HET VIERDE DEEL.

Wat D. Faustus in ’t laetste jaer zyn’er beschryvinge met zynen geest en met meer andere gehandeld heeft, het welk was in ’t 24ˢᵗᵉ jaer zyn’er belofte.

Van D. Faustus Testament, in ’t welk hy zynen Dienaer Wagenar tot zynen erfgenaem maekt.

Doctor Faustus had binnen de 24 jaeren zyn’er beschryvinge eenen jongen knegt opgevoed die tot Wurtenberg gestudeerd had. Dezen zag die avanturen zyns meesters, die hy overal bedreven had, hy was eenen slimmen guyt, die tot Wurtenberg ging bedelen, welken niemand (om zyne boosheyd) begeirde aen te nemen.

Dezen knegt met naem Wagenaer, was D. Faustus dienaer, hy schikte zig zeer wel by hem, zoo dat hy hem daer naer zynen zoon noemde, hy slempte en dempte met hem. Als nu den tyd van D. Faustus verloopen was en te eyndigen kwam ontbood hy tot hem eenen notaris, daer toe ook zommige Magisters, die veel met hem hadden omgegaen, en hy maekte zynen dienaer het huys, welk gestaen en gelegen was by de yzere poorte, in de Schergasse, aen de ring-mueren, item nog 1600 guldens, welke hy van imand goedvond, aen landgoed de weirde van 800 guldens, 600 guldens aen gereed geld, een goude keting die 300 kroonen weird was; al zyn zilver werk dat hem van groote heeren en edelluyden geschonken was, en inzonderheyd ’t geen dat hy uyt het hof des paus en der turken gebragt had, ’t welk ontrent de 1000 guldens weirdig was, maer anders was’er niet veel van huys-raeds goederen, mids hy niet te veel t’huys gewoond had maer dag en nagt in vremde herbergen en by de studenten gezeten en gezopen had. Ja dit was den inhoud van Faustus testament.

D. Faustus bespreekt hem met zynen dienaer wegens het Testament.

Als nu het Testament van D. Faustus volbragt was, zoo riep hy zynen dienaer tot hem, en hield hem voor hoe hy hem in zyn testament bedagt had, om dat hy hem altyd zeer wel gedraegen en zyne secreten niemand geopenbaerd had, daerom zoo verre, als hy nog ied van hem begeirde zulks zoude hem niet geweygerd worden. Toen begeirde den dienaer zyne boeken en eenige andere konsten? waer op hem D. Faustus antwoorde: Zoo veel myne boeken belangd die zyn alreede toegeschikt, doch met al zulke conditien, dat gy die niet zult laeten aen den dag komen, maer uw profyt daer mede zult doen, en daer in neirstelyk zult studeeren. Ten anderen begeird gy myne konsten, die gy toch hebben zult, zoo verre als gy myne boeken lief hebt en u aen niemand kenbaer maekt, maer alleen daer by blyft. Nog zeyde D. Faustus: Mids mynen geest Mephostophiles my niet langer te dienen schuldig is, waerom ik u den zelven niet overlaeten mag, zoo zal ik u eenen anderen geest toeschikken, zoo als gy eenen begeird, en dat hy zoude zeggen in wat gedaente hy dien begeirde, dat hy zoude verschynen.

Waer op hy antwoorde: Mynheer en vader, ik begeire hem in de gedaente van eene simme. Daer op verscheen hem eenen geest in de gedaente en forme van eene simme die in de kamer sprong, en D. Faustus sprak: Ziet daer is zy, maer zy zal u niet ten diensten wezen, dan naer myne dood, en als mynen geest Mephostophiles van my genomen is, en hem niet meer zult zien, en gy u komt te verschryven en over te geven, zoo zult gy hem noemen den Averhaen, mids dat hy aldus genoemd word. Daer by zoo bid ik dat gy myn konsten, myne daeden, en al wat ik gedaen heb, niet zult openbaeren, voor en aleer ik dood ben, alsdan mogt gy die opteekenen, te samen schryven en in een historie te samen brengen, waer toe dat u uwen geest Averhaen helpen zal. En of gy ergens ied in vergeten had, dat zal hy u helpen gedenken. Den voorzeyden dienaer belofde zulks alles alzoo te doen, en gaf hem daer op de hand, en hy bedankte hem voor alle de ontfangene weldaeden, maer inzonderheyd voor het gene daer hy hem mede in zyn testament verzogt heeft. En voords belofde hy hem den geest Averhaen trouwelyk te volgen.

