా ఈమధ్యనే. దాన్ని గురించి ఆతనికి తెలిసింది కూడా ఒక్కటే విషయం. సాయిబులకీ వాళ్ళకీ చుక్కెదురు. తమలాంటి వాళ్ళు పెళ్ళి చేసుకొనేటందుకు సాయిబుల్లో కలిసిపోనక్కర్లేకుండా వాళ్ళే చేయిస్తున్నారు. ఆ సమాజం తనకెంతవరకూ వుపయోగపడుతుందో అంతవరకే అతనికి అర్థం అయింది.

సత్తెమ్మ ఏమీ అనలేదు. తన ప్రతిపాదనకు ఆమెను వొప్పించలేకపోయానని వెంకటయ్య గ్రహించేడు. తన అసమర్థతకి విచారపడ్డాడు.

"నేనింక నీకు చెప్పలేను. నిన్ను అంటుకోనూలేను."

అంటుకోనంటూనే ఆతడామెను మరింత దగ్గరకు లాక్కున్నాడు. ఆ మాటల్లో ఆత్మవిశ్వాసం కనబడ్డమేలేదు. సత్తెమ్మ ఆతని గుండెలమీద తల చేర్చి ఆతని ముఖంలోకి చూస్తూ నవ్వింది.

ఆమెకు తెలుసును. వెంకటయ్య తన ముందు ఎంతోసేపు బింకం చూపలేడు. ఆ మాటనే అంటూ కిలకిలా నవ్వింది.

వెంకటయ్య నిట్టూర్చేడు. నిరుత్సాహంగా చేతులు వదిలేడు.

"మీయమ్మలా మా సంగం వాళ్ళూరుకోరు."

నాలుగో ప్రకరణం.

సంగం పేరెత్తేసరికి సత్తెమ్మ వులికిపడింది. ఆమెకు స్పష్టంగా తెలియడంలేదు గాని, ఈమధ్య నీమధ్య వెంకటయ్య సంగం వాళ్ళతో ఎక్కువ సంబంధాలు పెట్టుకొంటున్నట్లు ఆమెకు తరుచుగా అనిపిస్తూనే వుంది.

ఏడాది క్రితం అతనికి ఇష్టం లేకపోయినా తానే సంగంలో చేర్పించింది. కాని, తర్వాత జరిగిన ఘటనలతో ఆమె అదిరిపోయి, సంగంవేపు కూడా చూడవద్దని చెప్పింది. కాని, వెంకటయ్య వూరుకున్నట్లు లేదు. ఆ సంగతి తనకూ చూచాయగా తెలుసు. కాని, ఆతడెన్నడూ ఆమాట సూచనగానైనా తనకి చెప్పలేదు. మొదట్లో సంగంలో పేరివ్వడానికే ఆతడు మొరాయించిన ఘట్టం గుర్తుచేసుకొని, ఆమె తన అనుమానాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత కూడా ఇవ్వలేదు. తానూ ఏమీ ఎరగనట్లే నటిస్తూంది. అల్లాంటివాడు నేడు ఉన్నట్లుండి సంగం పేరెత్తడంతో నిర్విణ్ణురాలయింది.

తెలంగాణా పల్లెల్లో ఆంధ్రమహాసభకు "సంగం" అనే పేరు. ఆంధ్రమహాసభ మధ్యతరగతుల వుద్యమంగానే వుండిపోయినంతవరకు గ్రామీణ ప్రజానీకాన్ని ఆకర్షించలేకపోయింది. చిలుకూరులో జరిగిన మహాసభలో వెట్టి వ్యతిరేక తీర్మానం చేసినా భువనగిరి మహాసభ వరకూ అది కాగితం మీదనే వుండిపోయింది.

భువనగిరి మహాసభ అనంతరం ఆంధ్రమహాసభ కార్యవిధానంలోనే పెద్ద మార్పు వచ్చింది. ప్రజానీకాన్ని వెట్టికీ, జాగీర్దార్ల పీడనకూ వ్యతిరేకంగా సంఘటిత పరచి చిలుకూరు తీర్మానాన్ని కార్యరూపంలో పెట్టడానికి నడుం కట్టింది. ఆ కార్యక్రమాన్ని అమలు జరపడంలో ఆంధ్రమహాసభ "సంఘం" అయింది. సంఘం ప్రజల నోట్లో సంగంగా పరిణితి పొందింది.

ఏడాది క్రితం ప్రక్క వూళ్ళోకి సంగం వాళ్ళు వచ్చేరన్నారు. ఊరంతా సంగం కట్టేరనీ, వెట్టి మానేసేరనీ చెప్పేరు. సీతారాంపురం వాళ్ళు కూడా ఆ 'మీటంగా'నికి వెళ్ళేరు. తిరిగి వచ్చేటప్పుడు తిరిగి ఓ సంగం జెండా తెచ్చుకొన్నారు. దానితోపాటు సంగం నాయకుల్నీ పిలుచుకొచ్చేరు. తమ వూళ్ళో కూడా సంగం పెట్టుకొన్నామని తప్పెట్లూ, తాళాలతో వూరేగింపు తీసేరు.

ఊరి బయట చింతల క్రింద పెద్ద సభ జరిగింది. అన్ని కులాల వాళ్ళూ, అన్ని వృత్తుల వాళ్ళూ, బీదా, పేదా జనం అంతా సభలో వున్నారు. సంగం పెట్టేసేరు. పెద్దల్ని ఎన్నుకొన్నారు. వెట్టి చెయ్యడం లేదని తీర్మానం చేసేసేరు.

ఆనాడు వూరంతా పెద్ద సంబరం జరిగింది. అమ్మవారి జాతరక్కూడా అంత హడావిడి ఉండదు.

సంబరం మంచి జోరుగా వున్న సమయంలో దొరగారి సేరీదారు కిష్టయ్య ధూం ధాం చేస్తూ, చాకలి పద్దాలుని వెట్టికి రాలేదని కేకలు పెడుతూ వచ్చేడు. ఆరోజున దొరల యింట్లో పద్దాలుది వంతు. ఆ పద్దాలే అసలు సంగాన్ని ఊళ్ళోకి తెచ్చింది. సంగం భవిష్యత్తు త్రాసులో పడింది. అంతా పద్దాలు వేపే చూస్తున్నారు.

కాని, పద్దాలు వెనకాడలేదు. సంగం పెట్టుకొన్నాం. వెట్టి చెయ్యక్కర్లేదు పొమ్మన్నాడు. అనడం అవసరం కన్న గట్టిగానే అన్నాడు కూడా. మంగలి నరసయ్యా, కుమ్మరి గురవయ్యా, గొల్ల భాగయ్యా వగైరాలంతా 'అది అంతే' నన్నారు. సాతాని బూసయ్య వెట్టికి వెళ్ళమనకపోయినా, అంత తొందరెందుకని మందలించేడు. కాని, జనం ధోరణి చూసి, ధూము ధాములు చేసిన కిష్టయ్యను మందలించక తప్పలేదు. ఆతడే సంగానికి పెద్ద మరి.

సభ అంతా ఆతని చర్యను ఆమోదించింది. సంగానికి జై కొట్టింది. మామూలుగా అరుపులు, తిట్లు, కర్రదెబ్బల ముక్తాయింపుతోగాని మాట్లాడని కిష్టయ్య నీళ్ళతొట్టిలో పడ్డ ఎలకలా చల్లగా జారుకొన్నాడు. జనం మళ్ళీ హర్షధ్వనులు చేసేరు.

ఆ వెళ్ళడం, వెళ్ళడం కిష్టయ్య పదిహేను రోజులు మళ్ళీ వూళ్ళో కనబడనే లేదు.

ఆ ప్రథమ విజయంతో ప్రజల సంతోషానికి హద్దులే లేవు. వూరంతా నిల్చున్నపాటున సంగంలోకి పేర్లిచ్చేసేరు.

సంగం కట్టడం విషయంలో గాని, పెట్టడం విషయంలో గాని వెంకటయ్యకేమీ భాగం లేదు. వూరంతా అంత సంబరం చేసుకొంటూంటే అతడికి దానిలో భాగం లేకపోవడం సత్తెమ్మకు నచ్చలేదు. ఆమె వెళ్ళమంటూంటే అతడు నవ్వేడు.

"మనం ఇద్దరం సంగం. మన సంగంలో మూడో వాడుండడానికి వీల్లేదు."

ఆతని పట్టు విడిపించుకొని సత్తెమ్మ వీధిలోకి వెళ్ళింది. గొల్ల భాగయ్యతో చెప్పి సంగంలో వెంకటయ్య పేరు చేర్పించింది. పెద్దల్ని ఎన్నుకొనే వేళకి పడుచుకారంతా ఆతని పేరు ఇచ్చేసేరు. వెంకటయ్యకి వూళ్ళో స్నేహిత బృందం ఎక్కువే. ఆ స్నేహితుల్లో ఆతనికి గల స్థానం పెద్దదే. అందుచేతనే ఆతాడానాడు మీటింగు చాయలకి రాకపోయినా ఆతడు సంగం పెద్దల్లో ఒకడయిపోయేడు. ఆతనికి ప్రజలలో వున్న మంచి పేరు చూసి సత్తెమ్మ బ్రహ్మానందపడిపోయింది.

కాని, ఆమె ఆనందం ఎన్నో రోజులుండలేదు. పదిహేను రోజులు నాటికి నిజాం పోలీసులు వూళ్ళోకి వచ్చేరు. దొర పెద్ద కొడుకు రమణారెడ్డి సర్కిలినస్పెక్టరు. ఆతని నాయకత్వాన పోలీసులు తెల్లవారేముందర వీధులన్నీ కాచేరు. మగాళ్ళనందర్నీ నిల్చున్న పాటున లాక్కు వచ్చేరు. పోలీసులతో పాటే వూళ్ళోకి వచ్చిన కిష్టయ్య సంగం పెద్దల్ని పేరు పేరున చూపించేడు.

ఊరంతా చూస్తుండగా పోలీసులు పద్దాలుని నడివీధిలో నిల్చోబెట్టి కాల్చేసేరు. ఇక మిగిలిన పెద్దల్నీ, ఆ రోజున మీటింగులో చురుగ్గా పాల్గొన్న వాళ్ళనీ కొట్టడం ప్రారంభించేరు. పదిహేను రోజులపాటు వూరంతా మంగలంలోలాగ వేగిపోయింది. ఓ అరడజను మందిని జైళ్ళకు పంపేసేరు.

పోలీసులు పద్దాలు భార్యని లాక్కుపోయి స్టేషన్‌లో చాకిరీకి పెట్టారు. రెండు నెలలయ్యేసరికి వొంటినిండా గాయాలతో ఆమె తిరిగి వచ్చింది. ఆమెను లొంగదీయడానికై రమణారెడ్డి చేసిన ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమయ్యాయనుకొన్నారు. ఆమెను లొంగదీసే ప్రయత్నంలో ఆతని సంసారంకూడా విచ్ఛిన్నం అయిపోయిందని అనుకొన్నారు. అదో పెద్ద కథ.

వూళ్ళోకి తిరిగి వచ్చేనాటికి ఆమె ప్రాణాలు కళ్ళల్లో వున్నాయి. వూళ్ళోకి గోలు గోలున ఏడుస్తూ అడుగు పెట్టింది. వెంకటయ్య దారిలో ఎదురయి ఆమెను మామ యింటికి తీసుకెళ్ళేడు. కాని, అత్తమామలు ఆమెను యింట్లో అడుగు పెట్టనీయలేదు. కడుపున పుట్టిన కొడుకు పోయేక కోడలితో సంబంధం ఏం వుందన్నారు. ఆమె నెత్తిన గుడ్డ వేసుకొని వీధిలోకి నడిచింది. మరల వెంకటయ్యే ఆమెను తీసుకెళ్ళి తన స్నేహితుడింటిలో ఒక పంచ చూపింప చేసేడు.

సంగం పెట్టడంలో వెంకటయ్యకు భాగం ఏమాత్రం లేకపోయినా పోలీసు వాళ్ళ దెబ్బలలో ఆతనికి పెద్ద వాటాయే ముట్టింది. సత్తెమ్మ ఇచ్చిన డబ్బూ, దొర కూతురూ, అల్లుడూతో ఆమెకున్న పరిచయమూ ఆతనిని ఖైదు శిక్ష నుంచి తప్పించింది. భర్తతో కలిసి దొర కూతురు సుమిత్ర బోళ్ళ పొలం వేపు చల్లగాలికి షికారు వచ్చినప్పుడు కలిసిన పరిచయం వుపయోగపడింది.

ఓ వారం రోజులు మంచం పట్టడానికి సరిపడా దెబ్బలతో వెంకటయ్య బయటపడ్డాడు. కర్ర దెబ్బలకి నల్లగా కమిలిపోయి శరీర భాగాలు కదుములు కట్టిపోయాయి. వానికింత ఆముదం వ్రాసి కాపడం పెడుతూ అతని దెబ్బలకి కారణం తానే అయ్యేనని ఎంతో ఏడ్చింది. ఆమెనూరడించడానికై సంగంతో సంబంధం మాట అటుంచి ఆరోజున వూళ్ళో కూడా లేని వాళ్ళకీ, ఏదో చుట్టాలింటికి వచ్చిన పొరుగూరివాళ్ళకీ కూడా తనతో పాటు సమంగా దెబ్బలు తగిలిన కథలు చెప్పేడు. అత్తవారింట కూతుర్ని దిగబెట్టడానికి వచ్చిన మల్లయ్య గోలున ఏడుస్తూ, తనది ఆ వూరే కాదని చెప్తూంటే రమణారెడ్డి ఏమన్నాడో వెంకటయ్య చెప్పాడు. సత్తెమ్మ ఆ కథలు విని ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచింది. కాని ఆతనికి కలిగిన బాధలో తన బాధ్యతను మాత్రం మరిచిపోలేకపోయింది.

కాని, వెంకటయ్యలో కసి రగిలింది. మంచం దిగిన మొదటిరోజుననే ఆతడు సంగం నాయకుల కోసం వాకబు ప్రారంభించేడు. చేయి ఆసరా యిచ్చి నడక అలవాటు చేయిస్తున్న సత్తెమ్మ ఆతని ప్రశ్న విని దిక్కులు చూసింది. స్వరం తగ్గించి కళ్ళనీళ్ళు పెట్టుకుంటూ, ఆతడినింక సంగం వూసు ఎత్తవద్దని ప్రాధేయపడింది.

వెంకటయ్య ఆశ్చర్యంతో ఆమె వేపు ఓరకంట చూసేడు. కాని, ఏమీ అనలేదు. సత్తెమ్మ ఆ చూపును గమనించింది. అర్థమూ చేసుకొంది. కాని, తన భయాన్నీ, ఆదుర్దానూ కప్పిపుచ్చుకోలేక పోయింది.

ఇంక వెంకటయ్య ఆమె వద్ద యెన్నడూ ఆ వూసు తీసుకురాలేదు. కాని, ఆతడు సంగం వాళ్ళతో దగ్గర సంబంధాలు కలిగివుంటున్నాడని ఆమె త్వరలోనే గ్రహించింది.

వెనకటి మాదిరిగా గాక ఆతడిప్పుడు తరుచుగా రాత్రిళ్ళు ఎక్కడికో పోతున్నాడు. అడిగితే వూళ్ళో వూసాడుతూ కూర్చుంటే పొద్దుపోయిందనో, చేను చూసిరాబోయేననో ఏదో సాకు చెప్తున్నాడు. అవన్నీ వట్టి సాకులు మాత్రమేనని ఆమె త్వరలోనే గ్రహించింది. ఆమె గ్రహించిందని అర్థం చేసుకొన్నా వెంకటయ్య ఏమీ ఎరగనట్లే వూరుకున్నాడు. సత్తెమ్మ కూడా మళ్ళీ ఏమీ అనలేదు.

అప్పుడప్పుడు ఎవరో బావి వద్దకు వస్తూంటారు. ఏదో పని కోసం వాళ్ళని పెట్టేనని చెప్పేవాడు. మొదట నిజమేననుకొంది. కాని, ఆ వచ్చే వాళ్ళు ఎప్పుడు వచ్చినా ఏ రాత్రి వేళో వచ్చేవారు. రాత్రి అయితేగాని వెళ్ళేవారు కారు. వాళ్ళ రాకపోకలకీ వెంకటయ్య రాత్రి సంచారాలకీ సంబంధం వున్నట్లనిపించింది.

కొత్త వాళ్ళని పనిలోకి పెట్టిన రోజున తాను తెచ్చిన ముద్ద కాస్తా వాళ్ళకి పెట్టేసేవాడు. మళ్ళీ పోయి తెస్తానంటే వొప్పుకొనేవాడు కాదు. ఆతడు తిండి లేకుండా వుండగా చూడలేకపోయింది. కాని, ఆతడు ఆకలి వొప్పుకొనేవాడే కాదు, అటువంటి సందర్భాలలో వుపయోగపడేటందుకని ఓ బుడ్డెడు బియ్యమూ, జొన్నలూ పాకలో పాతిపెట్టి చూపించింది. వెంకటయ్య గ్రహించేడు. కాని, ఏమీ అనలేదు. సత్తెమ్మకు సందేహమే లేకపోయింది.

అటు తర్వాత కూడా అతడు ఆమెకు ఏమీ చెప్పకపోయినా, దాచడానికి ప్రయత్నం చెయ్యలేదు. తరుచుగా తమ పనిలో కనిపించే ఆతని పేరు సత్తిరెడ్డి అని తెలుసుకొంది. ఆయన వెంకటయ్యకు ఏవేవో పెద్ద సంగతులు చెప్తూండడం ఓ రోజున వింది. వెంకటయ్య ఎప్పుడో చదువు కూడా నేర్చుకొన్నాడనీ, ఏవో కాగితాలు చదవగలుగుతున్నాడనీ ఆమె గ్రహించింది కూడా అప్పుడే. తనకు చదువు కొంచెం వచ్చినా తానెప్పుడూ అక్షరాలు నేర్పడానిక్కూడా ప్రయత్నించలేదు. కాని సంగం మనిషి ఎప్పుడు నేర్పేడో ఎన్ని సంగతులు నేర్పేడో, వాళ్ళు చెప్పుకొనేవి తనకేమీ అర్ధమే కావడం లేదు. అదే చాలు సంగం వాళ్ళ మీద విపరీతమైన అభిమానం కుదరడానికి.

ఆతని మాటల్లో వెనకటల్లే బూతు మాటలు దొర్లడం లేదని ఆమె ఆరోజునే గ్రహించింది. సంభాషణ మధ్యంలో వెంకటయ్య ఓ బూతుమాటని వూతపదంగా వాడితే సత్తిరెడ్డి తప్పుపట్టేడు: వెంటనే వెంకటయ్య క్షమాపణ చెప్పుకొన్నాడు. తానిప్పుడు బూతులు మాట్లాడ్డంలేదనడానికి సాక్ష్యం సత్తెమ్మనే అడగమన్నాడు.

పాక చాటునుంచి వారి సంభాషణ వింటున్న సత్తెమ్మ ఆలోచించింది. నిజమేననిపించింది. తనకొక్కర్తికి మాత్రమే వినబడేలాగ, చెవిలోనే తప్ప ఆతడీమధ్య బూతులు మాట్లాడ్డం లేదని ఆ రోజునే ఆమె గ్రహించింది. వెంకటయ్యకు మర్యాదలు నేర్పుతున్న సత్తిరెడ్డి మీద ఆమెకెంతో అభిమానం కలిగింది.

కాని, ఈవేళ సంగం వాళ్ళు తమ స్నేహాన్ని వొప్పుకోరనేసరికి ఒక్క మారు చర్రుమనిపించింది. తన తల్లికే పట్టని గొడవ వీళ్ళకెందుకు అనుకొంది.

సత్తిరెడ్డి చెప్పిన మాటలన్నింటినీ ఆతడు వినిపించేడు. పెళ్ళి లేకుండా ఈ దొంగ సంబంధాలు పెట్టుకోవడం వలన సత్తెమ్మకెంతో అవమానం వస్తూందని ఆయన చెప్పేడన్నప్పుడు తన మిత్రురాలి తల్లి మాట గుర్తు వొచ్చింది.

సత్తిరెడ్డి వాదన అంతే కాదు, ఏ కడుపైనా వస్తే మరింత అవమానం, అది పోగొట్టుకొనేటందుకు చేసే ప్రయత్నాల్లో ప్రాణాపాయం కలుగుతుంది. కనక అలవాటున్నా లేకపోయినా నలుగురూ మెచ్చేపని చేయమన్నాడు.

అవన్నీ నిజమే. సత్తెమ్మ ఆలోచనలో పడింది. తన మర్యాదను, తన ప్రాణాన్నీ కాపాడ్డం కొసమే అంత శ్రద్ధ తీసుకొన్న సత్తిరెడ్డి సలహా అంత సులభంగా కొట్టిపారెయ్యరాదు.

కాని,….

తనకో మాటు పెళ్ళయిందనే సంగతి ఆతనికి తెలుసో తెలియదో….

ఆ ప్రశ్నే అనవసరం. తెలియకపోతే ఇంత చర్చ వచ్చేదే కాదు. వెంకటయ్య కూడా తలతిప్పేడు.

సత్తెమ్మ మొగం తిప్పుకొని మరో ప్రశ్న వేసింది. తాను కొన్నాళ్ళు కాపురం వెలిగించిందని తెలుసునో తెలియదో.

వెంకటయ్య మళ్ళీ తల వూపేడు. నిజానికి సత్తిరెడ్డి వివాహ ప్రశంస తెచ్చినప్పుడు ఆతడు చూపిన పెద్ద అభ్యంతరమే అది.

తన భార్య అని చెప్పుకోవలసినయామె మరొకడితో నాలుగురోజులేనాయె కాపురం చేసింది అనే ఆలోచన ఆతనికి దుర్భరం అనిపించింది. ఇప్పుడంటే వేరు. మరొకడి పెళ్ళాన్ని పక్కలోకి తెచ్చుకొన్న వీరుడల్లే చలామణీ అవుతాడు. ఆమెనే పెళ్ళి చేసుకొంటే అన్ని తరవాయిలూ తీరిందాన్ని కట్టుకొన్నాడంటారు. అదీ ఆతని భయం.

చెప్పి చెప్పి సత్తిరెడ్డికి ప్రాణం చాలొచ్చింది. అంతవరకూ తానుపయోగించవద్దన్న బూతుమాట సహాయంతో తన మనస్సులోని విసువు ప్రకటించేడు.

ఆమెను పెళ్ళాంలా వుపయోగించుకోడానికి ఏ అభ్యంతరం లేదు. కాని, పెళ్ళాం అనుకొనేటందుకు మాత్రం అన్నీ అభ్యంతరాలే. అదేమన్న మాట?

వెంకటయ్య ఆలోచనలో పడ్డాడు. సత్తిరెడ్డి మరీ సూటిగా చెప్పేడు.

"నువ్వు ఇన్ని చెప్పే ఆమె మొదటి మగడి మాట ఆమెతో వున్నప్పుడు నీకెన్నడూ గుర్తురానే లేదా? పెళ్ళి అంటే ఏమిటి? ఇప్పుడు మీ మధ్య వున్న సంబంధానికి సంఘం వేసే ముద్ర. ఆ ముద్రకి పనికిరాని ఆడది పక్కలోకి పనికి వస్తుందేం?"

తర్వాత ఈ మాదిరి సంబంధాల వలన వచ్చే దుష్ఫలితాలు సత్తెమ్మను ఎలా నాశనం చేస్తాయో చెప్తూంటే వెంకటయ్య తన ఆటంకాలన్నీ మరచిపోయాడు.

ఆ రోజున సత్తిరెడ్డి వాదనలనే ఆతడు నేడు సత్తెమ్మ ముందు పెట్టేడు. ఆమెకు ఏమాత్రం ప్రమాదం గలిగినా తాను బ్రతకలేనన్నాడు. ఆమెకు కలిగే అగౌరవం తన అగౌరవమేనన్నాడు. ఆతడామెతో పొందుతున్న తాదాత్మ్యం అంత ఘనిష్టం.

తను ఓ దురదృష్టవంతురాలని సత్తెమ్మ నమ్మకం. తన్ను పెళ్ళి చేసుకొంటే వెంకటయ్యకు అశుభం కలుగుతుందని తాను భయపడుతూంటే, పెళ్ళి చేసుకోకపోతే తనకు కష్టం వస్తుందని ఆతడు భయపడుతున్నాడు.

సత్తెమ్మ ఏమీ తేల్చుకోలేకపోయింది. తానే ఆ సంగం పెద్దతో ఓ మారు మాట్లాడితే? అడిగింది.

ఎవరు ఎప్పుడు వచ్చేదీ, ఎక్కడికెళ్ళేదీ, ఎక్కణ్ణుంచి వచ్చేదీ ఎవ్వరికీ తెలియనివ్వరాదనేది రహస్య జీవితం గడుపుతున్న నాయకులతో పరిచయం పెట్టుకొన్నప్పుడు వెంకటయ్య నేర్చుకొన్న ప్రథమ పాఠం. ఆ మాట గుర్తు వచ్చింది. నిజానికి సత్తిరెడ్డి ఆ రాత్రి వస్తున్నాడని ఎరిగి వున్నా పది రోజుల దాకా రాడని అబద్ధం ఆడేడు.

కాని అసలు సంగతి మరో విధంగా చెప్పేడు. మరునాడు ఇద్దరికీ కూడు ఇక్కడికే తెమ్మన్నాడు. పని అయ్యేక కూర్చుని కబుర్లు చెప్పుకోవచ్చు. మళ్ళీ ఆదరాబాదరా ఇంటికి పరుగెత్తనక్కర్లేదు.

ఆ మాటను సత్తెమ్మ అర్ధం చేసుకొంటే సరే సరి…

సత్తెమ్మ అర్ధం చేసుకొంది.

అయిదో ప్రకరణం

ఆ రోజున ఇంటికి వచ్చేసరికి సత్తెమ్మ పెద్ద తుఫానును ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. అంతవరకూ తన యెడ ఎంతో భయం, భక్తీ, ప్రేమ చూపుతూ వచ్చిన తమ్ముడు రంగయ్య తన ప్రవర్తనపై చేసిన వ్యాఖ్యానాల్ని వినేసరికి ఆమెకి కోపం బదులు ఆశ్చర్యం కలిగింది. తానంటే విశేష పరిచయం లేని కొత్త కోడలు సూరమ్మ తన తరఫున నిలబడ్డం చూసేసరికి ఆశ్చర్యంతో పాటు ధైర్యమూ చిక్కింది. తాను వెంకటయ్యను పెళ్ళి చేసుకోదలిచానన్న సంకల్పాన్ని సరాసరి వాళ్ళ మొహాన పడేసి, గింజుకు చావండన్నట్లు మొహం పెట్టింది.

ఇంక ఎవరికి వారే బలాల ప్రదర్శన ప్రారంభించేరు. ఏడ్పులు, మొత్తుకోళ్ళు, రుంజుకోడాలు, మొగం మాడ్చుకోడాలు ప్రారంభమయ్యేయి. ఒకర్ని విడిచి ఒకరుపవాసాలు చేశారు. సమస్య పరిష్కారానికి వచ్చేటట్లు కనపళ్ళేదు.

