TWEEDE AFDEELING.1
Reading edition
TWEEDE AFDEELING.1
(Hetzelfde tooneel van het eerste bedrijf in schemer gehouden. Door het open tuimelraam plast fel-rosse schijn).
Eerste Tooneel.
Jan, De Zwaan, De menigte.
Jan (de trap afglijdend, driftig tegen de menigte buiten, wier voeten en beenen uitsluitend zichtbaar zijn). Nee!… Nee!… Ik verdraai ’t!… Je krijgt ’r niet één meer … Vier hebbe me d’r te grabbele gesmete, waar zwaan?… Me komme d’r ook niet met stele an!… Maak niet zoo’n verroeste oploop voor onze stoep … Loop deur!… As je z’n pink geeft, neme ze je heele poot … Hè-’k ’t je niet veruit gezeid?… Toe, langnek, blijf niet buiten, schiet de trap af, dan doe ’k de klink op de deur!…
De Zwaan (z’n kop door het venster stekend). Da’s me de trap wel … Mo’k me zwemvlieze opehale?… ’k Hè liever frissche lucht. (nijdig). Jessis mensche, dring toch niet zoo! Je staat haast op me veere! ’k Mot me vlerke langer as vedaag gebruike (hij zwaait de vleugels—de menschen wijken een weinig achteruit). ’t Is godbeter schande!.… Toe nou, juffrouw: je hangt met je rokke op me staart!… ’k Bijt je zoo in je kuite, aap van ’n jongen! Wat zè-je me daarvan?… ’t Is om de duvel in te krijge! Smijt ze d’r nog één toe door ’t raam, Jan—anders loope ze me onder de voet.…
Jan (z’n zakken doortastend). Ik dank jou—laat ze d’r zellef gaan plukke! (naar omhoog wijzend). Stomme bliksems, de heele hemel zit ’r vol van, zoo plentie as je niet berrege ken, waar zwaan?… Ik hè d’r nog krap ’n dozijn in me zakke … Morrege gane me weer … Morrege zel ’k nog is strooie as me werom komme … As je op me zwaan trapt, gooi ik je dood, platvoet! Je hiele komme je kouse deur!…
Stem uit de menigte (klagend). Me kenne ’t zoo best gebruike, Jan! Kom nou, jongen! ’k Hei niet te vrete.…
Tweede stem (smartelijk). De heele week hè-’k as ’n hond gesappeld—je ken me toch—ik ben de juffrouw van ’t mangelhuis—de blare berste an me poote … As ’k me huur niet betaal wor ’k op straat gezet.…
Derde stem (driftig). Deele zel je! Deele zel je, snotneus! Waarom hij alles—wij niks?
De Zwaan. Is ’t gedaan met dat dringe? ’k Waarschouw je as ’k uit me slof schiet!…
Vierde stem. Jan—ik ben uit de snoepwinkel! Jan—ik hei je altijd apeneute verkocht—en van de pollekebrokke krijg ’k nog ’n cent die je me brenge zou!… Geef mijn d’r zoo’n kleine.…
Vijfde stem. God zal je zegene, Jan … ik ben al vier maande zonder werrek—vier maande, Jan!
Jan. Dan motte juillie zelf gaan plukke—ik zweet ’r nog van.…
De Zwaan. Geef ze d’r een—dan raakie de hurrie kwijt! De heele gracht is zwart van de mensche … De tram kan d’r niet deur.… Jessis, Jessis—de brug zwiept d’r van.… Je mot de overkant zien.… Jonges klim niet in de lantares! Mot je je nek breke? Welja, ’k zou me vlerke as ’n vloermat gebruike! Bè-je wel wijs, meid? Denk-ie dat eksterooge geen zeer doen … oe, oe!…
Tweede stem. Jan, Jan, luister nou is!
Derde stem. Oppasse! Daar komt de bereje politie.…
Vierde stem. Laat je niet ondersteboven rijje! De politie!.… Stoot me niet in me ribbe! Mot ’k onder de paarde rake! (De beenen van een paard en de sleep van een sabel worden zichtbaar).
Agent. Achteruit! Achteruit!… Motte d’r ongelukke van komme? Wat is d’r an ’t handje?… Wat mot die zwaan hier?…
De Zwaan (nijdig, met opgeheven vleugels). As je knol op me lijf trapt, leg ’k z’n ooge dicht!…
Agent. Wi-jij maar is mee na ’t bureau gaan? Jij hoort hier niet! Veruit!
Jan.. Meneer de agent, da’s mijn zwaan—is met me sterre weze plukke an de hemel.…
Agent. Deurloope mensche, of me slaan d’r op in!… De straat mot vrij blijve … Is die zwaan van jou?… Dan mag die niet los op straat loope.… Is me dat ’n gedonder!… Achteruit! Achteruit!…
Derde stem. Jan-van-de-kruier het sterre gestole—z’n zakke vol! As dat maar màg!
Agent. Hou jij d’r me paard is vast, jongen! Dan zalle me zien (springt van het paard, bukt naast de zwaan voor het tuimelraam).
Tweede Tooneel.
Rijksveldwachter, Jan, De Zwaan, Menigte.
Veldwachter (op handen en knieën). Bè-jij an ’t moere geweest?
Jan. Nee, hoor!
De Zwaan. Sterre benne vrij!
Veldwachter. Jòu wordt niks gevraagd—maak da-je oprukt!… Jij hoort in je vijver.…
De Zwaan. Hahaha! Ik lach me de bult van de schoenfrik. De mensche staan na je leere zitwerk te kijke! (met zijn snavel den rug van den veldwachter rakend). Je lijkt ’n fuik, hahaha!
Agent. Mot ’k verbaal opmake?…
De Zwaan. Water en brood lust ìk gráág!
Agent. Niet zoo dringe, mensche!… Je douwt me ’t raam door!… Haal jij je zakke is leeg!
Jan. Eén mag-ie d’r kijke, wat zwaan?… Die hou ’k zoo tusschen me vingers.… Da’s ’n witte, (de witte ster doorlicht z’n handen). Daar kè-je de halleve gracht voor koope, hè zwaan?… Da’s ’n kanjer van ’n steen, haast as ’n kei zoo zwaar.…
Veldwachter (zacht-gebluft). Geef is op—laat is voele.…
Jan. An me kouwe zool!
Veldwachter. Je krijgt ’m werom, Jan!
Jan. Nee hoor!… Ik hou ’m vast (dichter op den veldwachter toegaand, belicht hij diens gelaat met de wit-lichtende ster). Hù!… Daar zet je ooge bij, hè?…
Veldwachter (zacht). Da’s ’n wonder! Da’s ’n wonder … Zóo groot het de koningin ze niet.… ’k Wor d’r blind van—da’s machtig.… Hè-je ’r meer zoo?…
Jan (pralend). Twee zakke vol! Poppetje gezien? Kassie dicht! (steekt de ster in z’n zak). As je me zwaan vraagt, neemt-ie je mee, wat zwaan?
De Zwaan. Daar ken-ie na fluite!…
Veldwachter. Waarom hem wel, mijn niet?
De Zwaan. Jij het ’n knol om op te rijje—’n knol met viér poote—ik hé d’r maar twéé.…
Veldwachter. Me paard reikt niet an de hemel.… Me paard ken me geen stèrre geve.…
De Zwaan. Dan geeft-ie je wat anders … Daar komt ’t al … Hou je dop op—’t regent vijge, hahaha!… Trap d’r niet in, mensche!… Hahaha!…
Veldwachter. Jan!… Jan!… Jan, wees jij wijzer … Met je zwaan ken ’k niet prate … Voor jou leit wat in ’t vet … Je het de spiegelruit van de horlogewinkel met ’n steen ingesmete, toe je rooie Gijs wou rake.…
Jan (angstig). Hij het mijn met z’n spanriem ’n lik gegeve, de stiekemer!…
De Zwaan. En de meide trekt-ie an d’r vlechte.…
Veldwachter. Praat ’k met jóú?…
De Zwaan. Toch zal ’k ’t zegge—Jan is me vrind!…
Jan. As-die ’n muis het gevange, bindt-ie ’m an ’n end garen—en de vliege knipt-ie d’r vleugels af.…
De Zwaan. Mijn most-ie ’t flikke!…
Jan. Jij laat je toch ommers ook niet op je falie geve?…
Veldwachter. Je mag niet met steene smijte—en voor de ruit bè-je d’r gloeiend bij—dat hei-je op ’t bureau gehoord … Al kruip-ie nog zoo onder de bedstee, méé mot je na ’t rooie dorrep—met handboeie zoo dik as me knuist.…
Jan. Hoor-ie dat, zwaan?
Veldwachter. ’t Zou wat moois zijn, as me de ruite van de horlogewinkels stuk liete gooie!… Daar kè-je van luste.…
Jan. Hoor-ie dat, zwaan?…
Veldwachter. Over de twee honderd gulden kost-ie as me weinig rekene.…
Jan. Hoor-ie dat, zwaan?…
Veldwachter. En gezien hè-’k ’t met me éige ooge …
Jan. Mot jij dan ook àlles verraje?
Veldwachter.… En nou weer sterre van d’r plaats hale—jij groeit voor de galg op! (tot de zwaan). En jou ken ’k ook!
De Zwaan. As me in de vijver zwemme, benne me allemaal eender.…
Veldwachter. Ik weet hoe je hiet!
De Zwaan. Hahaha!