Hoe dat hem D. Faustus in den tyd dat hy niet meer als eene maend te leven had gekweld heeft, over zyn duyvels wezen gejammer en daer over gezugt.

Den tyd van den voorzeyden D. Faustus was nu schier ten eynde geloopen, zoo dat hy tot in de laetste maend van zyne toegezeyde 24 jaeren gekomen was, in de welke hy hem den duyvel t’eenemael overgegeven had met lyf en ziele, gelyk wy hier te vooren verhaelt hebben. In dezen tyd was hy geheel tam geworden, en dat niet anders dan als eenen gevangenen moordenaer die zyne sententie des doods in de gevangenisse zoude mogen ontfangen hebben; want hy wierd geheel beangst, hy deed anders niet dan weenen, en tegen hem zelve lamenterende met de handen, zoo dat hy geheel scheen te verdwynen, en uyt te teiren, hy liet hem ook alsdan zeer zelden zien nog hy mogt zynen geest ook niet meer zien, nog ontrent hem leyden, hoe wel dat hy hem te vooren als zynen getrouwen dienaer zoo dikwils tot hem geroepen had.

Het wee geklag en jammeren van D. Jan Faustus, om dat hy nog in den fleur zyns levens, en in al zulke jongheyd sterven moest.

Deze groote droefheyd beweegde Faustus zoo zeer, dat hy zyn wee geklag en zyn jammeren opteekende, om dat men ’t nimmermeer zoude vergeten, zoo dat dit een van zyne eygene geschreven klagten is.

Och Faustus! gy verbolgenen en onweirdigen heer, gy die uw gezelschap hebt mede verleyd in ’t oordeel des eeuwig vuer, daer gy nogtans wel had konnen de eeuwige zaligheyd bekomen, die gy nu verliezen moet? Och gy vernuft en vryen wil, in wat miserien brengt gy myne leden, en gy, nog gezond lichaem, het vernuft en de ziele die beklaegen my, want ik koste ’t u geven of nemen? Och liefde en nyd, waerom zyt gy beyde tot my ingetrokken terwyl ik door uw gezelschap al zulke pyne lyden moet? Och vraeke en bermhertigheyd, uyt wat oorzaeke hebt gy my zulken loon en versmaedenis vergund? ô bitterheyd en medelyden, ben ik daerom eenen mensch geschaepen, om die straf die ik voor my bereyd zien te lyden: Och ik armen dwaelenden, is’er ook ied in de wyde weireld, dat my niet wederstaet? och wat helpt toch myn klaegen! eylaes! wat heb ik gedaen! wee my!…

Nog een andere klagt van D. Faustus.

Och! och! ik ongelukkigen mensch, ô gy bedroefden en onzaligen Faustus! gy moet wel wezen in den hoop der onzalige, mids ik die onmagtige smerte des doods die geen creaturen nog op de weireld geleden heeft? Och vernuft, och moedwil, vermetendheyd en vryen wil? Och gy blinden en onagtzaemen die uwe leden, uw lyf en uwe ziele zoo blind maekt, als gy zelve zyt! ô gy tydelyke wellusten in wat ellende hebt gy my gevoert, dat gy myne oogen zoo verduystert en verblind hebt! och myn zwak gemoed, och myn bedroefde ziele, waer is uwe bekentenisse! ô onbermhertig ongeluk, ô vertwyffelde hope! waer op ik niet meer denken mag: Och leed boven alle leed, jammer boven alle jammer! och wie zal my nu toch verlossen? waer zal ik my verbergen? waer zal ik henen kruypen of gaen? ja dat ik trekke waer ik wille, zoo ben ik toch gevangen? waer op dat hem den armen Fausto zoo bekomerde en kwelde, dat hy niet meer spreken konde.

Hoe dat den boozen geest den bedroefden D. Faustus met wonderlyke spotagtige spreek-woorden aentast.

