Book 4 — APPENDICES (continued 2)

L THE PROSE OF THE ASS

[The text is taken from the following sources:—

i. Beauvais, thirteenth century.—(a) [Duc.]—Ducange, Glossarium (ed. 1733-6), s.v. Festum, from a lost MS.; copied incorrectly by Gasté, 23, and apparently also by Clément, 158: (b) [B¹]—Brit. Mus. Egerton MS. 2615, f. 1, with music for singing in unison: (c) [B²]—Same MS. f. 43, with music harmonized in three parts; partly facsimiled in Annales Archéologiques (1856), xvi. 259, 300.

ii. Sens, thirteenth century.—[S]—MS. Senonense, 46ᵃ, as printed by G. M. Dreves, Analecta Hymnica, xx. 217. The text has also been given from the MS. by F. Bourquelot, in Bull. de la Soc. Arch. de Sens (1858), vi. 79, and others. The version of Clément, 126 is probably, like the facsimile given by him in Ann. Arch. vii. 26, based on one ‘calqué’ from the MS. by a M. Amé, and, where it differs from that of Dreves, is the less trustworthy. Dreves, xx. 257 (cf. infra) and Millin, Monum. Ant. Inédits, ii. 348, also give the music of the opening lines. Modern settings are provided by B. De la Borde, Essai sur la Musique (1780), and Clément, in Ann. Arch. vii. 26, and Chantes de la Sainte Chapelle. An old French translation of the text is printed in Leber, ix. 368.

On these Beauvais and Sens MSS. cf. ch. xiii.

iii. Bourges.—[Bo.]—The first verse with the music and variants in the later verses are given by A. Gachet d’Artigny, Nouveaux Mémoires (1756), vii. 77, from a copy of a book given to Bourges cathedral by a canon named Jean Pastoris. Part of the Bourges music is also given by Millin, loc. cit.

I print the fullest version from Ducange, italicizing the lines not found elsewhere, and giving all variants, except of spelling, for the rest.

Outside Beauvais, Sens, and Bourges the only localized allusion to the prose that I have found is the Autun order of 1411 (vol. i. p. 312) ‘nec dicatur cantilena quae dici solebat super dictum asinum.’ It is not in the Puy officium for the Circumcision, which, though in a MS. of 1553, represents a ceremony as old as 1327 (U. Chevalier, Prosolarium Ecclesiae Aniciensis, 1894). The officium is full of conductus and farsumina, and the clericuli at second Vespers tripudiant firmiter. The sanctum Praepucium was a relic at Puy.

The following passage is from Theoph. Raynaudus, Iudicium de puerorum symphoniacorum processione in festo SS. Innocentium (Opera Omnia, 1665, xv. 209): ‘Legi prosam quandam de asino e Metropolitanae cuiusdam Ecclesiae rituali exscriptam; quae super sacrum concinebatur in die S. Stephani, et dicebatur prosa fatuorum, qua nihil insulsius aut asino convenientius. Similis prosa de bove, quae canebatur in die S. Ioannis, intercidisse dicitur, haud magno sane dispendio. Itaque hae prosae erant particulae festi fatuorum, occoepti a die S. Stephani.’ I have never come across the ‘Prose of the Ox,’ or any notice of it which appears to be independent of Raynaud’s.]

I append the air of the Sens prose, as given by Dreves, Analecta Hymnica, xx. 257.

[Audio content is not currently supported on your device. | MusicXML]

M THE BOY BISHOP

I. The Sarum Office.

[From C. Wordsworth, Ceremonies and Processions of the Cathedral Church of Salisbury (1901), 52, which follows the practically identical texts of the printed Processionals of 1508 (ed. Henderson, 1882, 17) and 1555 and the printed Breviary (ed. Procter-Wordsworth, I. ccxxix). Mr. Wordsworth also found the office in two MS. breviaries (Sarum Chapter MS. 152 and Peterhouse, Cambridge, MS. 270). In the MS. (†1445) processional from Salisbury Cathedral (Chapter MS. 148), on which his book is mainly based, there is a lacuna, probably due to intentional mutilation, where the office should come. I find no allusion to the Boy Bishop in the printed Sarum Missal (ed. Dickinson, 67), or in the Sarum Consuetudinary, Custumary, or Ordinal (Frere, Use of Sarum).]

⸿ In die sancti Johannis.

[De Episcopo Puerorum.]

Ad uesperas, post memoriam de S. Stephano eat processio Puerorum ad altare Innocencium, uel Sancte Trinitatis et Omnium Sanctorum quod dicitur Salue, in capis sericis, cum cereis illuminatis et ardentibus in manibus, cantando, Episcopo Puerorum pontificalibus induto (executore officij, siue Episcopo presente) incipiente hoc responsorium.

Solus Episcopus Innocencium, si assit, Christum Puerum, uerum et eternum, Pontificem designans, incipiat:

R. Centum quadraginta quattuor millia qui empti sunt de terra: hij sunt qui cum mulieribus non sunt coinquinati, uirgines enim permanserunt. Ideo regnant cum Deo et Agno, et Agnus Dei cum illis.

Tres pueri dicant hunc uersum.

V. Hij empti sunt ex omnibus, primicie Deo et Agno, et in ore illorum non est inventum mendacium. Ideo.

Omnes pueri dicant cantando simul hanc prosam

Sedentem in superne.

Chorus post vnumquemque uersum respondeat cantum prose super vltimam literam E.

V. Sedentem in superne maiestatis arce-e.

V. Adorant humillime proclamantes ad te-e.

V. Sancte · Sancte · Sancte · Sabaoth rex-e.

V. Plena sunt omnia glorie tue-e.

V. Cum illis vndeuiginti quinque-e.

V. Atque cum innocentissimo grege-e.

V. Qui sunt sine vlla labe-e.

V. Dicentes excelsa uoce-e.

V. Laus Tibi, Domine-e.

Rex eterne glorie-e.

Chorus respondeat Ideo regnant.

Ad hanc processionem non dicatur Gloria Patri sed dum prosa canitur tunc Episcopus Puerorum thurificet altare: deinde ymaginem Sancte Trinitatis.

Et postea dicat Sacerdos, modesta uoce, hunc uersum.

V. Letamini in Domino, et exvltate iusti.

R. Et gloriamini omnes recti corde.

Deinde dicat Episcopus Puerorum, sine Dominus uobiscum, sed cum Oremus, oracionem.

Deus, cuius hodierna die preconium innocentes martires non loquendo sed moriendo confessi sunt: omnia in nobis uitiorum mala mortifica, vt fidem tuam, quam lingua nostra loquitur, eciam moribus uita fateatur. Qui cum Deo Patre.

In redeundo precentor puerorum incipiat responsorium de S. Maria, uel aliquam antiphonam de eadem.

R. Felix namque es, sacra uirgo Maria, et omni laude dignissima. Quia ex te ortus est Sol iusticie, Christus Deus noster.

Et, si necesse fuerit, dicatur uersus:

V. Ora pro populo, interueni pro clero, intercede pro deuoto femineo sexu: senciant omnes tuum leuamen, quicumque celebrant tuam solempnitatem. Quia ex te Gloria · Quia ·

Et sic processio chorum intret, per ostium occidentale, vt supra. Et omnes pueri, ex vtraque parte chori, in superiori gradu se recipiant; et ab hac hora vsque post processionem diei proximi succedentis nullus clericorum solet gradum superiorem ascendere, cuiuscumque condicionis fuerit.

Ad istam processionem pro disposicione puerorum scribuntur canonici, ad ministrandum eisdem, maiores ad thuribulandum, et ad librum deferendum, minores ad candelabra deferenda.

Responsorio finito, cum suo uersu, Episcopus Puerorum in sede sua dicat uersum modesta uoce:

V. Speciosus forma pre filijs hominum:

R. Diffusa est gracia in labijs tuis.

Oracio. Deus qui salutis eterne beate Marie uirginitate fecunda humano generi premia prestitisti; tribue, quesumus, vt ipsam pro nobis intercedere senciamus, per quam meruimus Auctorem uite suscipere, Dominum nostrum Jesum Christum Filium tuum. Que sic terminetur: Qui Tecum uiuit et regnat in vnitate Spiritus Sancti Deus. Per omnia secula seculorum. Amen.

Pax uobis.

R. Et cum spiritu tuo.

Sequatur Benedicamus Domino, a duobus uicarijs, uel a tribus, extra regulam.

Tunc Episcopus Puerorum intret stallum suum, et in sede sua, benedicat populum.

Et interim cruciferarius accipiat baculum episcopi, conuersus ad Episcopum, et cum uenerit ad istum versum Cum mansuetudine conuertat se ad populum et incipiat hanc antiphonam sequentem (que non dicatur Episcopo absente): et cantet totam antiphonam vsque ad finem.

Ant. Princeps ecclesie, pastor ouilis, cunctam plebem tuam benedicere digneris. Hic conuertat se ad populum sic dicendo:

Cum mansuetudine et caritate, humilitate uos ad benediccionem.

Chorus respondeat: Deo gracias.

Deinde retradat baculum Episcopo, et tunc Episcopus Puerorum, primo signando se in fronte, dicat, hoc modo incipiens:

Adiutorium nostrum in nomine Domini:

Chorus respondeat sic: Qui fecit celum et terram.

Item Episcopus, signando se in pectore, dicat sic:

Sit nomen Dei benedictum:

Chorus respondeat: Ex hoc nunc, et vsque in seculum.

Deinde Episcopus Puerorum, conuersus ad clerum, eleuet brachium suum, et dicat hanc benediccionem:

Crucis signo uos consigno:

Hic conuertat se ad populum, sic dicendo:

Nostra sit tuicio.

Deinde conuertat se ad altare, dicens:

Qui nos emit et redemit,

Postea ad seipsum reuersus ponat manum suam super pectus suum dicendo:

Sue carnis precio,

Chorus respondeat, vt sequitur, Amen.

His itaque peractis incipiat Episcopus Puerorum Completorium de die, more solito, post Pater Noster et Aue Maria.

Et post Completorium dicat Episcopus Puerorum ad chorum conuersus sub tono supradicto.

Adiutorium nostrum in nomine Domini,

Chorus respondeat: Qui fecit celum et terram.

Episcopus Puerorum dicat:

Sit nomen Domini benedictum:

Chorus. Ex hoc nunc, et vsque in seculum.

Deinde dicat Episcopus:

Benedicat nos omnipotens Deus, Pater, et Filius, et Spiritus Sanctus.

Chorus: Amen.

⸿ In die SS. Innocencium

si in Dominica euenerit:

Eodem modo processio fiat vt in die S. Stephani, excepto quod hac die tres pueri prosam in eundo dicant, in medio procedentes: que in ipsa stacione ante crucem ab eisdem terminetur.

In eundo, R. Centum quadraginta.

V. Hij empti.

Prosa. Sedentem in superne.

Sequatur. Gloria Patri, et Filio.

Ideo.

In introitu chori, de Natiuitate, vt supra.

Ad Matutinas in Die Innocencium:

In tercio Nocturno, post lecciones et cetera, ad gradum altaris omnes pueri incipiant nonum Responsorium.

R. Centum quadraginta, ut supra.

Omnes simul dicant uersum:

V. Hij empti. Gloria Patri. Ideo.

V. Justi autem.

In Laudibus, post Ps. Laudate, Episcopus Puerorum dicat modesta uoce, quasi legendo, Capitulum, loco nec habitu mutato, quia per totum diem capa serica vtitur (Apoc. xix.)

Cap. Vidi supra montem Syon Agnum stantem, &c.

Ympnus. Rex gloriose martirum. De Communi plurimorum martirorum (Brev. Sarum, ii. 406).

V. Mirabilis Deus.

Ant. Hij sunt qui cum mulieribus, et cetera, quam precentor dabit Episcopo.

Ps. Benedictus.

Oracio. Deus, cuius hodierna, &c. Qui tecum uiuit.

Tunc omnes pueri dicant, loco Benedicamus, Verbum Patris (Brev. Sarum, i. p. cxc).

Chorus respondeat.

Consequenter dicat Episcopus Puerorum benediccionem super populum eodem modo quo ad uesperas precedentes.

Post tres Memorias (scilicet de Natiuitate Domini, de S. Stephano, et de S. Johanne) dicat Episcopus Puerorum benediccionem super populum, sicut et post Completorium supra dictum est.

Deinde tres de secunda forma dicant Benedicamus Domino, more solito.

Ad Vesperas. Episcopus Puerorum incipiat.

Deus in adiutorium meum intende.

Ant. Tecum principium.

Ps. Dixit Dominus (cix).

Capitulum. Vidi supra montem.

R. Centum quadraginta.

Hoc Responsorium ab vno solo Puero, scilicet Cancellario, incipiatur ad gradum chori, in capa serica, et suus versus ab omnibus pueris cantetur in superpelliceis in stacione puerorum, cum prosa, si placet, et eciam cum Gloria Patri.

V. Hij empti sunt.

Ympnus. Rex gloriose martirum. De Communi.

V. Mirabilis Deus.

Episcopus Puerorum incipiat antiphonam:

Ant. Ecce vidi Agnum stantem.

Ps. Magnificat.

Oracio. Deus, cuius hodierna.

Dicta oracione, omnes pueri loco Benedicamus dicant Verbum Patris.

Ant. ad gradum altaris.

Et chorus totum respondeant.

⸿ In Die S. Thomae Archiepiscopi Martyris.

Ad Vesperas, post memoriam de S. Johanne, accipiat cruciferarius baculum Episcopi Puerorum, et cantet antiphonam Princeps ecclesie, sicut ad primas uesperas.

Similiter Episcopus Puerorum benedicat populum supradicto modo.

Et sic compleatur seruicium (officium Puerorum) huius diei.

II. The York Computus.

[I have expanded the following document from the copy printed with all the contractions by Dr. E. F. Rimbault in The Camden Miscellany (C.S.), vii (1875), 31. The original roll was in the possession of the late Canon Raine.]