Veldwachter. Lach jij maar—je zel d’r van luste!… ’k Onthou je!… Je het ’n streep op je kop.…
De Zwaan. Me benne eender—me broers en me zusters—d’r loopt bij allemaal ’n streepie door.
Veldwachter (op de straat over de zwaan neerzittend en met de vinger dreigend). Onthou je dag en je uur, witkop! Magge wij ’t late passeere as de spiegelruit van de horlogemaker—217a, voorbij de melkboer—an gruzelemente gaat?… D’r was ’n barst in zoo groot as me sabel. Toe kwam ik achter ’m an—enne toe zee ik: ga jij maar is mee—enne toe hebbe me z’n vader op ’t bureau late komme—enne die het ’m op z’n donder gespeeld dat ’t klapte—maar de horlogemaker van 217a zee: daar ben ik niet mee gehollepe. Ik mot de eed aflegge voor de heere van de Rechtbank—mot ik dat niet?…
De Zwaan. Dat mot je—dat mot je.…
Veldwachter. Z’n broer het zes volle maande rats enne gort enne mik.…
De Zwaan.… ’k Wou dat ìk ’n bakkie kreeg.…
Jan. Zal ’k d’r hem een? (krijgt de witte ster aarzelend uit den zak). As die zeit dat-ie niks het gezien?…
Veldwachter. Machtig … Machtig … Je ken d’r bij leze … De vonke spatte d’r uit … Sta stil beroerde hengst … Hij schrikt ’r werachtig van … Hè-’k nog is gehad op de Amstel toe ’t vuurwerk was … Pas op jonges—hij slaat achteruit tegen je schene.…
De Zwaan. Je mot ’t zellef wete, Jan—ìk verdraaide ’t!… Hònderd ruite kè-je d’r voor stuk smijte.…
Jan. Me moeder het zoo gehuild, zwaan, toe ze Jacob kwamme hale.…
De Zwaan. Die huilt ommers toejoer! Vanmiddag toe jij brood bracht, stong ze ook achter je wagen te blerre … Mot je daarvoor zoo’n smeris-met-’n-paard-tusschen-z’n-beene, ’n steen van duizende guldes geve?…
Veldwachter (in bewondering). Potverdikkie! Potverdikkie!… ’n Wonder … ’n Wonder … Me knoope glimme d’r van as katte-ooge … Ha’k niet kenne droome … Krijg ’k ’m, Jan?…
Jan. Zal ’k, zwaan?
De Zwaan. As-die zeit dat-ie niks het gezien.…
Veldwachter. ’k Zel ’m op me helm steke—’m elke dag poese.…
Jan. Hoef ’k niet te zitte?… Zel je an de heere zegge, dat ’r al ’n barst in de ruit was?…
Veldwachter (de handen uitstrekkend). Dat zal ’k.
Jan. Dat ik ’t niet gedaan heb?
Veldwachter. Dat zal ’k.
Jan. En da-me geen boete hoeve te betale?
Veldwachter. Dat zal ’k.
Jan (haperend). Daar dan.…
Veldwachter (de ster gretig grijpend). Potverdikkie … Potverdikkie (wrijft haar op met z’n mouw). Of d’r ’n dievelantaren in zit (verwoed tot een aantal grijplustige handen van de menigte). Blijf d’r af met je poote, tuig, schorum!… Mo’k me lat gebruike? (tot de zwaan). Daar zou je ’n moord voor doen—da’s om bij te griene—’t water loopt ’r van uit je ooge (tot de weer grijpende handen). Poote thuis! ’k Waarschouw je! Pas op, juffrouw: gister hè-’k je pas bekeurd voor je kleeje kloppe na bezette tijd … En jij ook: jij staat onder toezicht da-je je man het wille vergeve … En jij: bè-je alweer zat? Mo’k je as ’n meelzak meeslepe, beroerde hondemepper! D’r af met je kromme vingers! (hij slaat de hand aan ’t gevest van z’n sabel—zij wijken grommend achteruit). Nee Jan, jij hoeft niet bang te weze—jìj krijgt me endje sigaar. Neem an—je ken ’m rooke—’t is d’r een met ’n bandje van de mejoor.…
Jan. Hij ’s nog zoo nat.…
Veldwachter. Dan droog-ie ’m an je kiel (bevestigt de ster op z’n helm). Potverdikkie! As me kammerade nou niet voor me anslaan (zet de helm op). Hoe doet-ie?
De Zwaan. Of-ie zoo van ’n heilige-prent vort ben geloope.…
Veldwachter (tot de handen). Voor ’t laatst hoor! Deurloope! Deurloope! (trekt z’n sabel). Achteruit, potverdikkie!… Achteruit as ik ’n ster op me kop heb! (tot de zwaan). Hou jìj me hengst is vast, dan ik de boel schoonvege!… (staat op, springt op het paard—de beenen der menigte wijken geheel).
De Zwaan. Hahaha!… Hahaha!… Wat ’n stomme klabak … Nou kenne ze overal de laje lichte enne de slote forseere … ’n Uur in de wind zie je ’m ankomme! ’n Smeris met illemenaasie! Hahaha! Je lacht je ’n kriek!… Ze holle ’m achterna de heele gracht af, om ’m vuur voor d’r segare te vrage! Hahaha!… Straks valt-ie met z’n knol op ’n zolderschuit! Je zel d’r van beleve! ’k Hou me buik vast, hahaha! (zich naar Jan keerend). Scheelt ’r wat an?…
Jan. ’t Endje stinkt zoo … Puf!… ’t Zweet breekt me d’r van uit … Lijkt wel ’n vetkaars … Puf.…
De Zwaan. Zuig ’r dan niet op, jò!… Daar hè-je de schoenfrik … Nou! Mot ’k schoensmeer an me schoone veere krijge?…
Derde Tooneel.
Schoenlapper, De Zwaan, Jan.
Schoenlapper (voor het raam bukkend). Vollek!
Jan (bij de tafel, bezig z’n zakken in de la te ledigen). Kom-ie om cente?
Schoenlapper (angstig-starend). Jessis-mierande, jò, d’r leit vuur in de la van de tafel! Mot je de boel in brand stekel Brááánd! Brááánd!…
De Zwaan (hem in de zij porrend). Hou je bek! Je schreeuwt de kindere wakker!…
Jan (de lade toeschuivend). Hèhèhè!… Dat noemt-ie brand as-ie diamante ziet.… Hei-je de schoene van vader en Jacob meegebracht?
Schoenlapper. Of ’k wàt?…
De Zwaan. Of-ie de schoene mee het gebracht?…
Schoenlapper. As ’k duite krijg ja—as ’k ze niet krijg néé.…
Jan. Kom d’r in, schoenfrik!
Schoenlapper. D’r in komme ken ’k—maar op me buik schrijve doe ’k niemedal meer.…
De Zwaan. Jouw buik zit op je rug, hahaha!
Schoenlapper. Verkoop je flauwsies an je soort! An jòù valt geen droog brood te verdiene!
De Zwaan. Of ìk ’t ken hellepe, da’k zonder kouse en schoene an in de hemel kom!
Schoenlapper. Dàt most ’r bij komme—’n bliekiesvreter in de hemel!… Hoor je ’m Jan?
De Zwaan. Me zalle zien wie d’r eerder is—jij of ik! Hahaha! Hij denkt dat ze hèm noodig hebbe—hoor-ie Jan?… In de hemel rake de schoene niet stukkend—daar loope ze op d’r bloote voete.…
Schoenlapper. As ze d’r mijn niet noodig hebbe, leelijke eend.…
De Zwaan. Hahaha! Eend zeit-ie.…
Schoenlapper.… Gans dan.…
De Zwaan. Hahaha! Gans zeit-ie.… Dat weet nog niet eens ’t onderscheid tusschen ’n gans en mijn! Ik ben de zwaan uit ’t Vondelpark, schoenfrik!
Schoenlapper. Nou, as ze mijn in de hemel niet noodig hebbe: jòù zeker niet!…
De Zwaan. Mijn niet?… Mijn niet?… Hoor je die, Jan?… Ik zit bij de troon naast onze lieve Heer met allemaal andere witte zwane—en as ’t geen zwane benne, benne ’t blomme—enkel zwane en blomme—da’s de hemel. Schoensmeer en pik—en zole en achterlappe kenne me d’r niet—die motte in de gang blijve—die worde niet binnen gelate.…
Schoenlapper. Kles maar!… Dat mot ’k eerst zien … ’n Zwaan in de hemel, hèhèhè.… Hèhèhè!… ’t Is ’n historie! Geen cente om ’t lapwerk te betale—en ’n eend ’t hoogste word.…
Jan. ’t Is geen eend—’t is me zwaan!… Kom de trap af, dan krijg-ie ’n steen! (schuift de la open—het licht breekt door de spleet). Da’s me geldla—dat benne me cente die blinke.…
Schoenlapper (laat z’n bundel schoenen vallen). ’k Waarschouw je, Jan, d’r komt brand van.…
Jan (een groene ster in de hand nemend). ’t Benne sterre, frik!… Die komt van dicht bij de maan! En die krijg jij, as vader z’n schoene en Jakob z’n schoene goed gemaakt benne.… Laat is kijke …
Schoenlapper (geen oog van de ster af). Moeder Maria.… Moeder Maria.… Is dat voor mijn?
De Zwaan. Eerst de zole nakijke, Jan!… Of ze genaaid benne en niet gelijmd—en of ’t geen bordpepier is!…
Jan. Waar benne de schoene?