Op al dusdanige wee-klagten, verscheen Faustus zynen geest Mephostophiles, trad tot hem, en sprak aldus: Terwyl dat gy uyt de H. Schrifture wel geweten hebt, dat gy Godt alleen behoorde aengebeden en hem alleen gedient te hebben, zonder eenige andere goden, nog ter regter, nog ter slinker hand te zoeken, of nevens hem te hebben, en zulks niet gedaen hebt; maer uwen Godt vertoorend en vergramd, van hem afgevallen, hem verloochend, en u aen my hebt overgegeven met lyf en ziele, zoo moet gy nu uwe belofte en uwe overgevinge nakomen.

Dus merkt nu op myn Versken:

Daerom lieven Fausto, ’t is niet goed met groote heeren en met den duyvel krieken te eten, want zy schieten met de steenen in ’t aenzigt, gelyk gy nu ziet, daerom had het beter geweest, dat gy verre van daer gebleven waert, zulks zoude goed voor die scheuten geweest hebben, maer uwen hoogmoed en hooveirdig hert heeft u geslagen. Gy hebt die konst, die u van Godt gegeven is, veragt, nog u daer mede niet laeten genoegen, maer hebt den duyvel te gaste gebeden, en gy deze 24 jaeren die voorleden zyn, gemeend dat het al goud was dat’er blinkte, nu al gelooft, wat u den geest wys maekte, waer door u den duyvel, gelyk men de katten plagt te doen, een belle aengehangen heeft. Ziet, gy waert eene zeer schoone geschaepene creature, maer de roozen die men lang in de hand draegt, en waer aen men lang riekt, die verslenzen: wiens brood gy geeten hebt, wiens liedekens gy moet zingen: Toef tot op den goeden Vrydag, alsdan zal het haest Paesschen zyn in ’t geen gy behoeft hebt, en ’t is niet zonder oorzaeke geschied, een gebraeden worst heeft twee eynden.

Op des duyvels belofte is niet te staen, gy hebt eene kwaede natuere gehad, daerom verlaet die natuere niet. Van gelyken laeten de katten het muyzen niet. Terwyl den lepel nieuw is, zoo gebruykt hem den kok, als hy dan daer naer oud geworden is, zoo schyt hy daer in, alsdan eet men daer uyt: is ’t niet alzoo met u? gy die eenen nieuwen lepel des duyvels waert, den zelven gebruykt hy al’er tyd, want de merkt heeft u laeten koopen: daer toe zoo hebt gy u met een weynig voorraed niet laeten genoegen, die u Godt verleent had. Dat nog meer is (mynen lieven Faustus) wat hebt gy veel hoogmoed bedreven, want in alle uwen handel en wandel hebt gy u des duyvels vriend genoemd, daerom stelt u te vrede, want God is den Heer: den duyvel is maer eenen boozen geest; hooveirdigheyd dede noyt goed, gy moest doch den hans in alle straeten zyn, daerom moeten zotten in’t hair luyden, die te veel wilt hebben, die moet men weynig geven, waer naer hem imand regeert, daer naer moet het hem gaen, dus laet u nu myne leer en vermaening ter herte gaen, die nu schier verloren is, gy zoud u den duyvel zoo veel niet betrouwd hebben, en mids hy een simme Gods, eenen logenaer en moordenaer is, zoo dat gy wel behoorde kloeker te wezen. De schimp brengt ons schaede by, want het is haest met den mensch gedaen, nogtans zoo kosten zy zoo veel om op te brengen. Die den duyvel herbergt, die heeft eenen zekeren gast, maer daer behoort meer tot den dans, als maer een rood paer schoenen: had gy Godt voor oogen gehouden: en nimmer uwe gaven die hy u verleent had, genoegen laeten, zoo had gy deze reyze niet hoeven te dansen en den duyvel te willen zyn en zoo haest te gelooven: want wie ligtelyk gelooft, die word haest bedrogen. Nu vaegd den duyvel zynen muyl, en gaet alzoo daer van, gy hebt u zelven te voorgesteld met uw eygen bloed, daerom zal men die borge borgen, gy hebt’er ter eener oore laeten ingaen en ter andere wederom uyt. Als nu den geest aen D. Faustus den armen Judas genoegzaem gezongen had, zoo is hy wederom verdwenen, en heeft alzoo Faustus geheel getroubeleerd gelaeten.

