HET TWEEDE DEEL.

Van de Astrologie van Doctor Faustus.

Als nu D. Faustus van Godzalige vraegen geene antwoorde meer van den geest krygen konde, zoo moest hy ’t daer by laeten blyven. En hy begon daer naer almanaken te maeken; want hy toen een goeden Astrologus, gezeyd almanak-maeker, was wel ervaeren, in de Sterrekonst en in ’t schryven van Prognosticatien, gelyk al de weireld wel kennelyk is, dat al ’t gene hy geschreven heeft (en al ’t gene dat van ander mathematicus geschreven is) te boven gaet. Van gelyken zoo stemde alle pratyken, die hy heeren en vorsten toeschreef, over een, want hy reguleerde hem na zyns geest voorzeggingen van alle toekomende dingen en geschiedenissen, de welke ook alzoo geschieden. Zyn Almanaken wierden ook zeer boven alle andere geprezen: want hy en zette niet in zyne Almanaken, als van wind, van sneeuw, van regen, van hitte, van donder, van hagel, of het gebeurde alzoo, by tyd; zyne Almanaken waeren niet gelyk andere, die in de Astrologie niet wel ervaeren zyn, en in den winter van koude, vorst, sneeuw, die in den zomer van hitte, donder en onweder schryven. Hy zette ook in zyne Prognosticatie den tyd en wat’er toekomende geschieden zoude. Hy waerschouwde elke heerschappye in ’t bezonder, gelyk als d’eene met dieren tyd, d’ander met oorlog of peste zoude aengegrepen worden, gelyk zulks de duyvels uyt ervaerentheyd der natuer, en uyt het zondig leven der menschen, veele toekomende gramschappen des Heere te vooren zien konde.

Een vraege of disputatie van de konste van Astronomie en Astrologie.

Als nu D. Faustus zyn Almanaken twee jaeren lang gemaekt had, zoo vraegde hy aen zynen geest, wat dat’er voor eene gelegendheyd had met de Astronomien en Astrologien, gelyk de Mathematicus plegen te stellen? daer op antwoorde den geest, en sprak: daer geve ik u al zulken oordeel af, dat alle Sterre-konstenaers niet zonderlings of zeker konnen practiseren; want het zyn al te samen heymelyke en secrete werken Gods, die de menschen niet konnen bevroeden, gelyk als wy geesten doen konnen, die in de locht, en onder den Hemel zwieren, die de toelaetinge Gods zien en begrypen konnen: want wy zyn oude en ervaeren geesten in des Hemels loop. Ik konde u ook, mynheer Faustus, eenige Prognosticatie en Almanaken toeschryven, en alzoo het een jaer tot het ander, zoo als gy gezien hebt, daer af schryven dingen die waeragtig zyn. Het is wel waer, dat die van den ouden tyd die vyf of zes honderd jaeren leefden, al zulke konsten grootelyks leerden en begrepen hebben: want door zoo veel verloopen jaeren, word dat groot jaer vervult, dat zy zulks verklaeren en Cometen mede deylen konnen, maer alle onervaeren Astrologie maeken haer Prognosticatie na een goede waen en goeddunken.

Van den Winter en den Zomer.

Het dogt Faustus geheel wonderlyk te wezen, dat Godt in deze weireld den Winter en Zomer geschaepen had; daerom hy nam zig voor zynen geest Mephostophiles te vraegen, van waer den Zomer en Winter hunnen oorsprong krygen? waer op hem den geest antwoorde: Mynheer Faustus, kond gy zulke dingen, als een Phisicus, niet zelve zien, en uyt den loop der zonne merken? gy zult weten dat van de maene af, tot aen de sterren anders niet en is als vuer. Daer ter contrarie het aerdryk koud vervrozen is. Want hoe de zonne hooger staet en schynt, hoe warmer dat het is, en dat is de oorzaeke des zomers. Maer als de zonne leeg naer het aerdryk staet, zoo is ’t koud en daer uyt volgt den winter.

Van den Hemels-loop, van zyne vercieringe en oorsprong.

Doctor Faustus durfde zynen geest, gelyk wy hier vooren gezeyd hebben, van geene godelyke of hemelsche dingen meer vraegen, waerom dat hy hem zeer kwelde, en hy dagt daer op nagt en dag, op dat hy van de godelyke nature en van de scheppinge beter gelegendheyd hadde zynen geest daer naer te vraegen, tot dien eynde vraegde hy niet meer gelyk als te vooren, te weten: van de blydschap der zielen, van de Engelen en van de pyne der helle; want hy wist wel dat hy van den geest geen gehoor meer krygen zoude, tot welken eynde hy veynzen moest om tot zyn oogwit te geraeken. Waerom hy voor hem nam den geest te vraegen, en dat proforma, als of die astronomia en astrologia, al’er natuer-kenners van noode waeren? waerom hy den geest hier op ondervraegde: Namendlyk van den loop des hemels, zyn cieraed, en van des hemels oorsprong. Mynheer Fauste, zeyde den geest, den Godt die u geschaepen heeft, die heeft ook de weireld, en al wat onder den Hemel is geschaepen, want Godt maekte vooral den Hemel uyt het midden des waters, en deylde de aerde van de wateren: hy noemde het firmament den hemel, daerom is den Hemel beweeglyk, die van het water geschaepen is, en te samen gevoegd, en alzoo is hy bevestigt als een cristael, daer in zyn de sterren gestigt en door alzulke rondigheyd des Hemels, word de weireld in vier hoeken, gedeyld. Als in den opgang, in den nedergang, in den zuyden en in den noorden, en den Hemel loopt zoo snel om, dat de weireld zoude moeten bersten, zoo verre die Planeten zulks niet verhinderen. Den Hemel is ook met vuer geschaepen; zoo dat niet en waer, dat de wolken met de koude des waters omringeld waeren, zoo zouden de onderste elementen door de hitte des vuers moeten verbranden. In het midden des firmaments, daer alle de sterren des Hemels zyn, daer hebben de 7 planeten hunne plaets, gelyk als daer is Saturnus, Jupiter, Mars, Sol, Venus, Mercurius en Luna. En alle hemelen worden beweegd: uytgenomen den vuerigen, die staet stil. Alzoo word de weireld in vier deelen gedeyld, gelyk in locht, in vuer, in aerde en in water. Aldus is deze creatuer geformeerd, en elken Hemel neemt zyne maniere en eygenschap daer uyt; want den oppersten Hemel is vuerig, den middensten en oppersten zyn locht, waer af dat den eenen schynlyk is. In den oppersten is de warmte en het licht, van wegen de zonne, maer den ondersten krygt zyne klaerheyd van wegen het wederschynen der zonne, tegens het aerdryk aen, en alwaer den schyn der zonne niet toereyken kan, daer is den Hemel koud en duyster. In deze duystere locht woonen wy geesten en duyvelen: want wy zyn in deze donkere locht verstooten. In deze locht daer wy woonen zyn de donderslagen, hagel, sneeuw en diergelyke: waer uyt wy de tyden des jaers en wat voor weder wezen zal, weten konnen. Den Hemel heeft alzoo twaelf omringelen, die daer ’t aerdryk en ’t water omringelen, de welke al te samen hemelen mogen genoemd worden. Den geest verhaelde ook, hoe dat de eene planete naer de ander regeerde, en hoe veel graden dat d’een boven d’ander stond.

Eene vraege van Doctor Faustus, hoe dat Godt de weireld geschaepen had, en van de eerste geborte der menschen, waer op den geest eene valsche antwoorde gaf.