తల్లి నూతిలోనో, గోతిలోనో పడతాననే దృఢ సంకల్పాన్ని ప్రకటించింది. ఈ తుఫానుకు ముందు రోజున మాత్రమే వచ్చిన తమ్ముడు వెంటనే బయలుదేరుతున్నానన్నాడు. ఆ గుడిసేటి కొంపలో క్షణం వుండనన్నాడు.

కాని, సత్తెమ్మ తుఫాను మధ్య కొండలా నిశ్చలంగా నిలబడింది. ఆమె ఏడవలేదు. ఎదిరించింది. సవ్యసాచిలా అందరికీ అన్ని మాటలు వప్పగించింది.

నూతిలో పడి ప్రాణం పోగొట్టుకోవడంలో తల్లికి కొన్ని మెలకువలు నేర్పడానికి ప్రయత్నించింది. మనశ్శాంతికి వేదాంత బోధా చేసింది.

"ఎవళ్ళూ ఎవళ్ళ కోసం జీవించడం లేదు. చావడం లేదు. చావదలచుకొన్నవాళ్ళెవరూ చెప్పి చావరు. గప్‌చిప్‌గా తమ పని పూర్తి చేసేస్తారు. పెద్దదానివైపోయేవు. ఉట్టి గట్టుకొని ఊరేగుతావా యేం? ఎప్పుడయినా చావు వుండేదే. కొడుకు చేతి మీదుగా వెళ్ళిపోతే పుణ్యమూ, పురుషార్థమూ. పైగా కూతురు చాటుమాటున ఏడవడం మాని బహిరంగంగా పెళ్ళికి తెగించిందన్న అప్రతిష్ఠ మాట చెవిని పడకుండా వెళ్ళిపోతావు. మంచి ఆలోచనే కానియ్యి."

కూతురు ఎకసక్కెపు మాటలకు తల్లి వీరమ్మ వుడికిపోయి నిల్చున్నపాటున నూతి వద్దకు పరుగెత్తింది. తన వెనకాల ఎవరన్నా వచ్చి నిలవబెట్టేస్తారేమోనన్నట్లు భయంతో అడుగడుగునా వెనక్కి చూసింది.

సత్తెమ్మ సన్నికల్లు పొత్రం తీసుకొని వెంటబడింది. తాడు తెస్తున్నాను ఒక్క నిముషం నిలబడమని కేకేసింది.

"ఇదిగో, ఈ బండ కాస్తా మెడకు కట్టుకొని మరీ వురుకు. దిక్కుమాలిన ప్రాణం అంత సులువుగా పోదు. పైకి తేలుతావు. ఎవ్వరో ఒకరు తీసి గట్టున పడేస్తారు. మళ్ళీ ఈ పాడు లోకం కనబడుతుంది. ఒక్క నిముషం ఆగు. "

కూతురు తీసుకొన్న ధోరణి చూసేక వీరమ్మ ఇంక నూతిలో పడాలనే సంకల్పాన్ని పూర్తిగా వదులుకొంది.

కొరడా చురుకుల్లాగ ఆమె మాటలు నసాళం అంటిపోతూంటే తమ్ముడు నోరు వెళ్ళబెట్టేడు.

"నీ ఏడుపు నాకు తెలుసు. ముండమోసిన అప్ప ఇంట్లోనే వుంటే నీ వుచ్చ వూస్తుంది. నిన్నూ, పెళ్ళాన్నీ కూర్చోబెట్టి చాకిరీ చేస్తుంది. అటు పొలం పనీ, ఇటు ఇంటి పనీ చేస్తుంటే నువ్వు పట్నంలో పెద్దరికం వెలిగించొచ్చు. ఇక్కడికి ఇరవైమూడేళ్లు వచ్చేయి. నీ పొలం హద్దులు నీకు తెలుసూ? నాలుగురోజులయి వూళ్ళోకొచ్చేవు. చేను ఏమౌతూందో చూసుకొన్నావా? నీకక్కర్లేదు. అప్పముండ చేసేస్తూంది. నీకా శ్రమ కూడా ఎందుకు? నలుగురి చేతా నాలుగు మాటలూ పడ్డా, పెళ్ళీ పెటాకులూ లేకుండా నీ యింట్లో చాకిరీ చేస్తూంటే నీ ప్రతిష్ఠకి ఘాటా రాదు. అంతేగా నీ రుంజుకోడానికి అర్థం?"

తన మాటల అర్థం ఏమిటో అక్క వివరించే సరికి రంగయ్య నోరు వెళ్ళబెట్టేడు. మరుగుతున్న నీళ్ళు నెత్తిన పోసినట్లే, చెవులు మూసుకొని ఇంట్లోంచి పారిపోయేడు.

ఈ వ్యతిరేకత గంద్రగోళం ఇంట్లో వాళ్ళతోనే ఆగినంత వరకు ఆమె లొంగలేదు. తల్లి తన బెదిరింపు వ్యర్థమయ్యేక సన్నిహిత బంధువుల్ని తోడు తెచ్చుకొంది. ఇంక ఆమె ధైర్యం ఎంతో కాలం నిలబడలేదు.

అంతవరకూ తనను నెత్తిన పెట్టుకున్న వాళ్ళూ, గౌరవించిన వాళ్ళూ నేడు తానేదో కాని పని చేయబోతున్నట్లు ఉపదేశం చేయడానికి పూనుకొనేసరికి ఆమె తన గాంభీర్యం నిలుపుకోలేకపోయింది.

వెంకటయ్యకు తనకు గల సంబంధాన్ని వారంతా ఎరిగిన వారే. ఎరిగి సహించిన వారే. హాస్యమాడి తలవూపిన వారే. వారే నేడు గంభీరంగా హితోపదేశానికి పూనుకొనేసరికి ఆమెకు ఏడ్పే శరణ్యం అయింది.

ఏడ్చినా, ఆమె తన ప్రయత్నం విరమించుకొంటున్నాననలేదు.

ఉపదేశికుల సంఖ్య రోజులు గడిచిన కొద్దీ పెరిగింది. పెద్దమనుష్యులం అనుకొనేవారు మనసాలలో అడుగు పెట్టేరు.

తన బెదిరింపులు విఫలమయ్యేక వీరమ్మ గ్రామ పెద్దల కాళ్ళు పట్టుకొంది.

"పెద్దదాన్ని అయిపోయాను. బ్రతికినన్నాళ్ళు బ్రతకను. నా కళ్ళ ముందు నా కన్నకూతురే ఇంటా వంటా లేని పని చేస్తూంటే భరించలేను."

ఆ పెద్దలు తమ పెద్దరికాన్ని నిలుపుకొనేటందుకు ముందు ఆమెను నిరసించేరు.

"తోటకూరకాడ నాడేనా చెప్పకపోతే" ఇల్లాంటివి తప్పవన్నాడు ఒకాయన.

డబ్బు ఖర్చు లేకుండా నానా చాకిరీ చేస్తున్నాడు గదాయని సంతోషించావంటూ వేరొకాయన ఆమె పొదుపరితనాన్ని ఎత్తి పొడిచేడు.

ముసలమ్మ ఏడ్చింది. ప్రమాణాలు చేసింది. పొలం పనికి ఎంతమంది పాలేర్లను పెట్టుకోడం లేదు? ఈ విచిత్రమైన స్థితి తనకు వచ్చిందిగాని.

విసుక్కుంటూ పెద్దలు సలహాలిచ్చేరు. ఒక్కొక్కరే కదిలేరు.

నరిసిరెడ్డి మనసాలలో స్తంభానికి జేరబడి కూర్చుని గదిలో తలుపులు మూసుకొని కూర్చున్న సత్తెమ్మకు వినబడేలాగ హితోపదేశం ప్రారంభించేడు. ఈ పెళ్ళి వలన కలగగల కష్టాలన్నీ తల్లి చేతా, తమ్ముడు చేతా ఏకరువు పెట్టించేడు.

సత్తెమ్మ తలుపు తియ్యలేదు. దేనికీ సమాధానం ఇవ్వలేదు. నోరు నొప్పి పుట్టి నరిసిరెడ్డి ఒక తిరుమంత్రం ఉపదేశించేడు.

"ఈ మద పిచ్చికి ఒక్కటే మందు. చింతబరికెలు నాలుగు తెచ్చి వీపు చిట్లగొడితే అన్ని తిమ్మిర్లూ వొదులుతాయి. ఒళ్ళు కొవ్వెక్కి…."

తోక తొక్కిన తాచులాగ బుసలుకొడుతూ సత్తెమ్మ గది తలుపు తీసుకొని గుమ్మంలో నిలబడింది. రేగిన జుట్టు, ఏడవడంచేత ఎర్రబడ్డ కళ్ళు, బుగ్గల్ని కన్నీటి తడి, తడికి అంటుకొన్న ఒకటి రెండు ముంగురులు, మాసిన బట్టలు—ఆ ఆకారంలో ఆతడెన్నడు ఆమెను చూడలేదు. మగడు చచ్చి ఇంటికి చేరుకొన్న రోజున కూడా ఆమె ఆలాగలేదు. కోపంతో పెదవులదిరిపోతూంటే, మీదపడిపోయేలా వున్న ఆ చెట్టంత మనిషినీ చూసేసరికి నరిసిరెడ్డి హడలిపోయేడు. తన పెద్దరికాన్ని కూడా మరచిపోయి తడబడుతున్న గొంతుకతో "అ(. అ(." అన్నాడు.

సత్తెమ్మ కూడా అక్కడ ఎంతో సేపు నిలబడలేదు. నరిసిరెడ్డి పెద్దరికాన్ని ఒక్క మాటతో నేలగలిపి, వెనక్కి తిరిగి, తలుపు భళ్ళున వేసుకొంది.

"వియ్యమ్మకీ వైద్యం పని చెయ్యలేదేం? బహుశా తురకాణ్ణి వొప్పచెప్పేవు అందుకే. నీ బ్రతుకూ, నువ్వూ…."

ఆ థూత్కారంలో మొహాన ఎమన్నా పడిందేమోనని నరిసిరెడ్డి అప్రయత్నంగా పైగుడ్డతో మొహం తుడుచుకొన్నాడు.

వియ్యమ్మ నరిసిరెడ్డి కూతురు. పెళ్ళి కాకుండానే ముండమోసింది. వయసు వచ్చింది మొదలు వూళ్ళో పడుచువాళ్ళకి వూరదేవత గుడిని విహార భూమిగా మార్చింది. ఎంత గింజుకొన్నా బంధువులు ఆమెను నిలుపలేకపోయేరు. చివరకు నరిసిరెడ్డి కొడుకులు ఆమె ప్రియుల్లో ఒకణ్ణి చంపేసేరు.

దానితో కొంతకాలం వూళ్ళో పడుచువాళ్ళు వెనకాడేరు. చివరకి ఓనాడు పొరుగూరి జాగీర్దారు తమ్ముడు ఛోటేజాన్‌తో ఆమె ఏలాగో కత్తు కలిపింది. ఈమారు తల్లిదండ్రులూ, అన్నదమ్ములూ భయపడే స్థితి వచ్చింది. ఛోటేజాన్ కచ్చడం బండి కట్టుకొని సరాసరి యింటికే వచ్చేస్తాడు. ఆ బండి చప్పుడు వినబడగానే ఇంటిల్లిపాదీ ఎక్కడివాళ్ళక్కడే గప్‌చిప్. మాటమధ్యలోనే అందరికీ నిద్ర వచ్చేస్తుంది.

ఒక్కొక్కప్పుడతడు వియ్యమ్మను తనతో బండెక్కించి ఎక్కడికో తీసుకుపోతూంటాడు. రెండు మూడు రోజులామె ఎక్కడుందో ఎవరికీ తెలియదు. అయినా ఆమె ఇంట్లో వున్నట్లే అంతా నటిస్తారు.

ఛోటేజాన్ ఒక్కొక్కరోజున తాగి వచ్చి ఆమెను తన్ని పోతూంటాడు. ఆమె మీద తనకేదో పెత్తనం వున్నట్లు వాళ్ళతోనూ, వీళ్ళతోనూ పోయేవంటాడు. అదో పెద్ద రభస.

సత్తెమ్మ కొట్టిన దెబ్బతో మనసాలలో వున్న వాళ్ళంతా స్తంభించిపోయేరు. ఒక్కరి నోట కూడా మాట రాలేదు.

సత్తెమ్మ కూడా ఇంక ఎదిరించనూలేదు. ఇంక పెళ్ళి మాట తలపెట్టను అని వాగ్దానం చేసింది. వెంకటయ్యను పనిలోంచి పంపెయ్యడానికి అంగీకరించింది. ఆమాట అన్న తర్వాత ఒక్కమారు బావురంది.

అంత అప్రతిష్ఠ పని మానినందుకు తన్ను అభినందించవచ్చిన తల్లిని తోసేసింది. ఆ ఉక్రోషంలో బండబూతులు తిట్టింది.

"వియ్యమ్మలా కనిపించినవాడికల్లా…. తే మీ ప్రతిష్ఠ పోదు. పెళ్ళి చేసుకొంటే మీ బతుక్కి అప్రతిష్ఠ. ధూ…"

తానన్న మాటలకి క్షమాపణ చెప్పుకోడానికి వచ్చిన తమ్ముడి మొగం వేపు కూడా చూడలేదు.

"సబబు చెప్పడానికి మీరు తెచ్చిన మూకను చూసేక మర్యాదంటే మీకున్న అభిప్రాయం అర్థం అయింది."

ఆమాట విన్నాక తమ్ముడు మరల ఆమె దిక్కు మొగం చూపడానిక్కూడా ప్రయత్నించలేదు.

ఆ వరసన సత్తెమ్మ రెండు రోజులు పూర్తిగా నిరాహార వ్రతం చేసింది. బ్రతిమాలిగాని, బెదిరించిగాని ఆమెచే ఎవ్వరూ పచ్చిమంచినీళ్ళు కూడా త్రాగించలేక పోయేరు.

వెంకటయ్య పొలంలో వాడు పొలంలోంచే పని మానుకొని వెళ్ళిపోయేడు. వెళ్ళిపోయే ముందు ఒక్కమారు సత్తెమ్మను చూడగలిగితే బాగుండుననుకొన్నాడు. కానీ సాధ్యం ఎల్లాగ? బంధువుల కాపలాలో వున్న ఆమెకు కబురు అందించడం కూడా సాధ్యం కాలేదు. ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచేడు. చూరులో గుచ్చిన చేతికర్రనున్న కంబళీ భుజాన వేసుకొని అల్లాగే వెళ్ళిపోయేడు.

ఆరో ప్రకరణం

సత్తెమ్మ పరిస్థితులకు లొంగిపోయి తల వంచింది. కానీ ఆ లొంగుబాటులో చేసిన త్యాగం తల మళ్ళీ ఎత్తగల శక్తి లేకుండా చేసింది. ఆమె జీవనాడుల్ని పూర్తిగా క్రుంగదీసింది. ఆమెలో ఇప్పుడు వెనుక వుత్సాహం—ఉత్సాహమనేదే లేదు. ఎవ్వరితోనూ మాట్లాడదు. పలకరిస్తే ఏదో గాఢ నిద్రలో వుండగా లేపినట్లు మిర్రిచూపులు చూస్తుంది. పదింటికోమాట సమాధానం ఇస్తుంది. అదయినా ఎంతో విసుపూ, కోపంతో.

తల్లి ఆమెను మరల ప్రకృతిలోకి తేవడానికి ప్రయత్నాలు చెయ్యబోయింది. కాని, ఆమె ఎదుట కనిపిస్తేనే సత్తెమ్మకు మహా చిరాకు. అయినా ఆమె ప్రయత్నాలు మానలేదు. చిరాకుల్నీ, పరాకుల్నీ లెక్క చెయ్యకుండా హితోపదేశం చేస్తూ వెంటబడేసరికి సత్తెమ్మ "కంయ్" మంది. "ఓరి దేవుడా" అనుకుంటూ ముసలమ్మ పారిపోవడం తప్ప ఏమీ చెయ్యలేకపోయింది.

"మీ గౌరవం కాపాడేను. ఇంకేం కావాలి? నా ప్రాణమా? తాడు తెస్తావా? విషం ఇస్తావా?"

ఆ మాట అన్నాక ఇంకామెను ఎవ్వరూ పలకరించలేకపోయేరు. క్రమంగా ఆమె ఇరవైనాలుగ్గంటలూ మంచం మీదనే పడి వుంది. ఇంటి కప్పును నిర్నిమీలితంగా చూస్తూ వుండిపోతూంది. నవనవలాడుతూ ఎక్కి వస్తున్న మొక్క వాడిపోయినట్లుంది, మనిషి. తమ్ముడికి బాధ అనిపించింది. వెళ్లి పలకరించేడు. మందొకటి తెచ్చి యిచ్చేడు.

సత్తెమ్మ మాత్రం పొట్లం మంచంకోటి మూలలో పెట్టేసింది. తనకేమీ జబ్బులేదనీ చెప్పేసింది.

మరదలు అద్దం తెచ్చి మొగం ముందు పెట్టింది.

"చూసుకోండి, ఏలాగున్నారో…."

సత్తెమ్మ అద్దంలో తన ప్రతిమ వంక చూసి, అప్రయత్నంగానే రేగి వున్న జుట్టు సర్దుకొంది.

"మనుష్యులెప్పుడూ ఒక్కలాగే వుంటారా? పెద్దదాన్ని అవుతున్నా. చిన్ననాడున్నట్లు లేనంటే…."

"పాతికేళ్ళ వయస్సులో పండు ముసలి మాటలు" రంగయ్య నిశ్శబ్దంగా వెళ్ళిపోయేడు. కాని, మరదలు వెంట వదలలేదు. ఆమెకు ఆడబిడ్డపై ఎంతో అభిమానం….

….ఆరోజున చీకటి పడేముందు పొరుగింటి ముంతాజ్ దొడ్డిదారిన యింట్లోకి వచ్చింది. కొంతసేపు ఆమాటలూ, ఈమాటలూ చెప్పి సత్తెమ్మను తమయింట సాయం పడుకొనేటందుకు రమ్మని కోరింది. వాళ్ళ అయ్య వూరికెళ్ళాడు.

వీరమ్మ ముంతాజ్ మాటల్ని నమ్మలేదు. ఎంతో ప్రయాస మీద లొంగి వచ్చిన కూతురికి మళ్ళీ మనసు మార్చేస్తారేమోనని ఆమె భయం.

ఆయింట వచ్చిన గంద్రగోళంలో ముంతాజూ, ఆమె తండ్రీ కూడా సత్తెమ్మ అభిప్రాయాలకు అనుగుణంగా మాట్లాడేరు. వాళ్ళంతట వాళ్ళుగా కలగచేసుకొని మాట్లాడలేదు; ఆ పేచీలలోకి దిగనూ లేదు. అలాగని మాట వచ్చినప్పుడు నీళ్ళునమలనూ లేదు. వీరమ్మ తన గోడు వెళ్ళబోసుకొంటూంటే సిలార్ తమలో వున్న అలవాట్లను చెప్పేడు. వాళ్ళల్లో మగడు పోతే పెళ్లి చేయడం తప్పు అనే నిషేధం లేదు. ఇష్టం లేకపోతే తలాక్ ఇచ్చేసి మళ్ళీ నిఖా కట్టేసుకొంటారు కూడా.

ముంతాజ్ సరాసరిగా సమాధానం ఇవ్వలేదు.

"మా అయ్యే నన్ను పెళ్ళి చేసుకోమంటున్నాడు. నేనే కాదంటున్నాను గాని…."

ముంతాజ్‌కి ఓమారు పెళ్ళి అయింది. ప్రక్క వూళ్ళోనే దర్జీ పని చేసుకు బ్రతుకుతున్న బుడన్ అనే పడుచువాడికిచ్చి పెళ్ళి చేశాడు, తండ్రి. పెళ్ళి అయ్యేక బుడన్ మళ్ళీ కొట్టు తెరవలేదు. సరాసరి మామ యింటనే మకాం పెట్టేడు.

పైకి చూడ్డానికి బుడన్ ఎంత సౌమ్యంగా, అందంగా వుంటాడో అంత క్రౌర్యం, ధూర్తత్వం వుందని చెయ్యిజారేక గాని సిలార్‌కు తెలియలేదు. దంపతులకి అనుకూల్యం కుదరలేదు. వాడు రోజూ త్రాగి వచ్చి కూతుర్ని కొడుతూంటే తండ్రి ప్రాణం కొట్టుమిట్టాడిపోయింది. చివరకి ఓరోజున దొడ్డిలోకి ఓపంది వచ్చిందని వూళ్ళో వడ్డెర కుర్రాడిని ఒకడిని బల్లెంతో బుడన్ పొడిచి చంపేయడంతో సిలార్ ఇంక సహించలేకపోయేడు. ఇంట్లోంచి తరిమేసేడు. ఇంటికి చేరనివ్వలేదు. విడాకులిప్పించి, మళ్ళీ పెళ్ళి చేయాలని ఆలోచనలో పడ్డాడు. ముంతాజ్ ఆ సంగతే చెప్పింది.

ఆ సమాధానాలు విన్నాక వీరమ్మ ఇంక వాళ్ళని సలహా అడగలేదు. వాళ్ళు తన ప్రయత్నాలకు వ్యతిరేకులని ఆమె నిర్ణయించుకొంది.

ఇప్పుడు ముంతాజ్ సత్తెమ్మను సాయం రమ్మని అంటూంటే ఆమెకు అనుమానమే కలిగింది. తీరా తీసికెళ్ళి ఏం చేస్తారో, చల్లబడ్డ కొంపలో ఏం చిచ్చు రగులుస్తారోయని భయం.

"నాడు, వాడ మధ్య భయమేంది పిల్లా!"

ఆ మాట వినడంతో సత్తెమ్మకు చాల కోపం వచ్చింది. ఇదివరకు అనేకమాట్లు ముంతాజ్‌కి సహాయంగా వాళ్ళ యింట పడుకొంది. చాలామార్లు తల్లే పంపింది కూడా. ఇదే మొదటి మారు కాదు. అప్పుడెప్పుడూ తోచని 'నాడు వాడ'లు ఈ రోజున గుర్తు రావడంతో సత్తెమ్మకు ఆవేశం పుట్టింది. తల్లి తనను అనుమానిస్తూందని కోపమూ వచ్చింది.

"వెంకటయ్య వస్తాడట మాట్లాడాలి. వెడుతున్నా"

ఆశ్చర్యంతో నోరుతెరచిన ముంతాజ్ చేయిపట్టుకు లేవదీసింది.

"రా."

కూతురు మాటవినగానే వీరమ్మ కంగారుపడింది. తాను అనుమానిస్తున్నాననే కోపంతో ఆమె యామాట అన్నదని గ్రహించింది. ఆ సమాధానంలోని క్రోధాన్నీ, పెంకెదనాన్నీ అర్ధం చేసుకొంది. తెగే దాకా లాగడం తెలివిగల పని కాదు. నిజంగా ఆ పిలుపులో ఏమన్నా కుట్ర వుంటే కూతురు పైకి అనేస్తుందా? సర్దుకొంటున్న మనిషిని రెచ్చ కొట్టకూడదనుకొంది.

"అదేం మాట పిల్లా!"

సత్తెమ్మ సమాధానం ఇవ్వలేదు. వెడుతున్నాని కూడా చెప్పకుండా ముంతాజ్‌ని చెయ్యి పట్టుకొని తీసుకుపోయింది.

ఇంటికి చేరేక ముంతాజ్ కోప్పడింది.

"నిన్ను రానివ్వదనుకొన్నా. అల్లా అన్నావేమిటి?"

ముంతాజ్ ఆందోళనకి కారణం ఏమిటో సత్తెమ్మకి తెలియదు. మామూలుగనే అనేసింది.

"లేకపోతే చూడు. వెధవ అనుమానాలు. తన పక్కలోంచి తీసుకుపోయినా కళ్ళు తెరవని ముండకి, ఇప్పుడు నీకు సాయం కావాలనేసరికి అనుమానంట. గింజుకు చావనీ."

సత్తెమ్మ ఇప్పుడు అనవలసిన మాటా, అనకూడని మాటా ఆలోచించడం లేదు. తన వ్యవహారం వీధిన పడ్డాక ఆమెలో సున్నితం అనేది లేకుండా పోయింది.

కోపంలో ఏదో మాట అనేసినా, ఆ మాట వెనకటి జ్ఞాపకాలను ముందుకు తెచ్చేసరికి ఉక్కిరిబిక్కిరయిపోయింది. పూర్వ స్మృతులతో మనస్సు కలిగిపోయి దొడ్డిగుమ్మంలోనే కూర్చుండిపోయింది.

స్నేహితురాలి మానసిక వ్యధ చూసి ముంతాజ్ చాల బాధపడింది.

"నువ్వు గట్టిగా నిలబడవలసింది బహన్!"

ఆమాట విని సత్తెమ్మ ఏడ్చింది. వెక్కుతూనే అప్రయత్నంగా అనేసింది.

"ఒక్కమాటు చూడగలిగితే…."

ఎంతో గంభీరంగా వుండే మనిషి ఆలా డీలా పడిపోతూంటే ముంతాజ్ సానుభూతి తెలిపింది. కళ్ళు తుడిచింది. అరచేతుల్లో దాచుకొన్న మొగాన్ని పైకి ఎత్తింది. చెవిలో రహస్యంగా తాను పిలుచుకు వచ్చిన కారణం వూదింది.

"వెంకటయ్య వస్తాడిప్పుడు."

తల్లితో తానన్న మాటకు ముంతాజ్ ఎందుకు భయపడిందో సత్తెమ్మకిప్పుడు అర్ధం అయింది. ఆమె దౌత్యం నడుపుతూందనిపించి చాల కోపం వచ్చింది.

"తార్పుడు ప్రారంభించేవా?"

ఆ మాటలోని తీవ్రతకూ, నీచత్వారోపణకూ ముంతాజ్ నిస్తబ్ధురాలయిపోయింది. బారుమని ఏడుస్తూంటే ఆమెను ఊరడించడం ఓ పెద్ద పని అయిపోయింది.

"ఇల్లాంటి పనులెప్పుడూ చెయ్యకు. వెంకటయ్యను పంపేసెయ్యి."

ఈ విధంగా రాయబారాలు నడిపి, సంకేతాలు ఏర్పాటు చేసుకొని పరాయి ఇంట్లో దొంగతనంగా కలుసుకోవడం చిన్నతనం అనిపించింది. వెంకటయ్య తమ యింట్లో వున్నప్పుడు మాత్రం వారు తమ సంబంధాన్ని రహస్యంగానే వుంచినా అది చిన్నతనం అనిపించలేదు. తమ సంగతి తల్లికి తెలుసును. అందుచేత ఆమె ఎదుటనున్నంతవరకు వారు గుట్టుగానే వుండేవారు. కాని, నడకల్లో, చేతల్లో చూపుల్లో మనస్సులు ప్రతిబింబిస్తూనే వుండేవి. అది బహిరంగమూ కాదు. రహస్యమూ కాదు.