De wee-klagten van D. Faustus van de helle en van haere onuytsprekelyke pyne en kwaele.

O ik armen verdoemden! waerom ben ik geene beest? die zonder ziele sterven, zoo had ik my niet voorder te bevreezen. Nu zal my den duyvel met Lyf en Ziele van hier nemen, en my in een onuytsprekelyke duysterheyd brengen, want gelyk de zielen by hun zelven schoonheyd en vreugd hebben, zoo moet ik armen ellendigen, en alle de verdoemde eenen ongeloovelyken grouwel, stank, smaed, bevinge, vreeze, pyne, druk, huylen, kryten en knerzinge der tanden hebben: Daer toe zyn alle creaturen en alle schepselen Gods tegen ons, en moeten van de Heyligen Gods de eeuwige versmaedheyd draegen; ik ben nog indagtig van den geest, die ik eens naer de verdoemenisse gevraegd heb: den welken my zeyde: dat’er een groot onderscheyd is tusschen die en die verdoemde, mids de zonden ongelyk zyn: Voords zoo zeyde hy nog meer: even gelyk hoy, hout en yzer van het vuer verbrand worden, doch het eene ligter als het ander, alzoo worden ook de verdoemde in den vloed der helle verbrand. Och gy eeuwige verdoemenisse! dat gy van den toorn Gods zoo inflameerd, zoo vol vuer en hitte zyt; ô hoe grooten druk en pyne moet men inder eeuwigheyd aldaer verwagten, met weenen der oogen, met knerzinge der tanden, met stank der neuzen, met jammer der stemmen en met bevinge der handen en voeten: Och ik zoude zoo geirn den Hemel mogen omermen, en mogt ik slegts de eeuwige straffe ontgaen! och wie zal my toch uyt het onuytsprekelyk vuer der verdoemde verlossen? Alwaer geen hulpe zal wezen, alwaer geen beweenen der zonden helpen kan, alwaer nog nagt nog dag ruste is! wie zal my toch uyt al zulke ellende verlossen? waer is mynen toevlugt, waer is myne beschuttinge, myne hope, mynen troost: Waer op zal ik my dan vertroosten? op de zaligheyd Gods niet, want ik schaeme my dat ikze zoude aenspreken, mids my niet zoude geantwoord worden? Maer ik moet myn aenzigt voor haer verbergen! Och wat mag ik doch veel klaegen, daer geene hulpe te verwagten is, nog geene vertroostinge des klaegen en weet? Amen. Want ik heb het alzoo willen hebben, ô misverstand! en dus moet ik den spot tot die schande draegen.

Van het grouwelyk, en verschrikkelyk eynde en afscheyd van D. Faustus, waer aen ider Christen mensch hem zal spiegelen en hem daer van wagten zal.

Die 24 jaeren van D. Faustus waeren nu by verloopen, en den geest kwam even in de laetste weke by hem, die hem alsdan zynen Brief of zyne Verbintenisse gaf, waer by hy hem ook aenzeyde, dat den duyvel de toekomende weke zyn lichaem haelen zoude, waer toe hy hem gereed maeken moest. D. Faustus klaegde en weende den geheelen nagt, waer over den geest nog eens voor hem verscheen: hy sprak tot hem: Lieven Fauste, zyt toch niet zoo kleynmoedig, want of schoon gy uw leven verliest zoo is ’t toch nog eenen langen tyd aleer gy verdoemt word: gy moet toch eens sterven al had gy nog vele honderd jaeren te leven. De turken, de joden, en andere onchristene keyzers moeten ook eens sterven en in de zelve verdoemenisse komen, gy weet ook nog niet wat u opgeleyd zal worden, daerom zyt kloekmoedig, en geeft den moed alzoo niet verloren: den duyvel heeft u toch toegezeyd, dat hy u een staele lyf en ziele geven zal. Al zulken en diergelyken troost gaf hy hem, maer het was eenen valschen troost, en die ook tegen H. Schriftuere strydende was. En alzoo D. Faustus niet anders wist, dan dat hy zyne verschryvinge of belofte zoude moeten met den hals betaelen, zoo gaet hy even op den zelven dag, toen hem den geest aengezeyd had dat hem den duyvel des nagts haelen zoude, tot zyne medegezellen Magiros en Kantifor, en tot meer andere studenten, die hem te vooren dikwils bezogt hadden, datze met hem zouden willen gaen tracteren in een dorp Rimlich genaemd, eene halve myle van Wurtenberg gelegen, alwaer zy met hem eene maeltyd zouden doen, het welke zy hem toezeyden.