Doctor Faustus was droevig en treurig in zyn hert, en gaf daer op geen antwoord. Waerom dat den geest sterk aenhiel, en zeyde dat hy hem zyn antwoord grondelyk zoude verklaeren, en hem dan in alles behulpig wezen, zoo veel als ’t mogelyk was? D. Faustus antwoorde: ik heb u voor eenen dienaer aengenomen, en al is ’t dat uwen dienst my aenstaet, nogtans kan ik den zelven van u niet zoo hebben, dat gy te wille zyt, gelyk eenen trouwen dienaer toestaet? daer op antwoorde den geest: Mynheer Faustus, gy weet zeer wel, dat ik u nergens in onwillig geweest ben; en al is ’t dat ik u op uwe vraegen te antwoorden, dikwils niet schuldig was, nogtans heb ik u altyd gehoorzaem geweest. Daerom zegt nu, D. Faustus, wat u belieften is? den geest hadde Faustus het herte afgewonnen. D. Faustus zeyde hem: dat hy hem zoude onderrigten, hoe dat Godt de weireld geschaepen had, en van d’eerste geborte des menschs? den geest van D. Faustus geeft hier op eene valsche en godelooze onderrigtinge, en zeyde; de weireld, lieven Faustus, is noyt geschaepen geweest, nog is ook niet vergankelyk, van gelyken is ook het menschelyk geslagt tot inder eeuwigheyd geweest en haeren oorsprong heeft geen beginsel gehad, alzoo heeft hem het aerdryk zelver moeten genereren.

De zee heeft haer van het aerdryk verdeylt en zyn alzoo vriendelyk met malkanderen vergeleken, gelyk of zy hadden konnen spreken.

Het aerdryk begeirde van de zee zyne heerschappye, gelyk als weyen, wouden, boomen, gras en loof. De zee, de visschen en alles wat daer in is, zy hebben Godt alleen den hemel en de menschen te scheppen gegeven, zoo datze ten lesten Godt onderdanig moeten zyn. Uyt deze heerschappye zyn vier andere heerschappyen gesproten: als de locht, ’t vuer, ’t water en ’t aerdryk. Voorders nog korter hier af kan ik u geene verklaeringe doen. D. Faustus ging hier op speculeren, en hy konde zulks niet gelooven: want hadde Gen. 1. gelezen, dat Moyses deze dingen anders verhaelde, waer uyt hy gewaer is geworden, dat den duyvel eenen leugenaer was, gelyk hy geleerd had, maer hy durfde het hem niet laeten merken of veel tegenzeggen.

Doctor Faustus word alle helsche geesten in hunne gedaenten voorgesteld, waer onder dat zeven van de principaelste waeren, met hunnen naem genoemd.

Doctor Faustus zynen Prince en regten meester kwam hem bezoeken, waerom dat hy niet weynig verschrikte, door zyn grouwelyke gedaente: want bovendien dat het in den zomer was, zoo kwam’er eene koude locht van den duyvel dat hy meynde te vervriezen. Den duyvel die hem Belial noemde, die sprak tot D. Faustus. Alzoo gy te middernagt ontwaekte, zoo hebbe ik u gedagten gezien en zyn deze, te weten: dat gy geirn zommige van de principaelste helsche geesten zien mogt, waerom dat ik hier, met myn voornaemste raeden verschenen ben, op dat gy de zelve zoud konnen aenzien? D. Faustus antwoorde: Wel aen waer zynze dan? daer buyten zeyde Belial. Belial verscheen aen D. Faustus in de gedaente van eenen zwarten beir zyn ooren over eynde staende, zyne oogen waeren brandende rood, en had sneeuw witte hooge tanden, en eenen langen steirt, die ontrent dry ellen lang was, aen zynen hals had hy dry vliegende vleugels. Aldus kwam by Faustus den eenen geest naer den anderen in de kamer, zoo dat zy’er niet al zitten konden. Belial verklaerde aen D. Faustus den eenen naer den anderen wie dat zy waeren, hoe zy waeren, en hoe zy genoemd wierden. Voor eerst kwamen’er in 7 van de voornaemste geesten, als Lucifer den meester en rechter-heer van D. Faustus, tegen den welken hy hem verschreven had, en dezen was ontrent een mans lengde, en was hairig van couleur gelyk de echarenkens. Daer naer volgde Belsebub, die had een lyfverwig hair, eenen ossenkop met twee zeer groote hoorens, en ook t’eenemael rouw en hairig, met twee groote vleugels, die zoo scherp waeren als de distelen des velds, half groen en half geel, alleen boven onder de vleugelen vloogen’er vuerstraelen uyt, en had eenen koey-steirt: Daer naer kwam Asteroth in de kamer, in de gedaente van eenen worm, die op zynen steirt overeynde ging; hy had geene voeten, maer eenen grouwen steirt, eenen dikken buyk, witagtig en glad en twee korte pooten, die t’eenemael geel waeren, een kastanien gebruyden rug, scherpe pinnen van eenen vinger lengde, gelyk eenen egel. Daer naer kwam Sathanas, die geheel wit-grys was, rauw over zyn lyf met eenen ezels-kop, maer zynen steirt was gelyk eenen katten-steirt, met klauwen die een elle lang waeren. Voords trad Annubias in, die had een honds-hoofd; hy was over zyn lyf half zwart en half wit, voords had hy voeten en hangende ooren, gelyk eenen hond, en was vier ellen hoog. Naer dezen kwam Ditichanus intreden, die was ontrent een elle lang, anders was hy als eenen vogel gelyk aen een patrys, maer den hals was groen en gespikkeld. Den lesten was Drachus met vier korte voeten, hy was geel en groen, maer het lyf was boven blauwagtig, en zynen steirt roodagtig. Die zeven met Belial, en den Ketelere den achtsten, die waeren aldus met de voorzeyde verven gekleed. De andere verschenen ook in gelyker gedaente, gelyk de onvernuftige dieren, zoo als verkens, herten, beiren, wolven, simmen, buffels, bokken, geyten, ezels, hinden en diergelyke. In zulke gedaente verschenen zy hem. D. Faustus was hier over zeer verwondert en vraegde die 7 voornaemste: waerom dat zy niet in andere gedaenten verschenen waeren. Zy antwoorden hem en zeyden dat zy hun in de helle niet anders veranderen konden, daerom datze ook helsche dieren en wormen zyn, en alhoewel zoo grouwelyk en onzienelyk, doch altyd eene menschen gedaente konnen aennemen als zy wilde; daer op zeyde D. Faustus: Het is genoeg als gy alle 7 daer zyt, en bad dat men de andere zoude laeten gaen, het welke ook alzoo geschiede. Daer op begeirde Faustus dat zy hun eens de preuve zoude laeten zien, ’t welk zy deden, zoo dat den eenen nae den anderen hem veranderde, gelyk zy te vooren gedaen hadden, in de gedaente van alderlye gedierten. Dit behaegde D. Faustus zeer wel, en vraegde of hy ’t ook konde? Zy zeyden: Ja. En zy wierpen hem een tooverboek toe, om dat hy ook een preuve doen zoude, en hy dede het. Nu konde D. Faustus niet laeten, al eer zy daer afscheyd namen, hun te vraegen, wie dat alle vlekagtige dieren geschaepen had? Waer op dat zy hem antwoordden, dat naer den val des mensch alle fenynige gedierten heeft bestaen te wassen, om dat de menschen daer door zouden beschaedigt en geplaegt worden. Van gelyke konnen wy ons ook in alle vliegagtige gedierten veranderen, zoo wel als in alle andere. D. Faustus wierd lachende, en zeyde, dat hy zulks wel zoude begeiren te zien. En het geschiede ook alzoo; want zoo haest als zy al-te-saemen verdweenen waeren, zoo verscheen’er straks in de kamer van D. Faustus alderleye vliegagtige gedierten, als biën, horsels, wespen, koey-vliegen, krekels, mieren, sprinkhanen, enz. Zoo dat zyn geheel huys van al zulke gedierten vol was, zoo wierd hy over de tafel verdrietig gekweld, van wegen dit kwellende gedierten, de mieren bepisten hem, de biën staken hem, de muggen vlogen hem in ’t aenzigt, en de vloyen beten hem, zoo dat hy zig genoeg te verweiren had. De luyzen kwelden hem op het hoofd, en in zyn hemde; de rupsen kroopen op hem, de wespen die staken hem en wierd van alle kanten van deze gedierten zoodanig geplaegt, dat hy zeyde: Ik geloove dat het alle jonge duyvels wezen moesten waerom hy de kamer verliet. En zoo haest als hy nyt de zelve was, zoo was hy van deze plaege ontslagen, en zy verdwenen straks al-te saemen.