ఎరిగి వున్న బంధువులూ ఏమీ తేలలేదు. ఏదో మాములుగా జరిగిపోయే ఘటనలా వదిలేసేరు. చెలికత్తెల బుగ్గపొడుపుల్లో కూడ ఈర్ష్య, వినోదం మాత్రమే కనబడేవి గాని నింద వినిపించలేదు. ఏడో దొంగపని చేస్తున్నట్లు అనిపించలేదు.

కాని, ఇప్పటి పరిస్థితి వేరు. ఈ పది పదిహేను రోజుల్లో నడిచిన వ్యవహారం, తల్లికి తానిచ్చిన వాగ్దానం, వాటి దృష్ట్యా నేడు ముంతాజ్ తాము కలుసుకొనేటందుకు అవకాశం కలిగించడం ఎంతో చిన్నతనంగా కనిపించింది.

సత్తెమ్మ లేచి నిలబడింది. ముంతాజ్ చేయి పట్టుకొంది. ఆ చేతిని నెమ్మదిగా విడిపించుకొంటూ నెమ్మదిగా అంది.

"ఇల్లా కబుర్లు పెట్టి చిన్నపుచ్చ వద్దని చెప్పు."

ఆ కబురు అందుకోవలసిన వెంకటయ్య మధ్యవర్తుల అవసరం లేకుండానే వాళ్ళ ముందు హాజరయ్యేడు. సత్తెమ్మ మాట విననూ విన్నాడు. క్షమాపణా చెప్పుకొన్నాడు.

తన పని తీరిపోయినట్లూ, ఇంక వారిద్దరి మధ్యా తాను అడ్డం వుండదలచనట్లూ ముంతాజ్ నెమ్మదిగా జారుకొనేటందుకు ప్రయత్నించింది. కాని సత్తెమ్మ వదలలేదు. తన ముందుకు లాక్కుని, వెనక తిప్పి నిలబెట్టింది. ఆమె వీపునానుకొని, రెండు భుజాల మీదా చేతులానింది. ఆమె తల మీదుగా వెంకటయ్య చూపులనెదుర్కొంది.

"జరిగింది చాలదనా? ఇంకెప్పుడూ ఇల్లా రాబోకు."

తాను చేసిన పనికి కోపపడ్డా, వెంకటయ్యతో అంత నిక్కచ్చిగా చెప్పగలుగుతుందని ముంతాజ్ అనుకోలేదు. అతనిపై ఆమెకున్న ప్రేమనూ, ఒక్కరోజు అతడు కనబడకపోతే ఆమె పడే ఆరాటాన్నీ ఎరుగును. ఇద్దరివీ ఇరుగుపొరిగిళ్ళు కావడమూ, ఇద్దరిదీ ఇంచుమించు ఒకే వయస్సు కావడముతో వారి మధ్య అరమరికలు లేవు. గత అనుభవాన్ని పట్టి సత్తెమ్మ ఈ మాదిరిగానైనా కలుసుకోడానికి తొందరపడుతూండి వుంటుందనే ఆమె నమ్మకం. కాని, ఇప్పుడీ మాటలు విని ఆశ్చర్యపడింది.

ముంతాజ్‌కిదేమీ అర్ధం కాలేదు. తాను స్నేహితురాలికి చేసింది ఉపకారమా? అపకారమా? ఆతనినొక్కమారు చూడలేకపోయేనని ఒక్క క్షణం క్రితమే కళ్ళనీళ్ళు పెట్టుకొన్న మనిషి, అతడు నిజంగా ఎదుట నిల్చున్నప్పుడు ఇల్లా ఎదురు తిరుగుతుందేం?

తన ముఖం వేపు చూడడానికై ముంతాజ్ వెనక్కి తల తిప్పబోతూంటే సత్తెమ్మ కదలనివ్వలేదు. రెండు అరచేతుల్లో ఆమె బుగ్గల్ని ఒత్తిపెట్టి, తల తిరగకుండా నొక్కిపట్టింది. గడ్డం అదిమి తలను నొక్కిపెట్టింది.

ముఖం చూడలేకపోయినా, తన వీపును అదుముతున్న రొమ్ముల కదలికలలో, ఆమె మనస్సులో రేగుతున్న తుపానును ముంతాజ్ అర్ధం చేసుకొంది.

వెంకటయ్య తల గోక్కుంటూ నిలబడిపోయేడు. ఈ పదిహేను ఇరవై రోజుల నుంచీ ఆమెపై బంధువులు తెచ్చిన వొత్తిడి తీవ్రతను అతడూహించలేకపోలేదు. తాను వినకనూపోలేదు.

ఆమె ధైర్యస్థైర్యాలనాతడెరుగును. ఆమె లొంగిపోయిందనే వార్తనే నమ్మలేకపోయేడు. ఇప్పుడీ మాట.

ఆ గంద్రగోళం రోజుల్లో ఆతడు సాధ్యమైనంత వరకు వూళ్ళోకి రాకుండా బావుల వద్దనే కాలక్షేపం చేసినా, ఎవరో ఒక స్నేహితుడు ఎప్పటికప్పుడు వూళ్ళో విషయాలు చెవిని వేస్తూనే వున్నాడు. ఊళ్ళో పెద్దవాళ్ళు కొందరు తమ పెళ్ళికి వ్యతిరేకం. చాలమంది తటస్థం. పడుచుకారు అంతా తనకు అనుకూలం. కాని, ప్రధాన నిర్ణయం సత్తెమ్మ మీద ఆధారపడి వుంది. ఆమె ఎవ్వరికీ లొంగడంలేదని విన్నప్పుడు, అవసరమయితే ఆమె సహాయానికి పరుగెత్తడానికై వెంకటయ్య పనులన్నీ కట్టిపెట్టేసి కూర్చున్నాడు. కాని, కడకామె లొంగిపోయిందన్నారు. మొదట నమ్మలేదు. తర్వాత నమ్మకపోడానికి కారణం కనబడలేదు.

నేడు తాను కోరినంతమాత్రాన రాగలుగుతుందని ఆతడనుకోలేదు. కాని అవసరం. ప్రయత్నించేడు. ఫలించింది. అంతమాత్రంచేత ఆమె తన చేతుల్లో వురుకుతుందని భావించలేదు. ఆమె విషయం తాను చెప్పలేడు గాని, తానే ఆ సాహసం చేయలేడు. ఎవరో పరాయి మనిషి విషయంలో, కొత్త మనిషి విషయంలో కలిగినట్లే మనస్సుకు సంకోచం కలుగుతూంది.

…. అయినా సత్తెమ్మ రావద్దనీ, కనపడవద్దనీ అంటుందని అతడనుకోలేదు.

తాను మాట్లాడదలచిన సంగతే వేరు. ఆమె తన అభిప్రాయాన్ని మార్చుకోడానికి గల కారణాల్ని అడగకూడదనీ, వెనకటివి తవ్వి ఆమె మనస్సుని బాధించరాదనీ వచ్చేటప్పుడే ఆతడు నిశ్చయం చేసుకొని మరీ వచ్చేడు. కాని ఆమె మాటలతో అతని ప్రణాళిక తల్లక్రిందులయింది. అనుకోకుండానే, అంతవరకూ తాను అడగకూడదనుకొన్న సంగతులు ఎత్తుకొన్నాడు.

"నాకు నమ్మకం లేదు. నీ నోటితో చెప్పు. ఏది ఏమయిపోయినా సరే…."

అదివరకు మాట్లాడుతున్న విషయాలమీద అభిప్రాయం చెప్పమన్నట్లు ప్రారంభమయింది. ఒకదానికొకటి సంబంధం లేని మాటలే అయినా, సత్తెమ్మకా మాటలు అర్ధం అయ్యాయి. ముంతాజ్ కొంటెతనంగా భుజం ఎగరవేసింది. అయినా సమాధానం రాలేదు. ఆతడొక్క క్షణం ఆగేడు.

"భూమీ, పుట్రా, డబ్బూదస్కం లేని ముంతాజ్‌ని. నీవో దేవతవు. నాకు అదృష్టం లేదు…."

అతని నిట్టూర్పుతో ఆమె దుఃఖం పొంగిపొర్లింది. రెండు కన్నీటి బొట్లు ముంతాజ్ తలలో ఇంకేయి.

"తల తడిపేసేలాగున్నావే."

ముంతాజ్ గిజాయించుకొని లోనికి పరుగెత్తింది. సత్తెమ్మ ద్వారబంధం మూలకు జేరబడిపోయింది.

ముంతాజ్ ఇషారాను వెంకటయ్య గ్రహించకపోలేదు. సత్తెమ్మ ఏడుస్తూందని చెప్పింది. ఆమెను ఊరుకొపెట్టుకోమన్నట్లు, తమరిద్దరినీ వదలి వెళ్ళిపోయింది. కాని, అతడు సాహసం చెయ్యలేకపోయేడు.

ఒక్క నిముషానికి వెంకటయ్య సర్డుకొన్నాడు. ఈమారు తాను పిలిపించిన పనిని గురించి ఎత్తుకొన్నాడు.

"నిజానికి నాకూ సంబంధం లేదనుకో. కాని, తోట చేతులతో పెంచేను. అది పాడయిపోతుందేమోనని మనస్సుకి ఎలాగో వుంటూంది."

అతడు బోళ్ళపొలం గురించి తాను పడిన శ్రమను వర్ణించేడు. సత్తెమ్మ చెవులు రిక్కించింది. బాధాకరమైన సంభాషణ నుంచి ప్రసంగం తప్పించినందుకు సంతోషం కలగడానికి బదులు ఈమారు ప్రసంగం మరింత బాధ కలిగించింది.

బావి పొలం పాడు కానివ్వకంటే నవ్వూ వచ్చింది. కాపురం వదలి పోతూ మగడు ఆకలికి ఓర్చుకోలేడని ఒకామె అత్తగారికి వప్పచెప్పి పోయిందట. ఆలా వుందనిపించింది. తనకన్న బోళ్ళపొలం ఎక్కువన్న మాట. అదే అనేసింది కూడా.

కాని వెంకటయ్య ఇచ్చిన సమాధానం ఆమెను తల్లక్రిందులు చేసేసింది.

"నీ మీదా, ఆ పొలం మీదా కూడ నాకే విధమైన హక్కూ లేదు. నీ మీద నాకు వెర్రి ముహబ్బత్ వుంది. కాని, దానిని చూపలేను. నిన్ను దూరం నుంచైనా చూడగల హక్కు లేదు. కాని, పొలం సంగతి వేరు. అక్కడికెళ్ళి ఓ నిముషం కూర్చున్నా ఎవ్వరూ వద్దనరు. ఆ అభిమానం చూపించగలను. అంతే తేడా!"

సత్తెమ్మకు గత పది పదిహేను రోజుల ఘటనలూ గుర్తు వచ్చేయి. వాటితో పాటు నిరాశ, నిస్పృహా కూడా.

"ఏదెల్లా పొతే నాకెందుకు? నేను చెయ్యగలది మాత్రం ఏం వుంది?"

ఆమెకు ధైర్యం చెప్పడానికీ, కర్తవ్యం బోధించడానికీ వెంకటయ్య చాలా చెప్పుకొచ్చేడు. ఆమెకది చెవికెక్కలేదు. విసువు కలిగింది.

"నీ ఎరికనే ఎవరన్నా మొక్కా, మోటి అంటే శ్రద్ధగలవాడుంటే కుదిర్చి రంగడితో చెప్పు."

వెంకటయ్య ఆమె మొగం వంక ఆశ్చర్యంతో చూసేడు. తానంటే ఒకప్పుడు రంగయ్యకి మంచి అభిప్రాయం వుంటే వుండొచ్చు. కాని, ఇప్పుడు అతడు తన మంచి సలహాని కూడా సద్భావంతో తీసుకోగలడని ఎలా అనుకోడం?

ఇద్దరూ చాల సేపు నిశ్శబ్దంగా నిలబడిపోయేరు. ఈమారు సత్తెమ్మే సంభాషణ ప్రారంభించింది.

"నేను ఆ తోటకేమన్నా చాకిరీ చెయ్యగలనా? నా వశమా?…."

ఆమె మాటలు మెత్తబడ్డట్లు సూచిస్తూన్నాయి. అదే సమయం, తన అభిప్రాయం తేల్చేడు.

"సరయ్యని పెట్టుకోరాదూ? ముసలాడికెవ్వరూ లేరు. పొలాన్నే వుండి, వొండుకు తింటూంటాడు. తోటా, దొడ్డీ పాడుగాకుండా చూస్తూంటాడు."

సరయ్య ఎవరో జ్ఞాపకం చేసుకోడానికి సత్తెమ్మ ప్రయత్నించింది. కాని గుర్తు రాలేదు. మరల వెంకటయ్యే సహాయం చేసేడు.

"నూజీడు సరయ్య. మామిళ్ళు తెచ్చిచ్చేడు. యాదిలేదు?"

ఈ మారు గుర్తు రావడమే కాదు. వెంకటయ్య ప్రయత్నం ఏమిటో కూడా అర్ధం అయిందనిపించింది.

అరవయికి పైగా వయస్సు. నెరిసి మాసిన గడ్డం. డొక్కుపోయిన దవడలు. వేలాడిపోతున్న కండరాలు. సరయ్య ఆకారం కళ్ళ ముందు మెదిలింది. అంతా అతన్ని నూజీడు ముసలాడనేవారు. అతడెప్పుడొచ్చినా సంగం వాళ్ళు రావడానికి పూర్వమో, వచ్చి వెళ్ళాకనో. అతడో మారు కనిపించినప్పుడు సంగం నాయకుడొస్తాడాయని తాను అడగడం గుర్తు వచ్చింది.

ఇప్పుడా ముసలివాని పేరు రాగానే మళ్ళీ వెనకటి అనుమానమే కలిగింది. అతని ముఖం వేపు చూసింది. కాని దానిమ్మ నీడలో ఆ ముఖం అర్ధం కాలేదు.

సత్తెమ్మ ఆలోచించింది. తాను లేకపోయినా, సంగం వాళ్ళకి మదుగుగా వుపయోగపడేటందుకే వెంకటయ్య బోళ్ళపొలంలో సరయ్యని పెట్టమంటున్నాడనిపించింది. ఆ ప్రయత్నం ఆమెకు అభ్యంతరం కాదు. అందుకే అయితే తప్పక వొప్పుకోవాలనిపించింది.

తమరిద్దరినీ పెళ్లి చేసుకోవలసిందిగా సంగం వాళ్ళు తెచ్చిన వొత్తిడి మూలంగానే ఇంత గంద్రగోళం జరిగిందనీ, వాళ్ళు ఆ పేచీ పెట్టకపోతే ఈ రభస వచ్చేది కాదనీ ఆమె అప్పుడప్పుడు అనుకోకపోలేదు. కాని, వాళ్ళ పట్టుదల వెనక ఎంత సద్భావం వుందో కూడా ఆ పది రోజుల రగడలోనూ అడుగడుగునా కనిపించింది.

ఆ గంద్రగోళం ప్రారంభమయ్యేక సంగం వాళ్ళు మంచికి గానీ, చెడ్డకి గానీ ఆమె వ్యవహారాల్లో ఎదురు కాలేదు. అయినా వాళ్ళ అభిప్రాయం ఆమెకు తెలిసింది. పెళ్ళి కాకుండా సంపర్కం వద్దన్నారు. కొన్నాళ్ళు కక్కుర్తి తీర్చుకొని మగాడు పారిపోతే? పెళ్ళి అయ్యేక పారిపోకూడదా అంటే ఆ స్థితి వేరు. నేను పెళ్ళి చేసుకోవాలంటే సంఘాన్ని ఎదుర్కొని పెళ్ళి చేసుకోవాలి. సంఘాన్ని ఎదిరించగల దృఢ నిశ్చయం చూపగలవాని ఏకాగ్రతను శంకించనక్కర్లేదు. ఆ ధైర్యం లేనివాడితో సంపర్కం ఆత్మ నాశనానికి దారి తీస్తుంది. సంఘంలో మగాడి స్థానం వేరు. ఆడదాని స్థితి వేరు. ఈ విధంగా దొంగతనంగా సంపర్కం పెట్టుకొన్నప్పుడు ఏ కడుపన్నా అయితే ఏమిటి చెయ్యడం? పెళ్ళి చేసుకొనే ధైర్యం లేనివాడు పిల్లవాడికి పితృత్వం అంగీకరిస్తాడా? ఆమె తన స్థితికి సమాధానం ఏం ఇస్తుంది? ఆమెను ఎవరు ఆదుకొంటారు? తల ఎత్తుకోలేక వీధిన పడాలి. లేదా ఏ మందో పుచ్చుకోవాలి. ఆ పని తరుచుగా ప్రాణాపాయం కలిగిస్తుంది. తప్పకుండా ఆరోగ్యానికి దెబ్బ. భర్త పోతే ఎందుకు పెళ్ళి చేసుకోకూడదు? ఒకడుంచుకొన్నాడన్న మాటకన్నా మళ్ళీ పెళ్ళి చేసుకొందన్న మాట భయంకరమా?

వాళ్ళు పుణ్యం, పాపం, స్వర్గం, నరకం వగైరాల్ని గురించి ఒక్క మాట కూడా చెప్పలేదు. తన ఆరోగ్యం, తన క్షేమం, తన ప్రతిష్ఠ, తన భవిష్యత్తునూ గురించి మాత్రమే ఎంతసేపూ చెప్పేరు.

తల్లీ, వాళ్ళ ధోరణితో ఆ మాటల్ని పోల్చి చూసింది. పెళ్ళి చేసుకొంటానంటే ఇంత రాద్ధాంతం చేస్తున్న బుద్ధిమంతులు, ఆ మనిషితోనే చాటుమాటుగా రహస్య సంబంధాలు కలిగి వుండడానికి పేచీ పెట్టలేదు. వస్తే అవమానం తనకు వస్తుంది. పొతే తాను పోతుంది. అంతేగా వాళ్ళ ఊరుకోడానికి అర్ధం? కాని, పెళ్ళి అనే సరికి ఎంత పేచీ. దానిలో అగౌరవం ఏముందీ? పెద్ద వుత్సవంగా సంతోషించే పెళ్ళికే తనకు అభ్యంతరం. తమ యింటి ఆడపడుచు మళ్ళీ పెళ్ళి చేసుకోడం కుటుంబానికే మచ్చ! కన్న కూతురు కన్న, ఆమె ప్రతిష్ఠ, ప్రాణం మర్యాద కన్న, కుటుంబం, కులం మర్యాద ఎక్కువ. ఏ కడుపన్నా వచ్చి, పెళ్ళి ప్రయత్నం చేస్తూందనుకొని మందు కూడా ఇప్పిస్తామన్నారు. ఎరకల పుల్లి మందు తింటే గర్భం పోకపోయినా, ప్రాణం పోతుంది. అల్లాగ ఎందరో చచ్చిపోయారని తన బంధువులెరగారా? ఎరుగుదురు. కొంతమందిని తానే ఎరుగును. ప్రాణం దక్కినవాళ్ళు ఎవరన్నా వుంటే యావజ్జీవం ఎందుకూ కొరగాకుండా తయారయ్యేరు. ఒకళ్ళిద్దర్ని తానూ చూసింది. ఆ రోజున సత్తిరెడ్డి అదే చెప్పేడు. గట్టిగా చెప్పేడు. కాని తన తల్లి! తాను చచ్చినా, యావజ్జీవం పనికి రాకుండా పోయినా ఆమెకేమీ చింత లేనే లేదా?

ఇల్లాంటి ఆలోచనలే ఈ పదిహేను రోజుల్లో కొన్ని వందల మార్లు ఆమె మనస్సులో పరుగులు తీసేయి. ఇప్పుడూ అవే తోచేయి.

"ఆ చెట్లు నీ చేతుల్లో పెరిగేయి. ఎవరినో ఒకర్ని నువ్వే కుదుర్చు."—అంది. వెంకటయ్య ఆలోచనకు తన అభ్యంతరం ఏమీ లేదన్నట్లు.

వెంకటయ్య ఆమె అభిప్రాయాన్ని అర్ధం చేసుకొన్నాడు. కాని, తానా విషయంలో కలగచేసుకోలేనన్నాడు.

సత్తెమ్మ ఏమీ అనలేదు. అతడు ఎందుకు నిరాకరించేడో అర్థం చేసుకోడం కష్టం కాదు. సరయ్యను కుదిర్చినది అతడేనని తెలిస్తే ఇంటిల్లిపాదీ కందిరీగల తుట్టలా రేగిపోతారు. వారినెదుర్కోగల శక్తి తనలో లేదు. మరి సరయ్యను రప్పించడం ఎల్లాగ? కబురు ఎవరు చేస్తారు? ఆ మాట అందించడానికిక్కూడా వెంకటయ్య నిరాకరించేడు.

"ఎప్పుడో వస్తాడు. నువ్వే అడుగు."

ఆఖరు నిముషంలో కూడా అతడు తన వుద్దేశాన్ని బయటపెట్టదలచుకోలేదనుకుంది. కాని, తానేమీ అనలేదు.

ఇద్దరూ అల్లాగే ఓ నిముషం ఏవేవో ఆలోచనలలో నిలబడిపోయేరు.

ఆఖరుకు అతడే "వెళ్ళనా?" అన్నాడు.

సత్తెమ్మ గుండె దడదడలాడింది. మాట కూడా గట్టిగా రాలేదు. తల వంచుకొనే క్షమాపణ వేడుకొంది.

"నా మీద కోపం వుంచుకోకు."

వెంకటయ్య ఎంతో బాధతో ఆమె వంక చూసేడు. ఏం చెప్పగలడు? ఆమె మీద కోపగించగల శక్తి కూడా తనకు లేదని చెప్పాలి. కాని చెప్పలేదు. ఆమె మాటలకన్న కంఠంలో గద్గదికం అతనిని నిర్వాక్కుణ్ణి చేసింది. నోటితో ఏమీ చెప్పలేక చెయ్యి ఆడించేడు. తొందరగా అడుగులేసుకొంటూ వెళ్ళిపోయేడు.

సత్తెమ్మ అతడు వెళ్లిన వైపే చూస్తూ చాల సేపు నిలబడి పోయింది. వెనక్కి పిలుద్దామనుకుంది. కాని పిలువలేకపోయింది. ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచింది.

వాకిట్లో చాల సేపు అలికిడి లేకపోతే ముంతాజ్ వెతుక్కుంటూ వచ్చింది. నీరసంగా దొడ్డి గుమ్మం వేపు చూస్తూ శిలా ప్రతిమలా నిలబడి వున్న సత్తెమ్మ భుజం మీద చెయ్యి వేసింది.

"బహెన్,"

సత్తెమ్మ పెదవులు కదిల్చింది. ముంతాజ్ అడగలేకపోయిన ప్రశ్నకది సమాధానం.

ఇద్దరూ ఇంట్లోకి వెళ్ళేరు. చెరో మంచాన్నీ ఆశ్రయించేరు. అనేక ఆలోచనల మధ్య తల్లక్రిందులవుతూ ఎంతో రాత్రి అయ్యే వరకూ నిద్ర పట్టక దొర్లుతూనే వున్నారు.

ముంతాజ్ పక్కలోంచే పలకరించింది.

"నిద్రపోలా?"

సత్తెమ్మ సమాధానం ఇవ్వలేదు. కాని, లేచి కూర్చుంది. ముంతాజ్ లేచి వచ్చి ఆమె ప్రక్కనే నిలబడింది.

సత్తెమ్మ ఆమె వీపు నిమిరి చేయి పట్టుకొని ప్రక్కన ప్రక్కన కూర్చోబెట్టుకుంది. ఆమె పెదవులు క్షీణస్వరంతో పలకరించేయి.

"ముంతాజ్!"

ముంతాజ్ ఆమె ముఖం వంక చూసింది.

"నేనో తప్పు చేసేను. నేనిచ్చిన సలహా తప్పు. ఒకమారు పెళ్ళి అయ్యేక మొగుడూ, కాపురమూనా అన్నాను. నాది తప్పు."

ముంతాజ్ ఆమెను నిలపడానికి ప్రయత్నించింది. అవన్నీ ఇప్పుడెందుకులే – అంది. కాని సత్తెమ్మ ఆగలేదు.

"ఎందుకు చేసుకోకూడదు? ఆడదానికి సుఖం, సంసారం అక్కర్లేదా? మనసిచ్చి మాట్లాడుకొనేటందుకు మనిషి లేక మంచంపట్టెనంటిపెట్టుకొని పడుండవలసిందేనా?" అప్పుడు ఆమెను వేళాకోళం చేసింది. కాని, తన మట్టుకి తాను ఆగలేకపోయింది. ఈ రెండేళ్ళలో ఆమెకామాటే గుర్తు రాలేదు. ఇప్పుడు….

సత్తెమ్మ దుఃఖంతో మాట్లాడలేకపోయింది. ముంతాజ్ ఆమెకు ధైర్యం చెప్పడానికి ప్రయత్నించింది.

ఓదార్పు మాటలు విన్నకొద్దీ సత్తెమ్మకు దుఃఖం పొంగి పొర్లింది. అరచేతుల్లో మొగం వాల్చుకొని ఏడుస్తూ కూర్చుంది.

ముంతాజ్ ఆమె దుఃఖంలో సానుభూతి తెలుపుతూ ఆమె భుజం మీది చెయ్యి తియ్యకుండా నిశ్శబ్దంగా అలాగే కూర్చుండిపోయింది.

"నా వాళ్ళే నా గొంతు కోసేరు. నన్ను మోడును చేసేరు. నీకా బాధలేదు. త్వరలో పెళ్ళి చేసుకు సుఖపడు. నా మాటలు మరిచిపో." – అంటూ సత్తెమ్మ కళ్ళు తుడుచుకొంది.

ఏడో ప్రకరణం

దుఃఖం, సంతోషం కూడా సాంక్రామికాలు. సత్తెమ్మ నిరుత్సాహం నేడింట్లో అందరినీ అంటుకొంది. ఇల్లిప్పుడు వెనకటల్లే సందడిగా వుండడం లేదు. శవం వెళ్ళిన యింట్లో మాదిరిగా అంతా నిశ్శబ్దం. ఒకరి ముఖం ఒకరు తప్పించుకు తిరుగుతున్నారు. ఎవ్వరి ముఖానా నవ్వనేది కనబడదు. ఎప్పుడేనా ఒక హాస్యపు మాట వినబడ్డా నూతిలో వేసిన బెడ్డ మాదిరిగా అక్కడి అలలు అక్కడే అంతరించిపోతున్నాయి. ఆట్టే కదలికలు కలిగించవు.

వెనకటి మాదిరిగా ఇంట్లో పాటలు, పదాలు వినబడవు. సత్తెమ్మ పాటల పుట్ట. ఇంట్లో వున్నా, పనిలో వున్నా గొంతెత్తి ఏదో పాడుతూనే వుంటుంది. పాట వినిపించకపోతే ఆమె ఇంట్లో లేనట్లే వీధిలో వాళ్ళు అనుకొంటారు. ఆమెది హృదయం విచ్చిన నవ్వు. ప్రతి కదలికా, మాటా, ఘటన ఆమెకు గిలిగింతలు పెడుతుంది. నవ్వు నాలుగు విధాల చేటని తల్లీ వాళ్ళూ కోప్పడుతూనే వుండేవారు. కాని, అప్పుడు కూడా ఆమె నవ్వడం మానేది కాదు. అటువంటిది ఇప్పుడా పాటలూ లేవు, నవ్వులూ లేవు.