Zy gingen alzoo met malkanderen daer henen, alwaer zy eene kostelyke onbeyd deden. D. Faustus was met hun-lieden wel vroylyk, maer niet van hert. Hy bad hun-lieden dat zy met hem ook des avonds eten zouden, en voords den geheelen nagt by hem blyven, want hy moest hun-lieden eene gewigtige zaeke te kennen geven, ’t welk zy hem toezeyden, en aten daer met hem. En als zy nu den slaep-dronk doen zouden, zoo betaelde D. Faustus den weird, en bad de studenten dat zy met hem in eene andere kamer zouden gaen, hun ieds moetende zeggen, ’t welk zy deden. En Faustus zeyde hun aldus:

Eene bede van D. Faustus aen de Studenten.

Myne lieve betrouwde, en gunstige Heeren! de oorzaeke waerom ik U-L. alhier beroepen hebbe, is deze: Dat U-L. over vele jaeren bekend is, wat ik voor een man ben, te weten: in vele konsten en tooverye expert, welke konsten nergens als van den duyvel gekomen zyn, tot welken duyvelschen lust my anders niemand gevraegt en heeft dan het kwaed gezelschap, die met al zulke stukken omging, daer naer myn onweirdig vleesch en bloed, mynen verbolgen en godeloozen wil, en myne duyvelsche vliegende gedagten die ik voorgenomen en door de welke ik my aen den duyvel hebbe overgegeven, sedert 24 jaeren, met Lyf en Ziele. Nu zyn deze jaeren nae dezen nagt ten eynde geloopen, zoo dat my den zand-looper voor oogen staet, en verwagten moet tegen datze uytgeloopen zal wezen en hy my dezen nagt haelen zal, mids ik my hem tot twee-mael toe, met Lyf en Ziele, met myn eygen bloed verschreven hebbe: (welke eerste is geweest den 23 October 1514, en de tweede den 3 Augusti 1531, ziet pag. 19 en 142) waer over ik U-L. vriendelyk, lieve Heeren, hebbe wel willen voor myn laetste en eynde tot my roepen om met U-L. eenen S. Jans-drank tot een afscheyd te doen, hier op bid ik U-L. gunstige en lieve Heeren, dat Gy-L. toch alle myne vrienden wilt groeten, daer toe ook my niet kwalyk afnemen, als ik imand ergens in zoude hebben te kort gedaen, maer my het zelve te willen vergeven. Dan zoo vele die myne wonderlyke daeden zyn belangende, die ik in de 24 jaeren bedreven heb, zulks zal men al-te-samen by my opgeschreven vinden, en laet myn grouwelyk eynde U-L. al-te-samen eenen eeuwigen spiegel wezen, op dat Gy-L. mogt God voor oogen hebben, hem bidden, dat hy U-L. voor des duyvels listen en bedrog wilt bewaeren, en in geene verzoekinge wilt brengen, maer dat Gy-L. hem mogt aenhangen, en laeten van hem af-te-vallen, gelyk ik godeloozen en verdoemden mensch gedaen heb, die den Doop, de Sacramenten Christi, ook God zelve, het geheel Hemelsch Heyr, en alle menschen afgezworen heb, want hy begeird niet de dood des zondaers, nog dat’er een verloren worde. En laet U-L. ook van geen kwaed gezelschap verleyden, gelyk my gebeurd is, maer ik wierd al ziende blind, eylaes!… Doet niet als ik, maer gaet neirstig ter Kerke, stryd altyd tegen den duyvel, zyt met een vast geloof aen Jesus-Christus en leyd eenen Godzaligen wandel. Eyndelyk en tot besluyt, zoo is dit myn vriendelyk bidden, dat Gy-L. toch wilt te bedde gaen, en liggen slaepen nog U-L. wilt beroeren, nog ontstellen, al is ’t zaeke dat Gy-L. dezen nagt eenig gerugt, of eenige rammeling in ’t huys komt te hooren, zoo wilt U-L. daer in niet verschrikken, want U-L. zal geen leed geschieden, nog en staet ook niet op, maer blyft al-te-samen stil liggen, en zoo verre als gy myn lichaem dood vind, zoo zult gy ’t zelve ter aerde besteden, want ik sterve als eenen boozen toch Christenen. Eenen goeden Christen, mids ik een hertelyk berouw hebbe, en in myn herte stadig om genade ben biddende, op dat immers myne ziele mogte bewaert worden. Een boos Christen, om dat ik wete dat den duyvel myn lyf hebben wilt ’t welk ik hem geirne overzette, zoo verre als hy slegts myne ziele met vrede wilt laeten. Hier op bidde ik U-L. wederom, dat gy toch wilt te bedde gaen en ik wensche U-L. hier mede eenen goeden nagt; maer my eenen boozen en schrikkelyken.