Schoenlapper. Weet ’k niet.… Die diamant brandt in me kop.…
Jan (de ster onder z’n kiel stoppend). Zoo hè-je d’r geen hinder van.… De schoene van vader!…
Schoenlapper (zoekend). Een paar en nog ’n paar! De halve nacht voor opgezete.… Was haast geen lappe meer an … en d’r stong nog drie twee en dertig half.…
Jan (de zolen met de ster belichtend). Nou dan benne me kiet (geeft de ster aan den schoenlapper, die beduusd aan de tafel neerzit).… En voor moeder maak je de toffels.…
Schoenlapper (dwazerig over den steen heen glimlachend, zet z’n bril op). Allemachtigste God wat ’n zwaarte.… Daar ken ’k bij lappe zonder olie in de lamp.… Ze schijnt door me hande heen.… Ze lacht tegen me.… Hèhèhè! (droogt z’n oogen). Allemachtigste God—da’s de ster van Bethlehem—Jan!… Jij het de ster van Bethlehem teruggevonde. (z’n handen aan z’n rooden zakdoek schoonwrijvend). Die mag ’k niet met me smerige hande vasthoue—daar mot ’k me voor reinige.… Prachtig! Prachtig!… As dat me vrouw had beleefd—en me dochter—en me kleinzoon, die in ’t pothuis bediend zijn geworde—weet je Jan: hoe je stong te kijke na ’t kissie?… Hèhèhè!… Da’k dàt zie voor me dood! Dat God me beloont voor ’t nakomme van de geboje—de geboje—de geboje, zwaan.…
De Zwaan (knikkend). Boven al bemin éénen God—IJdelijk zweer nog spot.…
Schoenlapper. Vier den heiligen dag des Heeren—Vader en moeder zult gij eeren.…
Jan. Met wil of met werken sla niemand dood—Doe geen overspel of onkuischheid snood.…
De Zwaan (knikkend). Wacht u voor stelen en onrechtvaardig leven—Gij zult geen getuigenis der valschheid geven.…
Schoenlapper. Begeer ook niemands echtgenoot—Noch iemands goed, ’t zij klein of groot. Amen.…
De Zwaan. Amen.
Jan. Amen.
Vierde Tooneel.
De vorigen, de Bakker, Sien.
Sien (tot de zwaan buiten). Kischt! Kischt! Wat mot je!… Kischt!… Geef ’m ’n trap, bakker!
De Bakker. Ga je?…
De Zwaan (de vlerken in verweer). As je ’n poot na me uitsteekt … Hij ruikt na de zure gist, Jan, da’k ’r misselijk van wor.…
Jan (tot den schoenlapper). Doe ’m weg! Doe ’m weg!… Da’s de bakker (de schoenlapper steekt de ster in een van de schoenen).
Sien (de trap af komend met den bakker). Hij laat nog geen hàlf pannebrood los, moeder.…
De Zwaan. Kom-ie dat nou pas zegge?… Bè-je tòch na ’t vuurwerk geweest? Ha’k je zoo verboje.…
Sien (angstig). Hij het zoo lang staan klesse, moeder (nijdig). Snij uit lamme zwaan! ’k Schrik me kepot van me móéder … Wat hè-’k met jou te make? (tot den bakker). Of jij me nou naloopt—tekort zalle me je niet …—me hebbe je àltijd betaald as me ’t hadde.…
Bakker (op ’n tree van de trap neerzittend). As me ’t hadde … As me ’t hadde … Vier gulde vijf en negetig …
Sien. Dat lieg-ie. Jij schrijft toejoer met dubbel krijt.…
De Zwaan. Ken niet. ’t Krijt stopt-ie in z’n meel!
Bakker. As ’k jou nog is hoor, krijg je me slof na je bast!… ’t Staat in me boekie. Me boekie liegt niet.…
De Zwaan. Jij zooveel meer.…
Bakker (verwoed dreigend). Mot me slof d’r an! (leest). Drie weke—da’s een en twintig dage anderhalf panne—da’s drie gulden negen en negetig—en veertien roggemikke.…
Jan. Lieg-ie … ’k Hei ze elleke dag geteld—tweemaal benne me met cente gekomme.…
Bakker. ’k La-me nog geen krùmmel afstrijje—vier gulden vijf en negetig bij mekander … En nou blijf ’k hier zitte to’k me cente gebeurd heb.…
De Zwaan. As ’t an mijn lee, liet ’k je blare zitte.…
Bakker (naar z’n slof tastend). Je het ’t gehoord!
De Zwaan. Hahaha!… Laat ’m zitte, Jan, dan vreet ik terwijl z’n kom met goudvisschies leeg …
Bakker (snel opstaand). Je mot ’r is an komme! (stapt vlug de trap op, grijpt achter de onderdeur, zet zich weer op de tree met een goudvisschenkom). Zoo. Al duurt ’t ’n verreljaar: de cente van de een en twintig maal anderhallef pannebrood en van veertien roggemikke—vier gulden vijf en negetig—vier gulden vijf en negetig.…
Schoenlapper. As ze nou toch fassoenlijk benne, de mensche van de kruierij—wat zet jij ze dan ’t mes op d’r keel.…
Bakker. Waar bemoei jìj je mee? Van jou krijg ’k ommers óók over de gulden?… Fassoenlijk! Fassoenlijk! De mensche van de kruierij! ’n Zoon die die zes maande gezeten het—’n dochter die de manne anhaalt.…
Sien. Jou dan toch niet, rooie sproetekop!… ’k Hei je nog straks ’n lik motte geve.…
Bakker (bulderend van ’t lachen). Hahaha! Hahaha! As ’k op je stoep loop te fluite, kom-ie toch as de hondjes! Hahaha! As ’k maar fluit (tracht in z’n lachen te fluiten). As ’k maar fluit.…
Jan. Ga van de trap af, bakker—d’r ken niemand deur.…
Bakker. Nooit van z’n leven.
Jan (tot de zwaan). Zal ’k ’m de rooie geve?
De Zwaan. Die groote rooie an de meeldief voor meel met krijt …? (de bakker werpt z’n slof, die op het bed terecht komt). Mot ’k je ’n tand met soldeer uit je bek slaan?…
Bakker. Spuug jij ’n ander op z’n vessie! Met de mensche hè-’k genoeg last! As de beeste nou ook nog beginne—waar of niet, goudvisschies?—ken ’k de blinde voor de rame hange (sarrend). Vier-vijf-en-negetig … Vier-vijf-en-negetig … Vijf gulden min vijf kopere cente.…
Jan. Zal ’k ’m de rooie van naast de melkweg?
De Zwaan. Van naast de melkweg?… Toe maar!… In elleke pint melk giet-ie d’r tien water … Ik bemoei me d’r niet mee … As je d’r zoo mee omspringt—een an de smeris—een voor zole en achterlappe—hou je geen kiezelsteen over.…
Jan. Wat mot ’k dàn?
De Zwaan. Voor de rooie mot-ie de vier-vijf-en-negetig verrekene enne twéé jaar lang èlleke dag zes pannebrooje brenge èn twee roggemikke èn ’n snijkoek met kandij en sukade … Boter bij de visch: op slag vóór-ie ’m in z’n hande krijgt—een honderd brooje voorschot, tien roggemikke en tien snijkoeke met kandij en sukade …
Jan. Hù!… Daar komme we niet door!… Daar ete me ons verstoppinge an …
De Zwaan. Hindert niet eens in ’t jaar!
Bakker. Vier-vijf-en-negetig!… Vier-vijf-en-negetig (tot Sien). As je me ’n smàkker geef, zoo as an de jongen van de stikkedoor, trek ’k ’r ’n pannebrood af.…
Sien. Ik lust geen getrouwde manne.…
Bakker. Manne … panne … manne … panne, hahaha!
Jan (bij de tafella). ’k Zel je ’n diamante steen late kijke (het licht schemert door den spleet).
Bakker (verrast opstaand en de kom op tafel neerzettend). Deksels—dat lijkt Bengaals!
Jan (de roode ster in de hand). Geef jij daarvoor twee jaar lang.…
De Zwaan. Drie jaar—twee is niemedal.…
Jan.… Drie jaar lang èlleke dag zes panne, twee roggemikke en ’n Groninger koek met kandij en sukade?…
De Zwaan. En ’n Berliner bol dadelijk en honderd brooje dadelijk as ’k gezeid heb!…
Sien. Jessis wat ’n steen!
Schoenlapper (de zijne uit den schoen krijgend). De mijne is groen—groen as koper—groen as gras.…
Bakker (verbaasd). Christenezielen!… Waar vin je die?… Is-ie ècht?
Jan. Hoor je ’m, zwaan—of-ie echt is—of-ie echt is?…
De Zwaan. Hij denkt dat onze lieve heer zoo de sterre vervalscht as hìj ’t meel, hahaha!
Bakker. Mag ik is wege?
Jan. As me gek benne—eerst de honderd panne voorschot.…
Bakker. Snijdt-ie ruite stuk?
Jan. Zien? (springt op het bed, wrijft de ster langs een ruit, die in scherven ineenzakt). Is-ie echt?
Sien (bij de la). Legge d’r meer in?