Hoe dat D. Faustus in d’helle gevaeren is.

Doctor Faustus was tot het achtste jaer zyns verbonds met den duyvel gekomen, waer op dat hy alle dagen naeder en op het eynde des zelve kwam, en den meesten tyd der voorleden jaeren hadde hy met vraegen en disputeren omgebragt: daer en tusschen grouwelde hem, en droomde hy wederom van de helle. Tot welken eynde hy zynen dienaer Mephostophiles tot hem vroeg, die hy bad, dat hy hem zynen heer Belial, of Lucifer by hem zoude laeten komen, maer zy schikten hem eenen duyvel die Belzebub onder den Hemel genoemd was; dezen vraegde D. Faustus wat zyn begeiren was: hy vraegde hem of ’t niet mogte geschieden, dat hem eenigen geest nederwaerds in de helle voerde, en wederom daer uyt, dat hy de gesteltenisse, hoedanigheyd en eygenschappen der helle bezien mogte? Ja antwoorde hem Belzebub, ik zal in den middernagt komen en u haelen. Als ’t nu nagt was, zoo verscheen hem Belzebub, die op zynen rug had een beenen zael, die rontom besloten was, daer op zat D. Faustus, en wierd alzoo weg gevoert. Nu hoort toch hoe hem den duyvel verblinde, en hy anders niet meynde, of hy wierd in de helle gevoert. Hy voerde hem in de locht, waer op dat D. Faustus in slaep viel, gelyk of hy in een bad gezeten had. Straks daer naer kwam hy op eenen hoogen berg, die zoo groot was als een eyland, waer uyt dat solfer, pek en vuerstraelen sloegen, en dat met zulk gedruys en getier dat’er D. Faustus van wakker wierd, den duyvel vloog in eene spelonke des bergs met D. Faustus, en hy anders niet wist of hy was binnen in de helle, maer hoe kragtig dat het aldaer brande, zoo gevoelde hy nogtans geen hitte of brand dan alleen een lauwte, gelyk als of het in de maend van Mey geweest hadde. Ook hoorde hy aldaer alderleye instrumenten, die zeer lieffelyk klonken, en niet tegenstaende de groote klaerheyd des vuers, konde hy geen instrumenten zien, of hoe dat het aldaer gesteld was. Hy durfde ook niet vraegen, om dat het hem te vooren wel scherpelyk verboden was, dat hy nog vraegen nog spreken mogt; ondertusschen kwamen tot hem, en tot Belzebub nog dry andere duyvels, die ook van al zulke gedaente waeren. Als nu D. Faustus nog meer in de locht nederwaerds kwam, zoo kwam hem eenen vliegenden hert te gemoet met groote hoorens, die zelve wilde hem in de spelonke van boven nederwaerds smyten, waer door dat hy zeer verschrikte, maer de dry vliegende duyvels verdreeven den hert. Als nu D. Faustus beter in de spelonke nederwaerds kwam, zoo zag hy niets rond hem, als slangen en diergelyke rondom hem zwieren, daer op kwamen hem vliegende beiren ter hulpe, die streeden en kampten met die slangen, en zy kreegen die overhand, zoo dat hy des te zekerder daer door kwam. Als hy nu voorder nederwaerds gekomen was, zoo zag hy eenen ouden gevleugelden stier uyt een hol komen, die geheel dul en al brullende op D. Faustus kwam geloopen, en hy stiet zoo hart tegen zynen stoel, dat Faustus en Belzebub omviel.

D. Faustus viel van den stoel in ’t alderdiepste der spelonke, en dat met groot geschrey, zoo dat hy anders niet dagte, of het was t’eenemael met hem gedaen, midsdien hy ook zynen geest niet meer zien konde. Doch zoo greep hem ten lesten in ’t nedervallen een oude verrompelde simme, die hem ophield en bevryde. Met dit kwam in de helle eenen duysteren dikken nevel, dat hy in langen tyd niet zien konde.

Maer straks ontsloot haer eene wolke, waer uyt twee groote draeken kwaemen die eenen wagen voord trokken, waer op dat de oude simme D. Faustus op zettede, en een wyl daer naer volgde eene groote duysterheyd dat D. Faustus de draeken, nog den wagen zien konde, en voer daer-entusschen al naer onder toe, en zoo haest als deze stinkende duysterheyd verdwenen was, zoo zag hy zynen wagen wederom; maer daer schooten zoo veel straelen en bliksems dat D. Faustus daer door bevende wierd; naer dit kwam Faustus op een tempeestig water, en de draeken verzonken daer in, maer hy wierd geen water gewaer, maer wel groote hitte, en de baeren en stroomen sloegen zoo op Faustus, dat hy wagen en peirden te verliezen kwam, en hy zonk voords dieper naer den grond des waters toe, tot dat hy ten lesten in ’t vallen in een hooge en spitse spelonke geraekte, aen de welke hy hem vast hield, en daer bleef hy by zitten als of hy half dood geweest had, hy zag vast rondom hem, maer hy konde niemand zien nogte hooren, hy zag vast tot de spelonke inwaerds, waer op hem een licht vertoonde, en hy zag anders niet rondom hem als water. D. Faustus dagt wat raed, nu ik van de helsche geesten verlaeten ben, of ik my in de spelonke, of in ’t water werpen moet, of alhier verdrinken. Met dit zoo vertoont hy hem daer op, en sprong alzoo in een opzinnige vreeze, in de vuerige spelonke, en sprak: Nu neemt gy, geesten, myn welverdienden offer aen, die myne ziele veroorzaekt heeft. Met dat hy hem alzoo over dweirs daer in gesmeten had, wierd’er zoo een schrikkelyk geklop en gerugt gehoort, dat den berg en de steenrotse kwam te scheuren en dat hy anders niet wist of daer wierd met grof geschut geschoten. Als hy nu op den grond kwam zoo zag hy in ’t vuer veel staetelyke luyden, als keyzers, koningen, vorsten en heeren, ook veel geharnaste krygs-luyden. By het vuer vloeyde een koel water, waer van zommige dronken, hun laefden en baden: Zommige liepen door de groote koude in ’t vuer, om hun aldaer te verwarmen. D. Faustus trad in ’t vuer en hy wilde eene ziele der verdoemde met de hand grypen, en als hy meynde dat hy eene met de hand had, zoo verdween zy hem. Maer hy konde door de hitte daer niet langer blyven, en alzoo hy omzag, kwam zyn Belzebub met de zael wederom: en hy zat daer op, en voer alzoo wederom naer de hoogte, want Faustus konde in den donder, onweder, nevel, solfer, rook, vuer, hitte en koude niet langer gedueren, bezonderlyk toen hy had gezien het bevende geschrey, het gehuyl, jammeren en de pyne der verdoemde, enz. Alzoo D. Faustus eenen langen tyd van huys geweest had, en zynen knegt die wel wist dat hy uyt was om de helle te zien, vreezende dat hy wat meer gezien zoude hebben, als hem lief zoude zyn en eeuwig uytblyven mogt, zoo kwam Faustus in den middernagt wederom t’huys; en mids hy een wyltyds in de zael geslaepen had, zoo smyt hy hem slaepende in zyn bedde, en als het nagt begon te worden; Faustus ontwaekte, zoo was hy in meyninge, dan of hy in eenen duysteren toren gezeten had, want hem dagt dat hy al dien tyd anders niet van de helle gezien had, als ’t gene dat vuer van hem gegeven had; en alzoo Faustus in ’t bedde lag; zoo wierd hy op de helle denkende, als nu dogt hem gewis, dat hy daer in geweest was, en dat hy de helle gezien had. Als nu twyffelde hy wederom daer aen, en liet hem voorstaen, dat hem den duyvel maer een guychelspel voor zyn oogen gemaekt had gelyk zulks waer was. Want hy had de helle nog niet regt gezien, anders zoud hy daer in niet begeird hebben te wezen, ofte daer naer getragt hebben, hoe dat hy al zulke jammer, ellende en pyne ontgaen mogt.