Compotus Nicholay de Newerk custodis bonorum Johannis de Cave Episcopi Innocencium Anno domini etc. nonagesimo sexto.

Clausura.

In primis receptum de xij denariis receptis in oblacione die Nativitatis domini. Et de xxiiij solidis j denario receptis in oblacione die Innocentium et j cochleare argenteum ponderis xxd. et j annulum argenteum cum bursa cerica eodem die ad missam. Et de xxd. rec. de Magistro Willelmo de Kexby precentore. Et de ijs. rec. de Magistro Johanne de Schirburne cancellario. Et de vjs. viijd. rec. de Magistro Johanne de Newton thesaurario ad Novam. Et de vjs. viijd. rec. de Magistro Thoma Dalby archidiacono Richmunde. Et de vjs. viijd. rec. de Magistro Nicholao de Feriby. Et de vjs. viijd. rec. de Magistro Thoma de Wallworthe.

Summa lvs. vd.

Villa.

Item rec. de vjs. viijd. rec. de Domino Abbate Monasterii beatae Mariae virginis extra Muros Eboraci. Et de iijs. iiijd. rec. de Magistro Willelmo de Feriby Archidiacono Estridinge.

Summa xs.

Patria.

Item de iijs. iiijd. rec. de domino Thoma Ugtreht milite. Et de ijs. rec. de priore de Kyrkham. Et de vjs. viijd. rec. de priore de Malton. Et de xxs. rec. de comitissa de Northumbria et j anulum aureum. Et de vjs. viijd. de priore de Bridlyngtone. Et de iijs. iiijd. de priore de Watton. Et de iijs. iiijd. de rectore de Bayntone. Et de iijs. iiijd. de Abbate de Melsa. Et de xxd. rec. de priore de Feriby. Et de vjs. viijd. rec. de domino Stephano de Scrope. Et de ijs. de priore de Drax. Et de vjs. viijd. de Abbate de Selby. Et de iijs. iiijd. rec. de priore de Pontefracte. Et de vjs. viijd. rec. de priore Sancti Oswaldi. Et de iijs. iiijd. rec. de priore de Munkbretton. Et de vjs. viijd. rec. de domino Johanne Depdene. Et de vjs. viijd. rec. de domina de Marmeon et j anulum aureum cum bursa cerica. Et de iijs. iiijd. de domina de Harsay. Et de vjs. viijd. de domina de Rosse. Et de ijs. rec. de Abbate Ryavalli. Et de ijs. rec. de Abbate Bellalandi. Et de ijs. rec. de priore de Novoburgo. Et de xxd. rec. de priore de Marton.

Summa v lib. xs.

Summa totalis Receptorum viij lib. xvs. vd.

De quibus dictus Nicholaus compotat.

Expensae infra civitatem.

Ad ‘O virgo virginum.’ In pane pro speciebus jd. In cervisia vjd.

Item in sua Cena. In pane vijd. Et in pane dominico iiijd. In cervisia xxjd. In carne vitulorum et mutulorum ixd. obolus. In sawcetiis iiijd. In ij anatibus iiijd. In xij gallinis ijs. vjd. In viij wodkoks et j pluver ijs. ijd. In iij dos̄ et x feldfars xixd. In parvis avibus iijd. In vino ijs. iijd. In diversis speciebus xjd. In lx wardons vd. ob. In melle ijd. ob. In cenapio jd. In ij libris candelorum ijd. ob. In floure ijd. In focali jd. ob. Item coco vjd.

Summa xvs. vjd. ob.

Item die Innocentium ad cenam. In pane iijd. In cervisia vd. In carne vitulorum et mutulorum vijd. In pipere et croco jd.

Diebus veneris et sabbati nichil quia non visitarunt.

Item dominica prima sequentibus diebus lunae Martis Mercurii nichil quia non visitarunt.

Die Jovis seu die Octavarum Innocentium inierunt versus Kexby ad dominum de Ugtrehte et revenerunt ad cenam. In pane ijd. In cervisia iiijd. In carne vd.

Diebus veneris et sabbati nichil quia non visitarunt.

Dominica ija seu die Sancti Willelmi devillaverunt. In pane ad Jantaculum ijd. In cervisia iijd. In carne vd.

Die lunae cum ebdomade sequente nichil quia extra villam.

Dominica iija cum ebdomade sequente extra villam.

Die sabbati revenerunt ad cenam. In pane jd. ob. In cervisia iijd. In lacte et piscibus iijd.

Dominica iiija nichil.

Die lunae inierunt ad scolas et post Jantaculum devillaverunt. In pane ijd. In cervisia iijd. ob. In carne vijd.

Die sabbati revenerunt ad cenam. In pane ijd. ob. In cervisia ijd. In piscibus vjd.

Dominica va usque ad finem Purificationis nichil.

Summa vs. vijd. ob.

Variae expensae per totam viam.

In primis. In zona empta pro episcopo iijd. In emendacione pilii sui jd. In pane equino ante arreptum itineris ijd. In oblacione apud Bridlyngtone ijd. In elemosina ibidem jd. In ferilay apud Melsam iiijd. In ferilay apud Drax iiijd. In pane equino apud Selby iiijd. Item barbitonsori jd. In j garth apud Bridlyngton jd. In emendacione j garth ibidem ob. In ij pectinibus equinis emptis apud Bridlyngtone et Eboracum iiijd. In j garth apud Beverlacum jd. In ferracione equorum apud Feriby viijd. ob. In emendacione j garth ob. In cena apud Ledes xvijd. In feno et avena ibidem xiijd. Item in cena apud Riplay xvjd. In feno et avena ibidem xijd. ob. In ferracione equorum apud Fontans iiijd. In ferilay versus Harlsay iiijd. In bayting apud Allertone vjd. In vino pro episcopo viijd. In pane et feno equorum apud Helmslay vjd. In ferracione equorum apud Novumburgum iijd.

Summa xs. vijd.

Variae expensae ad usum episcopi infra civitatem.

In primis. In j torchio empto ponderis xij lib. iiijs. iijd. In j pilio ixd. In j pari cirothecarum linearum iijd. In j pari manicarum iijd. In j pari cultellorum xiiijd. In j pari calcarium vd. Item pro factura robae xviijd. In furura agnina empta pro supertunica ijs. vjd. In fururis ex convencione vjs. In tortricidiis per totum tempus viijd. In carbone marino vijd. In carbone ligneo xd. In paris candelorum iiijd. ob. In xxviij paribus cirothecarum emptis pro vicariis et magistris scolarum iijs. iiijd. ob. Item pro emendacione capae cericae ijd.

Summa xxiijs. jd.

Stipendia servientium et equorum.

In primis Nicholao de Newsome tenori suo xiijs. iiijd. Et eidem pro suo equo conducto ijs. Item Roberto Dawtry senescallo vjs. viijd. Et pro predicationibus ejusdem in capella ijs. jd. ob. Item Johanni Baynton cantanti medium xs. Item Johanni Grene vs. Item Johanni Ellay iijs. iiijd. Item Johanni Schaptone servienti eidem cum ij equis suis xs. ijd. Item Thomae Marschale pro j equo iijs. iiijd. Item j sellare pro j equo iijs. vjd. Item pistori pro j equo iijs. vjd. Item Ricardo Fowler pro ij equis vs.

Summa lxvijs. xjd. ob.

Feoda ministrorum in ecclesia ministrancium.

In primis succentori vicariorum ijs. Subcancellario xijd. Item cerae puerorum xijd. Item clericis de vestibus xijd. Item sacristis xijd. Item pro ornacione cathedrae episcopalis iiijd. Item in ligno pro stallis iiijd. Item in denariis communibus xviijd. Item custodi choristarum iijs. iiijd.

Summa xjs. vjd.

Summa totalis Expensarum vj lib. xiiijs. xd. ob. Et sic Recepta excedunt expensas xls. vjd. ob. ad usum Episcopi.

N WINTER PROHIBITIONS

I. 190-200. Tertullian.

[From De Idololatria (Tertulliani Opera, ed. A. Reifferscheid and G. Wissowa, in Corpus Script. Eccles. xx; P. L. i. 674). Part of the argument of c. 15 is repeated in De Corona Militari, c. 13 (P. L. ii. 97). In De Fuga in Persecutione, c. 13 (P. L. ii. 119), bribes given by Christians to avoid persecution are called ‘saturnalitia’ given to soldiers.]

c. 10. [de ludimagistris]. Ipsam primam novi discipvli stipem Minervae et honori et nomini consecrat ... quam Minervalia Minervae, quam Saturnalia Saturni, quae etiam serviculis sub tempore Saturnalium celebrari necesse est. Etiam strenuae captandae et septimontium, et Brumae et carae cognationis honoraria exigenda omnia, Florae scholae coronandae: flaminicea et aediles sacrificant creati; schola honoratur feriis; idem fit idolo natali: omnis diaboli pompa frequentatur. Quis haec competere Christiano existimabit, nisi qui putabit convenire etiam non magistris?

c. 14. Quemadmodum, inquit, omnibus per omnia placeo, nimirum Saturnalia et Kalendas Ianuarias celebrans hominibus placebat? ... Sabbata, inquit, vestra et numenias et ceremonias odit anima mea; nobis, quibus sabbata extranea sunt et numeniae et feriae a deo aliquando dilectae, Saturnalia et Ianuariae et Brumae et Matronales frequentantur, munera commeant et strenae, consonant lusus, convivia constrepunt.

c. 15. Sed luceant, inquit, opera vestra; at nunc lucent tabernae et ianuae nostrae, plures iam invenias ethnicorum fores sine lucernis et laureis, quam Christianorum ... ergo, inquis, honor dei est lucernae pro foribus et laurus in postibus? ... certi enim esse debemus, si quos latet per ignorantiam litteraturae saecularis, etiam ostiorum deos apud Romanos, Cardeam a cardinibus appellatam et Forculum a foribus, et Limentinum a limine et ipsum Ianum a ianua ... si autem sunt qui in ostiis adorantur, ad eos et lucernae et laureae pertinebunt; idolo feceris, quicquid ostio feceris ... scis fratrem per visionem eadem nocte castigatum graviter, quod ianuam eius subito adnuntiatis gaudiis publicis servi coronassent. Et tamen non ipse coronaverat aut praeceperat; nam ante processerat et regressus reprehenderat factum ... accendant igitur quotidie lucernas, quibus lux nulla est; affigant postibus lauros postmodum arsuras, quibus ignes imminent; illis competunt et testimonia tenebrarum et auspicia poenarum. Tu lumen es mundi et arbor virens semper; si templis renuntiasti, ne feceris templum ianuam tuam, minus dixi; si lupanaribus renuntiasti, ne induaris domui tuae faciem novi lupanaris.

II. 190-200. Tertullian.

[Apologeticus, c. 42 in P. L. i. 492.]

Sed si ceremonias tuas non frequento, attamen et illa die homo sum. Non lavo sub noctem Saturnalibus, ne et noctem et diem perdam: attamen lavo et debita hora et salubri.

III. †348. Prudentius.

[Contra Symmachum, i. 237 in P. L. lx. 139.]

IV. †370. Pacianus, Bishop of Barcelona.

[Pacianus, Paraenesis ad Poenitentiam (P. L. xiii. 1081). Jerome, de Viris illustribus, c. 106 (P. L. xxiii. 703), says of Pacianus, ‘scripsit varia opuscula, de quibus est Cervus.’]

Hoc enim, puto, proximus Cervulus ille profecit, ut eo diligentius fieret, quo impressius notabatur.... Puto, nescierant Cervulum facere, nisi illis reprehendendo monstrassem.

V. 374-397. St. Ambrose.

[From De Interpellatione Job et David, ii. 1 (P. L. xiv. 813), concluding a passage on the cervus as a type of David and of Christ. The Benedictine editors think that if the allusion were to the Cervulus, St. Ambrose would have reprobated it. But in any case it is only a passing allusion.]

Sed iam satis nobis in exordio tractatus, sicut in principio anni, more vulgi, cervus allusit.

VI. 380-397. St. Chrysostom.

[Oratio Kalendis Habita (P. G. xlviii. 953). A sermon preached at Antioch.]