Jan (heftig). Laat ’m dicht—anders vliege ze na de hemel!…
De Zwaan. Wat doe je ze ook uit je zakke in de la te legge!…
Jan (voor de la geposteerd). Je zweet ’r nog al niet van!… Afblijve hoor!…
Bakker. Christeneziele!… ’n Rooie en ’n groene steen.. As-ie werachtig echt is, werachtig … dan geef ’k je d’r ’n nieuw goud-tientje voor, splinternieuw!…
Schoenlapper. Hèhèhè!…
Bakker. Wat lach-ie, bult?
Schoenlapper. Ik geef d’r hònderd nieuwe, duizend, tien duizend.… De lommerd schiet ’r meer op.…
Sien. Geef ’m mijn, Jan—voor ’n brosch.…
Jan. Jij ben van de febriek vortgebleve—jij mag d’r enkel na kijke, waar zwaan?
De Zwaan. Drie jaar lang, as ’k gezeid heb.…
Jan (tot den bakker). Graag of niet?… En honderd brooje daalijk!
Bakker (enkel oog voor den steen). Me heele winkel mag-ie leeghale—de pannebrooje—de hardgebakke-duitsche—de kedetjes—de pijn-de-luksjes—de beschuite—de berliner bolle—de krakelinge—de appelbolle—de snijkoeke—de moppe.… Maar eerst in me éige hande ’t gewicht voele.…
Jan. Mag dat, zwaan?
De Zwaan. Tien telle—langer niet!
Bakker (de ster uit Jan’s handen nemend). Of ’k zoo in me oven kijk—of-die an ’t smelte is!—of je bloed ziet.…
De Zwaan. As je ’m nog langer kneedt wordt-ie allerhande.…
Sien. Hou ’m is hier bij me hals, bakker (slaat de tippen van haar jak weg).
Bakker. Of je in de zon leit te baje—of je kin in de rooie was zit (de ster op z’n hand leggend). ’k Ken d’r ’n ring van late make bij de goudsmid.… ’k Ken d’r an me horlogieketting hange.… Christeneziele … ’k Ken d’r op me das steke, hahaha!…
De Zwaan (’n goudvisch opvangend dien Jan ’m toewerpt). Hap!.… Smaakt na de gist.….
Bakker. As ’k daarmee in de kerk zit, zel de domenee in z’n woorde blijve steke—en de diakene—de diakene zelle niet wete wat voor tekst.…
De Zwaan (een goudvisch vangend). Hap! Hap!… Of ’k ’r weer van zel spoege?… Hap! Nou lust ’k niemeer.…
Schoenlapper (tot Sien). Nee je krijgt ’m niet! Nee, nee, nee! (bergt de groene in zijn zak).
De Zwaan. Meeldief, de tien telle benne om.…
Bakker. Effen nog.…
Jan (de ster afnemend). Houe mag-ie ’r, voor drie jaar lang.…
De Zwaan.… Zes panne per dag èn twee mikke per dag èn ’n snijkoek per dag.…
Bakker. En honderd derek?
De Zwaan. Op slag!
Bakker. As ’k ’r zooveel in me kar heb—’t is me nog al niks—honderd—honderd.… (loopt de trap op, gaat achter de onderdeur). Wie pakt ’r an?.…
Jan. Ikke!… Ho!… Ho!… Schrijf jij is op, schoenfrik.…
Schoenlapper. Ik hei geen papier.… Mag ’t met krijt op de zool van de laars?
Jan. As je ’t maar sekuur doet.… Je weet hoe-ie de mensche loere draait.…
Bakker. Nou dan! Me arrem is geen uithangbord!
Jan (tot Sien). Ho!… Ho!… Nog niet! (kijkt in de ladenkast). Daar kenne ze niet in.… Zelle me ze op jouw bed legge?
Sien. Eerst ’n ouwe krant.… Daar!
Jan (de brooden van Sien, die halfwege de trap staat, aannemend en in de achterste bedstee leggend, koortsachtig vlug op en neer loopend). Een, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven, acht, negen, tien.… (de brooden verdwijnen in de bedstee; zij vegen zich àllen het zweet van het voorhoofd).
Schoenlapper (tellend).… Twintig.… Dertig … Veertig … Vijftig … (hij geeft met het stuk krijt streepjes).
De Zwaan. Me benne op de helft.
Jan. ’k Zweet as ’n sleepersknol (zij vegen zich weer àllen het zweet van het voorhoofd).
Bakker. Vijf tegelijk—en nog is vijf.…
Sien. Je ken ze beter as kaze opgooie.…
Bakker.… Een en zeventig, twee en zeventig.…
De Zwaan.… Dat lieg-ie.… Een en zestig.…
Bakker.… Een en zestíg—twee en zestig.… drie en zestig.… leeg is de kar.… De rest krijg je morrege vroeg—dan benne ze verscher.…
Sien. Hoe ken ik d’r nou in?
Jan. Hù!… Dan vreet je je d’r doorheen, as in de berreg van rijstebrei.…
Bakker. En me steen?
Jan. Haal ’m maar van de tafel.…
Sien (bij de lade). D’r legge d’r nog wel tien!
De Zwaan. Jan pas op de la!
Sien (nijdig). Sta jij toch niet alles af te loere, lamme hinkepoot.… Daar! (trekt het gordijn voor de ramen dicht).
Jan. Wat mot dat nou?
Bakker (nijdig). Da’s ’n andere ster.… Je het ’m verruild! (haar langs de goudvisschenkom strijkend). Glas snijdt-ie niet eens!… Jullie benne flesschetrekkers, oplichters, kwartjesvinders! Waar benne me goudvissche gebleve? (met de gebalde vuist de ster vasthoudend en ’r mee dreigend). Me drie en zestig brooje werom en me vier gulden vijf en negetíg!… ’k Sla alles kort en klein.… Ik breek jou je nek bliksemsche aap!… En dat rooie stuk glas gaat over me knie! (hij slaat de handen om de ster, wringt haar over z’n knie. De ster dooft plotseling—een donderslag weerklinkt—even is het tooneel donker).
Schoenlapper. Je mot ’t gordijn opetrekke, Sìen.
Jan. Dat doe ik al (het roode licht van het venster stort weer binnen. Tegen het beddelaken, onbewegelijk naast elkaar staan Thijs, Bet, Aaltje, Lammersen).
Vijfde Tooneel.
Zwaan, Jan, Schoenlapper, Bakker, Sien, Thijs, Bet, Aaltje, Lammersen.
Bakker (verwoed). Me goudvissche, me brooje en me cente! ’k Maak ’r politiezake van! Drie en zestíg goed doorbakke panne!… Vier goudvissche!
Bet (met een kerkboek in de hand). God-nog-an-toe, bakker—me wete d’r niks van.…
Bakker. Drie en zestig brooje.… in de bedstee!
Thijs (met een takel in de hand). Eens gegeve blijft gegeve.…
Lammersen (met zijn harmonica onder den arm). Al stóóf je ’n goudvisch—slikke ken je ze niet—d’r zel d’r geen in gezete hebbe. Vliege doene ze niet …
Aaltje (met een pak quitanties in de hand). Me hart staat ’r van overeind—wat ’n weer, wat ’n weer!—mot in de buurt ingeslage weze.…
Bet. Me lippe ziene d’r wit van … Wat was dat, Jan?…
Bakker. Wat ’t was?… Wat ’t was?… Me kar met brood leeghale.… Me goudvissche stele!… Valsche diamante in me poote stoppe.… Ik mot me brooje terug!… Me brooje uit de bedstee! Ik mot me cente! (schiet op het raam toe, springt op Jan’s bed, roept:) Politie!… Politie!…
De Zwaan (nijdig met de vlerken slaand). Ik ken getuige da-je ’m over je knie het gebroke.… Daar kenne ze niet tegen.…
Bakker. Dan neem ’k met geweld! (holt op de bedstee toe).
Zesde Tooneel.
De vorigen, Jacob.
Jacob (die de trap af is gekomen—den bakker bij de bedstee werend). Hande thuis!
Bakker. Opzij of.…
Jacob. Of wat?…
Bakker. Of ’k bega ’n ongeluk!…
Jacob (een groot slagersmes trekkend). Dat zelle me afwachte.…
Bet. Jacob!… Jacob!…
De Zwaan. Jacob, Jacob: met wil of met werken sla niemand dood.…
Bakker (de trap op-wijkend). As jij steekt, steek ik dubbel—al trek je tien messe, ben ’k nog niet bang—niet voor ’n dozijn zooas jij.… ’k Neem d’r getuige op.… Jij het ’t gezien schoenfrik—en jij Lammersen—en jij zwaan.…
De Zwaan. Ik ben beneje de jare.…
Bakker. Je ken ’t allemaal beëedige van de goudvissche enne de drie en zestig brooje enne van ’t mes dat-ie voor me neus het gehoue.… Ik haal ’n diender.… Met de gevangeniswage kom ’k voor je deur! (angstig af).
Zevende Tooneel.
Zwaan, Jan, Schoenlapper, Jacob, Sien, Thijs, Bet, Aaltje, Lammersen.
Bet. De schrik zit in me beene.
Aaltje. Ik ken geen voet verzette.…
Jacob. Hij hèt hier niks mee te neme. Wàt wou-ie? (kijkt door den gordijnkier der bedstee). Ik vraag wat-ie.… (schrikt achteruit).