ఇంట్లో వచ్చిన ఈ మార్పు, ముఖ్యంగా అక్కగారి పరిస్థితి రంగయ్యకు చాల బాధ అనిపించింది. అసలీ తుఫాను ఎందుకు తెచ్చిపెట్టేనాయని కూడా అంతా అయిపోయేక బాధపడుతున్నాడు. అంతవరకూ అతనికా ఆలోచన కలగలేదు. ఒక్కటే పంతం. అది కాస్తా చెల్లేక ఎంత పని చేసేనని పది మాట్లనుకొన్నాడు.

తానేమో వితంతు వివాహాలు కావాలని వాదించేవాడే. అయినా తన అక్కగారు మళ్ళీ పెళ్లి చేసుకొంటానంటే ఇంత రభస ఎందుకు తెచ్చేడు? ఆమెను నేలబెట్టి రాసేసే వరకూ తనకు ఆ సంస్కరణ దృక్పథం మాట ఎందుకు గుర్తు రానేలేదు?

ఒకమారు పొలం వద్ద ఇల్లాంటి చర్చే వచ్చినప్పుడు రాజరెడ్డి అన్న మాటలు గుర్తు వచ్చాయి. మనస్సుకి మరీ బాధ కలిగింది.

వీరేశలింగం పంతులుగారి సమాజసంస్కరణాభిప్రాయాల్ని న్యాపతి సుబ్బారావు పంతులు గారు బలపరిచేరు. విధవా వివాహాలు జరిపించేటందుకు సాయమూ చేసేరు. ఆ విషయంలో ప్రోత్సాహం ఇస్తూ ఉపన్యాసాలూ ఇచ్చేరు. కాని,

…. ఆయన సోదరుడే వితంతు వివాహం చేసుకొనేసరికి ఎదురు తిరిగేరు. పంతులుగారి మీద కక్ష కట్టేరు.

వీరేశలింగం పంతులుగారి ఆత్మ చరిత్ర నుంచి రాజరెడ్డి ఈ ఘటనను ఉదాహరించి చెప్పేడు.

సంఘంలో వున్న దురాచారాల మీద నిజంగానే కోపం వుండొచ్చును. వానిని నిర్మూలించాలనే పట్టుదలా వుండొచ్చు.

కాని, మనం ఒక్కటి మరిచిపోకూడదు. ఆ దురాచారాలు వందలకొలది సంవత్సరాలుగా మన నిత్య జీవితంలో భాగాలుగా ఏర్పడిపోయాయి. అవి మన మనస్సుల మీదా, జీవిత పద్ధతుల మీదా మనకు తెలియకుండానే పని చేస్తున్నాయి. ఆ బంధనాల్ని మనుష్యుడు తెగ్గోసుకోగలగాలంటే అదంత సున్నితమూ కాదు. సుఖమూ కాదు. మానవజాతి చరిత్రలో అటువంటి బంధనాలను తెగకోసుకొని బయట పడేటందుకు జరిగిన ప్రతి ప్రయత్నమూ ఒక్కొక్క పునర్జన్మ.

"తన దాకా వచ్చినప్పుడే తన విశ్వాసాల బలం బయటపడుతుంది." అన్నాడు ఆ రోజున రాజరెడ్డి.

తాను దానికి అంగీకరించేడు. భావనా బలం లేకపోతే వాదనలలోనే మనిషి తేలిపోతాడని తాను అనుకొన్నాడు.

తన వాదనలలో ఎప్పుడూ గాంభీర్యం, విశ్వాసం కొరవడలేదనే అతని వూహ. తాను తన దాకా వస్తే-కూడా నిలబడతాననుకొన్నాడు.

కాని…

ఇప్పుడేం జరిగింది? తానేం చేసేడు?…

తాము వూళ్ళోకొచ్చిన రెండో రోజున పడక గదిలో భార్యతో కబుర్లు చెప్తున్నాడు. మాటల నడుమ ఆమె అతడు చెప్పే సంస్కరణల కబుర్లని ముదలకించింది.

వితంతువులకి వివాహాలు చెయ్యాలంటూ అన్ని ఉపన్యాసాలిస్తారే. ఇంట్లో పూచిన తంగేడులా ఉన్నారు. వొదినకి ఆ పెళ్ళేదో చెయ్యరాదూ?

ఆ మాటలు విని, రంగయ్య వులికిపడి తలుపు వేపు చూసేడు. పెళ్ళాం నోరు మూసేడు.

"గట్టిగా అనకు. ఆవిడ చెవిని పడిందంటే మనమిద్దరం ఈ యింట్లోంచి ఈ పూటే మూట కట్టెయ్యాలి. వెధవ ముండకి పెళ్ళి మాట చెప్తే చంపేస్తుంది."

సూరమ్మ మగని అమాయికత్వానికి నవ్వింది.

"ముంతాజ్ మగడి గొడవల్లో ఆవిడ చేత వందమాట్లు చీవాట్లు తిన్నాను. ముసల్మానుల్లో మళ్ళీ పెళ్లి తప్పు కూడా కాదు. ఆ పిల్ల తండ్రి సిద్ధంగా వున్నాడు. కాని, అక్కగారి గురుత్వమే. ఆవిడ పెళ్ళి చేసుకోనంది. మంచిదానివి. నా దగ్గిర కనక సరిపడింది. పొరపాటునేనా అన్నావు గనుక. గుడ్లు తోడేస్తుంది."

సూరమ్మ బహు తాపీగా సమాధానం ఇచ్చింది.

"ఈ మాటు వదిన తిట్టరులెండి. మాటవరసకి ఓ మారు కస్సుబుస్సుమన్నా నాలిక పీకెయ్యరు."

భార్య అనుమానాన్ని ఆమె నోట విని రంగయ్య మహా తామస పడ్డాడు.

తన అక్క వెంకటయ్యను ఎన్నుకొందన్న మాటను ఆతడు నమ్మలేకపోయేడు.

"పాలేరువాడు. ముండలముఠాకోరు."

అది వెంకటయ్య ఆర్థిక, నైతిక విలువలయెడ రంగయ్య అభిప్ర్రాయం. కాని, సత్తెమ్మ దృష్టిలో?

ఒకప్పుడు తన అక్క పెళ్ళి చేసుకోడం గురించి అతడూ ఆలోచించేడు. సంఘ సంస్కరణను తన యింట్లోంచి ప్రారంభిస్తే, తనకు రాగల ప్రతిష్ఠను గురించి కూడా ఎన్నో సంగతులు అల్లుకొన్నాడు. తన అక్క మగడు ఎలా ఉండాలో, ఏమిటో కూడా ఆలోచిస్తూ అనేక కథలు వూహించుకున్నాడు.

కాని తీరా చేస్తే తన అక్కగారు ఒక అతి సామాన్యుడైన పాలేరువాణ్ణి వరించి వూరుకొంది. పాలేరుకిచ్చి పెళ్ళి చేసేనని చెప్పుకోడానికిక్కూడా సిగ్గేసే స్థితి. సంస్కరణ వివాహం చేసేమన్నా ఓ పేరూ, ప్రతిష్ఠా వుండాలి. పెద్ద చదువుకొన్నవాణ్ణో, పెద్ద వుద్యోగస్తుణ్ణో, ఆస్తిపరుణ్ణో వరించిందంటే ఓ పేరూ, ప్రతిష్ఠాను. కాని వెంకటయ్యని తన అక్క మగడనుకోడంలో ప్రతిష్ఠేమిటి?

సూరమ్మ ఈ సంభాషణను ప్రారంభించడంలో దురుద్దేశం ఏమీలేదు. కాని, తీరా అది మగనిలో కలిగించిన వ్యతిరేకతను చూసేసరికి భయపడింది. మాట తప్పించడానికీ, సాచెయ్యడానికీ చాల ప్రయత్నించింది. కాని సాధ్యం కాలేదు.

ప్రపంచానుభవం అంతగా లేని తన భార్య, ఏదో చుట్టపు చూపుగా వచ్చిన రెండో రోజున ఈ రహస్యాన్ని పసిగట్టిందే, ఎప్పుడూ ఇంట్లో వున్న తల్లికి తెలియదా? ఏ మాత్రం అనుమానం వున్నా వూరుకుంటుందా?

ఆ కథా భాగాన్ని కూడా సూరమ్మ వినిపించింది. తప్పలేదు.

"వెంకటయ్యను ఆమె పంపెయ్యమన్నారట; కాని, వదిన వొప్పుకోలేదట. ఏమీ చెయ్యలేక వూరుకొన్నారట."

సూరమ్మకు ఈ విషయాలు చెప్పిన చెలికత్తెల మాటల్ని మొదట రంగయ్య నమ్మలేదు. కాని తర్వాత తల్లి ఆ మాటలు నిజమేనని చెప్పింది. అక్క మీది కోపం, తల్లిమీద జాలితో రంగయ్య మనస్సు కుతకుతమని పోయింది.

వెంకటయ్యకు ఆడపిల్లల వెంటబడే అవలక్షణం ఒకటున్నా, మనిషి చాల మంచివాడనీ, చురుకైనవాడనీ, తెలివిగలవాడనీ రంగయ్యకు మంచి అభిప్రాయమే వుండేది. తన అక్కగారు ఆతనిని పెళ్ళి చేసుకొనదలచిందన్నమాట వచ్చేక గాని ఆడపిల్లల వెంటబడడం వెంకటయ్య అవలక్షణమని అతనికెప్పుడూ అనిపించలేదు. తానున్న సమాజం అటువంటిది. ఊళ్ళోకి కొత్తకోడలు ఎవరన్నా వచ్చిందంటే, ఆమెను పక్కలోకి తెచ్చుకునే మార్గాల కోసం దొరలు ఎంతో శ్రమపడతారు. నయం, భయం, డబ్బు, డాబు, అన్నీ వుపయోగంలో పెడతారు. పెద్దవాళ్ళ అలవాట్లే మిగిలినవాళ్లూ అనుకరిస్తారు. ఆ సంఘంలో ఆడదాని విలువ పక్క వరకే. అందుచేత గతంలో వెంకటయ్య విజయాలు కుర్రకారందరికీ వినోదకరంగా మాత్రమే వుండేవి.

ఆతడు తన అక్కగారిని కూడా లొంగదీసుకొన్నాడనిపించి రంగయ్య మండిపడ్డాడు. ఆడపిల్లల్ని అల్లరి పెట్టేవాళ్ళకి, తమ యింటి ఆడవాళ్ళు అందని ఎత్తుల్లో వుండాలని ఆశలెక్కువ.

రెండోవేపున వెంకటయ్య ఆర్థిక స్థితి.

ఇవి రెండూ రంగయ్య వ్యతిరేకతకి ప్రధానాలంబనాలుగా కనబడసాగేయి. అక్క పెళ్ళి చేసుకోడం తనకిష్టమేననీ, ఈ రెండు అభ్యంతరాల మూలంగా తాను అంగీకరించలేకున్నాననీ అతడు అనుకొన్నాడు.

కాలేజీలో చదువుకొనే రోజుల నుంచీ నూతన పరిసరాలు, చదివే పుస్తకాలు, నూతనములయిన తాత్విక ధోరణులు అతని అభిప్రాయాలలో ఎన్నో మార్పుల్ని కలిగించాయి. కుల భేదాలు కల్పితాలన్నాడు. వితంతువులకు పెళ్ళి చేయడం ఒక అత్యవసర సంస్కరణగా స్వీకరించేడు. అనేకమాట్లు తనకు మంచివాళ్ళూ, తెలివిగలవాళ్ళూ అనిపించిన లెక్చరర్లూ, విద్యార్థులూ, వివాహితులేమో తెలుసుకొన్నాడు. కాకపొతే వాళ్ళ తాత్విక ధోరణులేలాంటివో తెలుసుకొనేటందుకు చర్చల్లోకి తెచ్చేడు. వాళ్ళని తన అక్క పెళ్ళి చేసుకొంటే బాగుంటుందనీ అనుకొన్నాడు.

కాని, వెంకటయ్య విషయంలో ఆ ఆలోచన అతనికెన్నడూ తట్టనూ లేదు. తీరా ఆ పరిస్థితిని ఎదుర్కొనవలసి వచ్చేసరికి తట్టుకొనలేకపోయేడు.

ఆ వారం పది రోజుల్లో భర్తను శాంతింప చేయడానికి సూరమ్మ చాల మాట్లు ప్రయత్నించింది. భర్తలాగ ఆమె వెంకటయ్య మీద ఇదివరలో ఏర్పడిన సద్భావాన్ని క్షణంలో కోల్పోలేకపోయింది.

అతనిని గురించి భర్త చాల చెప్పేవాడు. ఇదివరలో అత్తవారింటికి వచ్చిన ఒకటి రెండు పర్యాయాలూ తాను అతనిని చూసింది. వెంకటయ్యను ఆ యింట్లో ఎవరూ, - ఒక్క అత్తగారు తప్ప- పాలేరులా చూడలేదు. ఆమె కూడా అంతే. ఇప్పుడు ఇంత రభస చేస్తున్న తన మగడు అతని వద్ద హనుమంతుడిలా వుండేవాడు.

సూరమ్మ తన ప్రయత్నాలు విఫలమైనా మళ్ళా, మళ్ళా ప్రయత్నించింది. సత్తెమ్మ మొదటి మగడిని జ్ఞాపకం చేసి వెంకటయ్య విషయంలో చూపే అభ్యంతరాలను తొలగించడానికి కూడా ప్రయత్నించింది.

"వదిన మగణ్ణి ఎరుగుదురా? ఆతని ఆఖరు రోజులు మీరెరగరు. నేనెరుగుదును."

ఆమెకప్పటికి పదేళ్ళో, పదకొండేళ్ళో వుండేవి. తమ వీధిలోనే సత్తెమ్మ అత్తగారిల్లు కూడా వుండేది. అందుచేత ఆమెకు బాగా గుర్తు.

రంగయ్యకు అక్క మగడు గుర్తులేడు. ఎప్పుడో పెళ్ళిలో మాత్రం చూసిన గుర్తు. ఆ గుర్తులు ఆయన ఆకారాన్ని వూహించుకోడానిక్కూడా చాలలేదు. కనక భార్య వర్ణనకు చెవినొగ్గేడు.

"ఆయనకు చదువూ, సంధ్యా లేదు. సంతకం కూడా పెట్టలేడు. మనిషెల్లా వుండేవాడో తెలుసా?"

సూరమ్మ చిటికెన వ్రేలు చూపింది.

"ఎముకల పోగు. నానా రోగాలు తగుల్చుకొన్నాడుట. కాళ్ళడిపోయేయి."

ఆ ఆకారాన్ని తలుచుకొని వెలపరించుకొంది. ఆయనగారిప్పటికీ బ్రతికి వుంటే మీ బావ అని చెప్పుకొనేటందుకు సిగ్గుపడేవారేనాయని నిలదీసింది. ఆతనికీ, వెంకటయ్యకూ వున్న తేడాల్ని ఎదుట పెట్టింది.

కాని. ..

రంగయ్య ఆ విధంగా సమాధానపరుచుకొని వూరుకోలేకపోయేడు. బయట తల్లి వద్దా, ఇతరుల వద్దా ఏమన్నా, భార్య వద్ద మాత్రం తన అక్క పెళ్లి చేసుకోనేకూడదని అనలేదు. ఆమె పెళ్ళి చేసుకోవచ్చు. కాని, వెంకటయ్య పనికిరాడు. అతనితో వున్న సంబంధం తెంపెయ్యాలి.

ఆతని అహంకారానికి భార్య విస్తుపోయింది. ఇంకేం అనలేక పోయింది.

రంగయ్య పట్టుదల నెరవేరింది. కాని, దాని వలన ఆతని మనస్సుకి మాత్రం శాంతి కలగలేదు. తను తెచ్చిన రభసకు పర్యవసానంగా వచ్చిన పరిణామాన్ని గమనించేక ఆతని వుత్సాహం సడలింది. తాను చేసిన పని మంచిదేనా అని ఆలోచనలో పడ్డాడు.

ఆ మధ్య తోటలో పండ్ల చెట్లమీద అలుముకొని అణగ తొక్కేస్తూందని నవనవలాడుతున్న జూకామల్లిని మొదలు కోసేసేడు. రెండు గంటల్లో తీగంతా వొడిలిపోయింది. అందాకా ఎంతో అందంగా కనిపించిన తోట కళావిహీనంగా కనబడింది. తర్వాత విచారించేడు. ఎంత సౌందర్యాన్ని నేలగలిపేననుకొన్నాడు. ఆనాడు మనస్సుకి కలిగిన క్లేశం, దుఃఖం ఇప్పుడు అక్కను చూసినా కలుగుతూంది.

ఆమెను మరిపించడానికీ, బాధాకరంగా కనిపించే ఈ పరిసరాల నుంచి దూరంగా తీసుకుపోవడానికీ, ఆమెను తనతోపాటు తాను ప్రాక్టీసు పెట్టబోయే చోటికి రమ్మన్నాడు.

"అలా చేస్తే ముందు వెంకటయ్యను మరచిపోయేటట్లు చెయ్యొచ్చు. తర్వాత యోగ్యుడైన వరుణ్ణి చూసి, ఆతని మీదకు మనస్సు తిప్పవచ్చును."

సూరమ్మ ఆ అభిప్రాయాన్ని బలపరచింది.

కాని, సత్తెమ్మ స్పష్టంగా 'రాను' అని చెప్పింది. ఆ మాటలలో అనుమానం లేశం కూడా లేదు.

అంతవరకూ కూతురు వూరొదిలి పోతే ఆస్తీ, వ్యవసాయం చెదిరి పోతుందంటున్న వీరమ్మ ఆమె వెళ్ళడానికి నిరాకరించిన మాట వినగానే మండిపడింది.

"ఊరొదిలిపోతే ఈ మారాముళ్ళన్నీ సాగవు."

ఆ మాటనే కూతురు వద్ద అనగల ధైర్యం ఆమెకు లేదు. చాటుగానే రుంజుకొంది.

ఎనిమిదో ప్రకరణం

నాలుగు దూడకన్నె తాళ్ళు కట్టకట్టి భుజాన వేసుకొని, సరయ్య ఆ యింటి ముందు ఆగేడు. వీరమ్మకీ, కొడుక్కీ, కోడలికీ తాళ్ళు కావాలో, తంపర కావాలో తెలియదు. సత్తెమ్మ అన్నీ చూసుకొనేది. ఆమె ఇప్పుడేమీ వినిపించుకోదు. పట్టించుకోదు. ఎవరూ ఏమీ చెప్పకపోయినా సరయ్య కదలలేదు. వాకిట్లో పంచవార, పలుపుల కట్ట ముడ్డి క్రింద వేసుక్కూర్చున్నాడు. నీరసంగా 'అమ్మ' అనుకొన్నాడు.

వీరమ్మ విసుక్కున్నా ఆతడు కదలలేదు.

'ఆ మధ్య అమ్మయ్య కావాలన్నారు."

సత్తెమ్మ లోపలి నుంచి అన్నీ వింటూనే వుంది. మొదట ఆమె కదలలేదు. తల్లీ వాళ్ళూ విసుక్కోడం, వీధిలో మనిషి తాను పురమాయించినట్లు చెప్పడం వినబడి, వీధిలోకి వచ్చింది. ఆమెను చూడగానే సరయ్య దండం పెట్టేడు. ఆతనిని చూడగానే ఆమెకు వెంకటయ్య మాటలు గుర్తు వచ్చేయి. ఇంతవరకు ఆమెకు సరయ్య మాటే గుర్తులేదు.

"నువ్వు వెనక పునాసమామిడి మొక్కలు తెచ్చేవుకదూ?"

సరయ్య వాకిట్లో కూర్చుని పలుపులు ఎదుట పడేసేడు. తానెప్పుడో అడిగిన మాట గుర్తుంచుకొని పలుపులు తెచ్చినందుకు కూడు పెట్టించింది. ఈ మధ్య కనపడ్డం లేదేమంది.

"జబ్బు పడ్డా తల్లీ. అంచేతే ఇన్నాళ్ళదాకా తేలేకపోయా."

అతడు భోజనం చేస్తూంటే ఆమె ఎదురుగా కూర్చుని క్షేమ సమాచారాలడిగింది. భార్యాబిడ్డల్ని గురించి అడిగినప్పుడు అతడు ముద్ద మింగలేకపోయేడు. దుఃఖంతో జేరగిలబడిపోయి, ఆకులోనే చేయి వదిలిపెట్టి చాలసేపు కూర్చుండిపోయేడు.

"లేరు తల్లీ! ఇంకెవ్వరూ మిగలలేదు."

అతని సంసారం విచ్చిన్నమైపోయిన కథ చెప్తూ వుంటే సత్తెమ్మ కళ్ళల్లో నీళ్ళు తిరిగేయి.

సరయ్యకి ఒక్కడే కొడుకు. పిఠాపుర సంస్థానాథీశుడిచ్చిన ఆర్థిక సహాయంతో చదువుకొన్న హరిజన యువకుల్లో అతడొకడు. అతడెంత వరకు చదువుకొన్నాడో చెప్పలేకపోయేడు. కాని, రెండేళ్ళు చదివితే తాశీల్దారు అయిపోయేవాడేనన్నాడు.

అతడోమాటు సెలవులకి ఇంటికి వచ్చేడు. అప్పుడు గ్రామంలో పనివాళ్ళంతా సమ్మె చేస్తున్నారు. కూలిగింజలు కొలవడమా, డబ్బు ఇవ్వడమా అనే పెద్ద పేచీ వచ్చింది. ధాన్యం చవకగా వుంటే కుంచెడు గింజలు కొలవడం, ప్రియమయ్యేసరికి ఓ పావలా డబ్బులు చేతిలో పెట్టడంగా వుండేది. అప్పటి రోజుల్లో ధాన్యం చవక అయింది. డబ్బులివ్వడం మాని గింజలు కొలుస్తామంటారు రైతులు. డబ్బులే ఇమ్మన్నారు కూలీలు. తగాదా వచ్చింది. సమ్మె చేసేరు. సరయ్య కొడుకు సమ్మెకు నాయకత్వం వహించేడు. గ్రామంలోని భూస్వాములను ఎదిరించినందుకు కక్షతో, ఆతనిని రౌడీలచేత కొట్టించి చంపించేరు.

ఆ కొడుకు పోయేక తల్లి మళ్ళీ మంచం దిగలేదు. ఆమె చచ్చిపోయేక సరయ్య వూరొదిలేసేడు. దూరం పోయి నూజివీడు ప్రాంతాల్లో ఆపనీ, ఈపనీ చేసుకొని కొన్నాళ్ళు గడిపేడు. అక్కడినుంచి నిజాములోకి వచ్చేడు. ఒక్క పొట్ట, ఎంత కావాలి? ఏదేదో పనులు చేస్తూంటాడు. ఆతడు పలుపులు బాగా వేస్తాడు. ఆతనికి చుట్టుపక్కల గ్రామాల్లో మంచి పేరు వుంది. ఏదో, రోజు గడిపేస్తున్నాడు.

ఆతని కష్టాలకు సత్తెమ్మ విచారం తెలిపింది. తమ పొలానికి ఆహ్వానించింది.

"నీకూ ఎవరూ లేరంటున్నావు. ఎవరి వద్దా పనిలోనూ లేనంటున్నావు. పోనీ మా బోళ్ళపొలంలో వుండరాదా?"

మొక్కా, మొటికా పెంచడం చిన్నపనేం కాదు. అతడూ పెద్దవాడయిపోయేడు. బరువు పనులు చెయ్యగలడా?

సరయ్య అనేక అభ్యంతరాలు చూపేడు. అసమర్థతా, అయిష్టం ప్రకటించేడు. అవన్నీ విన్నాక, ఆనాడు వెంకటయ్య చెప్పినప్పుడు తాను పడ్డ అనుమానం సరియైనది కాదనుకొంది.

తమ తోటలో ఆతడు చేయవలసిన పెద్దపనులేవీ వుండవని చెప్పింది. తోటను కనిపెట్టుకు వుండాలి. దూడా దుడికీ పడి పాడు చెయ్యకుండా చూస్తుండాలి. మోటనీరు నారుమళ్ళకి మళ్ళించడం కూడా బరువు పనా?

సరయ్య చాల సేపు ఆలోచించేడు. అంగీకరించేడు.

"సరే తల్లీ!"

సత్తెమ్మకు అతని అంగీకారం చాల సంతృప్తి కలిగించింది. వెంకటయ్య అడిగినందుకు ఆ మాత్రమేనా చెయ్యగలిగేననుకొంది.

ఆ సాయంకాలమే సరయ్య తన కాపురాన్నంతనీ ఓ చిన్న గంపలో పెట్టుకొని బోళ్ళపొలం చేరుకొన్నాడు.

మర్నాడుదయమే సత్తెమ్మ పొలం బయలుదేరింది. గత దినం నుంచీ అక్కగారిలో వస్తున్న మార్పును గమనించి రంగయ్య ఒక్క ఊర్పు తీసుకొన్నాడు. వట్టినే కూర్చుని, అనేక ఆలోచనలతో కుంగిపోతూన్న అక్క ఏదో పనిపెట్టుకొంటే తప్ప తేరుకోలేదని ఆతడు గ్రహించేడు. ఆమె మనస్సుని మళ్ళించడానికి మార్గం వెతుకుతున్నాడు. కాని, ఏమీ తోచడం లేదు. ఈ దశలో పొలం పనుల్లో ఆమెయే కలగచేసుకోడంతో ఒక పెద్ద బరువు దిగిపోయినట్లే సంతోషించేడు.

కూతురు పూనుకొంటే తప్ప ఈ ఏడాది వ్యవసాయం చెడుతుందని భయపడుతున్న తల్లి కూడా ఈ పరిణామానికి తృప్తి పడింది.

కాని, ఆ సంతోషం, తృప్తీ, రెండు రోజులు కూడ మిగలలేదు.

సత్తెమ్మ రెండు రోజులు పొలం వెళ్ళింది. ఏ మొక్కకి ఎటువంటి సంరక్షణ కావాలో సరయ్య చెప్తూంటే వింటూ వెంట వెంట తిరిగింది. ఆ నెలరోజుల్లోనూ చూసేవాళ్ళూ, అదిలించేవాళ్ళూ లేక కట్టవలో దార్లు ఏర్పడ్డాయి. వాటిని జాగ్రత్తగా మూసెయ్యమంది.

అన్నీ చూసి, చెప్పి, విని సరయ్య విచారపడ్డాడు.

"పడుచువాళ్ళకి గాని అలవుగాని పని."

ఆ మాట ఎందుకన్నాడో అర్ధం కాలేదు. ఈ రెండు రోజుల్లోనూ అతడొక్క మాటు కూడా వెంకటయ్య పేరు ఎత్తకపోవడం చూసి, తమ యింట్లో వచ్చిన గంద్రగోళం తెలుసు కాబోలుననుకొంది.

వెంకటయ్య రాత్రీ పగలూ విసువు లేకుండా ప్రతి మొక్కనీ ఎంత శ్రద్ధతో చూసేవాడో గుర్తు వచ్చి ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచింది.

