Volume 4 / Part 3 — Introductory material (continued 3)
Reading edition
When Kepakailiula threw the spear away, Kakaalaneo looked on and said: A kiola o Kepakailiula i ka ihe, nana mai la o Kakaalaneo, a olelo mai:
Why did my spear miss the mark?
Was it pushed from its course by a southern storm?
You have escaped my right,
You shall be caught by the spear in my left.
You shall die, you shall not escape.
Heaha la ka mea i hala ai kuu ihe,
I kulaina paha e ke Kona,
I oniu ia paha e ka lauawa,
Pakele oe i kuu akau
Loaa oe i ka ihe o kuu hema.
Make oe aole oe e ola.
Kakaalaneo threw another spear. Kepakailiula opened out his left elbow and allowed the spear to pass between the arm and body, when he closed his arm on it and held it there for a moment, then threw it on the dung heap after the first spear. When Kakaalaneo saw that he had again failed and having no other weapon, he turned to flee. Kepakailiula then called out: “Is the mighty one then about to flee?” With this he swung his war club Oleloikahie upwards and struck his opponent between the legs which cut him in two. Kakaalaneo with his last gasp then cried out: “Ye chiefs of Maui, are you then to see me thus die without rendering me some assistance?” At this the Maui chiefs and warriors jumped on Kepakailiula. Kepakailiula dropped his war club and met them with his hands, catching those that came near him and breaking them in two, allowing none of the chiefs to escape. The soldiers when they saw this turned and fled. Kiinoho and Kiihele then jumped ashore and entered into the fight thus making three on their side. Kepakailiula led the fight uprooting the trees and rocks on his way and rolling them onto the enemy. When Kukuipahu saw his son-in-law causing a great slaughter amongst the people he took up the young wife in his arms, ran in front of Kepakailiula and stood her up. When Kepakailiula saw it was his young wife, Kapuaokeonaona, he took her up, placed her on his back and retraced his steps, thus putting a stop to the useless slaughter of the people. Pahu hou o Kakaalaneo, wehe o Kepakailiula i ka poaeae hema, komo ka ihe a paa ke kino ia ia nei, a pau ka ikaika, pahu keia i kahi hoolei lepo, e like me kela ihe mua. Pau ae la ka Kakaalaneo make, kaha aku e holo, kahea aku o Kepakailiula: “Holo ka hoi ua ikaika?” Hualepo iho ana keia i ka laau a ia nei ia Oleloikahie. Mai ka lemu a ke poo kaawale, olelo ka waha i kahi e. Kahea ae o Kakaalaneo, o kona aho ia, make loa. “E na ’lii o Maui, o ka nana maka mai kaka oukou; make au.” Lele na ’lii iluna o Kepakailiula a me na koa, lalau lima aku ana o Kepakailiula, haihai i na ’lii me na kanaka, aole koe alii, holo aku la ka poe i koe. Lele o Kiinoho me Kiihele hahai i na kanaka, akolu lakou nei. O ka laau nui mamua o Kepakailiula a me na pohaku nui, he mea olepe ia mao a maanei, iluna o na kanaka.
The people from the canoes then came ashore, baked the pigs and food and dwelt in the abandoned houses. Kepakailiula after calling the people together addressed them saying: “If you wish to reside on Maui do so, and if you wish to return to Hawaii you may return.” This voyage to Maui was the commencement of the exodus of the people from Kohala and they became children of the soil of Maui, even to this day. A ike o Kukuipahu i ka luku a ka hunona i na kanaka, hopu iho la ia i ka wahine opio, holo aku la a mamua o Kepakailiula kukulu iho la. A ike aku la ia, o kahi wahine opio, o Kapuaokeonaona, lalau aku la ia a kau ae la i ke kua, hoi aku la, pau iho la ka luku ana i na kanaka. Lele mai la na kanaka o na waa, pae i uka, kalua ka puaa, ka ai, noho iho la i na hale. I aku o Kepakailiula: “Ina oukou i manao e noho i Maui nei, noho no; ina no hoi e hoi i Kohala e hoi no.” O keia holo ana, ka hoomaka ana e noho ko Kohala i Maui, nolaila, kamaaina ko Kohala poe ia Maui a hiki i keia la.