Bet (angstig). Wat zie je dan? (zij, Thijs, Aaltje, Lammersen en Sien schuifelen naar Jacob, staren dicht bij de bedstee, glimlachen verbaasd). Drie en zestig brooje.…
Thijs. Drie en zestig.…
Lammersen. Je ken ’n bakkerij beginne.…
Aaltje. ’k Hei d’r nog nooit zoo’n berg gezien!
Jacob. Drie en zestig.… Hoe hou je ze goed?
Sien. Waar mot ik nou gaan slape?.…
Jan (bij de tafel). En je schoene benne gebracht vader.…
Thijs. Me schoene? (tot den schoenlapper). Zoo zònder cente?
Schoenlapper. Jan het betaald, (zij draaien zich allen naar Jan, staande dicht tezaam, Bet met haar kerkboek, Thijs met zijn takel, Lammersen met de harmonica, Aaltje met het pak quitanties, Jacob met het groote mes).
Bet (glimlachend). Betaald?.…
Jacob. Betaald?.…
Thijs. Jan, Jan—hoe kom-ie an geld!.… Jan, Jan, as je ons in ongelegenheid brengt!… Jan, Jan, as ’t maar zuiver spul is!…
Jan. Hou je ooge is dicht, moeder.…
Bet. Goed, jongen.
Jan. En jij ook, vader.…
Thijs. Ik doen ’t al.…
Jan. Juillie ook!…
Lammersen. Me ooge dicht?… Een of twee?
Jan. Allebei.… Zoo. Nou motte juillie niet schrikke.… Jij doet valsch, Jacob!… Jij kijkt stiekem!
Jacob. Ik kijk na de brooje.…
Jan. Mag-ie niet. Ooge toe! Allemaal! As ’k drie zeg, mag-ie ze open doen! Eene—tweeje—drieje!… (heeft een geel-groene ster uit de la gegrepen). Die is voor vader z’n takels.…
Bet (na een aangehouden ònbèwègelijke stilte van allen). Jan—me lieve jongen—hoe kom je daar an?
Jan. Ben met de zwaan weze vliege—geplukt op drie meter van de maan.…
Bet. Jan—me lieve jongen—je mag niet neme wat van God-de-Heer is.…
Jacob. Sterre benne vrij (langzaam voor zich uit starend).… Sterre benne vrij.… Je mag geen appele plukke—geen pere—geen bloeme—sterre benne vrij—sterre benne vrij.…
Bet. Jan—me lieve jongen—de sterre benne van God-de-Heer—die het-ie buiten ons bereik gesteld—daar magge me niet na tàste.…
Jacob. As me niks hebbe, magge me dat!…
Thijs. Daar ben ’k angstig van—daar doen ’k me ooge bij toe.…
Aaltje. Jan, bran je vingers niet.…
Jan. Nou dan, vader!… Neem je ’m niet?
Thijs.. Nee.… Zal ’k, moeder?
Bet. Jan—me lieve jongen—je het ’r geen geve over (smartelijk-angstig). Jan, ik hei al zoo’n boel gehuild—zoo da’k me trane niet telle ken.… God-de-Heer zel ze an de hemel misse.… (naar boven starend). Heele gate benne d’r gekomme in de wolleke.… Stele, Jan, is erger nog as wat je broer Jacob in drift het gedaan … erger as ’t schandaal met je zuster! (tot de zwaan). Bè-jij de duvel, zwaan, da-jij voor ladder gediend het?… Laat de zwaan ze werom brenge, Jan, me lieve jongen, op de plaatse waarvan ze vandaan benne gekomme—’k wor as van de dood zoo benauwd, as ’k de plekke an de hemel zie, die je leeg het geplukt (de anderen kijken mede verschrikt omhoog).
Jan (benepen). Mocht ’t niet, zwaan?
De Zwaan. Hahaha!… Hahaha!… Juffrouw hoe kè-je zoo wurme over niks!… Ikke de duvel?… Ikke? ’k Hei toch geen bokkepoot!… ’k Vreet toch geen vuur.…
Bet. Me zoon Jan hei-je opgezet tot ’n doodzonde … tot ’n doodzonde—dat weet je toch, zwaan.…
De Zwaan. Wees wijzer, juffrouw—de heele rijkdom in de stad loopt met sterre an d’r vingers, d’r halze, d’r oore—de koningin het ’r ’n kroon vol van in d’r haar.…
Bet. Mensche as wij magge ’t niet.… Enne as iedereen plukke gaat—iédereen zulleke gate as Jan maakt—blijft ’r geen lichie meer in de hemel over (smartelijk) Geen lichie … Geen enkel lichie.… As ze de maan ook nog neme—en de zon ook nog neme—wat rest ’r dan?.…
Thijs (de handen naar de ster uitstrekkend). Zel ’k ’r?… Me takels zitte vast.… Me zelle geen zorreg meer hebbe—me zelle op heele schoene loope—me zelle drie-en-zestig brooje ete.…
Bet (angstig). Nee! Nee! Nee!…
Jacob. Al ha-je ’m uit de modder geschept—al geve ze me leveslang: ìk ben d’r niet vies van!…
Bet. Jacob … Jacob.…
Jacob (het mes neerleggend). Zes maande hè-’k me kop tegen de mure van me cel kapot gestoote—zes maande kalk en tralies en ’n reepie lucht zoo groot as me hande—zes maande as ’t nacht wier dezelfde ster, die hij in z’n vingers houdt—dezelfde gele ster met de groene rande—en geen ander licht!… As me hersens dampte, as ’k niet slape kon, zag ’k ’r—as ’k ’n strop om me nek wou legge, zag ’k ’r—as ’k lee te vloeke, zag ’k ’r—as ’k de dage, de ure dat ’t nog dure most, telde, telde, telde—as hij de schel van de segarewinkel—zag ’k ’r. Zes lange maande benne me same alleen geweest—het ze me hoore tekeer gaan, da’k ’t nòg is zou doen, nog is en nog is, as ze me weer ’t brood roove as toe met de staking (luciede lachend). Ik ben ’r niet vies van—me kenne mekaar.… Wì-jij d’r niet, vader?… Nee?… Hahaha!… Jij niet, moeder?… Nee?… Mijn dan, Jan! (grijpt de ster uit Jan’s handen). God het ’r meer as zat, meer as zat—wij komme tekort.…
Aaltje. Da’s waar—wij komme tekort.
Thijs. Wij komme tekort.…
Lammersen. Dat doene me zeker!
De Zwaan. Wat zee ìk?
Bet (angstig). Alles mag-ie wat d’r groeit—aarpels en groentes—niet wat an de hemel loopt, Jacob.…
Jacob. Hahaha!… Ik ben d’r dronke van—me beene doen of ’k te veel klare geroke! (bij z’n scharensliep). De bulle worde d’r nieuw van. Dat mes hè-’k alvast niemeer te slijpe—of ’t zoo gepolletoerd is!… Mò-je me beitel zien!… Het ’n rand van goud!… Wat zelle me ’t eerst koope, Jan?
Jan. Je het je hoofd nog niet onder de pomp gehouwe—enne je zou drìe glaze water boordevol leeg-drinke.…
Jacob. Me drinke geen water—me drinke toejoer wijn as Bonnet voor jou het gebracht.…
Lammersen. Zel ik d’r gaan hale in de slijterij om de hoek?
Aaltje. Jij niet! Jij niet! Je hoeft ’t lieremannetje niet heelemaal te krijge.…
Lammersen. Is ’t jóúw ster? (zij wil hem in de rede vallen). Moel houe!
Aaltje. Moel houe?… Kommandeer jij je vlóóie!…
Lammersen. As me ’t vlooietheater koope, waar Jan, hahaha!
Jacob. Drinke me ’n flesch wijn, vader—as van Bonnet—met ’n zilvere brani-hoed op z’n kop en ’n schort voor z’n buik?…
Thijs. Van zóó’n steen as ’n kinderhoofie het de slijterij nooit werom!
Sien. Dan gane me ’m an de bank an de overzij wissele.…
Bet. Jacob, Jacob—doe ’t nièt!
Thijs. Ze kenne je na ’t bero slepe.…
Bet. Ze zelle met z’n alle roepe: hou de dief!
Thijs. Mot ik je van ’t bero komme hale, as met Jan z’n steen door de ruit van de horlogemaker?…
Lammersen. Waar is waar—(tot Aaltje) blijf ’r af met je zeepsopvingers—da’s geen spek voor jouw bek!—waar is waar: as je d’r mee op de gracht loopt, trapt de heele buurt op je hiele!…
Jacob. Dan doene me ’t zoo—in me zak.…
Bet (angstig-klagend). Jacob, Jacob—hij glimt je broek door.…
Thijs. Daar schrik ’k van—je staat van binnen in brand.…
Jacob. ’k Voel d’r niks van—da’s gedorie ’n bak as ’k nog nooit hé gezien—me broek is heel—’k lijk ’n fietslantaren!.…
Sien. Doe ’m d’r is uit. Weg is ’t.… Doe ’m d’r is in.… Angstig!
Lammersen. Hahaha! (zingt). „Zie de maan schijn door de boome—makkers staak je wild geraas.…” (de anderen zingen zachtjes mee.).
Aaltje (de harmonica die hij wil gaan bespelen neerduwend). Toe schei uit! Motte me mekander niet verstaan!
Jacob (de ster in de hand). Daar sta ’k bij te gape—daar loopt me hoofd bij leeg (steekt haar in z’n kiel).… Ze schijnt je heele boddie door (legt haar op de scharensliep). Verdraaid as je d’r erges verstoppe ken! Hoe krijge me d’r dan gewisseld? Zonder last met de polisie?