ఇంక పొలం వైపు వెళ్ళలేకపోయింది. రోజూ ఏదో వేళ సరయ్యే వచ్చి పొలంలో కబుర్లు చెప్పిపోతున్నాడు.

రెండో భాగము

ఒకటో ప్రకరణం

సరయ్య కంచెలో మేస్తున్న ఎడ్లని తోలి తెచ్చి తుమ్మచెట్టు క్రింద కట్టేసేడు. పోయి ప్రొద్దుటే వండుకొన్నదే ఇంత కూడు గంజి పోసుకు తిని, బొచ్చె కడిగి, పంచన వ్రేలాడుతున్న వుట్టిమీద పెడుతూంటే, పొలం వెలుపల గుట్టల్లో ఎక్కడో ఒక గూబ గుబగుబలాడింది. ఒక్క నిముషం శ్రద్ధగా ఆలకించేడు. చూరులో గుచ్చిన చేతికర్రమీద వేసిన పైపంచ తీసి తలకు చుట్టేడు. కర్ర నేలని తాటిస్తూ బయలుదేరేడు.

కటిక చీకటి. నిర్మలంగా వున్న ఆకాశపుటంచుల్లో, చెట్టుపుట్టల ఆకారాలు కాటుక కుప్పలు పోసినట్లున్నాయి. పొలం చుట్టునా వున్న కోరడిలోని నల్ల తుమ్మలమీద వేలూ లక్షలూగా మిణుగురులు మిలమిలలాడుతూ ఆకాశానికి అద్దం పట్టినట్లు కనబడుతున్నాయి.

కాపలా కుక్క అడుగులో అడుగు వేసుకొంటూ వెంట వస్తూంటే, సరయ్య కోరడి గుమ్మానికి ఎదురుగా, బయటనున్న ఒక పెద్ద బండ ప్రక్కన నిలబడ్డాడు. నక్షత్రాల వెలుతురు సంజ చీకటిలా గనిపిస్తున్నా, పది గజాల దూరాన వున్న మనిషిని గుర్తుపట్టడం కూడా సాధ్యం కావడం లేదు.

కొద్దిసేపటికి గుమ్మంలో పడుకొన్న కుక్క గుర్రుమంది. ఎరిగున్న వాళ్లెవరో వస్తూండాలి. లేకపోతే అది అంతతో వూరుకోదు. సరయ్య బాటవేపు కళ్ళు గుచ్చి చూసేడు. రెండు నల్లని నీడలు దగ్గిరికి వచ్చేయి.

"పాగ చుడితివే. గల్లంత దూరానికి తెల్లంగ కనిపిస్తుండవు.'

సరయ్య వెంటనే పాగా తీసేసేడు. వెంకటయ్య వచ్చి ప్రక్కనే కూర్చున్నాడు. రెండో నీడ తోటలోకి వెళ్ళింది. కాపలా కుక్క లేచి, కొంతదూరం సాగనంపి మళ్ళీ వచ్చి పడుకుంది.

"మనోళ్ళు రాలా?"

సరయ్య తోట మకాంలో చేరినప్పటినుంచీ వెంకటయ్యా, ఆతని మిత్రులూ రాత్రులు బోళ్ళపొలం వస్తూ, పోతుండేటందుకు వీలు చిక్కింది.

సంగంలో చేరినందుకు దెబ్బలు తిని, జైళ్ళకు పోయి వచ్చిన ఇద్దరు ముగ్గురితో గత సంవత్సరం ప్రారంభమైన ఈ సమావేశాలకు ఇప్పుడు పదిమంది దాకా వస్తున్నారు. వెంకటయ్య చేతిలో పొలం వున్న రోజుల్లో ప్రారంభమైన చదువుల తరగతి, సరయ్య వచ్చేక మళ్ళీ ప్రారంభమయ్యింది. నలుగురూ చేరి కష్టసుఖాలు చెప్పుకోడంతో ప్రారంభమైన సమావేశాలు "పెద్దల పాఠాలు" నేర్చుకొనేటందుకు మారేయి. క్రమంగా 'ప్రజాశక్తి' తేవడం కూడా ప్రారంభించేరు. అప్పటికే ప్రజాశక్తి మీద నిజాం ప్రభుత్వం నిషేధాజ్ఞలు తెచ్చింది. పత్రిక తేవడం, పంచడం, చదవడం అన్నీ రహస్యంగా జరగవలసిందే. దినం దినం పత్రిక తెలంగాణంలోకి వెళ్ళేటందుకు అవకాశాలు లేక కేవలం తెలంగాణా వార్తల్ని వారం వారం ఒక ప్రత్యేక అనుబంధంగా ప్రజాశక్తి వేస్తూంది. అదికూడా తీసుకురావడం, పంచడం అంత సులభమేం కాదు. ఈ వారం పత్రిక గ్రామాలకి చేరేసరికి రెండేసి, మూడేసి వారాలు కూడా పట్టేది. ఒక్కొక్కప్పుడు రెండుమూడు వారాల పత్రికలు ఒక్కమాటే కలిసి వచ్చేవి. అయినా జనం ఎంతో శ్రద్ధా, ఆప్యాయంతో వాటిని చదివేవారు. చదివించుకొనేవారు. ప్రజాశక్తి వచ్చినప్పుడల్లా బోళ్ళపొలంలో సమావేశాలు రెండు మూడు రోజులు నిండుగ సాగుతుంటాయి.

లంబాడీ పూర్ణయ్య, మేదర మల్లయ్య, చాకలి నారయడు, కుమ్మరి గురవయ్య. అసాగలి వెంకటాచారి ఒక్కొక్కరే తలోవైపు నుంచీ వచ్చేరు. రావలసిన వారంతా వచ్చేసేరనుకొన్నాక సరయ్య రాతిమీది నుంచి లేచి, ముడ్డిక్రింద వేసుకొన్న తలగుడ్డ దులిపి భుజాన వేసుకొని కదిలేడు. కోరడి గుమ్మానికున్న తడక దగ్గరగా లాగి, గొలుసు దూర్చి తాళం పెట్టేడు.

అంతా పాకలోకి చేరి దీపం ముట్టించేరు. వెంకటయ్య నలుగురి ముఖాలూ పరకాయించి చూసేడు.

"గొల్లాయన రాలేదు. ఇంక రాడనుకొంటా."

సరయ్య ప్రశ్న వెంకటయ్యకే. బోళ్ళపొలం నుంచి వెళ్ళిపోయేక అతడు గొల్ల భాగయ్య ఇంటిపంచన వుంటున్నాడు. వాళ్ళిద్దరూ స్నేహితులు.

భాగయ్య ప్రసంగం రాంగనే అతడు అసంతృప్తి తెలిపేడు.

భాగయ్య కుటుంబ వ్యవహారాలు ఏమీ బాగాలేవు. దినం ఆలుమగల మధ్య రగడే. మధ్యన తీర్పు చెప్పలేకా, సర్దలేకా వెంకటయ్య ప్రాణం చాలొస్తూంది. ఆవేళకావేళ ఉదయం నుంచీ ఇద్దరూ కోడిపుంజుల్లా వున్నారు. ఎవరిని వూరుకోమన్నా వూరుకోరు. సాయంకాలం గడీ నుంచి వచ్చి అతడు భార్యను గొడ్డును బాదినట్లు బాదేడు. ఆమె కూడు వండకుండా ముసుగు పెట్టింది.

ఆ కథంతా చెప్తూంటే నలుగురూ జాలిపడ్డారు; విచారమూ పొందేరు; అసంతృప్తీ వెలిబుచ్చేరు.

గత వారం పది రోజుల నుంచీ ఆ కుటుంబంలో కలహాలు మరీ రగుల్కున్నాయి.

పది రోజుల క్రితం అమీన్ వూళ్ళోకి దౌరా వచ్చేడు. ఆయనకూ, ఆయనతో వచ్చిన పరివారానికీ కావలసిన పాలూ, వేట జీవాల్నీ ఇవ్వడం గొల్లల వంతు. పోలీసాయన వచ్చేడు. భాగయ్య ఇంట్లో లేడు. పెళ్ళాం వుంది. ఆమె పాలు దూడ కుడుచుకొన్నదని చెప్పింది. నిజానికి ఆ బర్రెదూడ బతికీలేదు. కుడుచుకుపోవనూలేదు.

బర్రె ఇచ్చే పాలే అంతంతగా వున్నాయి. ఓ పూట ఇచ్చీ ఓ పూట ఎగచేపీ ఏడిపిస్తూంది. తనకూ తన పిల్లలకూ మజ్జిగనీళ్ళేనా లేకపోతే మానె, ఆ ఇచ్చిన కాసిన్నీ పోలీసువానికి పోసేస్తే వాడికవాళ్ళకేం చెప్తుంది? అందుకోసం అబద్ధం ఆడింది. పోలీసువాడు తిట్టి పోయేడు.

కాని, అదక్కడితో ఆగలేదు. ఓ గంట పోయేక వీధినే వస్తున్న భాగయ్యని పట్టుకొని ఆతడు అమీన్ ముందు పెట్టేడు. పాలు పంపనందుకు ఆయన శిక్ష వినిపించేడు. యమభటుల్లాగ పోలీసులు దానిని వెంటనే అమలు జరిపేసేరు.

భాగయ్య చేతులు రెండూ వెనక్కి విరిచి కట్టేసేరు. ఓ వరస కొట్టడం పూర్తి అయ్యేక, నిప్పుల్లో కాల్చిన ఓ గుండ్రాయి అతని వీపున పెట్టేరు. విరిచి కట్టిన చేతుల పట్టులో రాయి క్రింద పడదు. దులుపుకొని వదలించుకోడానికి సాధ్యం కాదు. సహజంగానే వేడి చల్లారే సరికి వీపూ, చేతులూ కాలి, కమిలి, బొబ్బలెక్కి పోయాయి.

ఆ బాధతో ఇంటికి ఎల్లాగో చేరుకొన్నాడు. చూరునున్న వొసికొయ్య తీసి పెళ్ళాన్ని బాదడం మొదలెట్టేడు. వెంకటయ్యే అడ్డం వచ్చి, మరో ప్రమాదం జరక్కుండా చేసేడు. కాని వాళ్ళ కలహం చల్లారలేదు.

ఆ నా కొడుకులికి ఆ పాలేవో తగలేస్తే నాకీ దెబ్బలు తగిలేవా అంటాడు భాగయ్య.

మగడి గాయాలు చూసీ, తనకి తగిలిన దెబ్బలననుభవించీ రంగమ్మ ఏడ్చింది. కాలిన బొబ్బలకింత పసరు పూసీ, కదుములు కట్టిన కర్రదెబ్బలకు ఆముదం రాసీ పరిచర్యలు చేస్తూనే తన్ను అంతలేసి దెబ్బలు కొట్టినందుకామె మగణ్ణి తిట్టిపోసింది. అతని చేతులు పడిపోవాలనీ, అతణ్ణి మారెమ్మ వేసుకుపోవాలనీ గొంతెత్తి శపించింది.

ఆమె వాదం కూడా అంత తీసిపారెయ్యవలసిందేం కాదు.

"ఇంట్లోకి కానివ్వడు. ఆ పాలే, ఆ మజ్జిగే అమ్మి కూడు తినాలి. బర్రె ఎండిపోతూంది. ఉన్న కాసిన్నీ ఆళ్ళ ఎదానెడితే ఏం తినేది? పాల కోసం ఇల్లా కొడతారనుకొన్నానా?" - అంటుంది.

విన్నవాళ్ళకి ఏంజెప్పాలో తెలియదు. ఆవిషయంలో ఏం చేసివుండాలిసిందో ఈనాటికీ జనం మధ్య ఏకాభిప్రాయం లేదు.

సాతాని నారయ్య ఈ కష్టాలన్నింటికీ సంగం కారణం అన్నాడు.

"దీనమ్మ! ఈ ఆడముండలకి నోరిచ్చింది సంగం కాదా? ఎప్పుడన్నా దొరలు పాలు కావాలంటే ఎవర్తన్నా కాదండం వుందా?"

లేని మాట నిజమే, కాని, ఆ వాదాన్ని అందరూ సమర్థించలేదు. చాకలి నారాయడు భాగయ్య పెళ్ళాం రంగమ్మ వకాల్తా తీసుకున్నాడు.

"ఆమె మాత్రం ఏం చేస్తుంది? నెలా చాకిరీ చేస్తే భాగయ్యకిచ్చేది మూడుబుడ్ల ధాన్యం. దానిమీద ఇద్దరు చిన్నాళ్ళూ, ఇద్దరు పెద్దాళ్ళూ బ్రతకాలి. ఎల్లా?"….అది ఆతని వాదం.

ఈ వారం పది రోజులూ వీధుల్లో జరుగుతూ వచ్చిన చర్చలే నేడు పొలంలోనూ వచ్చేయి. కాని, బయట వినబడని కొత్త వాదం ఒకటి ఇక్కడ వచ్చింది. ఉభయపక్షాల వాదనలూ విన్నాక సరయ్య చల్లగా అందించేడు.

"మూడుబుడ్లు చాలకపోతే ఎక్కువ ఇమ్మనాలి. తప్ప తాలూ దొరలిస్తే, ఇంటికొచ్చి పెళ్ళాన్ని తన్నడం మగసిరా?"

నాలుగువేపుల నుంచీ మొదట గట్టిగానూ, తరవాత నెమ్మదిగానూ సందేహ వాచకాలు వినిపించేయి.

"మనం అడక్కుంటేనేనా మూడుబుడ్లు ఇవ్వడం?"

చర్చ పాలేర్ల, కూలీల కూలి సమస్య మీదికి మళ్ళింది. కూలాడు, పాలేరు బిగువుగా వుంటే ఈ దొరలేం చెయ్యలేరనే అభిప్రాయాన్ని అంతా ఏకగ్రీవంగా అంగీకరించేరు. ప్రజాశక్తిలో వచ్చిన సూర్యాపేట పాలేర్ల విజయ వార్త దానిని సమర్ధించింది.

"గొడ్లదగ్గిర పేడ తియ్యాలి. వాటిని చూసుకోవాలి. ఈ దొరలూ, దొరసానులూ మంచాలు దిగుతారా?"

సరయ్య తన కొడుకు ప్రాణాల్ని హరించిన సమ్మె పోరాటాన్ని వివరించేడు.

మేమూ ఇల్లాగే కాట్లాడుకొనేవాళ్ళం. మావోడు కాకినాడ నుంచొచ్చేడు. సంఘం పెట్టుకొని కట్టుకట్టమన్నాడు. అక్కడ పీచుపని చేసేవాళ్ళు ఇల్లాగే సంఘం పెట్టుకొని, పెద్ద సమ్మె చేసేరంట. వింటే బాగనే అనిపించింది. అదేదో పుస్తకం తెచ్చేడు. కాని చీటీలు కోసేడు. సంఘం పెట్టేశాం. సమ్మె చేశాం. అన్ని పనులూ బంద్. చివరికి మావూరి పెద్దరైతింట్లో బర్రె చస్తే తియ్యడానికి మాదిగలు కూడా పోలేదు. అప్పుడాయన దిగొచ్చేడు. అంతవరకూ మిగిలిన రైతాంగం మేం ఆడినట్లు కూలివ్వడానికి ఒప్పుకొన్నా ఆయన పట్టుదల మీదనే ఆగేరు."

వెనకటి గాథలన్నీ ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసేస్తూంటే సరయ్య ఒక్క నిముషం వూరుకొన్నాడు. కన్నీరు వొత్తుకుంటూ ఆ సమ్మె ఫలితంగా తన ఇంటికి వచ్చిన ఆపదను రెండు మాటల్లో తేల్చేసేడు.

"వారం నాడు కుర్రడు ఏటిగట్టంట వస్తుంటే మునసబంపిన యెదవలు కొట్టేసేరు."

ప్రాణాలు కూడా ఒడ్డవలసిన సంఘం కబుర్లతో వాళ్ళు చాలసేపు గడిపేరు. ఆఖరున లంబాడీ పూర్ణయ్య అంతవరకూ మనస్సులో మెదులుతున్న ప్రశ్నను బయట పడేసేడు.

కమ్యూనిస్టంటే ఎవళ్ళు? సంగం వాళ్ళూ వాళ్ళూ ఒక్కటేనా? వేరా? - ఇల్లాంటివే ఆతని ప్రశ్నలు.

సరయ్య తన కొడుకు కమ్యూనిస్టనీ, కమ్యూనిస్టులే కూలి సంఘాలు పెట్టారనీ చెప్పేడు. ఆంధ్రమహాసభ, కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఒకటి కాదనేంత వరకే అతడెరుగును. రెండూ వేరు. సరే. తేడా ఎక్కడుంది? అతడు చెప్పలేకపోయేడు. కాని, ఒక్క కొత్త సంగతి జత చేర్చేడు.

కమ్యూనిస్టులు కూలాడికి రాజ్యం కావాలంటారు.

ఆంధ్రమహాసభ ఏమంటుందో వాళ్ళెరగరు. కాని, ఎరిగినంతవరకే చర్చలో పడింది.

కూలాడికి రాజ్యం ఏమిటి? అక్షరం గుర్తు తెలియనివాడు రాజ్యం ఏం ఏలుతాడు? ఈ పోలీసాళ్ళూ, పటేళ్ళూ, గిర్దావర్లూ, దొరలూ ఏమౌతారు? వాళ్ళు ఒప్పుకుంటారా? ఒప్పుకోకపోతే బతకగలమా?

కూర్చున్న వాళ్ళందరికీ ఇవీ, ఇల్లాంటివీ కొన్ని వందల సందేహాలు. వాళ్ళు తలొకవేపు నుంచీ ప్రశ్నలు వేస్తుంటే సరయ్య ఉక్కిరిబిక్కిరియైపోయేడు. ఆతడొక్క దారి చూపించేడు.

"కూలోడిది రాజ్యం అయితే ఈ దొరల్నీ, గిరల్నీ తన్ని తగిలెయ్యడూ?"

అందరూ కూడా అది అసంభవం అని తేల్చేసేరు. ఓనమాల పుస్తకం తెచ్చుకోవాలని ఎన్నాళ్ళ నుంచో వాళ్ళ ఆశ. కాని ఎవరన్న చూస్తారేమో. ఎవరన్నా పటేల్ చెవినేస్తే? పోలీసాళ్ళ దాకా ఎందుకు? - ఆయనే కర్రుచ్చుకొంటాడు. "మళ్ళీ చదువు మొదలెట్టేరంట్రా" యని మక్కులిరగ కొట్టిస్తాడు. ఈ భయంతోటే ఇంతవరకు పుస్తకం తెచ్చుకోలేదు. నిరుడు కొట్టిన దెబ్బల్లో ఎక్కువ భాగం రాత్రి పాఠశాలకు పోయిన వాళ్ళకే తగిలేయి. సంగం ఏర్పడ్డాక రాత్రి పాఠశాల మొట్టమొదటి మారుగా వచ్చింది. నడిచింది మాత్రం ఎన్నాళ్ళు? అంతా చేసి పది రోజులు. ఆ పది రోజుల్లోనే చాలమంది అక్షరాలు దిద్దేరు. కొందరు పేర్ల పుస్తకాలు పట్టేరు.

పోలీసులు వస్తూనే స్కూలు పాకమీద పడి దాన్ని పీకేసేరు. ఉస్తాదుకి రెండేళ్ళు శిక్ష తగిలించి జైల్లో పెట్టేసేరు. ఇళ్ళన్నీ సోదా చేసి పలకలు చితక్కొట్టి, పుస్తకాలు మంటేసేరు. ఆ మంటల్లో పడకుండా ఎక్కడో దాచిపెట్టిన రెండు మూడు పుస్తకాలే ఇప్పుడిక్కడ సాగుతున్న చదువుకు మొదలు.

అలాంటప్పుడు వాళ్ళందర్నీ తరిమెయ్యగలమంటే నమ్మేదెల్లాగ? నమ్మకం లేదు. కాని సరయ్య వదలలేదు.

నిరుడు సంగం పెట్టుకొని బేగారీ చెయ్యడం లేదంటే ఏం చేసిరేం?"

"పోలీసోళ్ళొచ్చి చెయ్యలేదా?"

కాని, పోలీసులు, మిలిటరీ తుపాకులు వస్తే తప్ప దొరలు తమరినేమీ చెయ్యలేకపోయేరనే సంగతిని అంతా గుర్తు చేసుకొన్నారు.

"రెడ్డి సేరీదారు కిష్టయ్య అదే వురికిండు."

పోలీసులు వచ్చి కొట్టి పోయేక కూడా గిర్దావరూ, అమీనూ వూళ్ళోకి వచ్చేరు; కాని వెట్టి కోసం వెనకటల్లే బాధ పెట్టడం లేదు. ఆ సంగతీ గుర్తు వచ్చింది.

"మనం సంగం పెట్టుకున్నాం. వాళ్ళు వురికిన్రు. వాళ్ళ సంగం పెద్దది. బందూకులుండాయి. వచ్చారు. మనం ఏం చెయ్యలేకపోయేం? మన సంగం పెరిగి, మనకీ బందూకులుంటే…."

ఉంటే ఏం చేసి ఉండేవారో? …. ఆలోచించుకొంటూ అందరూ వొక్క నిముషం వూరుకున్నారు. ఆఖరున లంబాడీ పూర్ణయ్య ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచేడు.

"ఏం చేయడానికీ మనకేం తెలుసు? రాజ్యం వొస్తే ఏం చెయ్యాలో దేహాత్ వాళ్ళం మనకేం తెలుస్తుంది. మళ్ళీ వాళ్ళనే పిలవాలి."

ఇంతవరకూ చర్చలన్నీ వింటూ, నిశ్శబ్దంగా కూర్చున్న సత్తిరెడ్డి ముందుకు వచ్చేడు.

"రాజ్యం నీదేననుకో, ఏం చేస్తావో చెప్పు."

అనుకోవడం ఎల్లాగ? పూర్ణయ్య కొంత సేపు రాజ్యం తనది కాదని మొరాయించేడు. కాని, చివరికి అదో ఆటయి, నలుగురూ తమ తమ అభిప్రాయాల్ని చెప్తూంటే వాళ్ళతో తనూ కలిసేడు.

"అనసూయమ్మ లాక్కున్న నా భూమిని పుచ్చేసుకోకపోయేనా? ఒక్క గడియ వూరుకుందునా?"

అనసూయమ్మది అక్కడికో మైలులో వున్న పకీర్రావుపేట. నాలుగైదు వందల ఎకరాల ఆసామీ. పూర్ణయ్య కుటుంబం వాళ్ళు రెండు మూడు తరాలుగా చేసుకొంటున్న భూమి తన పట్టాలోనిదంటూ ఆమె దానిని రెండేళ్ళ క్రితం స్వాధీనం చేసుకొంది.

వెంకటయ్య వంతొచ్చింది. ఏడాది క్రితం తగిలిన దెబ్బలకి వీపు ఇంకా చిమచిమలాడుతూనే వుందనిపించింది.

"పోలీసోళ్ళనీ, దొరల్నీ పిట్టల్ని వేటాడినట్లు వేటాడుతా."

ఆతడు మంచి గురికాడు. వడిసెలా, భర్మారూ ఆతని చేతిలో గురి తప్పవు. ఆతని అభిప్రాయానికి నలుగురూ సెభాషన్నారు.

అంతా తాముతాము అతి ముఖ్యం అనుకొన్న పనులన్నింటినీ ఏకరువు పెట్టేరు. అవేవీ వూరి సరిహద్దుల్నీ, వారి నిత్యావసరాల్నీ మించిపోలేదు.

అవన్నీ వింటూంటే సత్తిరెడ్డికి తాను చదువుకొంటున్న రోజులు గుర్తు వచ్చేయి.

కాలేజీలో ఓమారు డిబేట్లు జరిగేయి. "నేనే ముఖ్యమంత్రినైతే" అనేది చర్చనీయాంశం. ఆనాడు ఆ చర్చల్లో పాల్గొన్నవారంతా పెద్దజాగీర్దార్ల, వుద్యోగస్థుల బిడ్డలు, వాళ్ళ ఆలోచనలు ఇప్పటల్లా చిన్న సమస్యల మీద లేనేలేవు.

ఒకడు రాష్ట్రం అంతా పరిశ్రమలు పెరిగేటందుకు ప్రోత్సాహం ఇస్తానన్నాడు.

ఒకడు రాష్ట్రప్రభుత్వాదాయం పెంచేటందుకు ఏయే పన్నులు వెయ్యడమో చెప్పేడు.

మరోకాతడు సర్కార్లలో మాదిరిగా జిల్లా జిల్లాకీ కాలేజీలూ, వూరూరుకీ బళ్లూ పెట్టిస్తానన్నాడు.

ఇంకొకడు వ్యవసాయంలోకి ట్రాక్టర్లూ, యంత్రాలూ తెస్తే తప్ప లాభం లేదన్నాడు.

చివరి విషయం గుర్తు రాగానే ఆ కుర్రవాని పేరు కూడా గుర్తు వచ్చింది, ఆతని వూరేదో మరిచిపోయేడు. కాని, ఈ ప్రాంతం వాడే. ఏ వూరో?

వాళ్ళు అంతా ఈరోజున ఇక్కడుంటే, ఇవన్నీ వింటే ఏమనుకొంటారో అనిపించింది.

చాకలి నారాయడు ఒకటో తరగతి పుస్తకాలు వూరంతా పంచి పెట్టిస్తాడు.

కుమ్మరి గురవయ్య కోరిక మాత్రం అందరికీ అసంభవం, పెద్ద ఎత్తూ అనిపించింది.

"మనూళ్ళో పురుళ్ళాసుపత్రి పెట్టిస్తా."

ఆతని భార్య రెండేళ్ళక్రితం ప్రసవించలేక చచ్చిపోయింది. అక్కడికి ఆసుపత్రి ముఫ్పయి, నలభయి మైళ్ళల్లో వుంది. ఆ వూరికో దారీ డొంకా లేదు. కొంతదూరం బండిమీదా, కొంతదూరం బస్సుమీదా వెళ్ళాలి. కావాలన్నప్పుడు బస్సు కలవదు. కలిసినా చోటు దొరకడం సులభమూ కాదు. ఎంతో డబ్బు అవుతుంది. గురవయ్యకు అదేమీ సాధ్యం కాలేదు. ఆస్పత్రి వూళ్ళోనే వుంటే ఆమె బ్రతికేదేనని అతడెన్నోమాట్లు అన్నాడు. ఇప్పుడూ అదే మాట.

సత్తిరెడ్డి ప్రశ్నలు వేస్తూ, సమాధానాలు చెప్పిస్తూ కూలివాడికి రాజ్యం వస్తేనే ఇవన్నీ జరుగుతాయని వాళ్ళచేత వోప్పించేడు.

అయితే అందరికీ ఒకే సందేహం.

"ఎల్లాగ?"

"దొరలు రానిస్తారా?"

"నవాబు సేనలున్నాయి."

సత్తిరెడ్డి వోపికగా మళ్ళీ మొదటి నుంచీ ప్రారంభించవలసి వచ్చింది.