PS. Deze Historie of geschiedenisse, heeft D. Faustus zelf geschreven, de zelve maer in eene verblindinge gezien te hebben: want men heeft deze Historie naer zyne dood met zyn eygen hand beschreven gevonden in eenen Boek, waer in hy meer van zyne konsten beschreven had.

Hoe dat D. Faustus in de sterren des Hemels opwaerds gevaeren is.

NB. Deze Historie heeft men ook met zyn eygen hand beschreven gevonden, die hy een van zyne goede vrienden, Joanni Victorie Medico, tot Leypsig toegeschreven heeft, waer van den inhoud is, als volgt:

Bezonderen lieven Heer en Broeder, ’t is my nog zeer wel indagtig en ook U-L. alzoo ik niet en twyffele, hoe dat wy te samen in onze jongheyd met malkanderen te Wurtenberg gestudeert hebben, en dat gy eerst groote neirstigheyd gedaen hebt, de voorzeyde konsten wel te leeren, gelyk ik ook bekenne, dat gy eenen goeden Physicus zyt, waer in dat ik u geheel ongelyk was, en gelyk gy wel weet dat ik in de theologie studeerde, dan daer naer ben ik u in de voorzeyde konst gelyk geworden, zoo gy my ook deze zaeken half om een onderrigting en om goeden raed gevraegd hebt. En midsdien ik U-L. zulks hebbe gepresenteert en niet hebbe geweygert, gelyk gy zelf in uw schryven met eene dankzegginge getuygd, zoo ben ik ook daer nog toebereyd, gelyk gy altyd met’er daed ook zulks bevinden zult. Zoo veel den rom en den lof aengaet, die gy my toeschryft daer voor ik u hoogelyk bedanke, als namentlyk dat mynen Almanach zoo vermaerd is, dat niet alleen gemeyne persoonen, maer ook vorsten, graeven, en heeren sterk naer myne Prognosticatien vraegen midsdien al ’t gene ik geschreven heb, waeragtig over een stemde. Gy vermaend ook biddens gewys in uw geschrift van myn opvaer, en van het gesternte gelyk gy schryft daer van gehoort te hebben, dat ik u daer af een onderrigtinge zoude doen, te weten: of zulks alzoo zy of niet, mids u zulks geheel onmogelyk dunkt, en of het alzoo nogtans geschied is. En gy schryft ook daer by dat zulks door tooverye, of door den duyvel moet toegaen. Maer het zy hoe het wilt, nogtans zoo is ’t geschied, dat ik op eenen tyd niet konde slaepen, en daer by op mynen Almanach dogt, hoe dat het firmament des Hemels mogt gesteld en geschaepen wezen, en dat zulks de menschen konden begrypen hoe wel dat zy daer noyt zichtbaerlyk geweest zyn, maer zulks alleen uyt de boeken en opinien doorgrond hadden. Ziet zoo hoorde ik eenen ongehoorden stormwind, en eene groote ruyssinge van winden op myn huys aenkomen, dat daer door alle myne deuren waer door ik niet weynig verschrikt was, zoo hoorde ik eene brullende stemme, de welke zeyde: Staet op, gy zult uwen hert-lust hebben, en alles wat gy voord begeird. Daer op zeyde ik: zoo verre als ik zien mogt ’t gene daer ik op hebbe liggen denken zoo zoude ik mede trekken, want zulks myn hoogste begeirte is? daer op antwoorde hy wederom: ziet dan te vensteren uyt, zoo zult gy den wagen zien, ’t welke ik dede, en ik zag eenen wagen met twee draeken komen, nederwaerds gevlogen die met helsche vlammen te aenzien waeren: en gelyk toen ter tyd een klaer maeneschyn was, zoo aenzag ik ook myn peirden en wagen. Deze draeken hadden zwarte en roodagtige vleugels met witte sprinkelingen, den rugge was ook alzoo, den buyk, hals en het hoofd waeren groenagtig, wit en geel gespikkeld: wy moeten voords. Ik zeyde: ik zal u volgen, mids conditie dat ik naer alle omstandigheyd vraegen mag. Ja, antwoorde de stem, zulks word u toegelaeten; daer op ging ik in myne venster staen en sprong in myne carosse, en voer alzoo van daer.

De vliegende draeken voerde my ras voord; de carosse had ook vier raders, zy rolde al of wy op ’t land reeden, en hoe hooger dat ik kwam hoe duysterder de weireld was, zoo dat my anders niet dogte dan dat ik uyt een klaere zonneschyn in eene duystere locht voer, en ik zag alzoo van den Hemel af in de weireld. In al zulk reyzen, ruste mynen geest en dienaer daer nevens, en zat met my op den wagen. Ik zeyde tot hem: Lieven Mephostophiles waer trek ik nu henen? Bekommerd u daer niet in (zeyde hy) en wy voerden alzoo hooger op. Nu wil ik gaen verhaelen wat ik gezien hebbe; want ik voerde ’s dynsdags uyt, en ik kwam den anderen dynsdag weder t’huys, al welken tyd ik ook niet sliep nog geenen vaek had, en ik voer geheel onzigbaer. Als ’t nu ’s morgens klaer dag was, sprak ik tot mynen geest Mephostophiles: Vriend, hoe verre zyn wy gevaeren? gy weet doch zulks wel; want ik wel begrypen kan, dat ik dezen nagt tamelyk verre gevaeren ben. En zoo lange als ik uyt was zoo had ik nog dorst, nog honger, Mephostophiles zeyde Fauste, gelooft my dat gy tot nu maer 47 mylen in de hoogte gevaeren zyt. Daer naer zag ik nederwaerds als het dag was, en zag vele koningryken, vorstendommen en wateren, zoo dat ik de gansche weireld genoegzaem zien kon, in deze hoogde zeyde ik tot mynen dienaer: Wyst en bedied my nu, hoe dit en dat land mag genoemt worden? het welk hy dede, en sprak: Ziet op de slinker zyde, daer ziet gy Hongariën, dat is Pruyssen, daer ziet gy Polen, Denemerken, Duydsland, Italiën en morgen zult gy Asia en Africa zien. Waer in Persiën, Tartaren, Indiën en Arabiën, en mids den wind ons nu van agter komt, zoo zien wy Pomeren, Rusland, Hongariën en Oostenryk. Den derden dag zag ik groot en kleyn Turkyen, Persiën en Africa, ik zag Constantinopelen voor my, en in de Persische en Constantinopelentsche zee zag ik veele schepen en veelderleye krygs-rustingen herwaerds en derwaerds zwieren, maer Constantinopelen dogt my zoo kleyn te wezen in ’t aenzien al of’er maer dry huyzen geweest hadden, en de menschen schenen my maer gelyk eenen kop groot. Ik reysde in Julius uyt, zoo dat het zeer warm weder was, ik smeet myn gezigt nu herwaerds en derwaerds, dan naer den oosten, dan naer den westen, en dan naer den zuyden en noorden. Als het nu in eenige plaetse regende was, in eene andere donderde, zoo hagelde het op een ander, en nog op eene andere was het schoon weder. Dus ik zag alle dingen die in de weireld te zien waeren. Als ik nu acht dagen in de hoogte geweest had, zoo zag ik opwaerds van verre dat den Hemel zoo snel omdraeyde, al of zy in duyzend stukken springen zoude, en geborsten hebben. Daer toe was den Hemel zoo klaer, dat ik niet omhoog zien konde, en het was ook zoo heet, dat wanneer mynen dienaer my geenen wind gemaekt hadde, ik hadde moeten verbranden; de wolken die wy van op de weireld zien, die zyn zoo digt en dik als eene steen-rotse, en klaer als een kristael, en den regen die daer uyt komt, is zoo klaer, tot dat dien op de aerde valt, dat men zig zelven daer in kan zien. Voords zoo bewegen hun de wolken des Hemels met zulk geweld datze altyd dryven van den oosten tot in den westen, neemt het gesternte, de zonne en maene met hem, gelyk wy zien dat zy van den opgang loopen, en my dogt dat de zonne by ons niet grooter was als den bom van eene tonne, maer zy was grooter dan de geheele weireld, want ik konde van geen eynde zien, en de maene moet by nagt, als de zonne onder is, haer licht van haer ontfangen, daerom schynt zy ook by nagt zoo klaer, gelyk ’t dan aen den Hemel klaer is, en ook van gelyke by nagt den dag aen den Hemel en op de aerde duysteren nagt is. En ik zag aldus meer als ik begeirde; een van de sterren was grooter als de geheele weireld. Een Planeet zoo groot als de weireld, en waer de locht was, daer waeren ook de geesten onder den Hemel. In ’t nederdaelen zag ik nederwaerds in de weireld, de zelve was gelyk den doyer van een ey, en my dogt dat zy geen spaen lang was, en het water was twee-mael breeder aen te zien. Ik kwam den achtsten dag, des nagts, wederom t’huys, ik sliep dry dagen en dry nagten lang, en ik stelde alle myne Almanaken en Prognosticatien daer naer. Dit hebbe ik op uwe begeirte niet willen verzwygen, en beziet alzoo uwe boeken, of ’t gene dat ik gezien heb, daer mede niet over-een-komt.

