Note 351 — Chapter XXXIX · LEGES AND EPINOMIS. (continued 3)

Plato, Legg. x. p. 886 E. πάμπολλοι. Also pp. 888 E, 891 B.

Fabricius tells us that Plato himself has been considered and designated as an atheist, by various critics:— “Alii Platonem atheis, alii Spinozæ præcursoribus, adnumerarunt. Utriusque criminis reum eum fecit Nic. Henr. Gundling… At alii bené defenderunt philosophum ab illo crimine.” (Bibliothec. Græc. tom. iii. pp. 69, not. hh, ed. Harles.)

This illustrates the loose manner in which the epithet ἄθεος has been applied in philosophical and theological controversies: a practice forcibly exposed in the following acute note of Wyttenbach.

Wyttenbach, Præf. ad Plutarch. De Superstit. vol. vi. pars ii. p. 995. “Nam quæ est superstitio? quæ ἀθεότης? quæ harum species? qui gradus? His demum explicitis et inter se comparatis intelligi poterit, quæ ἀθεότητος species cui superstitionis speciei, qui gradus hujus cui gradui illius, anteferri aut postponi debeat. Ac primum in ipsis illis de quibus agitur rebus definiendis magna est difficultas. Quamquam atheum quidem definire non difficile videtur; quippe quo ipso nomine significetur is qui nullum esse deum putet. Atqui hæc etiam definitio non intelligatur, nisi antea declaretur quid sit id quod Dei vocabulo significemus — omnino quæ sit definitio Dei. Jam nemo ignorat quantopere in notione ac definitione Dei dissentiant non modo universi populi, sed et singuli homines: nec solum vulgus, sed et sapientes: ita quidem, ut quo plures partes sint, ex quibus hæc notio constituatur, eo minus in ea consentiant. Sed fac esse qui eam paucissimis complectatur proprietatibus, ut dicat Deum esse mentem æternam, omnium rerum creatricem et gubernatricem. Erunt qui eum parum, erunt qui nimium, dixisse putent: neutri se atheos volent, utrique et hunc et se invicem atheos dicent. . . Ita se res habet. Quotidié jactatur tralatitium illud, verus Deus: quo suam quisque de Deo notionem significat, sæpe illam ineptam et summi numinis majestate indignam. Et bene nobiscum ageretur, si non nisi ab indocto vulgo jactaretur. Nunc philosophi, certe qui se philosophos haberi volunt, item crepant. Disputant de vero Deo, nec ab ejus definitione proficiscuntur, quasi vero hæc nemini ignota sit. … Pervulgata illa veri Dei appellatio nobis venit a consuetudine Ecclesiæ, cujus diversæ quondam sectæ notionem Dei diverso modo informantes, ejus ignorationem et ἀθεότητα non modo profanis, sed invicem aliæ aliis sectis exprobrare solebant. Hæc de notione athei: quæ profecto, nisi constitutâ notione Dei, constitui ipsa nequit.”