De Zwaan. Dat weet ik.
Jacob. Hoe dan?
Sien (schrikkend bij de la van de tafel, die ze snel weer sluit). Die lamme zwaan! Hoepel toch op!
Lammersen. Wil jij alweer wijzer weze—wijzer as wij zwaan?
De Zwaan. Ik in me water zie de dinge eenmaal boven en eenmaal beneje—’t gras an de wallekant is wijzer as jij.…
Lammersen. Dat denk-ie.…
De Zwaan. Je ken d’r hièr verkoope, Jacob.
Jacob. Hier?
Thijs. Hier in ’t pothuis?
Aaltje. An wie?
De Zwaan. Ik zel de mensche gaan roepe—de mensche met cente.…
Jan. De dokter, zwaan—en de kappelaan, zwaan—en de bank-van-de-overzij.…
De Zwaan. Laat mijn maar scharrele.… Je mot doen as die vent op de markt—eenmaal—andermaal—niemand meer?… Je ken niet wete wat ’n gèk d’r voor geeft!
Jacob. As ze maar bieje.…
Jan. Voor tienduizend doene me ’t.…
De Zwaan. Hier mot je weze, mensche! Hier mot je weze! Me hebbe ’n ster tekoop.…
Achtste Tooneel.
De Vorigen, daarna achtereenvolgens op de trap: Bonnet, Riesje, Kapelaan, Dokter, Bankier, De Schele. Naast de Zwaan een menigte beenen, een paar gebogen lichamen en het meisje van Bierman met een vlieger. Riesje houdt bloemen èn ’n prentenboek in de hand; de Bankier heeft ringen met steenen aan de vingers en een zwaren gouden ketting; de Schele heeft koolvegen in het gelaat.
Bonnet. Heere! Heere! (houdt de handt voor de oogen). Wat ’n lamp is dat!
Jan (vroolijk). Hù!… ’t Is geen lamp.…
Riesje. Hou je ’n spiegeltje in de zon, Jan?
Jan. ’t Is geen spiegeltje.…
Kapelaan. Thijs Banes hoe komt ’t zoo licht hier!… Bè-jij ’t Jan—’k zie je maar hallef.…
Jan. Geplukt op drie meter van de maan, kappelaan!
Dokter (z’n bril afdrogend). Me glaze—me glaze—brande in me ooge.…
Jan. Me benne rijk geworde, dokter!
Bankier. Da’s ’n schat—’n schat—zoo heb ik d’r niet een—niet één.…
Jan. Ik hè-d’r ’n la vol van, meneer!… Nou dan Jacob!…
Jacob (tot de pratenden, buiten). Suscht!
Lammersen. Stilte!…
Jacob (tot de bukkenden, bij het raam). Of juillie nou kijkt en kiest: wie geen zak duite het, ken opdoeke!… Stilte!… Me gane verkoope.… Mò-’k me longe uitschreeuwe?… Me hebbe hier ’n diamante steen, die in me zak as ’n kaars brandt.… Geloof je me niet, meneer?…
Bonnet. Zeg ik nee?
Jacob. Je mot me weer is voorbijloope, nou ’k je met cente ken dood smijte!… Die in me zak brandt, zee ik (laat het zien). Nou? (algemeen gezucht van verwondering). En die in me boddie brandt (doet het—hernieuwde verbluffing). Die steen is niet van steen en niet van glas—d’r zit geen lichie van binnen—dààr!—hóé je ’m draait blijft de vlam ’r in—je hande doet-ie geen zeer—je vingers bladdert-ie niet—je warmt ’r je ooge an, zonder dat-ie hette geeft.… Da’s ’n mes! Zie je dat mes? Da’s ’n mes van ijzer zoo dun. Wat wordt ’t? Da’s geen mes meer—da’s geen ijzer meer—da’s geen heft meer—da’s zilver, kokend zilver van guldes en daalders!… Wat is dat?… Is dat ’n beitel?… Is dat ’n beitel!… Da’s alweer van zilver, met ’n bandje van goud!… Met die steen, mensche, hoef je niemeer te werke—de bakker smijt de alkove vol brood—de schoen-maker lapt je zole en hakke.…
Schoenmaker. En nieuwe wreefstukke.…
Jacob. En wreefstukke—hoor je ’t?…
Schoenmaker. En nieuwe veters.…
Jacob. En veters—hoor je ’t?… As je in de zorreg zit …
Aaltje. As ik—kijk me pak is!…
Jacob. Kijk d’r pak onbetaalde briefies!—hei-je ineene de ton uit de Staatsloterij—kè-je je takels en kleere uit de lommerd hale.…
Bet (benepen). En ’t kerkboek met ’t gouwe slot.
Jacob. Hoor je dat, mensche.…—je kerkboeke.…
Kapelaan. Ho! Ho! Ho!… Mag niet! Mag niet!
Jacob. Màg niet?…
Kapelaan. Kerkboeke magge niet na oome Jan.…
Bet. ’k Hè-d’r z’n eiere van betaald.…
Kapelaan. Mag niet.… Mag niet …
Jacob. Verkoop ik nou de steen of jij?… Stilte daar buiten!… Wie staat ’r te lache?
Jan. Da’s de schele van hiernaast, die-die in ’t kolehok op had geslote—zie je toch an d’r zwarte gezich!… Je lijkt wel ’n nikker, schele!…
Lammersen. Was-ie goed?
Aaltje. De flauwe streke! Geef ’m geen asem, Jan!
Bankier. Thijs, laat je zoon Jacob opschiete—anders krijg je geen kwitanties meer voor me te incasseere …
Thijs. Hoor je niet, Jacob?… De meneer van de bank-aan-de-overzij het geen tijd.…
Bankier. Me klerke zitte te wachte.…
Aaltje. En de meide voere niks uit! Ga an je werk Jans.…
Jacob. Dag schele! Je mag je wel wassche—anders wordt ’t heeregoed zwart, hahaha! (de schele af). Nou dan!… Wie biedt ’r? Wie biedt ’r? Wie biedt ’r?… Niet allemaal tegelijk.… Me verstane mekaar geen woord!… Wie biedt ’r?… Wie biedt ’r? Wie dan?… Me ster weegt geen ons en geen pond en geen tien ponde—me ster ken ’k niet houe van de zwaarte.… Met zoo’n reuzester, mensche, raak je niet in ’t rooie dorp—groeit ’r geen eelt an je duime—kè-je in ’n huis an de gracht met ’n stoep en twee deure gaan wone—koop-ie ’n slijperskar met ’n ponnie en koperbeslag—eet je gebraje spek bij je aarpels—rook je segare.…
Bonnet. Met bandjes.…
Jacob. Zit je in de kerk.…
Kapelaan. Bij ’t doopvont.…
Jacob. Brengt de dokter pijpe drop en zoethout.…
Dokter. Midden in de nacht voor je mee.…
Jacob. Draag-ie hooge hoeje.…
Bankier. En ringe as ik.…
Jacob. Met zoo’n ster drink je wijn, of ’t je bruiloft is en soep met vleeschprakkies—waar, Jan?
Jan. Dat ’t vet an je tong kleeft!.…
Jacob. Met zoo’n ster, van vlak naast de maan, kè-je ete en lol make en na ’t Kalfie rijje met twéé knolle d’r voor—’n hééle dag buiten—’n hééle dag—en ’s nachts in ’n bed van heb-’k-jou-daar, zonder rematiek in je schoere! Met zoo’n ster—zoo’n ster.…
Schoenlapper.… Van Bethlehem—met doorne is-ie gekroond.…
Jacob. Kè-je bloeme koope—schuite vol.…
Riesje (hem de hare toewerpend). Daar hè-je de mijne, Jacob.…
Jacob (ze oprapend—de bloemen in de eene, de ster in de andere hand). Met me ster kè-je de weg na de hemel vinde—uit je hel rake, mensche!
Bet. Jacob, Jacob—zeg-ie ’t wéér? ’k Hè-je zoo dikkels verboje.…
Kapelaan. Jan, hoeveel doodzonde benne d’r?
Jan. Zeven, kappelaan! (snel). Hoovaardigheid, gierigheid, onkuischheid, nijd, gulzigheid, gramschap, traagheid.…
Kapelaan. Goed zoo, Jan. Heel goed, Jan (tot Jacob). As jij ’t óók maar zoo wist.… Geef d’r mijn voor de godslamp van ’t altaar, Jacob—voor de godslamp—dan zelle me honderd kaarsies brande voor Jàn.…
Dokter. Toe je ’n ijzersplinter in je oog ha gekrege, Jacob, het Jan d’r bij gezete, hoe ’k met me elektrieke lichie in je hoofd hè gekeke—enne de watte voor Jan hè-’k zellef meegebracht—duizend losse guldes geef ’k toe.…
Bankier. Jacob—ik geef d’r tienduizend.…
Bet. Tienduizend.… Tienduizend.…
Kapelaan. De godslamp gaat voor!
Dokter. Tienduizend en één.…
Bankier. Elfduizend.…
Bonnet. Elf duizend en ’n kissie segare.
Dokter. Twaalf duizend.…
Bankier. Ik ben van de bank-an-de-overzij—ik laat me niet kenne! Twintig duizend jantje contantje.…
Kapelaan. De godslamp gaat voor.… In de godslamp is haast geen olie meer.…
Bankier. Ik ga voor! Dertig duizend!… Dertig, hoor je, Jacob? Hoor-ie, Jan?