Ἀλλὰ πρὸς ἕτερα κατεπείγοντα ἡμῖν ὁ λόγος ὥρμηται, τὰ σήμερον ὑπὸ τῆς πόλεως ἁπάσης ἁμαρτηθέντα ... καὶ γὰρ καὶ ἡμῖν πόλεμος συνέστηκε νῦν ... δαιμόνων πομπευσάντων ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς. αἱ γὰρ διαβολικαὶ παννυχίδες αἱ γινόμεναι τήμερον, καὶ τὰ σκώμματα, καὶ αἱ λοιδορίαι, καὶ αἱ χορεῖαι αἱ νυκτεριναί, καὶ ἡ καταγέλαστος αὕτη κωμῳδία, παντὸς πολεμίου χαλεπώτερον τὴν πόλιν ἡμῶν ἐξῃχμαλώτισαν ... περιχαρὴς ἡμῖν ἡ πόλις γέγονε καὶ φαιδρά, καὶ ἐστεφάνωται, καὶ καθάπερ γυνὴ φιλόκοσμος καὶ πολυτελής, οὕτως ἡ ἀγορὰ φιλοτίμως ἐκαλλωπίσατο σήμερον, χρυσία περιτιθεμένη, καὶ ἱσμάτια πολυτελῆ, καὶ ὑποδήματα, καὶ ἕτερά τινα τοιαῦτα, τῶν ἐν τοῖς ἐργαστηρίοις ἐκάστου τῇ τῶν οἰκείων ἔργων ἐπιδείξει τὸν ὁμότεχνον παραδραμεῖν φιλονεικοῦντος. Ἀλλ’ αὕτη μὲν ἡ φιλοτιμία, εἰ καὶ παιδικῆς ἐστι διανοίας, καὶ ψυχῆς οὐδὲν μέγα οὐδὲ ὑψηλὸν φανταζομένης, ἀλλ’ ὅμως οὐ τοσαύτην ἐπισύρεται βλάβην.... Ἀλλ’, ὅπερ ἔφην, οὐ τοσούτων ἐγκλημάτων ἀξία αὕτη ἡ φιλοτιμία· οἱ δὲ ἐν τοῖς καπηλείοις ἀγῶνες γινόμενοι τήμερον, οὗτοι μὲν μάλιστα ὀδυνῶσι, καὶ ἀσωτίας καὶ ἀσεβείας ἐμπεπλημένοι πολλῆς· ἀσεβείας μέν, ὅτι παρατηροῦσιν ἡμέρας οἱ ταῦτα ποιοῦντες, καὶ οἰωνίζονται, καὶ νομίζουσιν, εἰ τὴν νουμηνίαν τοῦ μηνὸς τούτου μεθ’ ἡδονῆς καὶ εὐφροσύνης ἐπιτελέσαιεν, καὶ τὸν ἅπαντα τοιοῦτον ἕξειν ἐνιαυτόν· ἀσωτίας δὲ, ὅτι ὑπὸ τὴν ἕω γυναῖκες καὶ ἄνδρες φιάλας καὶ ποτήρια πληρώσαντες μετὰ πολλῆς τῆς ἀσωτίας τὸν ἄκρατον πίνουσι.... Ταῦτα ἀπὸ νουμηνίας φιλοσόφει, ταῦτα ἀπὸ τῆς περιόδου τῶν ἐνιαυτῶν ἀναμιμνήσκου.... Τὸ παρατηρεῖν ἡμέρας οὐ Χριστιανικῆς φιλοσοφίας, ἀλλ’ Ἑλληνικῆς πλάνης ἐστίν.... Οὐδὲν ἔχεις κοινὸν πρὸς τὴν γῆν, ἔνθα ἡλίου δρόμοι, καὶ περίοδοι, καὶ ἡμέραι.... Τὸ πρὸς ἡμέρας ἐπτοῆσθαι τοιαύτας, καὶ πλείονα ἐν αὐταῖς δέχεσθαι ἡδονήν, καὶ λύχνους ἅπτειν ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς, καὶ στεφανώματα πλέκειν, παιδικῆς ἀνοίας ἐστίν.... Μὴ τοίνυν ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς ἀνακαύσῃς πῦρ αἰσθητόν, ἀλλ’ ἐπὶ τῆς διανοίας ἄναψον φῶς πνευματικόν.... Μὴ τὴν θύραν τῆς οἰκίας στεφανώσῃς, ἀλλὰ τοιαύτην ἐπίδειξαι πολιτείαν, ὥστε τὸν τῆς δικαιοσύνης στέφανον σῇ κεφαλῇ παρὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ δέξασθαι χειρός.... Ὅταν ἀκούσῃς θορύβους, ἀταξίας καὶ πομπὰς διαβολικάς, πονηρῶν ἀνθρώπων καὶ ἀκολάστων τὴν ἀγορὰν πεπληρωμένην, οἴκοι μένε, καὶ τῆς ταραχῆς ἀπαλλάττου ταύτης, καὶ ἔμεινας εἰς δόξαν Θεοῦ.

VII. 380-397. St. Chrysostom.

[Concio de Lazaro 1 (P. L., xlviii. 963). Preached at Antioch on the day after No. vi.]

Τὴν χθὲς ἡμέραν, ἑορτὴν οὖσαν σατανικήν, ἐποιήσατε ὑμεῖς ἑορτὴν πνευματικήν ... Διπλοῦν τούνυν οὕτω τὸ κέρδος ὑμῖν γέγονεν, ὅτι καὶ τῆς ἀτάκτου τῶν μεθυόντων ἀπηλλάγητε χορείας, καὶ σκιρτήματα ἐσκιρτήσατε πνευματικά, πολλὴν εὐταξίαν ἔχοντα· καὶ μετέσχετε κρατῆρος, οὐκ ἄκρατον ἐκχέοντος, ἀλλὰ διδασκαλίας πεπληρωμένου πνευματικῆς· καὶ αὐλὸς ἐγένεσθε καὶ κιθάρα τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ· καὶ τῶν ἄλλων τῷ διαβόλῳ χορευόντων, ὑμεῖς ... ἐδώκατε τῷ Πνεύματι κροῦσαι τὰς ὑμετέρας ψυχάς.

VIII. 388. St. Jerome.

[Comm. in Ephes. vi. 4 in P. L. xxvi. 540.]

Legant episcopi atque presbyteri, qui filios suos saecularibus litteris erudiunt, et faciunt comoedias legere, et mimorum turpia scripta cantare, de ecclesiasticis forsitan sumptibus eruditos; et quod in corbonam pro peccato virgo aut vidua, vel totam substantiam suam effundens quilibet pauper obtulerat, hoc kalendariam strenam, et Saturnalitiam sportulam et Minervale munus grammaticus, et orator, aut in sumptus domesticos, aut in templi stipes, aut in sordida scorta convertit.

IX. †396. Asterius of Amasea.

[Sermo adv. Kal. Festum, in P. G. xl. 215.]

Δύο κατὰ ταυτὸν ἑορταὶ συνέδραμον ἐπὶ τῆς χθιζῆς καὶ τῆς ἐνεστώσης ἡμέρας, οὐ σύμφωνοί τε καὶ ἀδελφοί, πᾶν δὲ τοὐναντίον ἐχθρῶς τε καὶ ἐναντίως ἔχουσαι πρὸς ἀλλήλας. Ἡ μὲν γὰρ ἐστι τοῦ ἔξωθεν συρφετοῦ, πολὺ συνάγουσα τοῦ μαμωνᾶ τὸ ἀργύριον ... φιλεῖται μὲν τὸ στόμα, ἀγαπᾶται δὲ τὸ νόμισμα· τὸ σχῆμα διαθέσεως, καὶ τὸ ἔργον πλεονεξίας ... τὰ δὲ ἄλλα πῶς ἄν τις εἴποι; μὴ καὶ ἐκκαλυψάμενος γυναικίζεται ὁ ἀριστεύς; κ.τ.λ.

X. 387-430. St. Augustine.

[Sermo cxcviii in P. L. xxxviii. 1024. In Sermones cxcvi and cxcvii Augustine also attacks the Calends, but in more general terms.]

Et modo si solemnitas gentium, quae fit hodierno die in laetitia saeculi atque carnali, in strepitu vanissimarum et turpissimarum cantionum, in conviviis et saltationibus turpibus, in celebratione ipsius falsae festivitatis, si ea quae agunt gentes non vos delectent, congregabimini ex gentibus.... Qui ergo aliud credit, aliud sperat, aliud amat, vita probet, factis ostendat. Acturus es celebrationem strenarum, sicut paganus, lusurus alea, et inebriaturus te: quomodo aliud credis, aliud speras, aliud amas?... Noli te miscere gentibus similitudine morum atque factorum. Dant illi strenas, date vos eleemosynas. Avocantur illi cantionibus luxuriarum, avocate vos sermonibus scripturarum: currunt illi ad theatrum, vos ad ecclesiam; inebriantur illi, vos ieiunate. Si hodie non potestis ieiunare, saltem cum sobrietate prandete.... Sed dicis mihi; quando strenas do, mihi accipio et ego. Quid ergo, quando das pauperi, nihil accipis?... Etenim illa daemonia delectantur canticis vanitatis, delectantur nugatorio spectaculo, et turpitudinibus variis theatrorum, insania circi, crudelitate amphitheatri, certaminibus animosis eorum qui pro pestilentibus hominibus lites et contentiones usque ad inimicitias suscipiunt, pro mimo, pro histrione, pro pantomimo, pro auriga, pro venatore. Ista facientes, quasi thura ponunt daemoniis de cordibus suis.

XI. †400. Severian.

[Homilia de Pythonibus et Maleficis (Mai, Spicilegium Romanum, x. 222). The author’s name is given as Severian. A Severian was bishop of Gabala in Syria †400, a prolific preacher and an opponent of St. Chrysostom in Constantinople. It seems, however, a little hazardous to ascribe to him a Latin homily.]

Ecce veniunt dies, ecce kalendae veniunt, et tota daemonum pompa procedit, idolorum tota producitur officina, et sacrilegio vetusto anni novitas consecratur. Figurant Saturnum, faciunt Iovem, formant Herculem, exponunt cum venantibus suis Dianam, circumducunt Vulcanum verbis haletantem turpitudines suas, et plura, quorum, quia portenta sunt, nomina sunt tacenda; quorum deformitates quia natura non habet, creatura nescit, fingere ars laborat. Praeterea vestiuntur homines in pecudes, et in feminas viros vertunt, honestatem rident, violant iudicia, censuram publicam rident, inludunt saeculo teste, et dicunt se facientes ista iocari. Non sunt ioca, sed sunt crimina. In idola transfiguratur homo. Et, si ire ad idola crimen est, esse idolum quid videtur?... Namque talium deorum facies ut pernigrari possint, carbo deficit; et ut eorum habitus pleno cumuletur horrore, paleae, pelles, panni, stercora, toto saeculo perquiruntur, et quidquid est confusionis humanae, in eorum facie collocatur.

XII. 408-410. St. Jerome.

[Comm. in Isaiam, lxv. 11 (P. L. xxiv. 638).]

Et vos qui dereliquistis Dominum, et obliti estis montem sanctum meum. Qui ponitis fortunae mensam et libatis super eam.... Est autem in cunctis urbibus, et maxime in Aegypto, et in Alexandria idololatriae vetus consuetudo, ut ultimo die anni et mensis eorum qui extremus est, ponant mensam refertam varii generis epulis, et poculum mulso mixtum, vel praeteriti anni, vel futuri fertilitatem auspicantes. Hoc autem faciebant Israelitae, omnium simulacrorum portenta venerantes: et nequaquam altari victimas, sed huiusce modi mensae liba fundebant.

XIII. †412-†465. Maximus of Turin.

[Homilia ciii, de Calendis Gentilium (P. L. lvii. 491).]

Bene quodammodo Deo providente dispositum est, ut inter medias gentilium festivitates Christus Dominus oriretur, et inter ipsas tenebrosas superstitiones errorum veri luminis splendor effulgeret.... Quis enim sapiens, qui dominici Natalis sacramentum colit, non ebrietatem condemnet Saturnalium, non declinet lasciviam calendarum?... Sunt plerique, qui trahentes consuetudinem de veteri superstitione vanitatis, calendarum diem pro summa festivitate procurent; et sic laetitiam habere velint, ut sit magis illis tristitia. Nam ita lasciviunt, ita vino et epulis satiantur, ut qui toto anno castus et temperans fuerit, illa die sit temulentus atque pollutus; et quod nisi ita fecerit, putet perdidisse se ferias; quia non intelligit per tales se ferias perdidisse salutem. Illud autem quale est, quod surgentes mature ad publicum cum munusculo, hoc est, cum strenis unusquisque procedit; et salutaturus amicos, salutat praemio antequam osculo? ... Adhuc et ipsam munificentiam strenas vocant, cum magis strenuum, quod——cogitur.... Hoc autem quale est quod, interposita die, tali inani exordio, velut incipientes vivere, aut auspicia colligant, omniaque perquirant; et exinde totius anni sibi vel prosperitatem, vel tristitiam metiuntur? ... Hoc autem malis suis addunt, ut quasi de auspicatione domum redeuntes ramusculos gestent in manibus, scilicet pro omine, ut vel onusti ad hospitium redeant.

XIV. †412-†465. Maximus of Turin.

[Homilia xvi, de Cal. Ian. (P. L. lvii. 255).]

Quamquam non dubitem vos ... universas calendarum supervenientium vanitates declinare penitus et horrere ... necessarium, nec superfluum reor ... precedentium patrum vobis repetantur alloquia.... Et illorum gravior atque immedicabilis languor est, qui superstitionum furore et ludorum suavitate decepti sub specie sanitatis insaniunt. An non omnia quae a ministris daemonum illis aguntur diebus falsa sunt et insana, cum vir, virium suarum vigore mollito, totum se frangit in feminam, tantoque illud ambitu atque arte agit, quasi poeniteat illum esse, quod vir est? Numquid non universa ibi falsa sunt et insana, cum se a Deo formati homines, aut in pecudes, aut in feras, aut in portenta transformant? Numquid non omnem excedit insaniam, cum decorem vultus humani Dei specialiter manibus in omnem pulchritudinem figuratum, squalore sordium et adulterina foeditate deturpant? ... Post omnia, ad offensionis plenitudinem, dies ipsos annum novum vocant.... Novum annum Ianuarias appellant calendas, cum vetusto semper errore et horrore sordescant. Auspicia etiam vanissimi colligere se dicunt, ac statum vitae suae inanibus indiciis aestimantes, per incerta avium ferarumque signa imminentis anni futura rimantur.

XV. †412-†465. Maximus of Turin?

[Sermo vi, de Cal. Ian. (P. L. lvii. 543). The Sermo is ascribed to Maximus in three good MSS. and the style agrees with his. Other MSS. give it to St. Augustine or St. Ambrose, and it is printed in the Benedictine edition of the latter’s works (Sermo vii. in P. L. xvii. 617). The editors, however, do not think it his.]