Kepakailiula then turned to Kukuipahu and said: “Behold the land and everything in it. From the mountains to the sea it is yours. You shall be its king, only reserving to myself the rights due a conqueror.” Kukuipahu thus became the king of the whole of Maui. I aku o Kepakailiula ia Kukuipahu: “Eia ka aina, o luna, o uka o kai, o oe ke ’lii, o ka moa ko’u.” Lilo ae la o Kukuipahu ke ’lii o Maui a puni. Ua kui aku la ke kaulana o Kepakailiula a hiki i Oahu, a lohe o Kakuhihewa ke ’lii, makau iho la, no ka mea, ua make o Kakaalaneo ka mea akamai i ka o ihe, ke ’lii a Kakuhihewa i makau ai. Nolaila, lawe ae la o Kakuhihewa i ka inoa o Kepakailiula i keiki ponoi nana; olelo aku la ia i kona mau kahu: “E kii oukou i kuu keiki a lawe mai i Oahu nei, e komo i ka aina ona.”
A hiki na waa i Maui, a pae ma Hana, i Kapueokahi, ninau lakou: “Auhea ke ’lii o Kepakailiula?” “Aia i kela mau halau nui.” A hiki lakou nei ilaila, ninau no. I mai o Kepakailiula: “Owau.” I aku lakou nei: “I kii mai nei makou ia oe, e holo kakou i Oahu, pela mai ko makuakane o Kakuhihewa, e komo i ka aina.” Ae mai ke ’lii, holo lakou nei; o Kepakailiula, o na wahine elua, o na makuakane elua me ka laua wahine.
A hiki lakou i Oahu, a pae ma Waikiki, malaila o Kakuhihewa kahi i noho ai. Haawi mai o Kakuhihewa ia Oahu a puni, ia Kepakailiula. Hoonoho iho la ia i na makuakane i mau alii no Oahu nei; o luna, o lalo, o uka, o kai, o ka moa kona a me Kakuhihewa. Noho iho la laua he mau alii.
A hala eha la o ko lakou noho ana ma Waikiki, he mea mau na na kamaaina ka heenalu i na la a pau loa. O Makolea kekahi ma keia heenalu ana, ka wahine a Kepakailiula. O ka nalu o Kalehuawehe ka nalu e hee ai o Makolea. Ia ia malaila e heenalu ana, hiki mai la o Keaumiki, a me Keauka mai Kauai mai, a lawe aku la ia Makolea lilo.
The king of Kauai at this time was Kaikipaananea. He was noted for his great strength in wrestling, both in the open way, catch-as-catch-can, and in the style where they get down on all fours. No man at the time was found that could throw him. He was also very skillful in giving and solving riddles; he was known to win on every occasion. He was, however, without a wife. Keaumiki and Keauka were his guardians and immediate attendants. When Makolea arrived at Kauai, she became the wife of Kaikipaananea the king. O ke ’lii o Kauai o Kaikipaananea, he ’lii ikaika i ka hakoko, i ke kulakulai, i ka honuhonu, aohe ona kanaka e hina ai, he akamai loa i ka nane, nana wale no ke eo. Aole nae ana wahine; o Keaumiki a me Keauka, he mau kiai, a kahu no hoi no Kaikipaananea. A hiki o Makolea i Kauai, lilo ae la i wahine na Kaikipaananea ke ’lii.
Upon the disappearance of Makolea the people were greatly excited and began to think that she must have been killed by the surf and carried out to sea. Kepakailiula, however, said: “No, she is not dead, she has been taken by Keaumiki and Keauka, by the order of the king of Kauai, Kaikipaananea.” He [Kepakailiula] remained with Kapuaokeonaona, the young woman, with whom he for the first time cohabited. On the third day after the disappearance of Makolea, Kepakailiula asked Kakuhihewa: “I want a small canoe. Since he has come and taken my wife in the way of a thief, I too will adopt the same course.” Haohao iho la na mea a pau loa i ka nalowale honua o ke ’lii wahine, manao iho la ua make i ka nalu, a ua lilo i ka moana loa. I aku o Kepakailiula: “Aole i make, ua lilo i ke ’lii o Kauai, ia Kaikipaananea, na Keaumiki a me Keauka i kii mai.” Noho iho la ia me Kapuaokeonaona, kahi wahine opio, akahi a launa hana laua ma ke kino. Ekolu la i hala, olelo aku o Kepakailiula ia Kakuhihewa: “I wahi waa no’u, no ka mea ke kii aihue hoi kona i ka’u wahine, pela hoi au e holo aihue aku ai.”