Lammersen. Zelle me d’r tien gulde bijlegge, petroon?… Dertig duizend en tien.…
Aaltje. Bè-je dol! Je het ommers geen rooie cent.…
Jacob. Dertig duizend en tien—en tien—wie meer—wie meer?… ’t Kost me duurder ingekocht!… In de groote magezijne, die op laste van gas en belastinge zitte, krijg je ze voor geen honderd! (als ’n koopman op de markt). Ik sta hier niet voor me plezier, mensche! Ik mot me patent betale! Van de marktmeesters hè-’k permissie! ’t Is ’n merakel, ’n merakel, ’n merakel! De werkman mot de werkman steune! As ’k in me kis leg, zel je nog an me denke! Maar ’k sterf niet—’k hè pas voor vijftig jaar bijgeteekend! ’n Merakel! ’n Merakel! ’k Ben te nakend om crediet te geve—’t mot weg, weg, weg!… Wanneer de bruid is an de man, wil ’n ieder d’r an! Merakel! Merakel!… Wie meer as dertig duizend en tien?… Eenmaal.…
Lammersen.. Wat haast je nou, Jacob? Mot ik d’r an blijve hange?…
Jacob. Ken mijn niet schele.… Eenmaal, andermaal.…
Bankier. Veertig duizend.…
Jacob. Veertig duizend.… Veertig duizend.… Veertig duizend.… Eenmaal.…
Kapelaan. De godslamp gaat voor.…
Jacob. Andermaal.… Ten derde maal!… Voor de meneer van de bank-an-de-overzij.… Daar hei-je ’r!
Bankier. ’k Zal je daalijk de cente an late reike (neemt de ster aan, die nog even in zijn hand licht, dan plots dooft). Hij is z’n vuur kwijt! (angstig). Hij brandt niemeer (algemeene teleurstelling). Zóó mot ik d’r niet, zóó hè-’k d’r niet gekocht.…
Jan. Dat ken ommers niet.… Laat mijn d’r is kijke! (grijpt de ster, die dadelijk weer schijnt). Zie je, meneer! (reikt haar opnieuw over. De ster verliest haar licht in de handen van den Bankier).
Bankier (vertoornd). ’k Zie niemedal!… ’k Hei ’n ster mèt licht gekocht.…
Jan (verlegen). Daarnet dee ze ’t toch (herneemt de ster, die in volle lichting glanst). Hèt ze licht, kappelaan?
Kapelaan. Dat het ze.… Ze het ’n licht as geen godslamp nog het—(grijpt haar—de ster dooft in zijn hand. Allen wijken onthutst van de trap. De kapelaan maakt het teeken des kruizes, legt de ster op Jacob’s scharesliep).
Jacob (haar weer in volle glanzing opnemend). Hoe ken dat nou Jan?
Jan (die naar de tafel gevlucht is). Weet ik ’t! Ken ik ’t hellepe? De zwaan het ze (in de la kijkend).… Zwaan, zwaan.… d’r leit ’r niet één meer met licht—ze benne allemaal dóód.…
De Zwaan. Ik sta d’r zellef van te beve.… Hè-’k nog nooit meegemaakt. Dat komt omdat de zon an de hemel staat, Jacob—enne over de dake schijnt.… Daar kenne ze niet tegen, Jan.… Daar worde ze bang van, Jan.… Daar schuile ze bij weg, Jan.… Je ziet ze ommers nooit overdag!… As ’t weer nacht wordt—as de maan van achter de wolleke na vore stapt—zelle ze door de rete van de la schijne.… Ik lieg d’r geen woord van!…
Jacob. En de mijne dan? (vreugdevol). Brandt de mijne niet as ’n spaander?… Brandt-ie niet dat ’t ’n lust is—in me poote? (met zwakke teleurstelling). Maar wat hè-’k an ’n ster zònder cente?…
De Zwaan. As je lacht bè-je meer as tevreje, Jacob … Je lacht of je in de zon staat te kijke, waar of niet, Jan? Waar of niet, moeder?… Waar of niet, vader?…
Jacob. Kenne me d’r àlles mee koope?…
De Zwaan. Alles—as je je haast—vóór-ie as de andere schuile gaat.… En wâ-je krijgt mo-je dééle …
Jacob (lachend). Da’s goeie!… En die in de la?
De Zwaan. Die brande vannacht en morregenacht en overmorregenacht, zoo lang as je maar denke kan …. Lach je weer, Jan?
Jan (onbeweeglijk in den leunstoel). Me lache met z’n alle.… Moeder lacht—en vader lacht—en de schoenfrik lacht—en de waschbaas lacht—en de juffrouw lacht—maar de dokter en de meneer-van-de-bank en me zuster en de meneer-uit-de-segare-winkel en de kappelaan lache niet.… Waarom lach je niet, kappelaan?
Kapelaan. Die ster het de duvel gebracht—wie d’r anraakt komt in ’t eeuwige vuur—de hemel is eeuwig—de hel is eeuwig—hè-’k je geleerd Jan!.…
Jan (angstig). Hoor je dat, zwaan?
De Zwaan. Jacob—’t dakraampie van ’t huis an de andere kant van de gracht, waar de mevrouw met de zeven honde woont, die de scheerder elleke week wassche mot, begint bleek te worde enne de kopere schelleknop glimt of d’r ’n smeris staat.… Jacob, de bakkers gane rije en ’t werkvollek loopt met d’r boterhammezakkie.… Jacob, de winkels make ze an kant en de klok van de kerk zel gaan luie.… Wi-je nog inslaan voor vandaag, dan mo-je d’r spied achter zette.… Làng houdt ze d’r vonke niemeer.…
Jacob. Opzij mensche! Daar komme me met de grootste steen van de wereld!.… Ga je mee, vader? Ga je mee, Lammersen?… Speel ’n deun op je kerkorgel, dat de buurt over de drooghekke kijkt! De muziek voorop en me ster d’r achter! Ze magge de strate wel afzette!.… Laat meneer de kappelaan deur, mensche—die mot ’r niks van hebbe (tot den meneer-van-de-bank, die mee weggaat). Nòg kè-je d’r an—voor veertigduizend! Nee? Vooruit! Niet allemaal gelijk op de trap—ze zwiept ’r van op en neer as ’n dobber.… Eerst juillie! Ik loop in geen zeven sloote.… Nou dan, Jan!
Jan. Nee, ìk niet—de la kenne me niet alleen late—enne me beene voele zoo raar—of ’k d’r sneeuwballe mee hè gegooid zoo steke ze—’k ken d’r geen trekking in krijge.… Zeg-ie me niet gedag, moeder?..
Bet. Ik ga niet weg.…
Jan. En je gaat na buiten!…
Bet. ’k Blijf voor de deur.… ’k Ben zoo bang in de volte.…
Jacob (tot Lammersen, die naast de zwaan bukt). Hé! Speel je niet, hinkepoot? (de harmonica zet in). Zoo loope me gesmeerd.… Daar benne me, mensche! Daar benne me! (Langs het tuimelraam beweegt een langdurig gedrang van beenen, rokken, kinderen, honden, enz.).
Negende Tooneel.
De Zwaan, Jan, Riesje, Sien.
Riesje. D’r komt geen end an.… Of ze de koningin wachte!… Hei-je je strikkie nog, Jan?… Nog meer! Nog meer! Wat ’n vollek! Wat ’n vollek!… Da’s ’n huzaar met spore.… Da’s de vleeschhouwer.… Da’s de teef van de lantaarnopsteker.… Zelle me gaan kijke, Sien?…
Sien (nijdig). Nee!
Riesje. Me magge toch?
Sien. ’k Hei geen trek!
Riesje. Jij dan, Jan?
Jan. Ik ben zoo moei in me kop.…
Riesje. Wat hindert dat?
Jan. Me voete en me hande slape.…
Riesje (angstig). Slape?… Doe is zóó! (heft de knie).
Jan. Ken ’k niet.… D’r houdt iemand me voete vast.
Riesje. Doe is zóo (heft de twee handen).
Jan. Ken ’k niet.… Ken ’k niet.… D’r hange gewichte an me polse.… Daarnet hè ’k toch nog alles gedaan …
Riesje. Hoe ken dat dan?
De Zwaan. Van de schrik dat de zon de lichies in de la uit het geblaze.…
Jan. Je mot me moeder gaan roepe, staat bij de deur.…
Riesje. En dan kijk ’k meteen.… ’k Zie d’r niet. ’k Zel d’r zoeke (af).
Tiende Tooneel.
De Zwaan, Jan, Sien, Bakker.
De Zwaan (tot Sien, die op de tafel toegaat). Sien—bezondig je niet.…
Sien. Mo’k ’t gordijn weer toetrekke, lam beest!
De Zwaan. Je het ’r af te blijve, zeg ’k.…
Sien. Hindert ’t jóu as ’k d’r na kìjk?.…
De Zwaan. Ze benne van Jàn.…
Sien. Van Jan! Van Jan! Hoor haar!.… Je het ze zellef gestole! Hei-jij d’r geve over? (rukt de la open).
Jan. Sien, Sien, blijf d’r af.…
Sien. Kles maar!
Jan (smartelijk, als in versteening). Sien—ik ken me niet bewege—me hande benne vastgegroeid—ik mot ze voor móéder beware (er wordt buiten gefloten). O!… O!…
De Zwaan. Oppasse Jan!.. Jezis, Jan, da’s de meeldief!..