De derde reyze van D. Faustus, in zommige koningryken, vorstendommen en ook in de voornaemste landen en steden.

Doctor Faustus nam in zyn 16ᵈᵉ jaer eene pelgrimagie voor, tot welken eynde hy zynen geest Mephostophiles tot eenen leydsman begeirde. Waerom Mephostophiles hem in een peird veranderde, doch hy had vleugelen gelyk een dromedarius, en voer alzoo waer ’t Faustus beliefde. D. Faustus doorreysde en doorwandelde menige vorstendommen als door Duydsland, Oostenryk, Bohemen, Silesien, Frankenland, Zwaben, Beyeren, Lyfland, Pruyssen, Moscovien, Vriesland, Holland, Zeeland, Braband, Vlaenderen, Vrankryk, Spagnien, Portugael, Italiën, Polen, Hongariën en van daer wederom in ’t land van Dueringen. Hy was 25 dagen uyt, in de welke hy niet veel zag waer toe hy lust hadde; waerom hy wederom keerde; en kwam te Trier, om dat hy zin kreeg de stad te bezien, om datze zoo oud gebouwd is, alwaer hy nogtans niets bezonders zag, als een paleys, dat wonderlyk gebouwen en welke van baksteen gemetst was, en zoo sterk dat’er voor geen vyand te vreezen is.

Daer naer zag hy de kerke, waer in dat S. Simon en den Bisschop Popo begraven lagen, de welke van ongeloovelyke groote steenen met yzer t’samen gevoegt en gemaekt was; daer naer keerde hy nae Parys, alwaer hem de studie en hooge scholen zeer wel behaegden. Alle die steden en landen, die Faustus in zyn zin kreeg, die doorwandelde hy, als ook Mentz, alwaer de riviere de Meyn in den Rhyn loopt, maer hy bleef daer niet lang, en hy kwam in de stad Napels, in de welke hy veele kloosters en kerken vond, die zeer hoog waeren en zeer schoone huyzen daer in, dat hem zeer verwonderde; daer was ook een schoon kasteel, dat nieuw getimmert was, ’t welk boven alle de andere van Italiën het schoonste was, het was zoo groot, zoo dik van muer, met zoo veel torens en kamers verciert dat te verwonderen was; daer by ligt ook eenen berg Vestinus genoemd, die vol wyngaerden, olyf-boomen en andere fruyt-boomen beplant was. Daer naer kwam hem Venetien in den zin: hy was zeer verwondert, dat die stad alzoo rondom in de zee lag, en zoo overvloedig met alderleye koopmanschappen en met menschelyken nooddruft voorzien was; hy was inzonderheyd zeer verwonderd, dat in zulke stad daer niet waste, al zulken overvloed van alle dingen te koop was. Ook zag hy op de hooge huyzen een schoon godshuys, met haere hooge torens, die al te samen zoo vast in zulken wateragtigen grond gestigt waeren. Ook kwam hy in Italiën, in de stad Padua, om aldaer de hooge schole te bezigtigen; de stad heeft dry dobbel vesten en gragten met omloopende wateren, daer is ook een kasteel in, en daer zyn vele timmeragien. Onder andere ook een domkerke, en een allerschoonste stadhuys. Daer is ook een kerke, die S. Antonius genoemd word, welk zoo schoon is, als’er in geheel Italiën wezen kan. Voords zoo kwam hy te Roomen, daer ligt ook de riviere den Tyber, die dweirs door de stad loopt, en op d’eene zyde der zelve begrypt de stad Zeven-Bergen in zig: zy heeft elf poorten, den berg Vaticanum, waer S. Pieters kerk is, daer by ligt het paleys van den Paus, die zeer cierlyk met een speelhof rondom bezet is, waer by is de kerke Latranen waer in alderlye heyligdom te zien is, en deze word de apostolische kerk genoemd, ’t welk ook voorwaer een van de alderberoemste kerken des gandsche wereld is. Nog zag hy vele heydensche verworpen tempels, enz., ’t welk al te samen te lang waer om te verhaelen, zoo dat D. Faustus zynen vollen lust zag: Hy kwam onzigtbaer voor het paleys des Paus, daer zag hy veel dienaers en hovelingen, ’t was hem wonder aen te zien, hoe den Paus met zoo groote eerbaerheyd geviert wierd, waer over hy tot zynen geest zeyde: Och, waerom heeft my den duyvel ook tot geenen Paus gemaekt? D. Faustus zag ook aldaer zyns gelyke. En mids hy veel van Roomen gehoord had, zoo is hy door zyne tooverye dry dagen en dry nagten in ’s Paus paleys onzigtbaer gebleven. En geduerende al dezen tyd niet geeten nog gedronken. Hy stond alzoo voor den Paus onzigtbaer. Het gebeurde op eenen tyd als den Paus eten wilde, dat hy een Kruys voor hem maekte, en zoo dikwils als dat geschiede zoo bezag hem D. Faustus in ’t aenzigt; hy kwam eens te lachen, dat men hem in de geheele kamer konde hooren, zomtyds weende hy, en niemand wist wat dat het wezen mogte. Den Paus maekte zyn volk wys, dat het eene verdoemde ziele was, die om eenen Aflaet bad, waer over dat hun ook den Paus eene boete opleyde. D. Faustus lachte daerom, en deze verblindinge behaegde hem zeer wel. Maer als nu de leste geregten op de tafel kwamen, en D. Faustus grooten honger had, zoo stak hy zyn handen uyt, terstond vloogen hem de geregten en de schotelen in zyn hand: en hy verdween alzoo daer mede met zynen geest op eenen berg, die Capitolium genoemd was, daer hy die spyze met lust at. Hy zond ook zynen geest terug, om dat hy hem den besten wyn van des Paus tafel zoude haelen, daer by ook de zilvere bekers en schaelen. Toen nu den Paus alles gezien had wat hem gerooft was zoo heeft hy al de klokken den geheelen nagt laeten luyden, ook missen en gebeden voor de verstorvene zielen laeten doen. Maer D. Faustus was wel gezegend met den Paus spyze en drank. Men heeft ook het zilverwerk naer zyne dood by hem gevonden. Als het nu middernagt was en Faustus hem wel zat gedronken had, zoo is hy wederom met zynen geest door de logt gevlogen, en tot Milanen in Italiën gekomen, ’t welk hem een gezonde wooning dogt te wezen: Want daer is geene groote hitte. Ook is daer schoon versch water, en 7 staende vyvers. Daer zyn ook veele schoone tempels, en veele schoone gebouwde koninglyke huyzen. Hy had ook groot behaegen in het geweldig kasteel, en in het gasthuys van O. L. Vrouwe. Hy bezag ook Florencien, en hy verwonderde hem over alle die schoone gebouwen, over den schoonen boomgaerd van S. Maria: Ook over de kerke die in ’t kasteel lag, die met schoone omgangen bekleed was en over eenen marmer-steenen toren, over de poorte waer door men ingaet, waer in dat de historien des Ouds en Nieuw Testament in ’t koper gegraveert staen. En al het land daer rondom draegt goeden wyn, daer woonen ook konstige luyden, en daer geschied veel koophandel. Van daer voer hy nae Lions in Vrankryk dat tusschen twee bergen ligt, en met twee rivieren begaefd is, waer in ook eenen tempel is van groote weirde. Van Lions kwam hy op Keulen, daer in is een kanoniksdye, ’t welk men de hooge kononiksdye noemt alwaer de dry Koningen (die de Sterre Christi gezien hebben) begraven liggen. Als D. Faustus zulks zag, zeyde hy: O gy goede mannen, hoe zyt gy hier gekomen, daer gy behoorde in Palestinen nae Bethlehem gereyst te hebben? of zyt gy naer U-L. dood in de zee geworpen geweest, en tot Keulen aen den Rhyn aengekomen, opgehaeld en begraven geweest? Aldaer is ook S. Ursula met 11,000 maegden. In zonderheyd beviel hem de schoonheyd der vrouwen. Niet verre van daer ligt de stad Aken, de welke eenen stoel des keyzers is, daer is eenen geheelen marmer-steenen tempel, die Carolus Magnus daer heeft laeten bouwen, op dat alle zyne naerkomers de kroone aldaer zouden ontfangen. Van daer kwam hy in Savoyen tot Geneven, om die stad te bezien, zy ligt naby Zwitzerland, daer wast ook goeden wyn en daer is eenen Bisschop. Hy kwam ook tot Strasbourg, D. Faustus kwam te weten, waerom datze zoo genoemd word, namendlyk door de menigte van wegen en straeten waer door zy den naem heeft: aldaer is ook een Bisdom.