Kaikipaananea upon seeing Kepakailiula called out: “Say, will the stranger join in the wrestling matches?” “I am not versed in such sport.” “Let us box then.” At this Kepakailiula gave his consent saying: “All right, I know something of that game, but not very much. I am, however, willing to try with the son of the soil.” Upon taking their positions, Kaikipaananea after a while hit Kepakailiula which stunned him and caused him to stagger, but he did not fall. Kepakailiula then struck a blow at Kaikipaananea which knocked him down. He laid on the ground for a period of time long enough to cook an oven of food when he arose and said: “Yes, that was certainly good, you make an interesting opponent.”
A hiki keia i Kauai ma Waimea, ko ia nei pae ana, wawahi iho keia i kahi waa a okaoka, haalele iho la. Hele aku la keia a loaa kekahi kanaka hanohano, he ’lii malalo iho o Kaikipaananea, he kanaka waiwai loa, a he kuonoono. Lawe ae la ia ia Kepakailiula i aikane nana, a malama iho la, a hala hookahi la, ninau aku keia: “Heaha keia uwa o kela hale a me na kanaka e piha nei?” I mai ke aikane: “O ko makou alii o Kauai nei, o Kaikipaananea, e mokomoko ana ia ke uwa ala; a pau ia, he honuhonu, he kuikui; a pau ae, he nanenane iho; aohe mea e eo ai, na ua ’lii wale no ke eo.” I aku keia: “Aoe nana ia aku?” “I ke aha hoi? E pii kaua.” A hiki laua nei, e piha ana na kanaka. Kahea mai o Kaikipaananea: “E papa wahi lealea e ka malihini! E honuhonu, e mokomoko.” “Aohe o’u ike ia mea.” “E kuikui hoi ha?” Ae aku keia: “Ae, o ka’u wahi mea ia i ike lihi, aole nae i mahuahua; e hoao no paha me ke kamaaina.”
Ku laua nei iluna, kui o Kaikipaananea, ku o Kepakailiula, ona a kunewa, aole nae i hina: e kui aku ana keia, ku o Kaikipaananea, waiho ilalo, moa ka umu o ka waiho ana; a liuliu ala mai, a olelo iho: “U, mikomiko, o oe ka ka hoa lealea.” Hoi aku la laua nei me ke aikane a ka hale, a hala keia la, pii hou laua nei, kuikui hou no, i keia kui ana hai kekahi lima o Kaikipaananea, hoi no laua nei. Hele mai ana ka luna o Kukaea ka inoa e kala, e hele na mea a pau i ka poaha, e koho i ka nane a ke ’lii; aohe kanaka noho, aohe wahine noho, aohe keiki noho, o ka mea ku ae a hina iho oia ke noho.
After this Kepakailiula and his friend returned home. On the day following they again resorted to the king’s games where another boxing match was had in which Kaikipaananea broke an arm. At the close of the games they came home.
A kokoke o Kukaea ma kahi a Kepakailiula e noho nei, kahea aku la, e hele mai. I mai ke aikane: “He kanaka ino, he pilo, o ka lepo o ke ’lii kana ai a hiki i keia la.” I aku ke aikane: “E kahea aku oe.” A hiki o Kukaea, olelo aku la ia Kepakailiula a me ke aikane: “He kanaka ino wau, he lepo ka’u ai, he pilo wau e noho aku la.” I mai la o Kepakailiula: “E hamama ko waha.” Hamama kela, nini ka wai, pau ka pilopilo o ke kino, aahu ke kapa hou, hanai ka ai me ka io o ka puaa, ai keia a maona.
Olelo aku o Kukaea ia Kepakailiula: “I aha la ’uanei ka’u uku ia oe, no kou hanai ana ia’u i ka ai a me ka ia, no ka mea, ua hele au a puni o Kauai nei, aohe o’u mea nana i hanai e like me oe, eia ka. He ono ka ai a me ka ia, ka puaa. Eia ka’u uku ia oe, o ka nane a ke ’lii, aohe mea e ae i loaa ai, owau wale no o ko ke ’lii kanaka ponoi ka mea i loaa ai.” I aku o Kepakailiula: “Pehea ka nane a me ka haina?” “Penei:
Step all around, step to the bottom, Leaving, reserving a certain place. Kai a puni, kai a lalo, Koe, koe, koena.