Est mihi adversus plerosque vestrum, fratres, querela non modica: de iis loquor qui nobiscum natale Domini celebrantes gentilium se feriis dediderunt, et post illud coeleste convivium superstitionis sibi prandium praepararunt.... Quomodo igitur potestis religiose Epiphaniam Domini procurare, qui Iani calendas quantum in vobis est devotissime celebratis? Ianus enim homo fuit unius conditor civitatis, quae Ianiculum nuncupatur, in cuius honore a gentibus calendae sunt Ianuariae nuncupatae; unde qui calendas Ianuarias colit peccat, quoniam homini mortuo defert divinitatis obsequium. Inde est quod ait Apostolus: Dies observastis, et menses, et tempora, et annos; timeo ne sine causa laboraverim in vobis. Observavit enim diem et mensem qui his diebus aut non ieiunavit, aut ad Ecclesiam non processit. Observavit diem qui hesterna die non processit ad ecclesiam, processit ad campum. Ergo, fratres, omni studio gentilium festivitatem et ferias declinemus, ut quando illi epulantur et laeti sunt, nunc nos simus sobrii, atque ieiuni, quo intelligant laetitiam suam nostra abstinentia condemnari.

XVI. Fifth century. St. Peter Chrysologus.

[Sermo clv in P. L. lii. 609.]

Ubi nostram Christus pie natus est ad salutem, mox diabolus divinae bonitati numerosa genuit et perniciosa portenta, ut ridiculum de religione componeret, in sacrilegium verteret sanctitatem.... Quorum formant adulteria in simulacris, quorum fornicationes imaginibus mandant, quorum titulant incesta picturis, quorum crudelitates commendant libris, quorum parricidia tradunt saeculis, quorum impietates personant tragoediis, quorum obscaena ludunt, hos qua dementia deos crederent, nisi quia criminum desiderio, amore scelerum possidentur, deos exoptant habere criminosos?... Haec diximus, quare gentiles hodie faciant deos suos talia committere, quae sustinemus, et faciant tales qui videntibus et horrori sunt et pudori; faciant ut eos aliquando et ipsi qui faciunt horreant et relinquant, et Christiani glorientur a talibus se liberatos esse per Christum: si modo non eorum ex spectaculis polluantur.... Et si tanta est de assensione damnatio, quis satis lugeat eos qui simulacra faciunt semetipsos?... Qui se deum facit, Deo vero contradictor existit; imaginem Dei portare noluit, qui idoli voluerit portare personam; qui iocari voluerit cum diabolo, non poterit gaudere cum Christo.... Abstrahat ergo pater filium, servum dominus, parens parentem, civem civis, homo hominem, Christianus omnes qui se bestiis compararunt, exaequarunt iumentis, aptaverunt pecudibus, daemonibus formaverunt.

XVII. 470-542. Caesarius of Arles?

[Sermo Pseud.-Augustin. cxxix de Kal. Ian. in P. L. xxxix. 2001. Parts of this sermon are reproduced ‘mutatis mutandis’ in the eighth-century Frankish Homilia de Sacrilegiis (§§ 23-26), edited by Caspari (cf. No. xxxix, below), and also in a MS. homily, De Kalendis Ianuariis, in Cod. Lat. Monac. 6108 (tenth century), f. 48ᵛ. The rest of that homily is mainly from Maximus Taurinensis, Hom. 16 (No. xiv, above). And nearly the whole of the present Sermo is included in the Homiliarium of Burchardus of Würzburg and printed from his MS. by Eckart, Francia Orientalis, i. 837.

On the date and authorship of the Sermo, cf. Caspari, 67. It is ascribed to Augustine by a Codex Colbertinus. His editors, Blancpain and Coutant, treat it as not his (a) on account of the difference of style, (b) on account of the reference to the ieiunium prescribed by the sancti antiqui patres (i.e. amongst others, Augustine himself: cf. No. x). A Codex Aceiensis ascribes it to Faustinus (i.e. Faustus of Raji), and this is accepted by the Bollandists (Acta SS. Ian. i. 2), and by Eckart, op. cit. i. 433. Finally a codex Navarricus assigns it to Maxentius. This can hardly be the Scythian monk of that name (†520). Caspari suggests that there has been a scribal error. The sermo is headed ‘De natali Domini. In calendis ianuariis.’ There is nothing about the Nativity in it, and possibly a Nativity sermon and the author’s name of the Kalends sermon which followed it have dropped out. He also thinks Maximus Taurinensis may be meant. However Caspari finally agrees with Blancpain and Coutant, that the style and the allusion to the triduum ieiunii so closely resembling that of the Council of Tours (No. xxii) point to a writer of the first half of the sixth century, and that he may very likely be Caesarius of Arles, who, as his Vita (cf. No. xx) states, did preach against the Kalends.]

Dies calendarum istarum, fratres carissimi, quas Ianuarias vocant, a quodam Iano homine perdito ac sacrilego nomen accepit. Ianus autem iste dux quidam et princeps hominum paganorum fuit: quem imperiti homines et rustici dum quasi regem metuunt, colere velut Deum coeperunt.... Diem ergo calendarum hodiernarum de nomine Iani, sicut iam dictum est, nuncuparunt: atque ut ei homini divinos honores conferre cupiebant, et finem unius anni et alterius initium deputarunt. Et quia apud illos Ianuariae calendae unum annum implere, et alterum incipere dicebantur, istum Ianum quasi in principio ac termino posuerunt, ut unum annum implere, alterum incipere diceretur. Et hinc est, quod idolorum cultores ipsi Iano duas facies figurarunt.... Hinc itaque est quod istis diebus pagani homines perverso omnium rerum ordine obscenis deformitatibus teguntur; ut tales utique se faciant qui colunt, qualis est iste qui colitur. In istis enim diebus miseri homines, et, quod peius est, aliqui baptizati, sumunt formas adulteras, species monstrosas, in quibus quidem sunt quae primum pudenda, aut potius dolenda sunt. Quis enim sapiens poterit credere, inveniri aliquos sanae mentis qui cervulum facientes, in ferarum se velint habitum commutare? Alii vestiuntur pellibus pecudum; alii assumunt capita bestiarum, gaudentes et exsultantes, si taliter se in ferinas species transformaverint, ut homines non esse videantur.... Iamvero illud quale et quam turpe est, quod viri nati tunicis muliebribus vestiuntur, et turpissima demum demutatione puellaribus figuris virile robur effeminant, non erubescentes tunicis muliebribus inserere militares lacertos: barbatas facies praeferunt, et videri feminae volunt.... Sunt enim qui calendis ianuariis auguria observant, ut focum de domo sua, vel aliud quodcumque beneficium, cuicumque petenti non tribuant. Diabolicas etiam strenas, et ab aliis accipiunt, et ipsi aliis tradunt. Aliqui etiam rustici, mensulas in ista nocte quae praeteriit, plenas multis rebus, quae ad manducandum sunt necessariae, componentes, tota nocte sic compositas esse volunt, credentes quod hoc illis calendae ianuariae praestare possint, ut per totum annum convivia illorum in tali abundantia perseverent.... Qui enim aliquid de paganorum consuetudine in istis diebus observare voluerint, timendum est ne eis nomen christianum prodesse non possit. Et ideo sancti antiqui patres nostri considerantes maximam partem hominum diebus istis gulae vel luxuriae deservire, et ebrietatibus et sacrilegis saltationibus insanire, statuerunt in universum mundum, ut per omnes Ecclesias publicum indiceretur ieiunium.... Ieiunemus ergo, fratres carissimi, in istis diebus.... Qui etiam in istis calendis stultis hominibus luxuriose ludentibus aliquam humanitatem impenderit, peccati eorum participem se esse non dubitet.

XVIII. ?470-542. Caesarius of Arles?

[Sermo Pseud.-Augustin. cxxx in P. L. xxxix. 2003. The authorship is generally taken to follow that of No. xvii, although a Fleury MS. ascribes it to Bp. Sedatus of Besiers †589.]

Sic enim fit ut stultae laetitiae causa, dum observantur calendarum dies aut aliarum superstitionum vanitas, per licentiam ebrietatis et ludorum turpem cantum, velut ad sacrificia sua daemones invitentur.... Quid enim est tam demens quam virilem sexum in formam mulieris, turpi habitu commutare? Quid tam demens quam deformare faciem, et vultus induere, quos ipsi etiam daemones expavescunt? Quid tam demens quam incompositis motibus et impudicis carminibus vitiorum laudes inverecunda delectatione cantare? indui ferino habitu, et capreae aut cervo similem fieri, ut homo ad imaginem Dei et similitudinem factus sacrificium daemonum fiat?... Quicunque ergo in calendis ianuariis quibuscunque miseris hominibus sacrilego ritu insanientibus, potius quam ludentibus, aliquam humanitatem dederint, non hominibus, sed daemonibus se dedisse cognoscant. Et ideo si in peccatis eorum participes esse non vultis, cervulum sive iuvencam⁠[703], aut alia quaelibet portenta, ante domos vestras venire non permittatis.... Sunt enim aliqui, quod peius est, quos ita observatio inimica subvertit, ut in diem calendarum si forte aut vicinis aut peregrinantibus opus sit, etiam focum dare dissimulent. Multi praeterea strenas et ipsi offerre, et ab aliis accipere solent. Ante omnia, fratres, ad confundendam paganorum carnalem et luxuriosam laetitiam, exceptis illis qui prae infirmitate abstinere non praevalent, omnes auxiliante Deo ieiunemus; et pro illis miseris qui calendas istas, pro gula et ebrietate, sacrilega consuetudine colunt, Deo, quantum possumus, supplicemus.

XIX. 470-542. Caesarius of Arles?

[Sermo Pseud.-Augustin. 265, De Christiano Nomine cum Operibus non Christianis, in P. L. xxxix. 2239.]

Licet credam quod illa infelix consuetudo ... iam ... fuerit ... sublata; tamen, si adhuc agnoscatis aliquos illam sordidissimam turpitudinem de hinnicula vel cervula exercere ... castigate.

XX. 470-542. Caesarius of Arles.

[Episcopi Cyprianus, Firminus et Viventius, Vita S. Caesarii Arelatensis, i. 5. 42; P. L. lxvii. 1021.]

Predicationes ... contra calendarum quoque paganissimos ritus ... fecit.

XXI. †554. Childebert.

[Constitutio Childeberti, De Abolendis Reliquiis Idolatriae, in Mansi, ix. 738; Boretius, i. 2.]

Noctes pervigiles cum ebrietate, scurrilitate, vel canticis, etiam in ipsis sacris diebus, pascha, natale Domini, et reliquis festivitatibus, vel adveniente die Dominico dansatrices per villas ambulare. Haec omnia, unde Deus agnoscitur laedi, nullatenus fieri permittimus.

XXII. 567. Council of Tours.

[Maassen, i. 121; Mansi, ix. 803.]

c. 18. [De ieiuniis monachorum]

Quia inter natale Domini et epyfania omni die festivitates sunt, idemque prandebunt excepto triduum illud, quod ad calcandam gentilium consuetudinem patris nostri statuerunt, privatas in kalendis Ianuarii fieri letanias, ut in ecclesia psalletur et ora octava in ipsis kalendis circumcisionis missa Deo propitio celebretur.

c. 23. Enimvero quoniam cognovimus nonnullos inveniri sequipedes erroris antiqui, qui Kalendas Ianuarii colunt, cum Ianus homo gentilis fuerit, rex quidam, sed esse Deus non potuit; quisquis ergo unum Deum Patrem regnantem cum Filio et Spiritu Sancto credit, non potest integer Christianus dici, qui super hoc aliqua custodit.

XXIII. 572-574. Martin of Braga.

[Martin von Bracara, De Correctione Rusticorum, ed. C. P. Caspari, Christiania, 1883.]

c. 10. Similiter et ille error ignorantibus et rusticis hominibus subrepit, ut Kalendas Ianuarias putent anni esse initium, quod omnino falsissimum est. Nam, sicut scriptura dicit, viii. kal. Aprilis in ipso aequinoctio initium primi anni est factum.

c. 11. ... Sine causa autem miser homo sibi istas praefigurationes ipse facit, ut, quasi sicut in introitu anni satur est et laetus ex omnibus, ita illi et in toto anno contingat. Observationes istae omnes paganorum sunt per adinventiones daemonum exquisitae.

c. 16. ... Vulcanalia et Kalendas observare, menses ornare, lauros ponere, pedem observare, effundere [in foco] super truncum frugem et vinum, et panem in fontem mittere, quid est aliud nisi cultura diaboli?

XXIV. †560. Martin, Bishop of Braga.

[Quoted in the Decretum Gratiani, Pars ii, Causa 26, Quaestio 7, c. 13 (C. I. Can. ed. Friedberg, i. 1044), as from ‘Martinus Papa,’ or ‘Martinus Bracarensis’ [c. 74]. Mansi, ix. 857, gives the canon with a reference to C. of Laodicea, c. 39, which is a more general decree against taking part in Gentile feasts. Burchardus, x. 15, quotes it ‘ex decreto Martialis papae.’ Martin of Braga ob. 580. His Capitula are collected from the councils of Braga and the Great Councils. Caspari, Martin von Bracara’s De Con. Rusticorum, xl, thinks that several of them, including c. 74, were his own additions.]

Non licet iniquas observationes agere calendarum, et otiis vacare gentilibus, neque lauro aut viriditate arborum cingere domos: omnis enim haec observatio paganismi est.

XXV. 573-603. Council of Auxerre.

[Maassen, i. 179.]

c. 1. Non licet kalendis Ianuarii vetolo aut cervolo facere vel streneas diabolicas observare, sed in ipsa die sic omnia beneficia tribuantur, sicut in reliquis diebus.

c. 5. Omnino inter supra dictis conditionibus pervigilias, quos in honore domini Martini observant, omnimodis prohibite.

c. 11. Non licet vigilia paschae ante ora secunda noctis vigilias perexpedire, quia ipsa nocte non licet post media nocte bibere, nec natale Domini nec reliquas sollemnitates.

XXVI. 6th cent. St. Samson, Bishop of Dôle.

[Anonymi Vita S. Samsonis, ii. 13 (Acta S. S. Iulii, vi. 590).]