వెట్టి చేయరాదని ఎన్నో ఏళ్ళ నుంచి ఎందరో ఎదురు తిరుగుతూండలేదూ? ఎదురు తిరిగేరు. ఆలాగ ఎదురుతిరిగి ఏదో రోజున దెబ్బలు తినని మనిషీ ఏదో విధంగా నష్టపడి వుండని యిల్లూ ఆవూళ్ళో లేనేలేదని చెప్పాలి. ఏదో పది పెద్దకుటుంబాల వాళ్ళకి ఆ తాకిడి లేకపోయినా అదేం పెద్ద లెక్క కాదు. వాళ్ళు అయినా వెట్టి రూపంలో కాకపొతే నజరానాల రూపంలో ఇచ్చుకోలేక ఎదురుతిరిగి మరో విధంగానేనా నష్టపడ్డ వాళ్ళే.

ఒక్క నిరుడు మాత్రం పదిహేను రోజులపాటు ఆ పీడ వదిలింది. ఆ తరవాతయినా దొరాలూ, అధికార్లూ వెనకటి మాదిరిగా కాకుండా చూసీ చూడనట్లు వూరుకుంటున్నారు – అనిపిస్తూంది.

అయితే ఎందుచేత?

అందరూ ఏక కంఠంతో తమ అభిప్రాయం తెలిపారు.

"సంగం చేసింది."

"కాని సంగం ఏమిటి? అదేవిధంగా చేసింది? వివరించడానికై వారు దీర్ఘాతి దీర్ఘంగా ఆలోచించేరు. సూక్ష్మాతి సూక్ష్మంగా సమాధానం ఇచ్చేరు.

సంగం అన్నది ఒక మనిషేం కాదు. వూళ్ళోవాళ్ళంతా దాంట్లో చేరేరు. వాళ్ళు చేరక పూర్వం ఆ వూళ్ళో సంగం లేదు. పోరుగూరాయనొచ్చి సంగం చెప్పి వెళ్ళిపోయేడు. కాని సంగం వెళ్ళిపోలేదు.

పోరుగూరాయన వెట్టి చెయ్యనక్కర్లేదన్నాడు. తామంతా మానేసేరు. ఆయన వెళ్ళిపోయేకనూ చెయ్యలేదు. సంగం పెట్టుకొన్నాం మేం చెయ్యం అనేసేరు.

మిలిటరీ వచ్చింది. పద్దాలుని కాల్చేసింది. అందర్నీ కొట్టారు. కొందర్ని జైళ్ళల్లో వేసేరు. సంగం లేదన్నారు. మళ్ళీ తెస్తే చంపేస్తామని కూడా చెప్పేరు. తాము సంగాన్ని తేలేదు. మళ్ళీ వెట్టికి పోనేపోయేరు.

సంగం రానూవచ్చింది. పోనూపోయింది. కాని, మళ్ళీ వస్తుందేమోననే భయం మాత్రం దొరలకి పోలేదు.

సంగంలో చేరినారన్న తామంతా వూళ్ళోనేవున్నారాయె. సంగం ఎక్కడికి పోయింది?….

సంగం అన్నది పైనుంచి రాలేదు. మరెక్కడికీ పోనూలేదు. ఈమాటనందరూ వొప్పుకొన్నారు. కాని, అదేమిటో మాత్రం ఎవరికీ అంతు చిక్కలేదు.

రాత్రి పొద్దుపోయింది. తెల్లారినాక అంతా మళ్ళీ పనుల్లోకి వెళ్ళవలసినవాళ్ళే. చర్చ నిలిపేరు. ఈమాటు మరో రోజున దీని సంగతి తెల్చుకోవాలనుకొన్నారు. ఒక్కొక్కళ్ళే వెళ్ళిపోయేరు. వెంకటయ్య ఒక్కడే వెనక్కి దిగబడ్డాడు.

సత్తిరెడ్డి ముందు అనుకొన్న కార్యక్రమాన్ని మార్చుకొంటున్నానన్నాడు. మళ్ళా సంగాన్ని ఏర్పాటు చెయ్యడం అవసరమని అతడు కొద్ది రోజులుగా ఆలోచిస్తున్నాడు. నేడు జరిగిన చర్చలు ఆలోచనను కార్యరూపంలో పెట్టవలసిన అవసరం వచ్చినట్లు సూచిస్తున్నాయి.

"రేపు రాత్రి మళ్ళీ అందర్నీ పిలు. పగలు మరో చోటు చూడగలవా? ఇక్కడే వుండడం మంచిదా?"

వెంకటయ్య ఆలోచించేడు. ఆనాడు వచ్చిన వారంతా నమ్మకం అయిన వాళ్ళే. కాని, ఏ పొరపాటునో నోరుజారితే? ఆతని పేరు సత్తిరెడ్డి అని తెలియకపోవచ్చు. కాని, రహస్య కార్యకర్త వచ్చేడని నోరుజారేరా ప్రమాదం. కనక ఆయన్ని మరో చోట వుంచడం అవసరం. తాను ఎరిగి వున్న ఇళ్ళన్నీ నెమరువేసుకొన్నాడు.

నేనిదివరకెన్నడూ చెప్పలేదు. కాని నాకు నమ్మకం వుంది. చాకలి మంగమ్మ యింట్లో వుందురుగాని…."

మంగమ్మ చచ్చిపోయిన పద్దాలు భార్య. ఇప్పుడు వూరి చివర ఎవరి దొడ్డిలోనో పాక వేసుకొని రైతుల యిళ్ళల్లో పని చేసుకొని బ్రతుకుతూంది.

అత్తవారి వాళ్ళు కొడుకు పోయేక కోడల్ని ఇంట్లోకి రానివ్వడానిక్కూడా నిరాకరించేరు. వెంకటయ్య ఆమెకు సాయం చేస్తూ, మంచీచెడ్డా కనుక్కుంటున్నాడు. ఆమె ఆలోచనల ధోరణిని అతడెరుగును. అనేకమార్లు ఇద్దరూ తమ మనస్సులోని కసిని కలబోసి, ప్రతీకారం ఎల్లాగ చెయ్యాలని ఆలోచించేరు.

కనకనే సత్తిరెడ్డిని ఆమె యింట్లో వుంచడం సాధ్యమేననిపించింది.

సత్తిరెడ్డి కూడా చాలా ప్రశ్నలు వేసి, ఆమె యింటివద్ద వుండొచ్చుననుకొన్నాడు.

తెల్లవారే ముందు ఇద్దరూ మంగమ్మ గుడిసె తలుపు కొట్టేరు.

రెండో ప్రకరణం

చిన్న గుడిసె. ఒంటి నిట్రాటిది. దానికి ముందు ఓ వాకిలీ, వెనక ఓ పెరడూ, ఓ ఆవరణా అంటూ ఏమీలేదు. మదుగుగా వున్న చోటల్లా మట్టి పెట్టి మెత్తిన అడివికంప దడుల లోపలున్న ఎనిమిది పది చదరపు గజాల మేర మాత్రమే. అక్కడ ఓ మూల మంగమ్మ వొండుకుంటుంది. మరో మూల పడుకుంటుంది. సత్తిరెడ్డికి ఆశ్రయం ఆ ఇల్లు.

ఆ గుడిసెలో పైన సగభాగంలో ఒక చిన్న అటక కట్టేరు. దానిమీద ఇన్ని పిడకలు ఒక మూల గూడు పేర్చి వున్నాయి. ఓ చిన్న కుండలో ఇన్ని జొన్నలు పోసి వేరే మూల వున్నాయి. అక్కడే ఎల్లాగో సర్ది ఒక గోనెగుడ్డ పరిచేరు. దానిమీద సత్తిరెడ్డి పడక వేసేడు.

అంతా కటికి చీకటి. బయట ఫెళ్ళున ఎండ కాస్తున్నా అంతే. ఏమీ కనపడదు. కాలక్షేపం కోసం తల క్రింది సంచిలోంచి సత్తిరెడ్డి ఓ పుస్తకం తీసేడు. ఆ గుడ్డి వెలుతుర్లోనే చదువుకొనేటందుకు ప్రయత్నించాడు. కాని నడవలేదు. కళ్ళు పీకేయి. మూసి తల క్రింద పెట్టేడు.

నిద్ర పోవాలంటే వెంటనే పట్టనేలేదు. అదీగాక ఎంతసేపని నిద్రపోతాడు? కళ్ళు తెరుచుకొనే చూస్తూ పడుకున్నాడు. చూడ్డానికి ఏం వుంది? వెల్లకిలా పడుకుని ఓ గజం దూరంలో వున్న కప్పు వేపు చూడాలి. లేకపోతే క్రింది వేపు తిరిగి ఇంటి వెంట నిశ్శబ్దంగా తిరుగుతూ పని చేసుకుంటున్న మంగమ్మని చూస్తూండాలి.

మంగమ్మ అందవికారం మనిషి కాదు. స్ఫోటకం మచ్చలతో ముఖం వులాడించినట్లున్నా కన్నూ, ముక్కూ తీరైనవి. వయస్సూ, ఆరోగ్యంతో మిసమిసలాడుతున్న పొంకమైన శరీరం. విరియపూచిన పొన్నచెట్టులా వుంది. సర్కిలినస్పెక్టరు రమణారెడ్డి ఆమె కోసం పడే తాపత్రయం అప్పుడర్ధం అయిందనిపించింది, సత్తిరెడ్డికి.

మొదట ఆమె వైపే చూస్తూ పడుకోడం భావ్యంలా తోచలేదు. కాని, కప్పులో పరుగెత్తిన ఎలకల మూలంగా కంట్లో నలకలు పడ్డాక ఆతడు ముఖం తిప్పుకోక తప్పిందీకాదు. తిప్పినప్పుడు మంగమ్మే కనిపించక మాననూలేదు. ఆమెను చూస్తూ, ఆమె జీవిత పరిస్థితుల్ని వూహించుకుంటూ కాలం గడిపేడు.

ఆ పగలంతా మంగమ్మ ఒక్క మాట ఆడలేదు. ఏదేదో ఆలోచనలతో కొట్టిమిట్టాడిపోతూ ఇంటి వెంట కలలో తిరిగినట్లు తిరుగుతూంది.

ఇన్ని జొన్నలు దంచుకొచ్చింది. సంకటింత వుడకపెట్టింది. మూకుట్లో పెట్టి ఇంత కారం వేసి అటక మీద సత్తిరెడ్డి కందించింది.

ఉతుకు బట్టలు తెచ్చింది. రేవుకెళ్ళింది. వచ్చింది. రేవులో వున్నంతసేపూ ఆమె మనస్సు గుడిసె మీదనే వుంది.

ఆ గుడిసెకి ఓ గుమ్మం, ఓ తలుపూ అంటూ లేవు. తడక ఓ తలుపు. తాడో గొళ్ళెం. జారుముడి ఓ తాళమూను. ఇంట్లో పోయేవేమీ లేవు. కనక ఆమెకెప్పుడూ దొంగ భయం లేదు. వున్నదేమన్నా వుంటే దొరలదే భయం. వాళ్ళకి ఆ యింట్లో ఆశకొలిపే వస్తువులేం లేవు. ఎక్కడున్నవి అక్కడే వుండేవి. ఎవరన్నా ఎరిగివున్న అమ్మలక్కలు తాను లేనప్పుడు వచ్చినా ఓ నిముషం కూర్చుని పోయేవారు.

కాని, ఈ వేళ తనింటికెవరన్నా వస్తారేమోననే ఆమె ప్రాణం కొట్టుకొంటూంది. అటకమీది మనిషి ఆ వచ్చినవాళ్ళ కంటబడితే? ఆయనతో తనకు రంకు కడతారని భయం లేదు. ఆయన ఎవరో, ఎందుకు దాచాలో వెంకటయ్య చెప్పేడు. ఆయనకు ఏ అపాయం రాకుండా చూడాలన్నాడు. తన యింటికి వచ్చే వాళ్ళు ఆయన్ని చూసి గప్‌చిప్‌గా వెళ్ళిపోయి వాళ్ళతోనూ, వీళ్ళతోనూ చెప్పొచ్చు. లేదా నిర్జనంగా వుందని బేపరాకత్తుగా వున్న చోట పరాయి మగాడెవ్వరో దాగుకొని వుండడం చూసి కంగారుపడి కేకలు పెట్టొచ్చు. ఎల్లాగైనా కష్టమే.

త్వర త్వరగా పని ముగించుకొంది. ఇంటికి పరుగెత్తి వచ్చింది. దారిలో పుల్లలు ఎరుకొనేందుకు వచ్చిన ముత్తమ్మ పలకరించింది. పొద్దుతిరిగేకగాని ఇంటికి వెళ్ళని మనిషి అంత పెందరాళే తిరిగి రావడం చూస్తే ఆమెకాశ్చర్యం కలిగింది.

"ఏం వొదినా! అప్పుడే పనయిపోయిందా?"

ముత్తమ్మ పుల్లలేరుకోవడం మాని బాతాఖానీకి తన వెంటబడుతుందేమోనని మంగమ్మ భయపడింది. తలనొస్తూందని కణతలు నొక్కుకుంది. ఓ గడియ పడుకోవాలంది.

ముత్తమ్మ ఏమీ అనలేదు. వెళ్ళిపోయింది. ఆవిడకాపూట కూర్చునే తీరిక లేదు. ఆమె కాకపోతే ఇతర స్నేహితురాళ్ళెవరేనా రావచ్చు. ఏ పుల్లలేరుకొందుకో వచ్చి, ఎండవేళ ఓ అరగడియ కూర్చుని పోతూండడం వాళ్ళకో అలవాటు. వాళ్ళు వస్తే ఏం చెయ్యాలో? ఆలోచిస్తూనే ఇంటికి పరుగెత్తింది.

ఇంటికి వచ్చేసరికి ఎక్కడివక్కడే వున్నాయి. ఏవిధమైన గంద్రగోళమూ జరగలేదు. "అమ్మయ్య" అని ఒక్కవూర్పు తీసుకొంది.

"ఎవరూ రాలేదుగంద?" అది మనస్సంతృప్తికి వేసిన ప్రశ్న. ఆమె తడక తోయగానే నిద్రనుంచి మేల్కొన్న సత్తిరెడ్డి, ఆ ప్రశ్నలో ఇమిడి వున్న ఆదుర్దాను గుర్తించేడు. కాని, ఏమీ అనలేదు. తాను ఊ అనో, ఉహు అనో ఏకమాత్రలో సమాధానం ఇచ్చినా, ఆమెతో ఇంట్లోకి అడుగుపెడుతున్నవాళ్ళెవరన్నా వింటే? మంగమ్మ కూడా తన ప్రశ్నకి సమాధానం కోరలేదు. నిశ్శబ్దంగా గుమ్మంలోనే పీట వేసుకొని కాపలా కూర్చుంది.

తీరుబడిగా కూర్చుంటే మనస్సులో అనేక ఆలోచనలు తుపాను రేపేయి. అవన్నీ సంగం వచ్చేక తన జీవితంలో వచ్చిన కష్టాల మీదనే సాగేయి.

ఒకవేపున సంగం మూలంగానే తన కుటుంబ జీవితం ధ్వంసమైపోయిందనిపిస్తూంది. రెండోవేపున ఆ సంగాన్నే తన అటకమీద దాచి కాపలా కాస్తూంది. ఎందుకు? తన కష్టాలలో ఈ సంగం తన్నాదుకుందా? పైగా పోలీసులు తన మగణ్ణి కాల్చేస్తే – ఆ నాయకులంతా పోలీసుల నుంచి తప్పించుకొని తలదాచుకుంటున్నారు. వీళ్ళు దాంకోడం ఎందుకు? అంత మగసిరి వుంటే తన మగాడిలాగే చస్తే చచ్చామని ఎందుకు ఎదుట నిల్చోరు? వాళ్ళని తానెందుకు దాచాలి? ఇల్లా దాగి వీళ్ళు చేస్తున్న ఘనకార్యం ఏమిటి?

అనేక ప్రశ్నలు, అనేక అనుమానాలు. వాటికి ఆమె వద్ద సమాధానాలూ లేవు. వెంకటయ్య మీదున్న అభిమానంకొద్దీ ఆ ప్రశ్నలకి సమాధానం తెలుసుకోలేకపోయింది.

అయినా సంగంయొక్క ప్రత్యక్షమూర్తిలాగ ఎదురుగా సత్తిరెడ్డి కనిపిస్తూంటే ఆ ప్రశ్నలు మనస్సులో పుట్టకుండా వుండడం లేదు.

తన మగడు, సంసారం, మీటింగు, పోలీసులు, మగని శవం, తనను పోలీసులు పెట్టిన బాధలూ తెరమీద బొమ్మల్లా ఒకదాన్నొకటి తరుముకుంటూ మనస్సులో మెదిలేయి. ఆ కష్టాలకూ, బాధలకూ కారణం ఈ సత్తిరెడ్డేననిపించింది. నిజానికి ఆ రోజున మీటింగు చెప్పిందీ సత్తిరెడ్డి కాదు. ఈయన్ని ఆ రోజుల్లో తాను చూడనూలేదు. కాని, తన కష్టాలన్నింటికీ మూలం అనిపించిన సంగానికి ఆయన ప్రతినిధి.

తన కుటుంబ జీవితాన్ని మంటబెట్టింది నిజాం ప్రభుత్వమూ, జాగీర్దార్లూ, దొరలూను. ఆ విషయం అంతా వెంకటయ్య చెప్పేడు. తన మగణ్ణి వాళ్ళే కాల్చిచంపేరు. తనచేత వెట్టిగా చాకిరీ చేయించుకొన్నారు. అవమానం చేసేరు.

తాను పెద్దమనిషి కాక పూర్వమే దొర కొడుకు రమణారెడ్డి తన్ను చెరిచేడు. ఆ రమణారెడ్డే సర్కిలయ్యేడు. చిన్నప్పుడు భయానికో, బలానికో తాను లొంగిపోయింది. నోరు కూడా విప్పలేకపోయింది. కాని పెద్దదయ్యాక రమణారెడ్డిని తన మీద చెయ్యి వెయ్యనివ్వలేదు. ఆ కోపంతోనే ఆతడు తన మగణ్ణి కాల్చిచంపేడని ఆమె అభిప్రాయం.

మగణ్ణి చంపేసేక, తనని పోలీసుస్టేషనులో చాకిరీకి పెట్టేరు. నానాచాకిరీ చేయించారు. సర్కిలు పక్కలోకి వెళ్ళాలన్నారు. నిరాకరిస్తే కుళ్లపొడిచేరు. కాని తాను లొంగలేదు. చెప్పిన చాకిరీ అంతా చేసింది. మీద చెయ్యివెయ్యబోయేరా గుర్రుమంది. పిల్లిలా పీకింది. ఆరడుగుల బలిష్ఠమైన ఆమె విగ్రహం చూసి పోలీసులు కూడా అంతకంటె ఎక్కువ సాహసం చెయ్యలేకపోయేరు.

సర్కిలు వూళ్ళోకి దౌరా వచ్చినప్పుడల్లా తన్ను రప్పిస్తూనే వున్నాడు. కొడుతూనే వున్నాడు. తన్ను లొంగ తీసుకొనే యావలో అతని కుటుంబ జీవితం కూడా భగ్నం అయింది. కాని, ఆతడు మానలేదు.

ఓ రోజున దౌరా వచ్చిన రమణారెడ్డి తెగత్రాగి తన మీద దౌర్జన్యం చేయబోయేడు. తాను లొంగలేదు. కొట్టేడు. తిట్టేడు.

తాగి వొళ్ళు తెలియని స్థితిలో అతణ్ణి బంట్రోతులు గఢీలో మేడమీద గదికి తీసుకెడుతున్నారు. అతడు గిజాయించుకొని బూతులు తిడుతున్నాడు. ఆ వొళ్ళు తెలియని స్థితిలో ఆతడు జీవితానికి సరిపడా దుఃఖాన్ని మూటకట్టుకొన్నాడు. ఆతని సంసారంలో వచ్చిన కల్లోలానికి మంగమ్మ ప్రతీకారానందాన్ని అనుభవించింది.

రమణారెడ్డిని బంట్రోతులు ఆతని గదిలోకి తీసుకుపోతున్నప్పుడు ఎదుటనున్న గది గుమ్మంలో భార్య కనబడింది. తాగి వున్న రెడ్డి ఆమెలో మంగమ్మనే చూసేడు. బంట్రోతులకు ఆజ్ఞాపించేడు —- "ఆ లంజని జుట్టు పట్టుకు లాక్కురాండిరా."

ఆ మాటలకు బంట్రోతులు హడలిపోయేరు. రమణారెడ్డి భార్యను ఇంక సర్దుబాటు చెయ్యడం ఎవ్వరి తరమూ కాలేదు. ఆమె భర్తను గుర్తించడానిక్కూడా నిరాకరించింది.

అతని కుటుంబ జీవితంలో కల్లోలానికి పరోక్షంగా తాను కొంత కారణం అయినందుకు మంగమ్మ సంతోషించింది. కాని, ఆమె మనస్సులోని కసి తీరలేదు. సర్కారు నాశనం అయితే తప్ప పీడ వదలదని వెంకటయ్య చెప్పేడు. ఆ శుభముహూర్తం కోసం ఆమె ఎదురుచూస్తూంది. ఆ సర్కారు కోపానికి గురి అయిన సంగం మీద అభిమానం పెంచుకొంది.

కాని, సత్తిరెడ్డి ఎదురుగా కనిపిస్తుంటే, చితికిపోయిన తన సంసారమే గుర్తు వచ్చింది. సంగం మీది అభిమానం, సర్కారు మీది కసి కన్న బాధల భయం నిరుత్సాహపరచింది. సాయంకాలం ఆ మాట తేల్చేసింది కూడా.

"ఇదివరకటి వాటికే చచ్చిపోతున్నా. కొత్తవి తెచ్చిపెట్టకండి."

ఆ మాటలంటూనే చెట్టంత మనిషీ కూలబడి వెక్కి వెక్కి ఏడ్చింది.

ఇల్లంతా చీకటిగా వుంది. దీపం పెడితే కొత్త మనిషి బయటి వాళ్ళకి కనిపించిపోతాడేమోనని కందిలి ముట్టించలేదు. సత్తిరెడ్డి అటక దిగి గుమ్మంలో నిలబడ్డాడు. ఏడుస్తున్న ధ్వని తన మనస్సును కలచివేసింది. ఓదార్చేడు.

"ఎందుకల్లా దుఃఖపడతావు? ఎంత ఏడ్చినా పోయినవాడు తిరిగిరాడు. అతనికేం? వీరుడి చావు వచ్చింది."

ప్రొద్దుటినుంచీ, ఇంటివెంట తిరుగుతున్నా, గుమ్మంలో కూర్చున్నా శోకదేవతలాగ కనిపిస్తున్న మంగమ్మని పలకరించి ధైర్యం చెప్పాలనీ, ఓదార్చి దుఃఖం ఉపశమింప చేయాలనీ సత్తిరెడ్డి చాలమాట్లు అనుకొన్నాడు. దానికోసం తాను ఏలా మాటలు ప్రారంభించాలో, ఆమె ఏమి సమాధానం ఇస్తే తాను ఏమనాలో ఒకటికి పదిమాట్లు ఒద్దికలు వేసుకొన్నాడు. కాని, తీరా సమయం వచ్చేసరికి తాననుకొన్నదేదీ జరగలేదు. సిగ్గూ, బిడియమూతో చెప్దామనుకొన్నవి చెప్పలేకపోయేడు. ఏడుస్తున్న మంగమ్మని చూసేక కొత్త మాటలేం తోచలేదు. ఏదో అనేసేడు. అన్నాక ఆ మాటలు అందరూ అనేవేనని గ్రహించేడు.

మంగమ్మ ఒక్క నిముషం ఏడ్చి సర్దుకొంది.

"పుట్టింటివాళ్ళెవరూ లేరా?"

"అదెప్పుడో బుగ్గి అయిపోయింది."

తల్లీ, తండ్రీ చచ్చిపోయేక తనను దొరలయింట పెంచేరంది. ఆ పెంచేరన్న మాటలో అభిమాన స్వరం వినబడలేదు. విపరీతమైన ద్వేషం వినిపించింది. సత్తిరెడ్డి మళ్ళీ ప్రశ్నించేడు.

"పోనీ ఇంకే బంధువులూ లేరూ? ఈ నిప్పుకి దూరంగా మరో వూళ్ళో….."

ఆమె ఇచ్చిన సమాధానం సత్తిరెడ్డికే సిగ్గు కలిగించింది.

"ఏ వూరెడితే మాత్రం? అక్కడోళ్ళింతకన్న మంచివాళ్ళా?"

నిజమే. ఎక్కడికెడితే మాత్రం? రక్షణేం వుంది? ఉన్నచోటనే వుండి రక్షణ కల్పించుకోవాలి గాని…

సత్తిరెడ్డి కి సమాధానం తోచలేదు. ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచేడు.

ఆతని కంఠంలోని సానుభూతినీ, మాటలలోని అనునయాన్నీ విన్నాక మంగమ్మ కూడా తన మొదటి ధోరణిని మరచిపోయింది. కొత్త కష్టాలు తేవద్దంటూ నిష్టూరంగా అన్న మాటల్ని మరచిపొమ్మంది.

"ఏదో కష్టం మీదన్నా."

సత్తిరెడ్డి మాట తప్పించేడు. మాటల్లో పెట్టి ఆమె జీవితం ఏలా గడుస్తూందో ఏమిటో యోగక్షేమాలు ఒక్కొక్కటే ప్రశ్నించేడు. ఆమె తనను పోలీసులు పెట్టిన బాధలూ, పెడుతూన్న బాధలూ చెప్తూంటే ఆతనికెంతో బాధ కలిగించింది. మనస్సు ద్రవించింది.

కాని, ఏమని ఊరట చెప్పగలడు? ఈ దుర్మార్గాలన్నింటికీ దేశం ప్రతీకారం చేయకమానదన్న మాట కేవలం మనస్సంతృప్తికి మాత్రమే. ప్రతీకారం ఎప్పుడు చేస్తుంది? ఎవరినని చేస్తుంది? ఎల్లా చేస్తుంది? ఇల్లాంటి ప్రశ్నలకి సమాధానాలేమీ లేవు. ఆ రోజున పద్దాలుని చంపిన సిపాయిని శిక్షిస్తారా? ఉహుఁ. అమీను, సర్కిలూ? అంతగా వస్తే వాళ్ళు పారిపోతారు. నిజాము? అసలీ దౌర్జన్యాలన్నిటికీ వెనక బలం నిజాము పరిపాలన. కాని, ఆయనకు బ్రిటిష్ సర్కారు హామీ వుంది. ఇప్పుడు నడుస్తున్న రాజకీయాల ధోరణి చూస్తే ఇన్ని హత్యలు, హింసలు నడిపిన నిజాము రక్షణకు కాంగ్రెసుచేత హామీనిప్పిస్తూంది. ఈ ఆటంకాల నధిగమించగల ప్రజా వుద్యమం తలఎత్తి, పీడకుల్నీ, హంతకుల్నీ బోనెక్కించే రోజుకి ఈ ఉస్మాన్ బ్రతికి వుంటాడా?

కాని మంగమ్మ క్షుభిత మనస్సుకి ఈ ప్రశ్నలేం తోచలేదు. ప్రతీకారం జరుగుతుందనేదొక్కటే ఆమె కనంత సంతృప్తిని కలిగించింది.