“That is the first riddle. The answer is house, reserving an opening for the doorway. “Oia ka nane mua. Eia ka haina, he hale a koe ka puka komo.
The men that stand, The men that lie down, The men that are folded. O kanaka i ku, O kanaka i moe, O kanaka i pelupelu ia.
“That is the second riddle. The answer is, house, again. The timbers that stand, the battens that are laid down and the grass that is folded. I must go home now. When the day arrives, you must come up. I will prepare the oven and when it is heated you answer the first riddle; and when you see the stones thrown out onto the sides, answer the second riddle; after that I will take ahold of the king and throw him in the oven.” “Oia ka lua o ka nane, eia kona haina, he hale no, o ka laau e ku ana, o ka aho e moe ana, o ka mauu i pelupelu ia. E hoi au, a hiki ia la, pii ae oe, a na’u no auanei e hoa ka umu, a enaena, hai oe i ka nane mua; a ulu, a lele ke a ma kapa, hai oe i ka lua o ka nane; a pau ia na’u e lalau mai i ke ’lii a hoolei i ka umu.”
On the day appointed, Kepakailiula and his friend went to the king’s house. As they came in the king saw them and called out: “Let the stranger be seated here.” As soon as he sat down, the king said: “Will the stranger join in the fun?” Kepakailiula replied: “Yes.” “I have two riddles,” said the king. “If the right answers are given to them, I will be baked in the oven. If they are not answered correctly, you will be baked in the oven. These are the conditions.” The king then gave the first riddle. A hiki ia la, hele aku la laua nei me ke aikane a hiki, ike mai la ke ’lii, kahea mai la: “Maanei ka malihini.” A hiki keia olelo mai la kela: “E papa wahi lealea me ka malihini?” Ae aku keia. “Ae.” “He nane, ina e loaa a’u nane elua, kalua ia au i ka umu, ina loaa ole, kalua ia oe i ka umu, oia la.” Hai mai la ua ’lii nei i ka nane ia ia nei:
Step all around, step to the bottom, Leaving, reserving a certain place. Kai a puni, kai a lalo, Koe, koe, koena.
“The second one is this: “Eia ka lua o kuu nane:
The men that stand, The men that lie down, The men that are folded. O kanaka i ku, O kanaka i moe, O kanaka i pelupelu ia.
“These are my riddles, I want the stranger to understand. If you give the right answers you will indeed live, but if you fail, I shall kill you. I will bake you in the oven.” When Kepakailiula saw that the oven was heated, he gave the answer to the first riddle: “It is a house. It is thatched all around, reserving the door way.” “Yes, you have given the right answer to my riddle; my second one is yet to be answered. If you fail, I shall kill you.” Kepakailiula looked at the oven and when he saw the stones being thrown to the side he answered the second riddle: “Oia a’u nane la, i lohe oe e ka malihini; a loaa ia oe pakele oe i na la, loaa ole ia oe make oe ia’u, kalua ia oe i ka umu.” A ike keia ua enaena ka umu, hai aku la i ka nane mua: “He hale, ako ia a puni, koe ka puka komo.” “Ae, loaa ae la kuu nane mua ia oe, o kuu nane alua koe, ina aole e loaa, make oe ia’u.” Nana aku la keia a ulu ka umu, a hiolo ke a i lalo, hai aku la:
It is also a house. The timbers that stand, The battens that are laid down, The grass that is folded. He hale no; He laau ke ku ana, He aho ke moe ana, He mauu ke pelu ana.