Nam cum quodam tempore in Resia insula praedicaret, veniente per annuam vertiginem Kalenda Ianuaria, qua homines supradictae insulae hanc nequam solemnem inepte iuxta patrum abominabilem consuetudinem prae ceteris sane celebrare consueverant, ille providus spiritu ob duritiam eorum mitigandam, convenire eos omnes in unum fecit, ut, Deo revelante, sermo ad detestanda tam gravia mala sit. Tum hi omnes verum de eo amantes, pravos ritus anathematizaverunt, ac verum iuxta praecepta tenus sine suscipere spoponderunt. Ille nihilominus in Domino secundum Apostolos gaudens, omnes parvulos qui per insulam illam ob hanc nefariam diem discurrebant, vocavit ad se, eisque singulis per sobriam vocem mercedem nummismunculi auro quod est mensura domuit, praecipiens in nomine Domini, ne ulterius ab illis haec sacrilega consuetudo servaretur. Quod ita Deo operante factum est, ut usque hodie ibidem spiritales ioci eius solide et catholice remanserint.

XXVII. 588-659. St. Eligius of Rouen?

[Sermo in Vita Eligii of Audoënus of Rouen (P. L. lxxxvii. 524). According to E. Vacandard in R. des Questions historiques, lxiv. 471, this is largely a compilation from the sermons of St. Caesarius of Arles.]

Nullus in Kalendis Ianuarii nefanda et ridiculosa, vetulas aut cervulos, aut iotticos⁠[704] faciat, neque mensas supra noctem componat, neque strenas aut bibitiones superfluas exerceat.

XXVIII. †636. St. Isidore of Seville.

[De Ecclesiasticis Officiis, i. 41; De Ieiunio Kalendarum Ianuariarum (P. L. lxxxiii. 774). This is the chief source of the similar passage in the ninth-century Pseudo-Alcuin, De Div. Offic. c. 4 (P. L. ci. 1177).]

1. Ieiunium Kalendarum Ianuariarum propter errorem gentilitatis instituit Ecclesia. Ianus enim quidam princeps paganorum fuit, a quo nomen mensis Ianuarii nuncupatur, quem imperiti homines veluti Deum colentes, in religione honoris posteris tradiderunt, diemque ipsam scenis et luxuriae sacraverunt.

2. Tunc enim miseri homines, et, quod peius est, etiam fideles, sumentes species monstruosas, in ferarum habitu transformantur: alii, femineo gestu demutati, virilem vultum effeminant. Nonnulli etiam de fanatica adhuc consuetudine quibusdam ipso die observationum auguriis profanantur; perstrepunt omnia saltantium pedibus, tripudiantium plausibus, quodque est turpius nefas, nexis inter se utriusque sexus choris, inops animi, furens vino, turba miscetur.

3. Proinde ergo sancti Patres considerantes maximam partem generis humani eodem die huiusmodi sacrilegiis ac luxuriis inservire, statuerunt in universo mundo per omnes Ecclesias publicum ieiunium, per quod agnoscerent homines in tantum se prave agere, ut pro eorum peccatis necesse esset omnibus Ecclesiis ieiunare.

XXIX. †685. St. Aldhelm.

[Epist. iii in Eahfridum (P. L. lxxxix. 93).]

Et ubi pridem eiusdem nefandae natricis ermuli⁠[705] cervulique cruda fanis colebantur stoliditate in profanis, versa vice discipulorum gurgustia (imo almae oraminum aedes) architecti ingenio fabre conduntur.

XXX. 692. Quinisextine Council.

[Conc. Quinisextinum or in Trullo, held at Constantinople, versio Latina, c. 62 (Mansi, xi. 971).]

Kalendas quae dicuntur, et vota [Gk. βότα], et brumalia quae vocantur; et qui in primo Martii mensis die fit conventum ex fidelium universitate omnino tolli volumus: sed et publicas mulierum saltationes multam noxam exitiumque afferentes: quin etiam eas, quae nomine eorum, qui falso apud gentiles dii nominati sunt, vel nomine virorum ac mulierum fiunt, saltationes ac mysteria more antiquo et a vita Christianorum alieno, amandamus et expellimus; statuentes, ut nullus vir deinceps muliebri veste induatur, vel mulier veste viro conveniente. Sed neque comicas vel satyricas, vel tragicas personas induat; neque execrati Bacchi nomen, uvam in torcularibus exprimentes, invocent; neque vinum in doliis effundentes risum moveant, ignorantia vel vanitate ea, quae ab insaniae impostura procedunt, exercentes.

XXXI. 714. Gregory II.

[Gregorius II. Capitulare datum episcopo et aliis in Bavariam ablegatis, c. 9 (Mansi, xii. 260).]

Ut incantationes, et fastidiationes, sive diversae observationes dierum Kalendarum, quas error tradidit paganorum, prohibeantur.

XXXII. 731-741. Gregory III.

[Indicia, c. 23 (P. L. lxxxix. 594). In Epist. 3 sent to Germany on the return of Boniface from Rome in 739, Gregory gives the more general direction ‘abstinete et prohibete vosmetipsos ab omni cultu paganorum’ (P. L. lxxxix. 579).]

Si quis ... ut frater in honore Iovis vel Beli aut Iani, secundum paganam consuetudinem, honorare praesumpserit, placuit secundum antiquam constitutionem sex annos poeniteant. Humanius tres annos iudicaverunt.

XXXIII. †742. St. Boniface (alias Winfrid).

[Bonifatius, Epistola xlix (P. L. lxxxix. 746). Epistola xlii (Jaffé, Monumenta Moguntina), Epistola 1 (Dümmler, Epistolae Merowingici et Karolini Aevi, i. 301): cf. Kögel, i. 28; Tille, Y. ad C. 88. The letter is Ad Zachariam Papam.]

Quia carnales homines idiotae Alamanni, vel Bagoarii, vel Franci, si iuxta Romanam urbem aliquid fieri viderint ex his peccatis quae nos prohibemus, licitum et concessum a sacerdotibus esse putant; et dum nobis improperium deputant, sibi scandalum vitae accipiunt. Sicut affirmant se vidisse annis singulis in Romana urbe, et iuxta ecclesiam sancti Petri, in die vel nocte quando Kalendae Ianuariae intrant, paganorum consuetudine choros ducere per plateas, et acclamationes ritu gentilium, et cantationes sacrilegas celebrare, et mensas illa die vel nocte dapibus onerare, et nullum de domo sua vel ignem, vel ferramentum, vel aliquid commodi vicino suo praestare velle. Dicunt quoque se ibi vidisse mulieres pagano ritu phylacteria et ligaturas in brachiis et in cruribus ligatas habere, et publice ad vendendum venales ad comparandum aliis offerre. Quae omnia eo quod ibi a carnalibus et insipientibus videntur, nobis hic improperium et impedimentum praedicationis et doctrinae faciunt.

XXXIV. †742. Pope Zachary.

[Zacharias Papa, Epistola ii (P. L. lxxxix. 918), Epistola li (Dümmler, Epist. Merow. et Karol. Aevi, i. 301). Written Ad Bonifatium in reply to No. xxxiii. The constitutio of Pope Gregory referred to appears to be No. xxxii.]

De Kalendis vero Ianuariis, vel ceteris auguriis, vel phylacteriis, et incantationibus, vel aliis diversis observationibus, quae gentili more observari dixisti apud beatum Petrum apostolum, vel in urbe Roma; hoc et nobis et omnibus Christianis detestabile et perniciosum esse iudicamus.... Nam et sanctae recordationis praedecessoris atque nutritoris nostri domini Gregorii papae constitutione omnia haec pie ac fideliter amputata sunt et alia diversa quam plura.

XXXV. 743. Council of Rome.

[Conc. Romanum, c. 9: Mansi, xii. 384. A slightly different version, headed ‘Zacharias Papa in Conc. Rom. c. 9,’ is in Decretum Gratiani, ii. 26. 7, c. 14 (C. I. Can. ed. Friedberg, i. 1045). This seems to be a result of Nos. xxxiii, xxxiv.]

Ut nullus Kalendas Ianuarias et broma ritu paganorum colere praesumpserit, aut mensas cum dapibus in domibus praeparare, aut per vicos et plateas cantiones et choreas ducere, quod maxima iniquitas est coram Deo: anathema sit.

XXXVI. †750. Priminius.

[Dicta Abbatis Priminii, c. 22 (Caspari, Kirchenhistorische Anecdota, i. 172). Priminius was a German contemporary of Boniface.]

Nam Vulcanalia et Kalendas observare ... quid aliut nisi cultura diabuli est?... Cervulos et vetulas in Kalendas vel aliud tempus nolite anbulare. Viri vestes femineas, femine vestes virilis in ipsis Kalandis vel in alia lusa quam plurima nolite vestire.

XXXVII. †766. Egbert.

[Penitentiale Egberti, viii. 4 (Haddan and Stubbs, iii. 424).]

Kalendas Ianuarias secundum paganam causam honorare, si non desinit, v annos poeniteat clericus, si laicus, iii annos poeniteat.

XXXVIII. †790-800. Lombard Capitulary.

[Capit. Langobardicum, c. 3; Boretius, i. 202; Gröber, Zur Volkskunde aus Concilbeschlüssen und Capitularien (1893), No. 11.]

De pravos homines qui brunaticus colunt et de hominibus suis subtus maida⁠[706] cerias incendunt et votos vovent: ad tale vero iniquitas eos removere faciant unusquisque.

XXXIX. †Eighth century. Homilia de Sacrilegiis.

[C. P. Caspari, Eine Augustin fälschlich beilegte Homilia de Sacrilegiis (1886), § 17. Caspari (pp. 71, 73) assigns the homily to a Frankish clerk, probably of the eighth century. Later on (§§ 23-26) is another passage on the Kalends taken from the pseud-Augustine, Sermo cxxix, which is No. xvii, above.]

Quicumque in kalendas ienuarias mensas panibus et aliis cybis ornat et per noctem ponet et diem ipsum colit et [in eo] auguria aspicet vel arma in campo ostendit et feclum⁠[707] et cervulum et alias miserias vel lusa [facit] quę in ipso die insipientes solent facere, vel qui in mense februario hibernum credit expellere, vel qui in ipso mense dies spurcos ostendit, [et qui in kalendis ianuariis] aliquid auguriatur, quod in ipso anno futurum sit, non christianus, sed gentilis est.

XL. Ninth century. Pseudo-Theodore.

[Penit. Pseudo-Theod. c. xii (Wasserschleben, ut infra, 597; cf. Haddan and Stubbs, iii. 173). This Penitential, quoted by Tille, Y. and C. 98, and others as Theodore’s, and therefore English, is really a Frankish one, partly based, but not so far as these sections are concerned, on the genuine Penitential of Theodore. I do not quote all the many Penitentials which copy from each other, often totidem verbis, prohibitions of the Cervulus and Vetula. They may be found in F. W. H. Wasserschleben, Bussordnungen der abendländ. Kirche, 368, 382, 395, 414, 424, 428, 480, 517; H. J. Schmitz, Die Bussbücher und die Bussdisciplin der Kirche, 311, 379, 479, 633. On the general character of these compilations and their filiation, see Schaff, vii. 371. Their ultimate authority for the particular prohibition of cervulus and vetula, under these names, is probably No. xxv.]

§ 19. Si quis in Kalendas ianuarii in cervolo aut vetula vadit, id est, in ferarum habitus se communicant et vestiuntur pellibus pecudum, et assumunt capita bestiarum: qui vero taliter in ferinas species se transformant, iii annos poeniteant, quia hoc daemoniacum est.

§ 24. Qui ... kalendas Ianuarii, more paganorum, honorat, si clericus est, v annos poeniteat, laicus iii annos poeniteat.

XLI. †915. Regino of Prüm.

[Regino von Prüm, De synodalibus causis et disciplina ecclesiastica (ed. Wasserschleben, 1840), i. 304.]

Fecisti aliquid quod pagani faciunt in Kalendis januariis in cervulo vel vetula tres annos poeniteas.

XLII. Before 1024. Burchardus of Worms.

[Collectio Decretorum, xix. 5 (Grimm, iv. 1743; P. L. cxl. 960). The larger part of the book is from earlier Penitentials, &c., but the long chapter from which these extracts are taken appears to be based upon the writer’s own knowledge of contemporary superstition. On the collection generally, cf. A. Hauck, in Sitzb. Akad. Leipzig, phil.-hist. Kl., xlvi (1894), 65.]

Observasti Kalendas Ianuarias ritu paganorum, ut vel aliquid plus faceres propter novum annum, quam antea vel post soleres facere, ita dico, ut aut mensam tuam cum lapidibus vel epulis in domo tua praeparares eo tempore, aut per vicos et per plateas cantores et choros duceres, aut supra tectum domus tuae sederes ense tuo circumsignatus, ut ibi videres et intelligeres, quid tibi in sequenti anno futurum esset? vel in bivio sedisti supra taurinam cutem, ut et ibi futura tibi intelligeres? vel si panes praedicta nocte coquere fecisti tuo nomine, ut, si bene elevarentur et spissi et alti fierent, inde prosperitatem tuae vitae eo anno praevideres?

Credidisti ut aliqua femina sit quae hoc facere possit, quod quaedam a diabolo deceptae se affirmant necessario et ex praecepto facere debere, id est, cum daemonum turba in similitudinem mulierum transformatam, quam vulgaris stultitia holdam⁠[708] vocat, certis noctibus equitare debere super quasdam bestias, et in eorum se consortio annumeratam esse?

Fecisti quod quidam faciunt in Kalendis Ianuarii, i.e. in octava Natalis Domini; qui ea sancta nocte filant, nent, consuunt, et omne opus quodcunque incipere possunt, diabolo instigante propter novum annum incipiunt?

Fecisti ut quaedam mulieres in quibusdam temporibus anni facere solent, ut in domo tuo mensam praeparares, et tuos cibos et potum cum tribus cultellis supra mensam poneres, ut si venissent tres illae sorores quas antiqua posteritas et antiqua stultitia parcas nominavit, ibi reficerentur; et tulisti divinae pietati potestatem suam et nomen suum, et diabolo tradidisti, ita dico, ut crederes illas quas tu dicis esse sorores tibi posse aut hic aut in futuro prodesse?