Van daer kwam hy tot Bazel in Zwitzerland, daer den Rhyn dweirs door de stad loopt. Alzoo hy van zynen geest gehoort had zoo zoude de stad haeren naem van een Basiliscus gekregen hebben, die daer gewoont heeft. De mueren zyn van tichel-steenen gebouwd, en met diepe vesten vercierd. Daer is ook veel vrugtbaer land, alwaer vele oude rivieren gezien worden; daer is een Universiteyt, hy vond daer niet eene schoone kerke, dan alleen het Carthuyzers-klooster. Van daer kwam hy tot Constance, daer is eene schoone brugge over den Rhyn: deze zee (zeyde den geest) is twee duyzend schreden lang en vyftien honderd schreden breed, deze stad heeft van Constantino den naem gekregen, zeyde den geest.

Van Constance kwam hy tot Ulm, door deze stad gaet eene riviere, de welke Blauw genoemd is, zy heeft eene schoone prochie-kerke, S. Maria genoemd, die in ’t jaer 1377 is begonnen gebouwd te worden, waer in dat 52 Autaeren zyn, waer ook is een uytnemende schoon Sacrament huys. Als nu D. Faustus van Ulm weder keeren zoude en voorder wilde, zoo zeyde zynen geest: Mynheer, ziet toch die stad eens aen, zy heeft dry graefschappen met redelyk geld gekogt en al haere privilegien daer by. Als hy nu in de hoogte kwam, zag hy van verre vele landschappen en steden, onder andere een sterk kasteel, daer belangde hy, ’t was Wurtsborg, die bisschoppelyke stad in ’t land van Franken, daer de riviere de Meyn loopt, daer wast goeden wyn en alderlye koorn in overvloed. In deze stad zyn vele orders, als Minnebroeders, Benedictinen, Stephanisten, Carthuyzers en duydsche orders, daer zyn 3 Carthuyzer-kerken, zonder de bisschoppelyke kanoniksdye, 4 biddende orders, het Lieve Vrouwen-klooster, het Gasthuys welk aen de poorte eene wonderlyke timmeragie heeft. Als D. Faustus de stad overal bezien had, zoo is hy tot Neurenburg gekomen. Toen zeyde hem den geest onderwege: Faustus, gy zult weten dat Neurenburg haeren naem heeft gekregen van Claudius Tyberius Neron, het keyzers teeken hangt in S. Laurents-kerke, Schaldie ligt daer begraeven in de zelve kerke; tot S. Laurents hangt den mantel, het zweird, den scepter, den appel en de kroone van Carolus Magnus. Daer is ook eene schoone vergulde fonteyne die op de merkt staet, in de welke men zegt bewaert te worden de lancie die Longinus Christus in de zyde stak, en ook een stuk van ’t H. Kruys. Deze stad heeft 528 straeten, 4 groote uer-wyzers, 8 poorten, 11 steene bruggen, 12 bergen, 10 merkten, 13 bad-stoven, 10 kerken waer in men predikt. In de stad zyn 68 water-molens, 2 groote ring-mueren en diepe gragten, 180 torens, 4 blokhuyzen, 10 apothekers, 68 wagters, 10 doctoren in de regten en 14 in de medecynen. En alzoo hy des morgens vroeg van Neurenburg na Augsburg kwam, zoo vraegde hy zynen geest, waer van Augsburg zynen naem gekregen had? hier op zeyde den geest Augsburg heeft verscheyde naemen gehad: want toen zy eerstmael gefondeert was, wierd zy Vindelica genoemt, en daer naer Zizoria, dan Yzenberg, en ten laesten van Augusto Octavio is zy Augusta genoemt, en mids Faustus die te vooren had gezien, zoo is hy die voorby gevaeren, en is alzoo tot Regensburg gekomen, mids dat Faustus die ook voorby wilde vaeren, zoo zeyde zynen geest: mynheer Faustus, men heeft deze stad 7 naemen gegeven, als namentlyk Regensburg, zoo zy nog genoemt word, anders wordze Tyberia, Quadrata, Hosolis, Reginopolis en Ratisbona genoemt. Deze stad is zeer sterk bebouwd: de riviere Donauw loopt daer digt by, in de welke wel 60 rivieren vallen, die zeer schipryk zyn. In ’t jaer 1115 is’er eene konstige brugge gemaekt, desgelyks ook eene kerke, daer men van roemen kan. Maer D. Faustus is straks voordgevaeren, dan heeft hy aldaer een diefstuk bedreven, en eenen weird zynen kelder bezogt, en daer naer is hy terug gekeerd en in Munich in Beyerland gekomen. Deze stad is schoon om te zien, met breede straeten en groote huyzen. Van daer is hy gekomen te Saltsburg, ’t welk eene bisschoppelyke stad is: zy heeft eene schoon omliggende landauwe, als beemden, bosschen en vyvers.