Deze verklaeringe dede D. Faustus alzoo met eer en kloeken moed, op dat hy U-L. niet verzaegd nog kleynmoedig maeken zoude: Maer de studenten verwonderden hun op ’t hoogste dat hy zoo verbolgen had geweest en alleen door schelmerye en van wegens de tooverye, in al zulke perykel van lyf en ziele hem overgegeven had, ’t welk U-L. ook van herte leed was, mids zy hem al-te-samen lief hadden en zeyden: Och! lieven heer Faustus, in wat nood hebt gy uw zelven gebragt, dat gy zoo lang stil gezwegen, en ons zulks niet geopenbaert hebt, want wy zouden u door geleerde theologanten uyt het net des duyvels verlost hebben, maer ’t is nu al te laet, tot groot agterdeel van lyf en ziele? D. Faustus antwoorde, dat hy zulks niet had durven doen, al was hy dikwils van meyninge zulks te verklaeren, en zyne zaeken aen Godzalige luyden te kennen te geven, om raed en hulpe van hun te verkrygen, gelyk my ook myn eygen gebuer daerom heeft aengesproken en gebeden, dat ik toch zyne Leering zoude willen volgen en van alle tooverye afstaen, en my bekeeren zoude. En alzoo ik van meyninge was zulks te doen, kwam den duyvel, en wilde my voort, gelyk hy dezen nagt doen zal, en zeyde: dat zoo verre als ik my kwame tot Godt te keeren, zoo zoude hy met my een eynde maeken. Deze dingen aldus van D. Faustus verstaen hebbende, zoo antwoordden zy hem daer op: mids nu anders geenen raed voor handen is, zoo zoude hy den lieven God aenroepen, en den zelven door zynen lieven Zoon Jesus-Christus om vergiffenisse zyner zonden bidden, en zeggen: och God! zyt my armen zondaer genadig en gaet niet met my in ’t oordeel, want ik kan voor u niet bestaen, al is ’t zaeke dat ik den duyvel myn lyf moet laeten, zoo wilt toch myne ziele bewaeren. Hy belofde dat hy zulks doen zoude, en dat hy niet laeten zoude te bidden, maer het wilde niet uyt, gelyk Caïn geschiede, die ook zeyde: dat zyne zonden grooter waeren dan dat zy hem mogten vergeven worden, daerom dat hy ook dagte, dat hy ’t met zyne verschryvinge te grof gemaekt had. Als nu deze studenten en goede heeren Faustus gezegend hadden, wierden zy doen weenende, en omhelsden malkanderen, maer D. Faustus bleef in de kamer. En als nu de studenten te bed gegaen waeren, zoo was’er niemand die tot het slaepen konde komen, mids zy den uytgang dezer zaeken hooren wilde.