మూడో ప్రకరణం

భార్య సుమిత్రతో కలిసి తోటలో అడుగుపెడుతున్న రాజిరెడ్డిని చూసేసరికి రంగయ్య ఎంతో బిడియపడ్డాడు. ఆ దంపతులు వూళ్ళోకి వచ్చినప్పుడు తప్పకుండా తోట వైపు షికారు రావడం, చెట్ల నీడల్లోనూ, మోటబోదె నీళ్ళతోనూ ఆటలాడుకోవడం, చీకటి పడేవరకూ కూర్చుని కబుర్లు చెప్పుకొని ఇంటికి పోవడం ఓ అలవాటే. ఎంత పెద్దరెడ్డి అల్లుడూ, కూతురూ అయినా దంపతులిద్దరూ పట్టపగలు కబుర్లు చెప్పుకోవడం, నవ్వుతూ తుళ్ళుతూ వీధి వెంటా, పొలాలమీదా షికార్లు పోవడం వూళ్ళో వాళ్ళందరికీ వింతగానే వుండేది. ఎదురుగా చూడనట్లు నటించినా, చాటుగా బుగ్గలు నొక్కుకొనేవారు. కొత్త జంతువుల్ని చూసినట్లు విరగబడి చూసేవారు. అవన్నీ గమనిస్తూన్నా ఎరగనట్లే నటించేవారు ఆ దంపతులు. వూళ్ళో వున్న రోజుల్లో వీలు చిక్కినప్పుడల్లా వచ్చి, బోళ్ళ పొలంలో ఒక్క గంటయినా గడిపేవారు. అందుచేత ఆ రోజున వారు రావడంలో ప్రత్యేకత ఏమీ లేకపోయినా, రంగయ్య వారిని మాములుగా ఆహ్వానించలేకపోయేడు.

ఈ మధ్య ఇంట్లో వచ్చిన గంద్రగోళాల అనంతరం వారక్కడికి రావడం అదే ప్రథమం. ఆ గొడవలు వాళ్ళ చెవిని పడకుండా వుంటాయా? మామూలుగా వచ్చినప్పుడల్లా కనిపిస్తూ వచ్చిన ఇద్దరూ నేడు లేకపోవడాన్ని గమనించలేరా? తప్పకుండా చూస్తారు. ఏమీ ఎరగనట్లు సత్తెమ్మ కనబడదేం? -వెంకటయ్య ఏడీ? అని వాళ్ళిద్దరూ అడిగితే తానేం చెప్పాలి? వాళ్ళిద్దరూ పెళ్లి చేసుకొంటామన్నారనీ, తమకిష్టం లేకపోయిందనీ, వారిని దూరం చేయడానికి ఎంతో బ్రహ్మప్రళయం చెయ్యవలసివచ్చిందనీ తాను చెప్పగలడా? అందులోనూ రాజిరెడ్డితో. ఇద్దరూ చాల సన్నిహిత మిత్రులు. సంఘ సంస్కరణలు సమాజాభివృద్ధి మొదలయిన అనేక సమస్యలమీద ఇద్దరూ ఇదివరకు, ఎంతో చర్చించిన వాళ్ళే. తన అభిప్రాయాల్ని ఎరిగిన రాజిరెడ్డి ముందర తాను చేసిన పనికి సిగ్గుపడవలసి వస్తూందనిపించి రంగయ్య ఎంతో చిరాకుపడుతున్నాడు. ఏం ప్రశ్నలు వస్తాయోనని ముళ్ళమీదున్నట్లున్నాడు.

చివరకు ఏదో సందు చూసుకుని రాజిరెడ్డి అడగనే అడిగేడు. అయితే ఆ ప్రశ్న అంతవరకు రంగయ్య వూహించుకొంటున్న విధంగా లేదు.

"నేనన్నీ విన్నాను. నువ్వు చేసిందేం మంచి పని కాదు."

విన్నదేమిటో, మంచిపని కానిదేమిటో రాజిరెడ్డి చెప్పకపోయినా అర్థం అయింది. అక్క అవస్థ చూసేక తాను చేసిన గొడవ మంచికా, చెడ్డకాయనే అనుమానం రంగయ్యకే ఎన్నోమాట్లు కలిగించింది. కాని, ఎదటి మనిషి అది మంచిది కాదనేసరికి అభిమానం వేసింది. కోపం వచ్చింది. తన పనిని సమర్థించుకోవాలనే అహంకారమూ కలిగింది.

"మా బతుక్కి తగునుకదా యనా? ఇదే నీ యింట్లో కథయితే, నాకు చేసిన హితబోధ నీకు గుర్తుండేదేనా?"

ఎంత స్నేహితుడైనా ఇదే నీ యింట్లో జరిగితే-ననడం రాజిరెడ్డికి కష్టమే అనిపించింది. ఎందుకీ ప్రసంగం తెచ్చేనా అనుకొన్నాడు. చింతపడ్డాడు. కాని, సమాధానం ఇవ్వకుండా కోపగించుకోడం మంచిది కాదనుకొన్నాడు.

"కోపం వద్దు రంగా! మనకున్న చనువును పట్టీ, గతంలో ఇల్లాంటి సమస్యల్ని గురించి మనం తరుచుగా సాగిస్తూ వచ్చిన చర్చల దృష్ట్యానూ అన్నాను. కాని…."

ఒకమారు మిత్రుణ్ణి నొప్పించేక రంగయ్య అరరే అనుకొన్నాడు. కాని రాజిరెడ్డి తమ గత చర్చల కథ జ్ఞాపకం చేసేక తన మాటను సర్దుకొనేటందుకు ప్రయత్నించడం కూడా అభిమానంగా తోచింది. మళ్ళీ అదే మాట రెట్టించేడు.

"కోపం ఎందుకనుకొంటావు? ఒక విషయం మంచిచెడ్డల్ని ఆలోచించేటప్పుడు ఎవరికివారు దానిని తమకు వర్తింప చేసుకొని ఆలోచన ప్రారంభిస్తే సమస్య సులువుగా పరిష్కారం అవుతుంది."

ఈ ఘట్టంలో మనమే వుంటే ఏం చేసి వుండేవాళ్ళం అనేది ఆలోచించడం అవసరం. దానితో అనేక సమస్యలకి పరిష్కారం సులభంగా దొరుకుతుంది. అదేం కొత్త సిద్ధాంతమూ కాదు.

దానినే మరో దృక్కోణంలోంచి ఆంధ్ర భారతకారుడు వివరిస్తూ పరమధర్మ పదాలలోకెల్లా పరమోత్కృష్టమన్నాడు.

కాని అదే పరాయణం కాదు. మనుష్యుడి మనస్సు, ఆలోచనలు ఆతడు పెరిగిన వాతావరణాన్నే చాల వరకు ప్రతిబింబిస్తుంటాయి. ఆతడు చదివిన చదువూ, ఆతని విజ్ఞానమూ, అలవాట్లూ, ఆచారాలూ, ఆలోచనల్ని ముందుకి గెంటుతూ, వెనక్కి లాగుతూ మహా సంఘర్షణను కల్పిస్తూంటాయి.

రాజిరెడ్డి ఓర్పుతో మానవుని ఆలోచనల మీద ఏయేవి ఎల్లాంటి ప్రభావం కలిగిస్తుంటాయో చెప్పుకువచ్చేడు.

"ఏ విషయం మీదయినా మనకు తోచే మంచిచెడ్డ అభిప్రాయాలు సర్వస్వతంత్రంగా వుండవు."

ఆ తాత్విక విశ్లేషణకు రంగయ్య సమాధానం ఏమీ ఇవ్వలేదు. ఆ చర్చ కూడా పాతదే. ఆ అభిప్రాయాల్ని గతంలో తానూ సమర్ధించేడు. కాని, పైకి ఒప్పుకోలేకపోయేడు.

ఆనాటి సాయంకాలం ఆ మిత్రులు ముభావంగానే విడిపోయేరు.

రాజిరెడ్డి ఇంటికి చేరుకున్నాక కూడా తోటలో వచ్చిన చర్చలను మరచిపోలేకపోయేడు.

పరధ్యానంగా, ఏదో కలలో వున్నట్లున్న భర్తను ప్రకృతిలోకి తేవడానికై సుమిత్ర అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది. కాని, ఆతడిచ్చిన సమాధానాన్ని పట్టి తన ప్రయత్నాలు సఫలమైనట్టా, విఫలమైనట్లా అనేది ఆమెకే అర్ధంకాలేదు.

రాజిరెడ్డి ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచేడు. కుర్చీ చేతిమీద ఆనుకొని కూర్చుని, ఆమె యాతని భుజంమీద చెయ్యివేసి ఏదో ప్రశ్నిస్తూంది. ఆ చేతిని తన చేతిలోకి తీసుకొని, బుగ్గనానించి నొక్కుతూ ఆతడు మరల ఏదో ఆలోచనలో పడ్డాడు.

"మనుష్యుడు బ్రతికేది ప్రేమించడానికా? బాధించడానికా? ఒకళ్ళ సుఖం చూసి సంతోషించడెందుకు? ఆ సుఖం తాను ప్రతిష్ఠగా భావించిన దేనికో నష్టకరం అని ఎందుకనుకోవాలి? ఆ సుఖాన్ని నాశనం చేసినా ప్రతిష్ఠ నిలబడేదీలేదు, దానిలో ఆనందమూ లేదు. కాని, ఆతని ఆలోచనలు అటే నడుస్తాయి. బహుశా దుఃఖం, బాధ మనుష్యుణ్ణి ఆకర్షిస్తాయో ఏమో?"

నాలుగో ప్రకరణం

రంగయ్య ముసుగు తియ్యకుండానే భార్యను పిలిచేడు.

"నీళ్ళు."

భార్య పేరు నీళ్ళు కాదు. కాని, తనకు వెంటనే కావలసిన పదార్ధం భార్యకి పర్యాయపదంగా మారిపోయింది. సరిగ్గా అదే పద్ధతి సూరమ్మకు అయిష్టం. తనకు తన పేరే తప్ప మరొకటిలేదని ఆమె దృఢాభిప్రాయం. 'ఉరఫు'లు, 'అనే'లు ఆమెకు అయిష్టం.

భార్యను పేరు పెట్టి పిలవడం ఆతనికి అలవాటే. కాని తానున్న పల్లెటూళ్ళో ఆ అలవాటు లేదు. పైగా వింత జంతువును చూసినట్లు విరగబడి చూస్తారు. నవ్వుతారు. యద్దేవా చేస్తారు. అందుచేతనే వూళ్ళోకి వచ్చినప్పుడల్లా ఆతడామె పేరు మరచిపోయి వూరుకుంటాడు.

సూరమ్మ ఆతని భయాన్నీ, సిగ్గునూ గణనలోకి తీసుకోదు. తనకి తల్లిదండ్రులు పెట్టిన పేరొకటున్నదనీ, ఒసే, ఏమేలు దానికి పర్యాయపదాలు కావనీ ఒకటికి పదిమాట్లు చెప్పింది. ఆతడూ దాన్ని అంగీకరిస్తాడు. కాని, వూళ్ళోవాళ్ళ మాటేమిటి? వాళ్ళు ఆ సంగతిని వొప్పుకోరుగా? దొర అల్లుడు రాజిరెడ్డి తన భార్యను ఆమె పుట్టింట్లో అందరూ పిలిచేలాగ 'చిట్టీ' అంటాడని బుగ్గలు నొక్కుకొని, కనుబొమ్మ లెగరేసే అమ్మలక్కలు తన్ను బ్రతకనిస్తారా? మొహం మీదే తాటేకులు కట్టెయ్యరూ?

కాని, సూరమ్మ వొప్పుకోదు. వాళ్ళ అక్కను మగడు పేరు పెట్టే పిలుస్తాడు. మొదట తమ యింట్లో వాళ్ళందరికీ అది విడ్డూరంగానే అనిపించింది. తానూ అప్పట్లో అక్కను వేళాకోళం పట్టించినదే. కాని, తనదాకా వచ్చేసరికి ఆలాగ పిలవడమే బాగుందనిపించింది. తన వాళ్ళంతా మొహమొహాలు చూసుకొంటూంటే తన అక్క కూడా మొదట్లో మగడితో తన్ను పేరు పెట్టి పిలవవద్దని బ్రతిమలాడుకొన్నదట. కాని, ఆతనితో ఓ ఏడాదిపాటు ఏలూరులో కాపురం వుండివచ్చేక తన అభిప్రాయాల్ని మార్చుకొంది.

"ఆవేపున అది అలవాటేనమ్మా! ఎవరో ముసిలాళ్ళూ, చాదస్తులూ తప్ప చిన్నకారంతా పెళ్ళాల్ని పేరెట్టే పిలుస్తున్నారు. ఏమోనమ్మా! అదే బాగుంది నామట్టుకి. ఊళ్ళో వాళ్ళందర్నీ పేరెట్టి పిలవడానికి తప్పులేదు. కాని, భార్యని ఏదో దాసీదాన్ని పిలిచినట్లు 'ఒసే, ఉసే' ఏమిటి? అసయ్యంగా!"

పెద్దకూతురు అభిప్రాయాన్ని తల్లి అంగీకరించింది. కాని, తాము ఇల్లాంటిదెప్పుడూ చూడలేదని చెప్పడం మాత్రం మానలేదు.

తర్వాత తన అన్నకు పెళ్ళయింది. అక్క మగణ్ణి చూసి, ఆతడూ ఆ పద్ధతినే అవలంబించేడు. సూరమ్మ మొదటి రోజుల్లో తనను మగడు ముద్దుగా 'సూర్యం' అని పిలిచినప్పుడు ఎవరినా అన్నట్లు విరగబడి చూసినా తన్నే అని గ్రహించేక కొండెక్కింది. తన అక్క మగడు బెజవాడ వైపు వాడు. అక్కడివాళ్ళు కొన్ని అలవాట్లు చేసుకొన్నారు. అది తనకు నచ్చుతే మాత్రం? మగాడికి కొత్తే కాదూ? ఇక్కడ అలవాట్ల ప్రకారం, తన అక్క అన్నట్లు ఏ దాసీదాన్నో పిలిచినట్లు 'ఒసే, ఉసే' అంటాడేమోనని భయపడింది. కాని, రంగయ్య అత్తవారింటి అలవాట్లు చూసేడు. అనుకరించేడు.

అయిన తన వూళ్ళోని అలవాట్లు కనబడని చట్టాలు. అవి మనస్సుని పట్టిపోయి వున్నాయి. నాలుక కూడా ఆ అడ్డుగోడల్ని దాటలేకపోయింది.

స్వగ్రామంలో అయినా సరే మగనిచేత పేరునే పిలిపించుకోవాలని ఆమె అభిప్రాయం.

అందుచేత రంగయ్య నీళ్ళని పిలిచినప్పుడు ప్రక్కనున్న వసారాలో ఒక చెంబులోంచి మరొక చెంబులోకి వురుకుతూ నీళ్ళు తామక్కడే వున్నామని తెలియపరిచేయి.

ఆతడు ఆలకించేడు. తన పిలుపునకది సమాధానం. నవ్వుకున్నాడు. ఈమారు పేరు మార్చేడు.

"చెంబు!"

వెంటనే వసారాలో చెంబు ఖంగున గొంతెత్తి పలికింది. తాను చెంబును పిలిచేడు. దానికి స్వయంగా పలికే శక్తి లేదు. కనుక సూరమ్మ ఒక పుల్ల సహాయంతో దానిని పలికించింది.

రంగయ్య దుప్పటి తన్నేసి లేచేడు. భార్యను ఆట పట్టించాలనే మహోత్సాహంతో తలుపు తెరిచేడు. స్లూయిసులెత్తినప్పుడు వురకలెత్తి వస్తున్న నీటి ప్రవాహం లాగ సూర్యకిరణాలు గదిలోకి తరుముకొచ్చేయి. బాగా ఎండ వచ్చేసింది. హఠాత్తుగా వెలుతురు చూడలేక కళ్ళు మూసుకొని నిలబడ్డాడు. అంత పొద్దెక్కిన విషయం తాను గమనించనేలేదే అనుకొన్నాడు. అప్పటిమట్టుకి భార్యను అల్లరి పట్టించాలనే సంకల్పాన్ని పక్కనపెట్టి గోడమీదున్న పుల్ల అందుకున్నాడు. తానింకా మొగమేనా కడగలేదనే విషయాన్ని తల్లి గాని, అక్క గాని చూస్తున్నారేమోననే సంకోచంతో అటూ యిటూ తొంగి చూసేడు. ఆతని భయాన్ని చూసి సూరమ్మ నవ్వుకుంది. చూపుడు వేలాడిస్తూ, కనుబొమ్మలెగరేసి బెదిరించింది.

పట్నవాసం చదువుతో రంగయ్యకు అక్కడి అలవాట్లు కొన్ని పట్టుబడ్డాయి. తన వూళ్ళోనైతే సూర్యుడు పొడిచే సరికి మంచంమీద వుండడానికి వీల్లేదు. అసలు వూళ్ళల్లో ఆవేళప్పటిదాకా నిద్రపోడానికి వీలే వుండదు. గొరకొయ్యలు అంతదూరానికి ఎక్కి రాగానే కొందరూ, తొలికోడి కూయగానే కొందరూ, చుక్క పొడవగానే కొందరూ వాళ్ళ వాళ్ళ పొలం పనుల స్వభావాన్ని పట్టి లేచేస్తారు. వెళ్ళిపోతారు.

కాలేజీకి వెళ్లక పూర్వం రంగయ్యవీ అవే అలవాట్లు. కాని, కొత్త పరిసరాలలోకి వెళ్ళేక వాటి అవసరం కనబడ్డం లేదు. మొదట అలవాటు కొద్దీ కొద్ది రోజులు తెల్లవారగట్లనే లేచినా తర్వాత మానుకొన్నాడు. ఓ రాత్రివేళ లేచి చేసేదేమిటి? ఇంటి దగ్గిరైతే కంచెలకెళ్ళాలి. కాడిగట్టే ముందుగా ఎడ్లని మేపాలి. ఇక్కడాపని వుండదు. ఇంక చదువుకోవాలి. కొంచెం తెలివిగల వాళ్ళందరికీ మల్లేనే ఆతడికి పుస్తకాలంటే పెద్ద శ్రద్ధ లేదు. పరీక్షల్లో తప్పకుండా మార్కులు తెచ్చుకోడానికి తగుపాటి చదువు చాలుననేది ఆతని అభిప్రాయం. అలాగే చదివేవాడు. మిగిలిన కాలాన్ని నిజాము పరిపాలనలో హిందువులకు జరుగుతున్న అన్యాయాల్ని గురించీ, మాతృభాష నణచి వేయడానికై చేస్తున్న అన్యాయాల్ని గురించీ చర్చలకు వినియోగించేవాడు. హిందువుల మత రక్షణ కోసం ఆర్యసమాజం చేస్తున్న కార్యకలాపాల్ని అభినందించాడు. ఆంధ్రభాష అభివృద్ధి కోసం జరిగే ప్రయత్నాలకు తోడ్పడేవాడు. కృష్ణదేవరాయాంధ్ర భాషానిలయం, కాలేజీ లేని రోజుల్లో అతనికి ఒక స్థావరం. నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ్రసారస్వత పరిషత్తు ఏర్పడ్డాక వారి సభలకు తప్పనిసరి హాజరు. విద్యార్ధుల్లో విప్లవవాదిగా సి. ఐ. డీ. ల లిస్టులకెక్కినాడనే చాలమంది అభిప్రాయం.

చదువు, ఇతర వ్యాపకాల విషయంలో ఆతనికున్న అభిప్రాయాల మాట ఏలా వున్నా ఇంటి దగ్గర వున్నన్నాళ్ళూ పనున్నా లేకపోయినా తెల్లవారకుండా లేవవలసిందే. అక్క లేస్తుంది. ఇంటెడు పనీ చేసుకొని బావి కడకు బయలుదేరుతుంది…. తల్లీ లేస్తుంది. పెద్దదయిపోయి ఏ పనీ చెయ్యగల స్థితిలో లేకపోయినా కనీసం తన వయస్సువాళ్ళతో గప్పాలకైనా సిద్ధంగా వుంటుంది. వెళ్ళేవాళ్ళు తమ దారిన తాము పోతే బాగుండును కాని, పడుకోకుండా తనని నిద్ర లేపుతారు. తెల్లవారినాక నిద్రపోవడం దరిద్ర చిహ్నమని వాళ్ళ అభిప్రాయం. నమ్మకమూను. ఎప్పుడో వచ్చి నాలుగురోజులుండి పొయ్యేవాడిని పొలం తోలడం ఎందుకులే యని వదిలేస్తారు. కాని, నిద్రలేచే విషయంలో వాళ్ళకి మహా పట్టుదల.

కానీ, ఈ నెలా, రెండు నెలల గంద్రగోళాలు అతని అలవాట్లకి కొంత స్వాతంత్ర్యాన్నిచ్చేయి. ఆతడు వానిని పూర్తిగా వుపయోగించుకొంటున్నాడు. గదమాయించే అక్కగారు ఇప్పుడింట్లో ఏది ఏమయిపోయినా మాట్లాడ్డం లేదు. తల్లి వద్ద ఆతనికెప్పుడూ భయం లేదు. అందుచేత మానవ స్వాతంత్ర్యాల పట్టికలో నిద్రా స్వాతంత్రాన్ని కూడా జమ కట్టి, దానిని అమలు జరిపేస్తున్నాడు. అయినా దానినింకా సాగలాగే ధైర్యం కలగలేదు. అందుచేత భార్యను ఆటపట్టించే సంకల్పాన్ని తాత్కాలికంగా వాయిదా వేసి తక్షణ కర్తవ్యం ఎత్తుకొన్నాడు.

ఇంకా పుల్ల నమలడం పూర్తి కాకుండానే వీధిలో పిలుపు వినబడింది. ఎవరాయని తేల్చుకొనేలోపునే సేతుసిందీ గోవిందు నిలువు పొడువు బాణాకర్రతో గుమ్మంలో హాజరయ్యాడు.

చిన్ననాటి మిత్రులిద్దరూ కుశలప్రశ్నాదికం పూర్తి చేశాక గోవిందు తాను వచ్చిన పని చెప్పేడు.

"దొర యాదు చేస్తున్నాడు."

గోవిందు తొందర పెట్టకుండేటందుకై ఆతడికింత 'చా' ఇచ్చినా, అది తాగేసి చొక్కా వేసుకొనే లోపునే పదిమాట్లు హెచ్చరించేడు.

"జరా జల్దీరా."

రంగయ్య ఆదరా బాదరా చొక్కా వేసుకొంటూంటే గోవిందు దొరల మర్యాదలు గుర్తు చేసేడు.

"జరాపనికి చొక్కా ఎందుకు. పై తుండు చాలదా?

టీ త్రాగిన విశ్వాసాన్నీ, చిన్ననాటి స్నేహాన్నీ కనబరుస్తూ గోవిందు నెమ్మదిగానే దొర వద్దకు వెళ్ళేటప్పుడు అవలంబించవలసిన మర్యాదల్ని గుర్తుచేసేడు. రైతులకు చెల్లే నిబంధనలు చదువుకొన్న వాళ్ళు పాటించనక్కర్లేదని ఆతడెరుగును. కాని, రంగయ్య ఎంత చదువుకున్నా వూళ్ళో రైతుల బిడ్డేకా!

పల్లెటూళ్ళలో దొరలది మకుటం లేని రాజరికం, చట్టం ఎరగని శాసనాధికారమూను. ఒక్క కుల పెద్దరికం వలన లభించిన పెత్తనం మాత్రమే కాదు. డబ్బు, భూమి, కులం, దర్పం, దాష్ఠీకం—వీటన్నింటి మిశ్రణం ఆ దొరతనం. ఒకడు పెద్ద ఇల్లు కట్టుకోడాన్ని అది సహించదు. చొక్కా వేసుకోడానికి ఒప్పుకోదు. ఎండ మాడుస్తున్నా, హోరున వర్షం కురుస్తున్నా వారి ఎదటనే కాదు, వారి ఇంటి ముందు కూడా గొడుగు చంకన పెట్టవలసిందే. కాలిజోడు చేతికి తీసుకోవలసిందే. చుట్ట దాచవలసిందే. తల దింపాలిసిందే. ప్రతి మాటలో తన బానిసతనాన్నీ, దొరల పెద్దరికాన్నీ, గుర్తు చేసుకొంటూ, గుర్తు చేస్తూ మాట్లాడవలసిందే. అదంతా చట్టాలకెక్కని శాసనం.

రంగయ్య చిన్నప్పుడా వాతావరణంలో పెరిగినవాడే. చిన్న చిన్న తప్పిదాలకు కఠోర శిక్ష ననుభవించి ఆ అలిఖిత ధర్మ శాస్త్రాన్ని ఆకళింపు చేసుకొన్నవాడే.

ఎప్పుడో చిన్ననాటి మాట. ఓరోజున రంగయ్య వాకిట్లో మంచం మీద పడుకుని వున్నాడు. ఆ దారిన ఆ సమయంలో దొర వెళ్ళేడు. రంగయ్య లేవలేదు. దొరకు దండం పెట్టలేదు. ఆ రెండు పనులూ అత్యవసరాలని ఆతనికి తెలియదు. కాని, తండ్రి దండన తప్పలేదు. ఆనాడు పెయ్యకన్నె తాడుతో తగిలించిన దెబ్బల్ని ఆతడు జీవితంలో మరిచిపోలేడు.

తండ్రి కొట్టిన దెబ్బల వలన ఆతనికి దొరలమీద భయభక్తులు కలిగించడానికి బదులు ద్వేషం, క్రోధం కలిగించేయి. ఆ క్రోధంతో చిన్ననాడు స్నేహితుల వద్ద చాటుమాటున దొరల్ని నిందించి వాళ్ళ మెప్పు, గౌరవం పొందేవాడు. పెద్దవాడయి, చదువుకొన్నాక ఆ పెద్ద కుటుంబాల వారే తన్ను గౌరవిస్తూంటే ఆ ద్వేషం మరిచిపోయేడు. ఇప్పుడా కోపం దొరలంటే భయ భక్తులు చూపే అమాయకుల మీదికి మళ్ళింది. "నీబాంచని," "నీకాల్మొక్కుతా" నంటూ బానిస బుద్ధి చూపించక, నిలబడితే దొరలేంచేస్తారేం యని ఆతని వాదం. కాని, వాళ్ళకాతని మాటల్లో విశ్వాసం లేదు. ఆత్మవిశ్వాసమూ లేదు. అది చూస్తే రంగయ్యకు కోపం. అందుచేతనే నేడు కూడా గోవిందు మీద చర్రుమన్నాడు చొక్కా ఎందుకంటే?

ఎందుకు వేసుకోకూడదు? వాళ్ళ గొప్పేమిటి? తన కులం తనకు గొప్ప. తనంతవాడు తాను. డబ్బుకా? తాము ఎవర్నీ అడుక్కుతినడం లేదు. తాను దొరలకేం బాకీ లేడు. కొద్దో, గొప్పో చదువుకున్నాడు. ఇంకెందులో వాళ్ళ గొప్ప? తాను వంగి సలాములెందుకు పెట్టాలి?