Van Saltsburg is hy tot Weenen in Oostenryk gekomen: want hy zag de stad van verre, en gelyk hem zynen geest berigte, zoo en zoud’er geen ander stad gevonden konnen worden; zy had haeren naem van eenen landvoogd Flavio Josepho gekregen: deze stad heeft groote wyde gragten, de huyzen zyn meest al geschilderd, en boven de keyzerlyke wooninge, is’er eene hooge schole. Daer worden in ’t afsnyden des wyns 1200 peirden gebruykt, voords heeft ook deze stad wyde en diepe kelders, en de straeten met harde steenen gekassyd. Van Weenen reysde hy voords in de hoogde, en hy zag eene stad dat was Prag, de hoofdstad van Bohemen zy is groot en in dry deelen gedeyld; namentlyk oud Prag, nieuw Prag en kleyn Prag: maer zy begrypen in haer de slinker zyde, en den berg, alwaer het koninglyk hof is, ook S. Vyt, de kanoniksdye. Oud Prag ligt op eenen effen grond, met groote en diepe vesten verciert, uyt deze komt men in de kleyne stad Prag. De nieuwe stad is van de oude met eenen diepen gragt afgescheyden en met sterke mueren gemaekt, alwaer het collegie van de hooge schole is. D. Faustus trok in den middernagt op, ziende een ander stad, en als hy ’t nauw bezag, zoo was het Craconie de hoofdstad van Polen, daer eene schoone hooge schole is, en zy heeft van eenen hertog van Polen genoemt Craco haeren naem gekregen. Deze stad heeft groote hooge vesten, zy heeft poorten, en vele schoone gods huyzen: het land rondom heeft hooge steen-klippen en bergen op de welke D. Faustus hem heeft laeten nederzinken van waer hy nederwaerds is gekomen om in de stad te zien, zoo dat hy daer niet in is geweest, maer heeft-ze onzigtbaer rondom gevaeren. En als hy boven op dezen berg eenige dagen gerust had, zoo begaf hy hem wederom op de reyze nae den oosten, en zeyde nog in vele koningryken, steden en landschappen te gaen: en wandelde over zee, duerde zommige dagen, en kwam alzoo in Thraciën in Griekenland tot Constantinopelen ’t welk den turk nu Tenkros noemt daer den turkschen keyzer zyn hof houd. En hem weder voeren veel avontueren, waer van hier zommige volgen zullen. Constantinopelen heeft zynen naem van den grooten keyzer Constantino: Deze stad heeft vele torens en is met vele heerlyke timmeragien verciert, zoo dat men de zelve wel nieuw Roomen mag noemen, nevens welke stad de zee gelegen is. Zy heeft 2 poorten en 3 koninglyke huyzen. D. Faustus bezag eenige dagen den turkschen keyzers magt, zyn geweld, zyne pragt en zyne hofhoudinge. Op eenen avond als den turkschen keyzer bezig was met eten, maekte hem D. Faustus een guychelspel, want in de groote zaele zag men groote vuerstroomen, zoo dat een igelyk toeliep, om het vuer te blusschen en terstond daer naer begon het te donderen en te bliksemen. Hy betooverde ook den turkschen keyzer zoo zeer, dat hy niet opstaen, nog weg-gedraegen konde worden. Met dit zoo wierd het in de zaele zoo klaer als of de zonne daer in geschenen had. En D. Faustus trad voor den keyzer in een pauzelyk habyt, en sprak: zyt gegroet, heer keyzer, gy die zoo weirdig zyt, dat ik uwen Mahomet, voor u alhier verschyne? Dit gezeyd hebbende, zoo verdween hy. Den keyzer viel naer dezen neder op zyn kniën, en riep zynen Mahomet aen, lofde en prysde hem, dat hy hem zoo had vernederd voor hem te verschynen. Des anderdags ’s morgens, voer D. Faustus in ’t kasteel des keyzers, alwaer zyne wyven waeren, waer in niemand dorst komen, dan gelubde dienaers die op deze vrouwen agt namen. Dit kasteel betooverde hy met zulken dikken nevel, dat men daer niet zien konde. D. Faustus en zynen geest veranderde hun ook in de gedaente van den propheet Mahomet, en hy bleef zes dagen in dit kasteel, en den nevel duerde ook zes dagen, en den turk belaste zyn volk datze dezen tyd alderlye kerkelyke ceremonien gebruyken zoude. D. Faustus at, dronk en had goeden moed en alderleyen wellust. En naer dat hy dit alles had volbragt, vloog hy in zyn pauzelyk habyt in de hoogte, dat het al de weireld zien konde. Als nu D. Faustus wederom weg was, en den nevel gedaen was, heeft hem den turk in ’t hof laeten vinden, en zyne vrouwen tot hem geroepen, en vraegde wat dat ’t geweest had? dat het kasteel zoo lang met eenen nevel bedekt was? zy verklaerden hem, dat het den god Mahomet was, en hoe dat hy by nagt die en die tot hem geroepen had, de zelve beslaepen en gezeyd had, dat uyt zyn zaed groote volkeren, en vele strydbaere helden spruyten zoude.

D. Faustus keerde hem nae den noorden, in de hoofdstad Alkayr, die voortyds Memphis of Chayrum plagt genoemt te worden, in de welke den Egyptischen soudaen zyn hof houd, daer verdeyld hem den grooten stroom van de geheele weireld, als de zonne in den Krift gaet, besproeyt ende overloopt het gansch land van Egypten, daer naer keert hy weder naer den oosten en den westen, alwaer het niet regent, in de stad Offen, welke is geweest de koninglyke stad van Hongariën, dat is een vrugtbaere stad; daer is een water, als men daer yzer in werpt word het koper, en daer zyn zommige plaetsen daer goud, zilver en alderlye metaelen gevonden worden: deze stad noemen de Hongersche Staxis, ’t welk in ’t duytsch Offen te zeggen is, ’t is een groote sterkte, met een geweldig kasteel vercierd. Van daer kwam hy op Meydenburg, en op Lubeck in Saxen. Meydenburg is eenen bisschoppelyken stoel, aldaer zynde een van die zes kruyken, daer Christus van water wyn maekte. Lubeck is ook een bisdom in Saxen. Van daer kwam hy tot Erfurt, daer eene Universiteyt is, van Erfurt wederom tot Wurtenberg, een jaer en half uyt geweest hebbende.

Van het Paradys.