O THE REGULARIS CONCORDIA OF ST. ETHELWOLD

[The following extracts are taken from the text printed by W. S. Logemann in Anglia, xiii (1891), 365, from Cotton MS. Tiberius A. III, †1020-1030. This MS. has Anglo-Saxon glosses. Other MSS. are in Cotton MS. Faustina B. III, and Bodleian MS. Junius, 52, ii. Earlier editions of the text are in Reyner, De Antiquitate Ordinis Benedictinorum in Anglia, App. iii. p. 77, and Dugdale, Monasticum Anglicanum, i. xxvii. The literary history is discussed by W. S. Logemann in Anglia, xv (1893), 20; M. Bateson, Rules for Monks and Canons in English Hist. Review, ix (1894), 700; and F. Tupper, History and Texts of the Benedictine Reform of the Tenth Century, in Modern Language Notes, viii. 344. The Prooemium of the document states that it was drawn up by the bishops, abbots, and abbesses of England upon the suggestion of King Edgar at a Council of Winchester, and that certain additions were made to it by Dunstan. The traditional ascription by Cotton’s librarian and others of the authorship of the Regularis Concordia to Dunstan is probably based on this record of the revision which, as archbishop, he naturally gave it. The actual author is thought by Dr. Logemann, and by Dr. Stubbs (Memorials of Dunstan, R. S. cx) to have been Ælfric, a monk, first of Abingdon and then of Winchester, who became abbot of Cerne, and in 1005 of Eynsham, and was a considerable writer in Anglo-Saxon. Dr. Logemann’s view is based on a theory that the Concordia is the ‘Regula Aluricii, glossata Anglice’ which occurs amongst the titles of some tracts once in the library of Christ Church, Canterbury (Anglia, xv. 25). But the Concordia is more likely to have been the ‘Consuetudines de faciendo servitio divino per annum, glossatae Anglice,’ which is in the same list, and in fact the Canterbury copy is probably that in Cotton MS. Faustina, B. III (E. H. R. ix. 708). Perhaps the ‘Regula Aluricii’ was a copy of the letter to the monks of Eynsham, which Ælfric at some date after 1005 based upon the Concordia and the De Ecclesiasticis Officiis of Amalarius of Metz. This is printed, from C. C. C. C. MS. 265, by Miss Bateson, in Dean Kitchin’s Obedientiary Rolls of St. Swithin’s, Winchester, 173 (Hampshire Record Soc.). It omits the Sepulchrum and its Visitatio. In any case this letter makes it clear that Ælfric was not the author of the Concordia, for he says ‘haec pauca de libro consuetudinum quem sanctus Aethelwoldus Wintoniensis episcopus cum coepiscopis et abbatibus tempore Eadgari felicissimi regis Anglorum undique collegit ac monachis instituit observandum.’ The author, therefore, so far as there was a single author, was Ethelwold, whom I take to be the ‘abbas quidam’ of the Prooemium. He became Abbot of Abingdon about 954, and Bishop of Winchester in 963. In 965 Elfrida, who is also mentioned in the Prooemium, became queen. The date of the Concordia probably falls, therefore, between 965 and the death of Edgar in 975. There were Councils of Winchester in 969 and 975 (Wilkins, i. 247, 261): but the Council at which the Concordia was undertaken may be an earlier one, not otherwise recorded. The Concordia is said in the Prooemium to have been based in part upon customs of Fleury and of Ghent. It is worth pointing out that Ethelwold had already reformed Abingdon after the model of Fleury, and that Dunstan, during his banishment, had found refuge in St. Peter’s at Ghent (Stephens-Hunt, Hist. of the English Church, i. 347, 349). Miss Bateson suggests that another source is to be found in the writings of an earlier Benedictine reformer, Benedict of Aniane (E. H. R. ix. 700).]

De Consuetudine Monachorum.

Prohemum Regularis Concordiae Anglicae Nationis Monachorum Sanctimonialiumque Orditur.

[The Prooemium opens with an account of the piety of King Edgar ‘abbate quodam assiduo monente’ and the purification of the English monasteries.]

... Regulari itaque sancti patris Benedicti norma honestissime suscepta, tam abbates perplurimi quam abbatissae cum sibi subiectis fratrum sororumque collegiis sanctorum sequi vestigia una fide non tamen uno consuetudinis usu certatim cum magna studuerunt hilaritate. Tali igitur ac tanto studio praefatus rex magnopere delectatus arcana quaeque diligenti cura examinans synoda le concilium Wintoniae fieri decrevit ... cunctosque ... monuit ut concordes aequali consuetudinis usu ... nullo modo dissentiendo discordarent.... Huius praecellentissimi regis sagaci monitu spiritualiter conpuncti non tantum episcopi verum etiam abbates et abbatissae ... eius imperiis toto mentis conamine alacriter obtemperantes, sanctique patroni nostri Gregorii documenta quibus beatum Augustinum monere studuit, ut non solum Romanae verum etiam Galliarum honestos ecclesiarum usus rudi Anglorum ecclesia decorando constitueret, recolentes, accitis Floriacensibus beati Benedicti nec non praecipui coenobii quod celebri Gent nuncupatur vocabulo monachis quaeque ex dignis eorum moribus honesta colligentes, ... has morum consuetudines ad vitae honestatem et regularis observantiae dulcedinem ... hoc exiguo apposuerunt codicello.... Hoc etenim Dunstanus egregius huius patriae archiepiscopus praesago afflatus spiritu ad corroborandum praefati sinodalis conventus conciliabulum provide ac sapienter addidit, ut videlicet.

[On Maundy Thursday] In qua missa sicut in sequentium dierum communicatio prebetur tam fratribus quam cunctis fidelibus reservata nihilominus ea die eucharistia quae sufficit ad communicandum cunctis altera die....

In die Parascevae agatur nocturna laus [i.e. the Tenebrae] sicut supra dictum est. Post haec venientes ad primam discalceati omnes incedant quousque crux adoretur. Eadem enim die hora nona abbas cum fratribus accedat ad ecclesiam.... Postea legitur passio domini nostri Ihesu Christi secundum Iohannem.... Post haec celebrentur orationes.... Quibus expletis per ordinem statim preparetur crux ante altare interposito spatio inter ipsam et altare sustentata hinc et inde a duobus diaconibus. Tunc cantent.... Deferatur tunc ab ipsis diaconibus ante altare, et eos acolitus cum pulvillo sequatur super quem sancta crux ponatur.... Post haec vertentes se ad clerum nudata cruce dicant antiphonam Ecce lignum crucis.... Ilico ea nudata veniat abbas ante crucem sanctam ac tribus vicibus se prosternat cum omnibus fratribus dexterioris chori scilicet senioribus et iunioribus et cum magno cordis suspirio viiᵐ poenitentiae psalmos cum orationibus sanctae cruci competentibus decantando peroret.... Et eam humiliter deosculans surgat. Dehinc sinisterioris chori omnes fratres eadem mente devota peragant. Nam salutata ab abbate vel omnibus cruce redeat ipse abbas ad sedem suam usque dum omnis clerus ac populus hoc idem faciat. Nam quia ea die depositionem corporis salvatoris nostri celebramus usum quorundam religiosorum imitabilem ad fidem indocti vulgi ac neofitorum corroborandam equiparando sequi si ita cui visum fuerit vel sibi taliter placuerit hoc modo decrevimus. Sit autem in una parte altaris qua vacuum fuerit quaedam assimilatio sepulchri velamenque quoddam in gyro tensum quod dum sancta crux adorata fuerit deponatur hoc ordine. Veniant diaconi qui prius portaverunt eam et involvant eam sindone in loco ubi adorata est. Tunc reportent eam canentes antiphonas ... donec veniant ad locum monumenti depositaque cruce ac si domini nostri Ihesu Christi corpore sepulto dicant antiphonam.... In eodem loco sancta crux cum omni reverentia custodiatur usque dominicae noctem resurrectionis. Nocte vero ordinentur duo fratres aut tres aut plures si tanta fuerit congregatio, qui ibidem psalmos decantando excubias fideles exerceant.... [The Missa de Praesanctificatorum follows] ... Sabbato sancto hora nona veniente abbate in ecclesiam cum fratribus novus ut supra dictum est afferatur ignis. Posito vero cereo ante altare ex illo accendatur igne. Quem diaconus more solito benedicens hanc orationem quasi voce legentis proferens dicat....

In die sancto paschae ... eiusdem tempore noctis antequam matutinorum signa moveantur sumant editui crucem et ponant in loco sibi congruo.... Dum tertia recitatur lectio quatuor fratres induant se, quorum unus alba indutus ac si ad aliud agendum ingrediatur atque latenter sepulchri locum adeat, ibique manu tenens palmam quietus sedeat. Dumque tertium percelebratur responsorium residui tres succedant, omnes quidem cappis induti turribula cum incensu manibus gestantes ac pedetemptim ad similitudinem querentium quid veriant ante locum sepulchri. Aguntur enim haec ad imitationem angeli sedentis in monumento atque mulierum cum aromatibus venientium ut ungerent corpus Ihesu. Cum ergo ille residens tres velut erraneos ac aliquid querentes viderit sibi adproximare incipiat mediocri voce dulcisono cantare Quem quaeritis: quo decantato fine tenus respondeant hi tres uno ore Ihesum Nazarenum. Quibus ille, Non est hic: surrexit sicut praedixerat. Ite nuntiate quia surrexit a mortuis. Cuius iussionis voce vertant se illi tres ad chorum dicentes Alleluia: resurrexit dominus. Dicto hoc rursus ille residens velut revocans illos dicat antiphonam Venite et videte locum: haec vero dicens surgat et erigat velum ostendatque eis locum cruce nudatum sed tantum linteamina posita quibus crux involuta erat. Quo viso deponant turribula quae gestaverunt in eodem sepulchro sumantque linteum et extendant contra clerum, ac veluti ostendentes quod surrexerit dominus, etiam non sit illo involutus, hanc canant antiphonam, Surrexit dominus de sepulchro, superponantque linteum altari. Finita antiphona Prior, congaudens pro triumpho regis nostri quod devicta morte surrexit, incipiat hymnum Te deum laudamus: quo incepto una pulsantur omnia signa.

P THE DURHAM SEPULCHRUM

[From A Description or Breife Declaration of all the Ancient Monuments, Rites and Customes belonginge or beinge within the Monastical Church of Durham before the Suppression (ed. J. Raine, Surtees Soc. xv). This anonymous tract was written in 1593. A new edition is in course of preparation for the Surtees Society.]

p. 9. The Quire—The Passion.

Within the Abbye Church of Durham, uppon Good Friday theire was marvelous solemne service, in the which service time, after the Passion was sung, two of the eldest Monkes did take a goodly large Crucifix, all of gold, of the picture of our Saviour Christ nailed uppon the crosse, lyinge uppon a velvett cushion, havinge St. Cuthbert’s armes uppon it all imbroydered with gold, bringinge that betwixt them uppon the said cushion to the lowest greeces in the Quire; and there betwixt them did hold the said picture of our Saviour, sittinge of every side, on ther knees, of that, and then one of the said Monkes did rise and went a pretty way from it, sittinge downe uppon his knees, with his shooes put of, and verye reverently did creepe away uppon his knees unto the said Crosse, and most reverently did kisse it. And after him the other Monke did so likewise, and then they did sitt them downe on every side of the Crosse, and holdinge it betwixt them, and after that the Prior came forth of his stall, and did sitt him downe of his knees, with his shooes off, and in like sort did creepe also unto the said Crosse, and all the Monkes after him one after another, in the same order, and in the mean time all the whole quire singinge an himne. The seruice beinge ended, the two Monkes did carrye it to the Sepulchre with great reverence, which Sepulchre was sett upp in the morninge, on the north side of the Quire, nigh to the High Altar, before the service time; and there lay it within the said Sepulchre with great devotion, with another picture of our Saviour Christ, in whose breast they did enclose, with great reverence, the most holy and blessed Sacrament of the Altar, senceinge it and prayinge unto it upon theire knees, a great space, settinge two tapers lighted before it, which tapers did burne unto Easter day in the morninge, that it was taken forth.

The Quire—The Resurrection.

There was in the Abbye Church of Duresme verye solemne service uppon Easter Day, betweene three and four of the clocke in the morninge, in honour of the Resurrection, where two of the oldest Monkes of the Quire came to the Sepulchre, being sett upp upon Good Friday, after the Passion, all covered with red velvett and embrodered with gold, and then did sence it, either Monke with a pair of silver sencers sittinge on theire knees before the Sepulchre. Then they both rising came to the Sepulchre, out of which, with great devotion and reverence, they tooke a marvelous beautifull Image of our Saviour, representing the resurrection, with a crosse in his hand, in the breast wherof was enclosed in bright christall the holy Sacrament of the Altar, throughe the which christall the Blessed Host was conspicuous to the behoulders. Then, after the elevation of the said picture, carryed by the said two Monkes uppon a faire velvett cushion, all embrodered, singinge the anthem of Christus resurgens, they brought it to the High Altar, settinge that on the midst therof, whereon it stood, the two Monkes kneelinge on theire knees before the Altar, and senceing it all the time that the rest of the whole quire was in singinge the foresaid anthem of Christus resurgens. The which anthem beinge ended, the two Monkes tooke up the cushions and the picture from the Altar, supportinge it betwixt them, proceeding, in procession, from the High Altar to the south Quire dore, where there was four antient Gentlemen, belonginge to the Prior, appointed to attend theire cominge, holdinge upp a most rich Cannopye of purple velvett, tached round about with redd silke and gold fringe; and at everye corner did stand one of theise ancient Gentlemen, to beare it over the said image, with the Holy Sacrament, carried by two Monkes round about the church, the whole quire waitinge uppon it with goodly torches and great store of other lights, all singinge, rejoyceinge, and praising God most devoutly, till they came to the High Altar againe, whereon they did place the said image there to remaine untill the Ascension day.

p. 26. The South Alley of the Lantern.