Jan. Sien, Sien neem ze d’r niet uit! Sien, ik ben an de stoel vastgespijkerd! Sien, me ooge benne blind van me trane.…
Sien. Wat grien je nou schaap—’k kìjk toch enkel!…
Bakker (naast de zwaan). Me drie en zestig brooje werom en me vier-vijf-en-negetig en me vier goudvissche! Ik breek jou je nek, bliksemsche aap! ’k Sla alles kort en klein! D’r uit! Mee na ’t bero!.…
Jan (onbewegelijk). Me voete slape en me hande slape, bakker.…
Bakker. Dat lieg-ie!
Sien (de zwak-glimmende sterren in haar voorschoot ladend). Venacht as ze weer brande, zelle me betale.…
Jan. Sien, doe ’t nou niet.…
Bakker. Mee na ’t bero! Mee na ’t bero!…
Sien. Ik mot me boetes betale—de baas van de febriek het aldeur de smoor an me.… Jij de helft, bakker? Jij de helft?
De Zwaan. Sìen is ’n dief en de bakker is ’n dief … Zel ’k de heele dag in me vijver legge schreeuwe!…
Sien. ’k Waarschouw je!
Bakker. Dat mo-je nou nog is zegge!
De Zwaan. Sien het gestole en jij het gestole.…
Bakker. Ik draai je je nek om!…
De Zwaan. Sien het de sterre uit de la gemoerd.… Sien is ’n dief en jij stopt krijt in je meel!… Sien het de sterre in d’r schort!…
Sien. ’t Benne geen sterre! (verbergt ze).
De Zwaan. Hoe meer je ze wegdouwt, hoe sterker ze lichte. (Sien’s toegeknoopt voorschoot laat zwakken schijn door). Zie je ’t Jan?…
Sien. Sla ’m dood met je stok, bakker! Sla ’m dood—sla ’m dood!… Hij zel ons verraje!… Me rake in de kast!…
Bakker. ’k Weet beter! ’k Weet beter! (grijpt den nek van de zwaan). Geef ’t touw dat daar leit! Vlug dan! Vlug dan! Hij wringt as ’n aal!…
Jan. Moord!… Moord!… Moeder!… Moord!
Sien. As je je mond niet houdt!…
Bakker. Blauw wordt-ie d’r van …
De Zwaan. Hullep! Hullep, Jan!… Hij keelt me, de meeldief!…
Jan. Moord!… Moord!…
Bakker. Hou vast jouw eind!… ’k Leg ’n lus! Hou vast!… Trekke!… Anhale!…
Jan. Moeder!… Moeder!… Ze vermoorde me zwaan!
De Zwaan. Hullep! Hullep!…
Sien. Hij schreeuwt de bure bij mekaar! Sla d’r op met je stok!
Bakker. (z’n voet op het gespannen touw zettend). Knap as-die piept! (heft den stok). Nou kè-je d’r van luste, smeerlap! (slaat dat het dreunt).
Jan. Moord!… Moeder!… Moeder!…
Bakker. As je niet stil ben jij—krijg je ook ’n lus om je nek, bliksemsche aap, ’n dubbele lus da-je geen asem meer haalt! (dreunt met den stok). Da’s voor me goudvissche! Da’s.… Da’s.… Da’s.… (dreunt).
Jan (hartstochtelijk-schreiend). Ik kè-je niet hellepe!… Moord!… Me beene benne dood!… Moord!… Sla ’m zoo niet!… Sla ’m zoo niet!… Moord!…
Sien (terugwijkend). Hij is kapot.… Late me d’r vandeurgaan.… D’r zit bloed an me hande.… D’r zit bloed an jouw hande.… God, God, ze zelle me met me lichies zien loope.… Wat motte me doen? Wat motte me doen?…
Bakker. De trap op! De trap op!… Haast je!
Sien (de trap opstormend). Draag jij ze! Draag jij ze! O! O!.… Ze brande me goed door!… Ze springe na de hemel terug! (af met bakker. De zwaan ligt met bloedenden nek).
Elfde Tooneel.
Jan, De Zwaan, later Thijs, Bet, Jacob en gebukt voor het raam, naast de doode zwaan: De Dokter, Lammersen, Aaltje, Schoenlapper, Bonnet, Riesje, De Schele, Meisje van Bierman en meerderen.
Jan (onbewegelijk). Zwaan! (angstiger roepend). Zwaan! Zwaan dan!… Je kijkt me an en je praat niet!… O, je bloed loopt op me bed!… ’k Zel ’t an Jacob vertelle.… Jacob zel ’m met z’n mes doodsteke.… Hullep!… Hullep!…
Jacob (van rechts op de trap met kaas en ham). Wat is d’r, Jan?
Jan. Me zwaan is dood.…
Thijs (met een tulband). Dood?…
Bet (met een wijnflesch in iedere hand). Hei-jij zoo geroepe, Jan, me lieve jongen? (buiten verdringen zich de bukkende hoofden naast de zwaan, in elk der handen etenswaren, ’n groot brood, ’n mand groenten, ’n petroleumkan, ’n worst).
Jan. Me hande slape—me voete slàpe—me sterre benne gestole, gestole, gestole—me zwaan is vermoord, vermoord, vermoord … Moeder! (het tooneel wordt plots geheel donker). Moeder!… Hullep!… Moederlief!… Hullep!…
SLOT.
Bet (in het donker). Roep-ie, Jan?
Jan. Moederlief! Moederlief!…
Bet. Ik kom al.… ’k Vin de lucifers niet.…
Jan. Me zwaan is vermoord, vermoord.…
Bet. God-nog-an-toe, kind, wat ga je te keer (zij strijkt een lucifer aan, die uittocht, neemt een tweede en in haar bevende handen begint de lamp te lichten).
Twaalfde Tooneel.
Het tooneel is weer geheel als in het Eerste Bedrijf. De gordijnen zijn voor het raam geschoven. Sien ligt in de achterste bedstee, Thijs in de voorste, Jacob op den grond.
Jan, Thijs, Bet, Sien, Jacob.
Jan. Moederlief, hullep! Hullep! Me zwaan hebbe de bakker en Sien.… ’t Bloed loopt op me bed—’t bloed loopt op me bed!…
Bet (schril-angstig). Thijs!… Thijs!… Sta dan op Thijs! (schreiend). De jongen is zoo naar!…
Thijs (uit de bedstee springend). Wat is ’r dan? Wat is ’r dan?
Jan (wild met de armen zwaaiend). ’t Bloed loopt uit z’n bek—z’n veere zien d’r rood van.… Ze hebbe me zwaan—me zwaan.…
Bet. Toe Jan, me lieve jongen! Wat doe je vreemd, kind.… Wij benne toch bij je.
Jan (krijschend). Me sterre benne gestole.… D’r leit ’r niet een meer!…
Thijs. Nou!… Nou!… Je schreeuwt de bovenbure wakker.…
Bet. De dokter!… De dokter!… Hij sterft onder me hande!… Zie je dat niet?…
Jan. Ze legge ’n lus om me hals!… Help me dan moeder!… Moeder!
Thijs (op het wekkertje kijkend). Hallef vier!… As-ie maar mee wil.… ’t Is al tweemaal voor niks geweest (af).
Jacob (norsch). Hei-je pijn, Jan?… Jan!… Kom nou Jan! (belicht het bed met de lamp).
Sien (in de bedstee). Ken ’k soms hellepe, moeder?
Jan (wild z’n moeder wegstootend). Moord!… Moord!… Ik ken geen asem meer krijge … Mijn doen ze ’t ook!.. Ik.… Ik.… Ik.…
Bet. Toe me jongen—kom tot je zellef—d’r doet je niemand wat.… Jantje.… Jantje!.… Ik ben ’t … Ik!… Za’k ’n kouwe doek op je hoofie legge?… Wat?… Wat?…
Jan (zich opheffend, kijkt naar de raamgordijnen, gebaart er heen, smakt achterover).
Bet (met water en ’n doek, wijkt terug, laat alles vallen, stort op het bed toe. Jacob schoorvoet naar het hoofdeinde, neemt aarzelend ’n afgezakte hand). O! O! O!
Thijs (boven aan de trap). Hij komt in ’n kwartier.…
Jacob. Niet meer noodig.… (trekt het laken over ’t hoofdje). Nou moeder—de stumper is uit z’n lijje.… het uitkomst.… uitkomst, mo-je denke.…
Einde.
Scheveningen, Juli–September 1907.
VREEMDE JACHT.
VREEMDE JACHT.
EEN SPEL IN DRIE BEDRIJVEN
DOOR HERM. HEIJERMANS JR.
Het recht van Opvoering nadrukkelijk voorbehouden volgens de wet van 28 Juni 1881 (Staatsblad No. 124).
Voor de eerste maal opgevoerd te Amsterdam, op 24 December 1907.
DRAMATIS PERSONAE:
Mevr. de Douairière Van Walden.
Dolf, haar zoon.
Charles, haar kleinzoon.
Hope, verpleegster.
Dokter Jan Linden.
Annie, zijn vrouw.
Schmidt, detective.
Jaap, bediende bij Dolf.
Grete Donker.
Suze Meier.
Sofie Delange.
Agnes Delange.
Een hotelier.
Een kelner.
Een dienstmeisje.
Het Spel geschiedt in Holland.