Als nu D. Faustus in Egypten was, daer hy de stad Alkayr bezag, en in de hoogte over vele landen en koningryken reysde, als Engeland, Spagnien, Vrankryk, Denemerken, Polen, Zweden, Indiën, Africa, Persiën, enz. Is hy ook in Moorenland gekomen alwaer hy altyd op hooge bergen, steen-klippen en eylanden geland en gerust heeft, hy was ook van zin Britagnien te bezien daer vele stroomen en warme fonteynen zyn, ook de Orchades eylanden der groote zee, die agter Britagnien liggen, die 23 in ’t getal zyn, waer van 10 woest liggen en 13 bewoont worden. Cankasis tusschen Indiën en Seythim, is het hoogste eyland met klippen en tuynen waer van dat D. Faustus vele landen en verre over de zee gezien heeft, aldaer zyn zoo vele peperboomen als by ons genever-boomen. Candiën een eyland, ligt in ’t midden der Candische zee, onder Griekenland; van daer komt de Malvezyn, dit eyland is vol geyten, en daer genereren geene schaedelyke dieren, nogte slangen, wolven, vossen: dan alleen groote en fenynige spinnen. Deze en andere eylanden meer, welke hem zynen geest Mephostophiles verhaelde en gewezen heeft, heeft hy al te samen bezien. En dat ik op myn propost kome, is dit de oorzaeke geweest dat D. Faustus hem op zulke hoogte begeven heeft, niet om dat hy daer eenig deel der zee en landschappen overzien heeft. Maer hy meynde mids dat’er zommige hooge eylanden met haere duynen zoo hoog zyn, dat hy eyndelyk het Paradys zoude te zien komen, want hy had zynen geest daerom niet aengesproken nog niet durven aenspreken, bezonderlyk in ’t eyland van Canasis, ’t welk met zyne hoogte en met zyne duynen al de andere te boven gaet, hy meynde dat hem niet zoude ontbreken, of hy zoude van daer het Paradys gezien hebben. Op deze duynen, kan men klaerlyk Indiën en Scyriën zien, en naer het oosten toe, zag hy van de hoogte in de zuyd-linie eene klaerte, gelyk als een klaere zonne, en eenen vuer-stroom als eenen rook opgaen van de aerde tot in den Hemel: Hy zag ook in ’t dal en op ’t land vier groote wateren uyt de aerde springen, het een naer Indiën toe, het ander naer Egypten, het derde naer Armeniën en het vierde loopt ook derwaerds. En van ’t gene dat hy gezien had, zoude hy geirn den oorsprong geweten hebben, waerom hy voornam zynen geest daer naer te vraegen, gelyk hy dede, doch met groote verschriktheyd, en vraegde alzoo zynen geest wat zulks was geweest? den geest gaf hem goede antwoorde, en zeyde: het was ’t Paradys, dat naer het oosten toe lag, ’t welk eenen hof is die God daer geplant heeft met alle lustige dingen. Deze vuerige stroomen waeren de mueren, waer mede den lusthof omringeld is en bewaerd word, maer daer, zeyde hy: ziet gy een klaer licht, dat is het vuerig zweird, waer mede den Engel dit hof bewaerd, en ’t is nog zoo verre van hier, als gy alreede met my gereysd hebt; gy hebt zulks in de hoogte beter konnen zien, maer gy hebt’er niet opgelet. Het water dat hun in vieren deylde, dat zyn de wateren van de fonteyne die te midden in ’t Paradys staen, en daer uyt springen de Ganges of Fyson, Githon, Nilus, Typris en Euphrates, en nu ziet gy dat hy onder Libra en Aries ligt en tot aen den Hemel reykt. En op deze vuerige mueren is den engel Cherubin met den vlammenden zweirde, om alle deze dingen te bewaeren. Maer gy nog ik, nog geen mensch kan daer komen.

Van de Sterren.

Daer was eenen hoog-beroemden Doctor N. V. W. tot Halverstad, die D. Faustus te gast bad, en aleer de maeltyd gereed was, zag hy een wyl te venster uyt nae den Hemel, den welken toen ter tyd (gelyk het in den herfst was) vol sterren stond. Dezen voorzeyden Doctor was eenen Medicus en Astrologus. En mids hy D. Faustus inzonderheyd daerom te gast gebeden had om dat hy van den loop der sterren ied bezonders zoude mogen leeren, zoo zeyde hy hem, ziende nae den Hemel toe, en zommige sterren ziende nederwaerds vallen, vraegde hy aen D. Faustus, hoe zulks geschiede? Waer op hy antwoorde: Mynheer en lieven broeder, gy weet zonder twyffel, dat de kleynste sterre des Hemels, die ons hier zoo groot als een keirs-licht schynt te wezen, zoo groot is als een geheel hertogdom. Alzoo is ’t ook zeker gelyk ik ook wel gezien heb, dat de wyde en breede des hemels grooter is dan 12 ardsbisdommen. En gelyk aen den Hemel geen eynde te zien is, zoo moet men bekennen dat dit geheel land ruym zoo groot als eene stad is, en ook wel zoo groot als den cirkel des Roomsch Ryks, ja ook zoo groot als geheel Turkyen. En onder de planeten zyn zommige zoo groot als de geheele weireld.

Eene vraege van de gelegendheyd der geesten.

Nu bekenne ik, mynen lieven Faustus, dat zulks waer is als gy zegt, maer hoe is ’t toch met de gelegendheyd der geesten? vermids men zeyde, dat zy niet alleen by nagt maer ook in den dag de menschen plaegen? hier op antwoorde D. Faustus, mids dat de geesten aen de zonne niet onderworpen zyn, zoo woonen en wandelen zy onder de wolken, en hoe klaerder de zonne schynt, hoe hooger de geesten hun wooning hebben en zoeken, want het ligt en den schyn der zonne is hun van God verboden en misgunt. Maer des te beter wanneer ’t geheel duyster is, zoo woonen zy onder ons menschen: want of schoon de zonne niet schynt, zoo maekt zy nogtans door haeren glans den eersten hemel zoo klaer al of ’t dag waer, waer door wy in den middernagt, of schoon de zonne niet schynt, den Hemel konnen kennen waer uyt volgt, dat de geesten, mids zy het schynsel der zonne die in de hoogte klimt, niet verdraegen nog lyden konnen, waerom dat zy hun naerder tot ons op de aerde begeven, by ons menschen woonen, de zelve met zwaere droomen, schreyen en verscheynen in schrikkelyke gedaente, ons behangsten en vervaeren. Want als wy ’s nagts in ’t duyster wandelen zoo komen ons veel grouwelen aen, en krygen by nagt vele fantasien, de welke wy by dat niet krygen. Ook zoo komen wy in onzen slaep te verschrikken, meynende dat wy eenen geest zien, die nae ons grypt. Dit geschied ons al te samen daerom, mids ons de geesten nae by zyn, en ons met alderleye spookerye en verblindinge plaegen.

Eene andere vraege van de Sterren die op de Aerde vallen.

Zoo veel nu de werkinge der sterren aengaet, en hoe dat zy verligt zyn en nederwaerds op de aerde vallen, dat is niet nieuws, want zulks gebeurd alle nagten. Als’er nu vonken en vlammen gezien worden, die uyt de sterren vallen, dat zyn geene sterren die vallen, maer het dunkt ons alzoo, ja men ziet dikwils eenen grooten vuer-stroom ter aerde nederdaelen, maer dat zyn geene vallende sterren, zoo wy meynen, want of ’t een vliegende vuer grooter is dan het ander, zulks komt alleen voord, om dat de eene sterre zonder Gods eygen wil van den Hemel valt, dan om land en luyden te straffen. Alsdan brengen zulke sterren de wolken met zig, waer uyt groote hitte volgt, en verdervinge van land en luyden.

Van den Donder.

Tot Wurtenberg verhief hem eens in augustus een groot onweder, dat het zeer donderde en bliksemde. En alzoo D. Faustus met meer andere Medecyns op de merkt stond zoo vraegde men hem de oorzaeke daer van? tot welke hy antwoorde: Geschied zulks niet ten allen tyde als’er eenig onweder voor handen is, dat het altyd te vooren windig is. Maer als ’t nu lang getempeest en geonwedert heeft, slag-regens volgen, ’t welk veroorzaekt dat de vier winden des Hemels te samen stooten, waer door alle de wolken te samen gedreven worden, of daer de wolken henen komen, zy grooten regen maeken.

En als hem het onweder begint te verheffen, zoo mengelen haer de geesten daer onder, en vegten met de vier hoeken des hemels, waer uyt den Hemel zulken slag verwekt, die wy den donder noemen. Als nu den wind zoo groot is, zoo kan den donder nergens voords, en word opgehouden, of hy word geweldig voordgedreven, alsdan zal men neirstig agt nemen, op welk eynde hem den wind verheft, want van daer komt het onweder, zoo dat het onweder altyd meer uyt het zuyden komt als uyt ’t westen, noord of oost.