Over the [second of the iij Alters in that plage] was a merveylous lyvelye and bewtiful Immage of the picture of our Ladie, so called the Lady of Boultone, which picture was maide to open with gymmers from her breaste downdward. And within the said immage was wrowghte and pictured the immage of our Saviour, merveylouse fynlie gilted, houldinge uppe his handes, and houlding betwixt his handes a fair large Crucifix of Christ, all of gold, the which crucifix was to be taiken fourthe every Good Fridaie, and every man did crepe unto it that was in that church at that daye. And ther after yt was houng upe againe within the said immage.

Q THE SARUM SEPULCHRUM

[I give the various directions and rubrics referring to the sepulchre from the Consuetudinary (†1210), Ordinal (†1270), Customary (first half of fourteenth century), Processional (1508, &c.), Missal (1526, &c.), and Breviary (1531). The printed sixteenth-century rubrics practically reproduce the later Ordinal of the middle of the fourteenth century.]

The Depositio.

[From the Processional, with which the Missal practically agrees.]

Finitis vesperis, exuat sacerdos casulam, et sumens secum unum de praelatis in superpelliceis discalceati reponant crucem cum corpore dominico [scilicet in pixide, Missal] in sepulcrum incipiens ipse solus hoc responsorium Aestimatus sum, genuflectendo cum socio suo, quo incepto statim surgat. Similiter fiat in responsorio Sepullo Domino. Chorus totum responsorium prosequatur cum suo versu, genuflectendo per totum tempus usque ad finem servitii. Responsoria ut sic: Aestimatus sum. Chorus prosequatur cum descendentibus in lacum.... Dum praedictum responsorium canitur cum suo versu, praedicti duo sacerdotes thurificent sepulcrum, quo facto et clauso ostio, incipiet idem sacerdos responsorium Sepulto Domino.... Item praedicti duo sacerdotes dicant istas tres antiphonas sequentes genuflectendo continue: In pace.... In pace factus est.... Caro mea.... His finitis, et dictis prius orationibus ad placitum secrete ab omnibus cum genuflexione, omnibus aliis ad libitum recedentibus, ordine [non, Missal] servato, reinduat sacerdos casulam, et eodem modo quo accessit in principio servitii, cum diacono et subdiacono et ceteris ministris abscedat.

The Sepulchre Light.

[From the Consuetudinary.]

In die parasceues post repositum corpus domini in sepulcro, duo cerei dimidie libre ad minus in thesauraria tota die ante sepulcrum ardebunt. In nocte sequente et exinde usque ad processionem quae fit in die pasche ante matutinas, unus illorum tantum, magnum eciam cereum paschalem.

[From the Processional, with which the Missal and Customary practically agree.]

Exinde [i.e. from the Depositio] continue ardebit unus cereus ad minus ante sepulcrum usque ad processionem quae fit in Resurrectione Dominica in die Paschae: ita tamen quod dum Psalmus Benedictus canitur et cetera quae sequuntur, in sequenti nocte extinguatur: similiter et extinguatur in Vigilia Paschae, dum benedicitur novus ignis, usque accendatur cereus paschalis.

The Elevatio.

[From the Consuetudinary.]

In die pasche ante matutinas conueniant clerici ed ecclesiam accensis cunctis cereis per ecclesiam: duo excellenciores presbiteri in superpelliceis ad sepulchrum accedant prius incensato ostio sepulchri cum magna ueneratione, corpus dominicum super altare deponant: deinde crucem de sepulchro tollant, excellenciore presbitero inchoante antiphonam Christus resurgens et sic eant, per ostium australe presbiterii incedentes, per medium chori regredientes, cum thuribulario et ceroferariis precedentibus, ad altare sancti martini canentes praedictam antiphonam cum uersu suo. Deinde dicto uersiculo Surrexit dominus de sepulchro, et dicta oracione ab excellenciore sacerdote post debitam campanarum pulsacionem inchoentur matutine.

[From the Ordinal.]

In Die Pasche

Ad Processionem ante Matutinas conueniant omnes clerici ad ecclesiam ac accendantur luminaria per ecclesiam. Episcopus uel decanus in superpelliceo cum ceroferariis thuribulariis et clero in sepulcrum accedant, et incensato prius sepulcro cum magna ueneracione corpus domini assumant et super altare ponant. Iterum accipientes crucem de sepulcro inchoet episcopus uel decanus Ant. Christus resurgens. Tunc omnes cum gaudio genua flectant et ipsam crucem adorent, idipsum canentes cum ℣. Dicant nunc. Tunc omnes campane in classicum pulsentur, et cum magna ueneracione deportetur crux ad locum ubi prouisum sit, clero canente predictam antiphonam. Quo facto dicat Sacerdos ℣. Surrexit dominus de sepulcro. Or. Deus qui pro nobis. Que terminetur sic, Per eundem christum dominum nostrum.

[From the Breviary, with which the Processional, although less full, practically agrees.]

In die sancto Paschae ante Matutinas et ante campanarum pulsationem conveniant Clerici ad ecclesiam, et accendantur luminaria per totam ecclesiam. Tunc duo excellentiores Presbyteri in superpelliceis cum duobus Ceroferariis, et duobus thuribulis, et clero ad sepulchrum accedant: et incensato a praedictis duobus Presbyteris prius sepulchro cum magna veneratione, videlicet genuflectendo, statim post thurificationem corpus Dominicum super altare privatim deponant: iterum accipientes crucem de sepulchro, choro et populo interim genuflectente incipiat excellentior persona Ant. Christus resurgens. Et Chorus prosequatur totam antiphonam sic, ex mortuis ... Alleluya. Et tunc dum canitur Antiphona, eat processio per ostium australe presbyterii incedens et per medium chori regrediens [per ostium presbyterii australe incedendo per medium chori, et ingrediens, Processional] cum praedicta cruce de sepulchro inter praedictos duos Sacerdotes supereorum brachia venerabiliter portata, cum thuribulis et Ceroferariis praecedentibus, per ostium presbyterii boreale exeundo, ad unum altare ex parte boreali ecclesiae, Choro sequente, habitu non mutato, minoribus [excellentioribus, Processional] praecedentibus: ita tamen quod praedicti duo excellentiores in fine processionis subsequantur, corpore Dominico super altare in pixide dimisso et sub Thesaurarii custodia [in subthesaurarii custodia, Processional], qui illud statim in praedicta pixide in tabernaculo deponat [dependat ut potest in ista statione praecedente, Processional]: et tunc pulsentur omnes campanae in classicum.

Finito Antiphona praedicta, sequatur a toto Choro

V. Dicant nunc Iudei ... Alleluya.

Finita autem Antiphona cum suo Versu a toto Choro, dicat excellentior persona in sua statione ad altare conversus hunc Versum.

V. Surrexit Dominus de sepulchro.

R. Qui pro nobis pependit in ligno. Alleluya.

Oremus.

Oratio. Deus, qui pro nobis.... Per Christum Dominum nostrum.

Et terminetur sub Dominicali tono ad processionem: nec praecedat nec subsequatur Dominus vobiscum.

Finita Oratione omnes cum gaudio genuflectent ibidem et ipsam crucem adorent, in primis digniores, et tunc secrete sine processione in chorum redeant.

His itaque gestis discooperiantur ymagines et cruces per totam ecclesiam: et interim pulsentur campanae, sicut in Festis principalibus, ad Matutinas more solito.

The Censing in Easter Week.

[From the Customary.]

Ad primas uesperas ... post inchoacionem antiphone super psalmum Magnificat procedat executor officii cum alio sacerdote ... ad thurificandum altare.... In die tamen pasche et per ebdomadam thurificetur sepulchrum domini post primam thurificacionem altaris, scilicet antequam thurificator altaris circumeat.

The Removal of the Sepulchre.

[From the Customary.]

Die ueneris in ebdomada pasche ante missam amoueatur sepulchrum.

R THE DUBLIN QUEM QUAERITIS

[From Bodleian MS. 15,846 (Rawlinson Liturg. D. 4), f. 130, a Sarum processional written in the fourteenth century and belonging in the fifteenth to the church of St. John the Evangelist, Dublin. A less good text from Dublin, Abp. Marsh’s Library, MS. V. 3, 2, 10, another fourteenth century processional from the same church, is facsimiled by W. H. Frere, Winchester Troper, pl. 26ᵇ, and printed therefrom by Manly, i. xxii. I give all the important variants of this version.]

[709]⁠Finito iij ℟ᵒ cum suo ℣ et Gloria patri uenient tres persone in superpelliceis et in capis⁠[709] sericis capitibus uelatis quasi tres Marie querentes Ihesum⁠[710], singule portantes pixidem in manibus quasi aromatibus, quarum prima ad ingressum chori usque sepulcrum procedat per se⁠[711] quasi lamentando dicat:

Factoque modico interuallo, intret secunda Maria consimili⁠[712] modo et dicat:

Deinde iij Maria consimili modo dicat⁠[713]:

Ad huc paululum procedendo prima Maria dicat⁠[714]:

Deinde secunda Maria dicat⁠[716]:

Tunc⁠[717] iij Maria:

Tunc se coniungant et procedant ad gradum chori ante altare simul⁠[718] dicentes:

[721]⁠Deinde procedant similiter prope sepulchrum et prima Maria dicat per se

Tunc secunda Maria dicat per se:

Deinde iij Maria ⁠[722]dicat per se⁠[722]:

Facto interuallo, angelus nixus sepulcrum apparuit⁠[724] eis et dicat hoc modo:

Deinde respondeant tres Marie simul dicentes⁠[725]:

Tunc angelus dicet⁠[726]:

Deinde predicte Marie sepulcrum intrent et⁠[727] inclinantes se et prospicientes undique intra sepulcrum, alta uoce quasi gaudentes⁠[728] et admirantes et parum a sepulcro recedentes simul dicant⁠[729]:

Deinde angelus ad eas⁠[730]:

In quo reuertant ad angelum quasi mandatum suum ad implendum parate simul dicentes⁠[731]:

Interim ueniant ad ingressum chori due persone nude pedes sub personis apostolorum Iohannis et Petri indute albis sine paruris cum tunicis, quorum Iohannes amictus tunica alba palmam in manu gestans, Petrus uero rubea tunica indutus claues in manu ferens⁠[732]; et predicte mulieres de sepulcro reuertentes et quasi de choro simul exeuntes, dicat prima Maria⁠[733] per se⁠[733] sequentiam:

Tunc obuiantes eis in medio chori predicti discipuli, interrogantes simul dicant:

Tunc prima Maria respondeat quasi monstrando:

Tunc ij Maria respondet similiter⁠[735] monstrando:

Tunc iij⁠[736] Maria respondeat:

Et sic procedant simul ad ostium chori; interim⁠[737] currant duo ad monumentum; uerumptamen ille discipulus quem diligebat Ihesus uenit prior ad monumentum, iuxta euangelium: ‘Currebant autem duo simul et ille alius discipulus precucurrit cicius Petro et uenit prior ad monumentum, non tamen introiuit.’ Uidentes discipuli predicti⁠[738] sepulcrum uacuum et uerbis Marie credentes reuertant se ad chorum dicentes⁠[739]:

Tunc audita⁠[740] Christi resurreccione, chorus prosequatur alta uoce quasi gaudentes et exultantes sic dicentes⁠[741]:

Qua finita, executor officii incipiat:

[742]⁠Tunc recedant sanctae Marie apostoli et angelus⁠[742].

S THE AUREA MISSA OF TOURNAI

[Communicated from Lille Bibl. Munic. MS. 62 (sixteenth century) by L. Deschamps de Pas to the Annales archéologiques, xvii (1857), 167.]