En het gebeurde in den nagt tusschen den 23 en 24 October 1538, tusschen 12 en 1 ure, dat men rondom den huyze eenen grooten ongewoonelyken wind hoorde, al of het onderste boven zoude gekeert hebben, waer in de studenten hun zeer verschrikten en sprongen uyt het bedde, malkanderen troostende, maer zy wilden buyten de kamer niet gaen, dan den weird die uyt zyn huys in een ander liep. De kamer van de studenten was nevens D. Faustus kamer, zy hoorden in de gene van D. Faustus een grouwelyk schreeuwen, kermen en lamenteeren en dat niet anders, dan of het geheel huys vol slangen, en andere fenynige gedierten geweest hadde; met dies, zoo ging de kamer-deure van D. Faustus open, waer over hy begint om hulpe te roepen, doch met eene verdwelmde stemme, en daer naer hoorde men hem niet meer. Als ’t nu dag geworden was, en de studenten den geheelen nagt niet geslaepen hadden, zoo zyn zy in de kamer gegaen in de welke D. Faustus was, dan zagen zy geenen Faustus meer, maer wel dat de kamer met bloed besprengd was, zyn herssenen kleefden aen den muer, mids den duyvel Faustus van den eenen muer tegen den anderen geslagen had.

Men vond ook in de kamer zyne oogen en zyne tanden uyt den mond geslagen, ’t welk voorwaer een grouwelyk spectakel was, om te aenschouwen. De studenten deze dingen aldus aenziende, begonsten hem zeer te beweenen, zoo datze ook anders niet deden als zugten.

Zy zogten al-om nae zyn lichaem, het welk zy ten langen laesten vonden buyten den huyze op den mest-hoop liggen het welk zeer mismaekt en grouwelyk om aenzien was, mids hem het hoofd, en alle zyne lidmaeten gemorzeld waeren.

Van het begraven van D. Faustus romp.

Deze voorzeyde studenten en Magistros, die by D. Faustus in zyn eynde geweest zyn, hebben zoo veel verworven, dat men zyn romp in ’t zelve dorp heeft begraven en zyn daer naer wederom in de stad van Wurtenberg getrokken en ten huyze van D. Faustus gegaen, alwaer zy zynen dienaer Wagenaer vonden, die hem over de dood zyns meester zeer bedroefde en lang mistroostig gehouden heeft. Zy vonden ook aldaer de stuks dezer Historie van D. Faustus zelver opgeteekent, en met zyn eygen handen geschreven, uytgenomen de Historie van zyn eynde, de welke van de studenten en van de voorzeyde Magistros hier bygevoegd is, en van zynen dienaer was opgeteekend, zoo dat’er ook een nieuw Boek van hem uytgaet. Desgelyks is ook den zelven dag de getooverde Helena met haeren zoon niet meer te voorschyn geweest, maer is t’eenemael verdwenen. En het was daer naer voords altyd in zyn huys zoo ongerust, dat’er geene menschen meer kosten blyven woonen. D. Faustus verscheen ook zynen dienaer lyfagtig by nagt, die hem veel secrete dingen openbaerde: Men heeft hem ook by nagt ter vensteren uyt zien liggen. Aldus eyndigd alhier de gansche Historie van de tooverye van D. Faustus, waer uyt elk Christen mensch leeren mag, inzonderheyd, die van een stout hooveirdig gemoed is, Godt den Heer te vreezen, alle tooverye, bezweiringe en alle andere duyvelsche werken te vlieden, want Godt dit wel en scherpelyk verboden heeft, zoo dat men den duyvel niet heeft te gast te bidden, nog hem eenig gehoor te geven, gelyk als Faustus gedaen had. Wy zien wat een schrikkelyk eynde en voorbeeld ons door hem is voorgesteld, ’t welk hy door zyn eygen verschryvinge over zynen hals getrokken heeft, daerom zal men altyd hoeven Godt voor oogen te hebben, dagelyks aenbidden en te voet vallen, ook hem alleen lief hebben, en uyt ganscher hert en ziele dienen, danken, loven en aenroepen, alsmede uwen Engel Bewaerder welken u bewaert en zal bewaeren tot het eynde uws leven, te weten: als gy leeft volgens de Wet en de Geboden Gods, maer die Godt verlaet, verlaet hy ook; daerom die den duyvel en zynen ganschen aenhang zal verzaeken en afzweiren, zal door Christus inder eeuwigheyd mogen zalig worden, door zyn bitter Lyden en Sterven, zulks wensche ik een ider christen mensch uyt den grond myns hert.

EYNDE.