ఆ వాదంలో చిన్ననాటి రంగయ్యనే గోవిందు కళ్ళచూసేడు. ఏమీ అనలేదు. సంసారంలో పడి, ఆ మూడు రూపాయల వుద్యోగంలో చేరేక ఆతడు రంగయ్య మాటల్లో చిన్ననాడు ఆనందాన్ని పొందలేకపోయేడు. ఊరుకున్నాడు.

కాని, రంగయ్య వూరుకోలేదు. మైలు, మైలున్నర దూరంలో వున్న దొర యింటికి చేరేలోపున ఆత్మగౌరవం యొక్క ఔన్నత్యాన్నీ, దాని కోసం నిలబడవలసిన ఆవశ్యకతనీ చెప్పడం ప్రారంభించేడు. నిరుడు తాను సర్కార్లలో చూసిన ఒక ఘటనను చెప్పి, గొర్రెల్లా కాకుండా, స్వాభిమానంతో బ్రతకవలసిన అవసరాన్ని వివరించేడు.

రంగయ్య, ఆతని మిత్రులు కొందరూ వినోదయాత్రకి సర్కార్లలోకి వెళ్ళేడు. తూర్పుగోదావరి జిల్లా ర్యాలిలోని జగన్మోహినీ విగ్రహం చూడవలసినదని ఎవరో చెప్పేరు. రాజమండ్రీ వద్ద స్టీమరులో గోదావరి దాటి డెల్టాలో ప్రవేశించారు. బస్ ఎక్కేరు. అప్పుడా ప్రయాణంలో జరిగిన సంఘటన అది.

బస్సు ఓ వూరు దగ్గర ఆగింది. ఓ పెద్దింటి ముత్తైదువ ఎక్కాలి. ఆమె బండిలోకి ఎక్కే ముందు తాను కూర్చోవలసిన సీటులోని జనం ఎవరాయని వాకబు ప్రారంభించింది. కండక్టరు మర్యాదగానే చెప్పేడు.

"బస్సులో అందరూ ఎక్కాలిసిందేనమ్మా! ఇంకోళ్ళు వుండకూడదనుకొనేవాళ్ళు స్వంతానికి కారు పెట్టుకోడం మంచిది….

"ఇంక స్వంతానికి కారు పెట్టుకోలేక, మరొకరితో కలిసి కూర్చోలేనివారు ప్రయాణాలు మానుకోడం మంచిది"- అని చెప్పేడు.

"కాని, ముసలమ్మ తృప్తి పడలేదు. వచ్చే డబ్బు వదులుకుపోవడం బస్సువానికిష్టం లేదు. అందుచేత కండక్టరు ఒక రాజీ దారి చూపించేడు. ఆ సీటులో వున్న హరిజన స్త్రీని మరో సీటులోకి జరగమన్నాడు. కాని, ఆమె నిరాకరించింది. కావలిసొస్తే ఆవిణ్ణే అక్కడ కూర్చోపెట్టమంది."

ఒక క్రింది జాతి ఆడమనిషి చూపించిన ధైర్యగాధ గోవిందును ఆకర్షించింది. తర్వాతేమయిందని ప్రశ్నించేడు.

తాను చెప్పిన ఘటన పూర్తి ఫలితం ఆతని మనస్సుకి పట్టించాలనే ఆలోచనతో అబద్ధం ఆడేడు, రంగయ్య.

"ముసలమ్మ తమరందరి కుల గోత్రాలూ ఎందుకడగాలనే కోపంతో బస్సులో వాళ్ళంతా ఆ హరిజన అమ్మాయి మాట సబబుగా వుందన్నారు. కండక్టరు నోరు మూసుకొన్నాడు. ఆ ముసలమ్మ ఆ హరిజన అమ్మాయి ప్రక్కనే కూర్చోవలసి వచ్చింది."

గోవిందుకు హరిజన అమ్మాయి ధైర్యం కన్నా ఆమెను బలపరచిన జనాన్నందర్నీ అభినందిస్తూంటే రంగయ్య నాలుక కరుచుకొన్నాడు.

నిజానికా రోజున బస్సులో వాళ్ళంతా కండక్టరు రాజీ పద్ధతికి సెభాష్ అన్నారు. హరిజన అమ్మాయి పెంకెతనాన్ని దుయ్యపట్టి, తక్కువ కులాలవాళ్ళని కొర్రెక్కించేడని గాంధీనీ తిట్టేరు.

ఆ బస్సులోనే వున్న తాము అంతా ఆ అమ్మాయిని సమర్థించేరు. ఇల్లాంటి పనులవల్లనే తక్కువ కులాలన్నీ తురకల్లోనూ, కిరస్తానీల్లోనూ కలిసిపోతున్నారన్నారు. ఆర్యసమాజ సభల్లో విన్న వాదనలన్నీ అక్కడ వల్లించేరు.

కాని, వాళ్ళు నవ్వేసేరు. తమ మాటల్లోని యాసా, ఉర్దూ పదాల మిశ్రణం మూలంగా తమ వాదన పూర్తిగా వాళ్ళకర్థం కాలేదు. ఇంక హాస్యం పట్టించేరు. వాళ్ళల్లా నవ్వుతూంటే సర్కారు వాళ్ళ దురహంకారానికి తాను పళ్ళు కొరికేడు కూడా.

వాళ్ళనే ఇప్పుడు గోవిందు అభినందిస్తున్నాడు. ఆ హరిజన పడుచు ప్రతిఘటనను గురించి తానింత చెప్పినా బాగుందని ఒక్క మాట అనలేదు. పైగా ఇది.

ఆరేడు నెలల క్రితం బందరు నుంచి ముగ్గురు యువకులు తెలంగాణాలోకి వచ్చి ఎర్రపాడు కోటలో హింసలకు గురి అయిన వార్తను గుర్తు చేసుకొని బీదాళ్ళంటే సర్కార్లలో అభిమానం కాబోలని కూడా నిర్ణయం చేసేసేడు.

1946 వెట్టి వ్యతిరేక వుద్యమం తెలంగాణా పల్లెల్లో కారుచిచ్చులా వ్యాపించింది. దానిని అణచివేయడానికై నిజామ్ శాహీ మిలిటరీని కూడా వుపయోగించి ఎన్నో ఘోరాలు సాగించేడు. ఆ దురంతాలను వ్యతిరేకిస్తూ కోస్తా తెలుగు జిల్లాలన్నింటా బ్రహ్మాండమైన ఆందోళన జరిగింది. అనేక చోట్ల తెలంగాణా సహాయక సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి. బందరులో ఏర్పడిన కమిటీ తెలంగాణా పరిస్థితుల్ని స్వయంగా పరిశీలించి రావడానికై ముగ్గురితో కూడిన ఒక కమిటీని పంపించింది. [1] వారు 1946 డిసెంబరు 10 వ తేదీన మధిర వెళ్ళారు. అక్కడి నుంచి మూడు రోజుల పాటు 10, 12 గ్రామాలు పర్యటించారు. 12 వ తేదీన వీరిని జన్నారెడ్డి ప్రతాపరెడ్డి అనే జమీందారు పట్టించి 'ఎర్రపాడు' కోటలో నిర్బంధించి చాల ఘోరంగా హింసించేడు. తరువాత వారిని నల్లగొండ పోలీసులకి వప్పచెప్పేడు.

[1] ఈ కమిటీ సభ్యులలో ఒకరైన శ్రీ భోగాదుల రామారావుగారిని కాంగ్రెసు ప్రభుత్వం 1950 డిసెంబరు 5 న కాల్చివేసింది:- రచయిత.

దాని మీద సర్కార్లలో బ్రహ్మాండమైన ఆందోళన జరిగింది. ఫలితంగా నిజాం ప్రభుత్వం వారిని విడుదల చేయక తప్పింది కాదు.

గోవిందు ఆ కధనే నెమరువేస్తున్నాడు.

తాను కళ్ళతో చూసిన విషయాన్నీ, తెలంగాణా ప్రజకు అండగా నిలబడి పెద్ద ఆందోళన చేసిన ప్రజల్నీ సరిప్రక్కల పెట్టి చూస్తే సర్కారు ప్రజలకి బీదలంటే అభిమానం వుందనాలో, లేదనాలో అర్థం కాలేదు రంగయ్యకు. మంచీ చెడ్డా అన్నిచోట్లా వున్నాయి. ఆ మాటే గోవిందుతో అన్నాడు.

"ఎక్కడా ఒక్కటే నమూనా. బెదిరేవాళ్ళుంటే గొర్రె కూడా కరుస్తుంది."

గోవిందు అంగీకరించేడు.

రంగయ్య పది రోజుల క్రితం రైలులో ప్రయాణం చేస్తున్నప్పుడు తన కంటబడిన ఒక సంగతిని వివరించేడు.

ఆతడెక్కిన రైలు భువనగిరి దాటింది. పెట్టె అంతా కిటకిటలాడిపోతూంది. ఓ పది పదిహేనేళ్ళ ముస్లిం కుర్రాడు బండిలోకొచ్చేడు. వానిని చూస్తేనే పరమ అసహ్యంగా వున్నాడు. చోటుకోసం అటూ యిటూ చూసేడు. బల్ల మీద చొక్కాలు తొడుక్కున్న వాళ్ళ మధ్య ఒక రైతు చెవిలో పచ్చాకుచుట్టా, భుజాన కంబళీతో కూర్చుని కనిపించేడు. ఆ ముస్లిం కుర్రాడు అతని వద్దకు వెళ్ళి మాటామంతీ లేకుండా చేయిపట్టుకు లాగేసేడు. వాని స్థానంలో తాను ఇరికేడు. అంతవరకూ రైతు సరిగ్గా కూర్చోడానిక్కూడా చోటు ఇవ్వని ఆ ప్రయాణీకులు సర్దుకొని, గౌలు కంపు కొడుతున్న వాడికి చోటు యిచ్చేసేరు. వాడు అడుక్కుతినేవాడయితేనేం, నవాబూ, వాడూ ఒక మతం వాళ్ళు. అందుచేత వానిది రాజవంశం.

నిజానికి ఆ రైతు తలుచుకుంటే వానిని సున్నితంగా కిటికీలోంచి క్రిందికి జారవిడిచెయ్యగలడు. కాని, ఆ పని చెయ్యలేదు. గిడగిడలాడుతూ దండం పెట్టి, బెంచీల మధ్య అందరి కాళ్ళక్రిందా కూర్చున్నాడు. గౌలు కంపు కొడుతున్న ముస్లిం కుర్రవాడికి చోటు ఇవ్వవలసివచ్చిన దురవస్థకు బల్ల మీద వారు తమ కాళ్ళ వద్ద కూర్చున్న రైతుమీద కసి తీర్చుకొనసాగేరు. అతన్ని తన్నేరు, తిట్టేరు. తగులుతున్నాడని మోకాళ్ళతో పొడిచేరు.

'ఆ అమాయకుడు' నీ బాంచని, కాల్మొక్కుతానని పేరు పేరు వరసన బ్రతిమలాడుతూంటే నవ్వి ఎకసక్కెం ఆడేరు. ఆ సమయంలో అక్కడే వున్న రంగయ్య అన్నీ చూస్తూ ఎంతో బాధపడ్డాడు. కాని, వాని తరపున నిలబడి ఒక్క మాట కూడా ఆడలేకపోయాడు. అడ్డుపడాలనీ, రైతును బాధిస్తున్నవాళ్ళని గదమాయించాలనీ ఆతనికెంతో ఆవేశం వుంది. కాని ఏమీ చెయ్యలేకపోయేడు.

అయినా, ఆ రోజున తాను అనాలనుకొన్న మాటల్నీ, అనివుండాలిసుందని తర్వాత బాధపడిన మాటల్నీ నిజంగా తాను అన్నట్లుగానే చెప్పేడు. అతని మంచితనాన్ని గోవిందు అభినందించేడు.

ఈమారు రంగయ్య ధైర్యంగా గోవిందు భయ స్వభావాన్ని వేలు పెట్టి చూపించేడు.

"దొరలు ఏమంటారో, అనరో…. కాని, ఏదో అంటారని మన భయం. ఆ భయాన్ని చూసే వాళ్ళు మనల్ని చొక్కా కూడా తొడుక్కోనివ్వడం లేదు. ఆ భయం పోవాలి. అప్పుడే మనం తలెత్తుకోగలం."

అదెల్లాగన్నట్లు గోవిందు ప్రశ్నార్ధకంగా ఆతని ముఖం వంక చూసేడు.

అతనికే కాదు ప్రజానీకానికంతకూ అదొక ప్రశ్నే. యుగయుగాలు కళ్ళు కుట్టేసేరు. నాలుకను అంగుడికి తాపడం చేసేసేరు. ఇప్పుడు కళ్ళు తెరవమంటేనూ, మాట్లాడమంటేనూ సాధ్యమా? మాట్లాడవేమని నెపం పెడితే? ఆ కుట్లు విప్పెయ్యాలి. నాలికకు స్వేచ్ఛనివ్వాలి. అప్పుడయినా ఆ స్వేచ్ఛా స్వాతంత్ర్యాలకు అలవాటు పడే సరికి కొంతకాలం పడుతుంది.

"చొక్కా నా వొంటినుంటే ఆ దొర మర్యాదగానీ కమీ అవుతుందా?"

గోవిందు ఏమీ మాట్లాడలేదు.

అయిదో ప్రకరణం

రంగయ్య వచ్చేడని వింటూనే శివరామిరెడ్డి రమ్మన్నట్లు తల విసిరేడు. గోవిందు పక్కకు తప్పుకొన్నాడు. రంగయ్య చావిడిలో అడుగు పెడుతూ రెండు చేతులూ జోడించి సలాం అన్నాడు. రెడ్డి బుగ్గమీసాల సందు నుంచి చిరునవ్వు కనబడింది. ప్రతి నమస్కారంగా రెండుమార్లు కుడి చేయి నుదిటివేపు ఎత్తేడు.

రంగయ్య వస్తూనే తాను పిలవనంపితే వచ్చేనన్న సంగతి విన్నవించేడు.

"తమరు ఎందుకో యాది చేశారట."

శివరామిరెడ్డి కూర్చోమనకుండానే పలకరించేడు. ఏదీ ప్రత్యేకమైన పని ఏమీ లేదనీ, ఓమారు పరిచయం చేసుకోవాలనిపించి తీసుకురమ్మన్నాననీ చెప్పేడు.

"మా అల్లుడుగారు తరుచు నిన్ను గురించి చెప్తుంటారు. బాగా చదువుకుంటున్నావనీ, ఈ ఏడాదే వకాలతు పెట్టబోతున్నావని చెప్పారు. సంతోషం. మీ తాతా తండ్రీ చాల మంచి వాళ్ళు."

అతని తెలివితేటల్ని గురించి తన అల్లుడు ఏమేం చెప్పేడో, ఆతని కుటుంబం మంచిని గురించి తానేమేం యెరుగునో శివరామిరెడ్డి చెప్పుకు పోతూంటే రంగయ్య వినయం కనబరుస్తూ నిలబడిపోయేడు. అంత మంచి కుటుంబంలో పుట్టిన, తనంత బుద్ధిమంతుణ్ణి రెడ్డి మాటవరసకయినా కూర్చోమనలేదనీ, తనతోపాటు ఆయన కూడా నిలబడే వున్నాడనీ గమనించి రంగయ్య ఆలోచనలో పడ్డాడు.

శివరామిరెడ్డి ఇంకా చెప్పుకుపోతున్నాడు.

"వాళ్ళు తమ జీవితాల్ని మన్నుకి అంకితం చేసేసేరు. అంతవాళ్ళు లేరనిపించుకొన్నారు."

శివరామిరెడ్డి తాటాకులు కడుతున్నాడో, నిజంగా పొగుడుతున్నాడో, అర్ధం కాలేదు. తన కుటుంబం వాళ్ళు మన్ను పిసుక్కు బ్రతికిన సాధారణ కుటుంబమే సుమా యని రెడ్డి గుర్తు చేస్తున్నట్లనిపించింది. చదువుకొని బల్లకట్టబోతున్నా మాకంటె తక్కువవాడివేయని ఙ్ఞాపకం చేయడమా దీనికర్థం? మొగం వేపు చూసేడు. అక్కడ అటువంటి భావమేం కనబడలేదు. కాని, ఆయన తన్ను కూర్చోమనేనా అనలేదు. రాజిరెడ్డి తమ పెద్ద కుటుంబాలలో కనబరిచే అహంకారాలూ, వ్యర్థ ప్రతిష్ఠలూ గురించి చెప్తూ తన మామగారి కథలు బోలెడు చెప్పేడు. తాను అగౌరవం చేయడానికి సాహసించలేని, గౌరవించడానికి ఇష్టంలేనివారికి శివరామిరెడ్డి "దర్శనం" ఇచ్చే విధానాన్ని ఆతడే చెప్పేడు. అవన్నీ గుర్తు వచ్చేయి. ఆతడు చెప్పిన చావిడి ఇదే అయివుంటుంది. అక్కడున్న పరికరాల్ని చూసేక తానున్న చావిడి అటువంటి దర్శనాలనివ్వడం కోసమే ఏర్పడినదయి వుండాలని భావించేడు.

"నీకు అక్కడ కూర్చునేటందుకు ఏమీ వుండదు. పైగా ఆయన అటూ ఇటూ పచారు చేస్తూ, నీ మొహంవేపన్నా చూడకుండా మట్లాడుతూ పోతూంటే, వ్యవహారం మీద వచ్చినవాడిని నిల్చుండకేం చేస్తావు?

సరిగ్గా రాజిరెడ్డి వర్ణించినట్లే వుంది. గోడని ఎదురుగా నిజాం నవాబు జూబిలీ హాలులో కొలువు తీర్చిన చిత్రం ఒకటి. పెద్దసైజుది వుంది. గోడల పొడుగునా స్టేట్‌లోని వివిధ జిల్లాలలోని అందమైన ప్రకృతి దృశ్యాల పెద్ద సైజు ఫొటోలు అలంకరించబడి వున్నాయి. గదిలో నేలని మెత్తని తివాచీలు పరిచి వున్నాయి. ఎక్కడా కుర్చీలుగాని, తఖ్తాలుగాని లేవు.

ఈ చావడిని గురించి వర్ణించినప్పుడు తానో ప్రశ్న వేసేడు.

"ఆ వచ్చినవాడు పెంకెఘటం అయి, హోదా గలవాడైతే?"

వట్టి పెంకెఘటమే అయితే మాత్రం ఎక్కడ కూర్చొంటాడు? మొండితనానికి కూర్చుంటే సరిగా ఆయన కాళ్ళ వద్ద మోకరిలబడినట్లే వుంటుంది. శివరామిరెడ్డి ఆరడుగుల పై చిల్లర విగ్రహం. అంత మనిషీ నిల్చుని మాట్లాడుతూంటే, వచ్చినవాడు ఆయన ముఖం చూస్తూ కూర్చున్నాడా, మోకరిలబడి ఏదో ప్రార్థిస్తున్నట్లే వుంటుంది. మనల్ని అగౌరవం చేయడానికి ఆయనే ఇష్టపడనప్పుడు మనల్ని మనమే హీనపరుచుకుంటామా?

ఆనాడు రాజిరెడ్డి మాటలు ఆతనికి అర్ధం కాలేదు. కాని, నేడు నిజమేననుకొన్నాడు. కూర్చునేటందుకు పరుపు వేసి కూర్చోమన్నా ఆతడు కూర్చోడు. ఎంత దొర అయితే మాత్రం కాళ్ళ వద్ద కూర్చుంటాడా?

హోదాగల వాళ్ళకి దర్శనం ఇవ్వవలసి వస్తే ప్రక్కనే వున్న అందమైన చిన్న పూలతోటలో తిప్పుతాడు. తాను నిల్చున్న చోటికి ఆ పూలతోటలో కొంత భాగం కనిపిస్తూనే వుంది.

అసలు వచ్చినవానితో కూర్చోడం ఇష్టంలేక అలా తిప్పుతున్నాడని తోచనిస్తాడా? అలా అయితే అందం ఏం వుంది?

తానూ వింటున్నాడు మీ తాత తండ్రులు తమ జీవితాన్ని మన్నుకు అంకితం చేసేరని అభినందించడంలో తమ పూర్వ స్థితిని గుర్తు చేస్తున్నట్లనిపించినా, ఆ మాటలెంత పొందిగ్గా వున్నాయి? ఆ మాటల్లో, స్వరంలో ముఖంలో ఎంత అభిమానాదరాలు ఒలుకుతున్నాయి!

రంగయ్య మనసులో శివరామిరెడ్డి సంభాషణ పొడూగునా గచ్ఛద్వ్యాఖ్య సాగుతూనే వుంది. మధ్య మధ్య సమయోచితంగా రాజిరెడ్డికీ, శివ రామిరెడ్డికీ తమ కుటుంబం మీద గల సదభిప్రాయానికి అభినందన వాక్యాలు తెలుపుతూనే వున్నాడు.

శివరామిరెడ్డి ప్రశ్నలు వేసి, ఆతడెక్కడ వకాలతు పెట్టబొయ్యేదీ, ఏం చెయ్యబోయేదీ తెలుసుకొని సంతోషం తెలిపేడు.

"నవాబుగిరీ అనుకో, చూడు సంగారెడ్డి? అన్ని జిల్లాలలోనూ ఎస్టేట్లకి ఎస్టేట్లు సంపాదించేడు. పోనీయంటే ఇంగ్లీషూ రాదు. తెలుగు తిన్నగా రెండు నిముషాలు మాట్లాడలేడు. కాని, మంచి వకీలుగా పేరు సంపాదించేడు. ఆయన సంపాదన- ఏపాటి ఆస్తి వున్నా సాధ్యమా?"

సంగారెడ్డి మంచి పేరు గల వకీలు. రాజకీయాలలో కాంగ్రెసు, స్టేట్ కాంగ్రెసు నాయకుల్లో వొకడు. ధాన్యపు రవాణా నిబంధనల నతిక్రమించిన బ్లాక్ మార్కెటు కేసుల్లో అయితేనేం, ఆస్తిపరుల మరణానంతరం నిజాముకు చెందిపోయిన జాగీర్లు, ఇనాములు మొదలయిన వాటిని వారసులకిప్పించేటందుకు పైరవీ నడపడంలోనూ ఆయన సిద్ధహస్తుడు. హైకోర్టు జడ్జీలను సహా ఆయన సంతృప్తి పరుస్తాడని ప్రతీతి. ఆయన కేసులన్నీ ఆస్తిలో వాటాల పద్ధతి మీదనే. అందుచేతనే స్టేట్‌లోని అన్ని జిల్లాలలో ఆయనకు బోలెడన్ని ఆస్తులు దఖలు పడ్డాయి. లక్షలు సంపాదించేడు.

సంగారెడ్డి సంపాదనా శక్తి మీద ఎంతో గట్టివాడురా యనే భావం రంగయ్యలో వున్నా ఆస్తితో పోటీ పెట్టడంచేత అంగీకరించడానికి ఒప్పుదల కలగలేదు. అలాగని శివరామిరెడ్డి మాటలను ప్రత్యాఖ్యానం చేసి వాదన పెట్టుకోగల ధైర్యమూ లేదు. కనక వ్యవసాయం కిట్టుబాటు కాకపోవడానికి దేశంలోని ఆర్థిక పరిస్థితి కారణం అని చెప్పేడు. వెట్టి చాకిరీలు, భూస్వాములు రైతులకున్నదల్లా వూడ్చుకుపోవడం వలన పనిచేసేవానికి రక్షణా, విశ్వాసమూ, తాహతూ లేకుండా పోతూందని చెప్పాలని వుంది. కాని పెద్ద రెడ్డి ముందర ఆ మాటలు చెప్పడానికీ సాహసం కలగలేదు. కనక చిన్న చిన్న కమతాలూ, వేదయుగం నాటి పనిముట్లూ గురించి ఎత్తుకొన్నడు. వాటిని గురించి ఎంతసేపు చెప్పినా తనకూ, సంగానికీ ముడిపెట్టి ఇబ్బంది కలిగించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.

మొట్టమొదట్లో, ఏదో వొకటి చెప్పాలి గనకా, పెద్దరెడ్డికి కోపం కలగకుండా, తనకు నష్టం కలగకుండా వుండేందుకని చిన్న కమతాలూ, పాత పనిముట్లూ సంగతిని ఎత్తుకున్నా క్రమంగా ఆ ఆవేశంలో పడిపోయేడు. ఉదాహరణకు అమెరికాలో వ్యవసాయ పరిస్థితులను గురించి తాను చదివినవీ, విన్నవీ గుర్తు వచ్చేయి. అక్కడ పెద్ద పెద్ద బ్యాంకులూ, కంపెనీలూ లక్షలకొలది, ఎకరాల కమతాలను నడిపిస్తున్నాయి. ఏ పైరు వేసినా వేల ఎకరాల లెక్కనే. కనక వాటిని దున్నాలన్నా, పైర్లు కోయాలన్నా ఏం చెయ్యాలన్నా అనేక రకాల యంత్రాలనుపయోగిస్తున్నారు. అవి ఎంతెంతో ఖర్చును ఆదా చేస్తున్నాయి.

చిట్టచివర మన దేశంలో కూడా వ్యవసాయంలో యంత్రాలను ప్రవేశ పెడితే తప్ప లాభం లేదన్నాడు. యంత్రాలను తేవాలంటే సెంటూ, కుంటా వ్యవసాయాన్ని కొనసాగించడం ఎల్లాగ?

శివరామిరెడ్డి నిశ్శబ్దంగా పచారు చేస్తూ, శ్రధ్ధగా ఆతడు చెప్పినవన్నీ విన్నాడు. ఆఖరున ఏదో ధ్యానముద్రలోంచి మేలుకొన్న వాడిలాగ చూసేడు: ఆశ్చర్యం ప్రకటించేడు, ఒక్క నిట్టూర్పుతో.

"ఈ రోజుల్లో పడుచువాళ్ళందరివీ ఒకటే పద్ధతి. మా రఘు కూడా ఇదే……సరిగ్గా ఇంతే…"

రఘునందనుడు శివరామిరెడ్డి రెండో కొడుకు. చదువుల్లోనూ, వ్యవహార విషయాలలోనూ చాలా తెలివిగలవాడని పేరు వుంది. కొద్ది రోజులు ప్రభుత్వోద్యోగం చేసి, మనస్తత్వానికీ ఉద్యోగపధ్ధతులకీ సరిపడక రాజీనామా పెట్టేడు. స్వంత సేరీ పెట్టేడు. ఇంజన్లూ, ట్రాక్టర్లూ తెప్పించేడు. ఆధునిక పధ్ధతులపై వ్యవసాయం చేయిస్తాడంటున్నారు.

మంచి తెలివిగలవాడుగా పేరున్న రఘుననందనుడి అభిప్రాయాలతో తన అభిప్రాయాలు కలుస్తున్నాయన్నది విని రంగయ్య బ్రహ్మానంద పడ్డాడు.

రఘునందనుడు కానైతే కొంచెం తేడాలో తన వయస్సు వాడే. అయినా ఆతనితో రంగయ్యకు పరిచయం లేదు. అయినా, తనను పెద్దగా అభినందించిన దొరను సంతోష పెట్టడానికై ఆయన కొడుకుని పొగిడేడు.