Sequuntur ceremonie et modus observandus pro celebratione misse Missus est Gabriel Angelus, &c., vulgariter dicte Auree Misse quolibet anno in choro ecclesie Tornacensis decantande feria xᵃ ante festum nativitatis Domini nostri Iesu-Christi, ex fundatione venerabilis viri magistri Petri Cotrel, canonici dicti ecclesie Tornacensis et in eadem archidiaconi Brugensis, de licentia et permissione dominorum suorum decani et capituli predicte ecclesie Tomacensis.—Primo, feria tercia, post decantationem vesperum, disponentur per carpentatorem ecclesie in sacrario chori dicte ecclesie Tornacensis, in locis iam ad hoc ordinatis et sibi oppositis, duo stallagia, propter hoc appropriata, que etiam ornabuntur cortinis et pannis cericeis ad hoc ordinatis per casularium iam dicte ecclesie, quorum alterum, videlicet quod erit de latere episcopi, serviet ad recipiendam beatam virginem Mariam, et alterum stallagium ab illo oratorio oppositum, quod erit de latere decani, serviat ad recipiendum et recludendum Angelum.—Item similiter eodem die deputatus ad descendendum die sequenti columbam, visitabit tabernaculum in altis carolis dispositum, disponet cordas, et parabit instrumentum candelis suis munitum, per quod descendet Spiritus Sanctus in specie columbe, tempore decantationis ewangelii, prout postea dicetur, et erit sollicitus descendere cordulam campanule, et illam disponere ad stallagium Angeli, ad illam campanulam pulsandam suo tempore, die sequenti, prout post dicetur.—Item in crastinum durantibus matutinis, magistri cantus erunt solliciti quod duo iuvenes, habentes voces dulces et altas, preparentur in thesauraria, hostio clauso, unus ad modum virginis seu regine, et alter ad modum angeli, quibus providebitur de ornamentis et aliis necessariis propter hoc per fundatorem datis et ordinatis.—Item post decantationem septime lectionis matutinarum, accedent duo iuvenes, Mariam videlicet et Angelum representantes, sic parati de predicta thesauraria, ad chorum intrando per maius hostium dicti chori, duabus thedis ardentibus precedentibus: Maria videlicet per latus domini episcopi, in manibus portans horas pulchras, et Angelus per latus domini decani, portans in manu dextra sceptrum argenteum deauratum, et sic morose progredientur, cum suis magistris directoribus, usque ad summum altare, ubi, genibus flexis, fundent ad Dominum orationem. Qua facta, progredientur dicti iuvenes quilibet ad locum suum, Maria videlicet ad stallagium, de parte episcopi preparatum, cum suo magistro directore, et Angelus ad aliud stallagium de parte decani similiter preparatum, etiam cum suo alio magistro directore, et ubique cortinis clausis. Coram quibus stallagiis remanebunt predicte thede, ardentes usque ad finem misse.—Item clerici thesaurarie, durantibus octava et nona lectionibus matutinarum, preparabunt maius altare solemniter, ut in triplicibus festis, et omnes candele circumquaque chorum sacrarum de rokemes, et in corona nova existentes accendentur. Et clerici revestiarii providebunt quod presbyter, dyaconus, subdiaconus, choriste, cum pueris revestitis, sint parati, in fine hymni Te Deum, pro missa decantanda, ita quod nulla sit pausa inter finem dicti himpni Te Deum et missam. Et in fine praedicte misse sit paratus presbiter ebdomarius cantandi versum Ora pro nobis, et deinde, Deus in adiutorium, de laudibus illas perficiendo per chorum, et in fine psalmi De profundis dicendi, in fine matutinarum, more consueto, adiungetur collecta Adiuva nos pro fundatore ultra collectam ordinariam.—Item, cum celebrans accesserit ad maius altare, pro incipienda missa, et ante Confiteor immediate cortine circumquaque oratorium Virginis solum aperientur, ipsa Virgine attente orante et ad genua existente suo libro aperto, super pulvinari ad hoc ordinato, Angelo adhuc semper clauso in suo stallagio remanente.—Item cum cantabitur Gloria in Excelsis Deo tunc cortine stallagii, in quo erit Angelus, aperientur. In quo stallagio stabit dictus Angelus erectus, tenens in manibus suis suum sceptrum argenteum, et nichil aliud faciens, quousque fuerit tempus cantandi ewangelium, nec interim faciet Virgo aliquod signum videndi dictum angelum, sed, submissis oculis, erit semper intenta ad orationem.—Item cum appropinquarit tempus cantandi dictum ewangelium, diaconus cum subdiacono, pueris cum candelis et cruce precedentibus, progredientur ad locum in sacrario sibi preparatum, et cantabit ewangelium Missus est Gabriel, et etiam cantabunt partes suas Maria et Angelus, prout ordinatum et notatum est in libro ad hoc ordinato.—Item cum Angelus cantabit hec verba ewangelii, Ave, gratia plena, Dominus tecum, faciet tres ad Virginem salutationes; primo ad illud verbum Ave, humiliabit se tam capite quam corpore, post morose se elevando; et ad illa verba, gratia plena, faciet secundam humiliationem, flectendo mediocriter genua sua, se postea relevando; et ad illa verba, Dominus tecum, quae cantabit cum gravitate et morose, tunc faciet terciam humiliationem ponendo genua usque ad terram et finita clausula assurget, Virgine interim se non movente. Sed dum Maria virgo cantabit Quomodo fiet istud, assurget et vertet modicum faciem suam ad Angelum cum gravitate et modestia, non aliter se movendo. Et dum cantabit Angelus Spiritus Sanctus superveniet in te, etc., tunc Angelus vertet faciem suam versus columbam illam ostendendo, et subito descendet ex loco in altis carolis ordinato, cum candelis in circuitu ipsius ardentibus, ante stallagium sive oratorium Virginis, ubi remanebit, usque post ultimum Agnus Dei, quo decantato, revertetur ad locum unde descenderat.—Item magister cantus, qui erit in stallagio Angeli, sit valde sollicitus pro propria vice pulsare campanam in altis carolis, respondente in initio ewangelii, ut tunc ille qui illic erit ordinatus ad descendendum columbam sit preadvisatus et preparet omnia necessaria et candelas accendat. Et secunda vice sit valde sollicitus pulsare dictam campanulam, ita quod precise ad illud verbum Spiritus Sanctus descendat ad Virginem columbam ornatam candelis accensis, et remaneat ubi descenderit, usque ad ultimum Agnus Dei decantatum, prout dictum est. Et tunc idem magister cantus iterum pulsabit pro tercia vice eamdem campanulam, ut revertatur columba unde descenderit. Et sit ille disponendus vel deputandus ad descendendum dictam columbam bene preadvisatus de supra dicta triplici pulsatione et quid quilibet significabit ne sit in aliquo defectus.—Item predicti, diaconus, Maria, et Angelus complebunt totum ewangelium in eodem tono prout cuilibet sibi competit, et ewangelio finito reponet se Maria ad genua et orationem, et Angelus remanebit rectus, usque in finem misse, hoc excepto, quod in elevatione corporis Christi ponet se ad genua.—Item postea proficietur missa, Maria et Angelo in suis stallagiis usque in fine permanentibus.—Item missa finita, post Ite, missa est, Maria et Angelus descendent de suis stallagiis et revertentur cum reliquiis et revestitis usque ad revestiarium predictum eorum, flambellis precedentibus. In quo revestiario presbiter celebrans cum predictis revestitis Maria et Angelo dicet psalmum De profundis, prout in choro cum adiectione collecte Adiuva pro fundatore.—Item fiet missa per omnia, ut in die Annunciationis dominice cum sequentia sive prosa Mittit ad virginem, cum organis et discantu prout in triplicibus.

T SUBJECTS OF THE CYCLICAL MIRACLES

[This comparative table is based on that drawn up by Prof. Hohlfeld in Anglia, xi. 241. The episodes are taken in their scriptural order, which is not always that of the plays. I have added the Cornish data, using O. P. R. to indicate the Origo Mundi, Passio Domini, and Resurrectio Domini of the older text, and J. for William Jordan’s Creation of the World. I have quoted Halliwell’s divisions of the Ludus Coventriae, really a continuous text, for convenience sake.]

Episodes. York. Townley. Chester. Ludus Cov. Cornwall.

1. Fall of Lucifer i i i i O. 48⁠[743]: J. 114-334.

2. Creation and Fall of Man ii-vi i⁠[744] ii i, ii O. 1-437: J. 1-113, 335-1055.

3. Cain and Abel vii ii ii iii O. 438-633: J. 1056-1317.

4. Wanderings of Cain —— —— —— —— J. 1332-1393.

5. Death of Cain —— —— —— iv J. 1431-1726.

6. Seth in Paradise and Death of Adam —— —— —— —— O. 634-916: J. 1318-1331, 1394-1430, 1727-2093, 2146-2210.

7. Enoch —— —— —— —— J. 2094-2145.

8. Noah and the Flood viii, ix iii iii iv O. 917-1258: J. 2211-2530⁠[745].

9. Abraham and Melchisedec —— —— iv ——

10. Abraham and Isaac x iv iv v O. 1259-1394.

11. Jacob’s Blessing —— v⁠[744] —— ——

12. Jacob’s Wanderings —— vi —— ——

13. Moses and the Exodus xi viii —— vi O. 1395-1714.

14. Moses in the Wilderness —— vii v vi O. 1715-1898.

15. Balaam —— —— v ——

16. David and the Rods —— —— —— —— O. 1899-2104.

17. David and Bathsheba —— —— —— —— O. 2105-2376.

18. Building of the Temple —— —— —— —— O. 2377-2628.

19. Prophecy of Maximilla —— —— —— —— O. 2629-2778.

20. Bridge over Cedron —— —— —— —— O. 2779-2824.

21. Prophetae xii⁠[746] vii —— vii

22. Joachim and Anna —— —— —— viii

23. Mary in the Temple —— —— —— ix

24. Betrothal of Mary —— x⁠[743] —— x

25. Annunciation xii x vi xi

26. Salutation of Elizabeth xii xi vi xiii

27. Suspicion of Joseph xiii x vi xii

28. Purgation of Mary —— —— —— xiv

29. Augustus and Cyrenius —— ix —— ——

30. Nativity xiv —— vi xv

31. Conversion of Octavian —— —— vi ——

32. Pastores xv xii, xiii⁠[747] vii xvi

33. Purification xli⁠[748] xvii⁠[749] xi xviii

34. Magi before Herod xvi, xvii⁠[744] xiv viii xvii

35. Offering of Magi xvii xiv ix xvii

36. Flight into Egypt xviii xv x xix

37. Massacre of Innocents xix xvi x xix

38. Death of Herod —— —— —— xix

39. Presentation in Temple xx xviii⁠[746] —— xx

40. Baptism xxi xix —— xxi

41. Temptation xxii —— xii xxii P. 1-172.

42. Marriage in Cana [lost] —— —— ——

43. Transfiguration xxiii ——

44. Woman in Adultery xxiv —— xii xxiii

45. Healing of Blind in Siloam —— —— xiii ——

46. Raising of Lazarus xxiv xxxi⁠[745] xiii xxiv

47. Healing of Bartimaeus —— —— —— —— P. 393-454.

48. Entry into Jerusalem xxv —— xiv xxvi P. 173-330.

49. Cleansing of Temple —— —— xiv —— P. 331-392.

50. Jesus in House of Simon the Leper [lost] xx⁠[743] xiv xxvii P. 455-552.

51. Conspiracy of Jews xxvi xx xiv xxv P. 553-584.

52. Treachery of Judas xxvi xx xiv xxvii P. 585-616.

53. Last Supper xxvii xx xv xxvii P. 617-930.

54. Gethsemane xxviii xx xv xxviii P. 931-1200.

55. Jesus before Caiaphas xxix xxi xvi xxx P. 1200-1504.

56. Jesus before Pilate xxx —— xvi xxx P. 1567-1616.

57. Jesus before Herod xxxi —— xvi xxix, xxx P. 1617-1816.

58. Dream of Pilate’s Wife xxx —— —— xxxi P. 1907-1968, 2193-2212.

59. Remorse and Death of Judas xxxii xxxii⁠[750] —— xxxii P. 1505-1566.

60. Condemnation xxxiii xxii xvi xxxii P. 1817-2533.

61. Cross Brought from Cedron —— —— —— —— P. 2534-2584.

62. Bearing of the Cross xxxiv xxii xvii xxxii P. 2585-2662.

63. Veronica xxxiv —— —— xxxii ——

64. Crucifixion xxxv xxiii xvii xxxii P. 2663-2840.

65. Casting of Lots xxxv xxiii, xxiv xvii —— P. 2841-2860.

66. Planctus Mariae [cf. p. 39] xxxvi xxiii xvii xxxii P. 2925-2954.

67. Death of Jesus xxxvi xxiii xvii xxxii P. 2861-3098.

68. Longinus xxxvi xxiii xvii xxxiv P. 3003-3030.

69. Descent from Cross xxxvi xxiii xvii xxxiv P. 3099-3201.

70. Burial xxxvi —— —— xxxiv P. 3202-3216.

71. Harrowing of Hell xxxvii xxv xviii xxxiii, xxxv P. 3031-3078: R. 97-306.

72. Release of Joseph and Nicodemus —— —— —— —— R. 1-96, 307-334, 625-662.

73. Setting of Watch xxxviii xxvi xix xxxv R. 335-422.

74. Resurrection xxxviii xxvi xix xxxv R. 423-678.

75. Quem Quaeritis xxxviii xxvi xix xxxvi R. 679-834.

76. Hortulanus xxxix xxvi xix⁠[751] xxxvii R. 835-892.

77. Peregrini xl xxvii xx xxxviii R. 1231-1344.

78. Incredulity of Thomas xlii xxviii xx xxxviii R. 893-1230, 1345-1586.

79. Death of Pilate —— —— —— —— R. 1587-2360.

80. Veronica and Tiberius —— —— —— —— R. 1587-2360.

81. Ascension xliii xxix xxi xxxix R. 2361-2630.

82. Pentecost xliv [? lost] xxii xl

83. Death of Mary xlv —— —— xli

84. Burial of Mary [lost] —— —— xli

85. Apparition of Mary to Thomas xlvi —— —— ——

86. Assumption and Coronation xlvii⁠[752] —— [lost] xli

87. Signs of Judgement [cf. p. 53] —— —— xxiii ——

88. Antichrist [cf. p. 62] —— —— xxiv ——

89. Doomsday xlviii xxx xxv xlii⁠[753]

U INTERLUDIUM DE CLERICO ET PUELLA

[Printed by Wright and Halliwell, Reliquiae Antiquae (1841), i. 145, from an early fourteenth-century MS., then belonging to the Rev. R. Yerburgh, of Sleaford. On the piece and its sources in the Latin, French, and English fabliaux of Dame Siriz, cf. Ten Brink, i. 255; ii. 295; Jusserand, Lit. Hist. i. 446. Ten Brink assigns the dramatic text, which is in the South Northumbrian dialect, to the reign of Edward I (1272-1307).]

Hic incipit Interludium de Clerico el Puella.

[Scene 1.]

[Scene 2.]

V TERENTIUS ET DELUSOR

[I follow the text of P. de Winterfeld, Hrotsvithae Opera (1902), xx; the piece was previously edited by C. Magnin in Bibliothèque de l’École des Chartes, i (1840), 517; A. de Montaiglon in L’Amateur des Livres (1849); A. Riese, in Zeits. f. d. österreich. Gymn. xviii. 442; R. Sabbadini (1894). The only manuscript is B. N. Lat. MS. 8069 of the late tenth or early eleventh century. Various scholars have dated the poem from the seventh to the tenth century; Winterfeld declares for the ninth. It might have been intended as a prologue to a Terentian revival or to a mime. The homage paid to the vetus poeta by the delusor in his asides rather suggests the former; cf. Cloetta, i. 2; Creizenach, i. 8.]