“What! Who has told you?” While he was expressing his wonder he was thrown in the oven by Kukaea. At this time, the chiefs and men of Kauai jumped in to help their king, but Kepakailiula, his friend and Kukaea fought so well and bravely that great numbers were slain, forcing the Kauai people to flee to the mountains. Makolea the wife of Kepakailiula was soon after found and they returned to the home of his friend. Upon arriving at the house, Kepakailiula gave Kauai over in charge of his friend with Kukaea under him. They then remained on Kauai for many days. Thus ends this legend. “Kahaha! I loaa la ia oe, ia wai?” Ia ia e olelo ana, o ka manawa ia noho ana i loko o ka umu ia Kukaea. Iho iho ana na ’lii o Kauai e alu, a me na kanaka, e noke aku ana o Kepakailiula i ka haihai, oia o ke aikane, o Kukaea, holo na kanaka i ke kuahiwi. Loaa aku la o Makolea ka wahine, hoi aku la me ke aikane. A hiki i ka hale, haawi aku o Kepakailiula ia Kauai a puni no ke aikane, o Kukaea ke ’lii malalo, noho lakou ia Kauai, o ka pau ana ia o keia kaao.
[
Contents
]
Legend of Wahanui. Kaao no Wahanui.
Wahanui was the king, Kilohi was the prophet and Hawaii the land they lived in. Boarding his double canoe, he left Hawaii and set sail for Kaunolu, Lanai. The reason of this journey made by Wahanui was on account of an oath made by him, “When I step on the breasts of Kane and Kanaloa, then will I return to Hawaii.” Before Wahanui sailed from Hawaii, Kane and Kanaloa, together with their younger brother Kaneapua, were living at Kaunolu, Lanai. They were three gods who sometimes changed into other forms. Kane and Kanaloa taking the form of birds, while Kaneapua very often had a human form. O Wahanui ke ’lii, o Kilohi ke kaula, o Hawaii ka aina, holo mai la kona mau kaulua mai Hawaii mai, a Kaunolu i Lanai. O ke kumu o keia holo ana o Wahanui, he olelo nana i hoohiki, penei: “Aia a hehi i ka houpo o Kane laua o Kanaloa, alaila, hoi i Hawaii.” Mamua ae o ka holo ana mai o Wahanui mai Hawaii mai, e noho ana o Kane, Kanaloa a me ko laua pokii o Kaneapua, i Kaunolu, ma Lanai; he mau akua lakou ekolu, o Kane a me Kanaloa, he mau kino manu ko laua, o Kaneapua he kino kanaka kona.
Once upon a time they became very thirsty, so Kane and Kanaloa requested their youngest brother to go to the uplands of Lanai for water, at a spring called Nanaihale. Upon the arrival of Kaneapua at the spring with his water jug, he urinated by the edge of the spring before he stooped down to fill his jug; he did not know that his urine had run into the spring. When he arrived home and met Kane and Kanaloa, they reached out for the water jug and each took a drink. When they had satisfied their thirst they discovered that it was urine instead of water, so they flew off and left Kaneapua on Lanai. Noho iho la lakou a make i ka wai, olelo aku o Kane a me Kanaloa ia Kaneapua, ko laua pokii: “E pii oe i wai no kakou, i uka o Lanai,” o Nanaihale ka inoa o ka wai. A hiki o Kaneapua me ka huewai ilaila, mimi iho la ia ma kapa nahelehele o ka wai, a pau ia, hoi iho la ia a ka punawai, ukuhi i ka huewai. Aole ia i ike, ua kahe ka mimi ona a loko o ka wai, hoi aku la ia a hiki i o Kane a me Kanaloa, lalau mai la laua i ka huewai a inu iho la, he mimi wale no ka wai, ia wa, lele laua a haalele ia Kaneapua i Lanai.
While Kaneapua was one day seated by the seashore on the Kaunolu point, he saw the double canoe of Wahanui passing by, so he called out from the shore: “Whose canoe is that?” “It is Wahanui’s,” replied the prophet Kilohi. “Wahanui is the chief, who is the prophet?” “Kilohi.” Kaneapua again asked: “A canoe, sailing where to?” “It is a canoe sailing to Tahiti to step on the breasts of Kane and Kanaloa.” Kaneapua called out: “Why not let me come too?” Kilohi answered: “The canoe is already loaded down.” “If the canoe is loaded down, let me ride on the sticks connecting the canoe to the outrigger.” “They are also overcrowded.” “Let me ride on the outrigger then.” “That too is overcrowded.” This conversation was carried on until every part of the canoe was requested for. Kaneapua then called after he had been denied a seat on any part of the canoe: “Return, it is going to be stormy.” Kilohi replied: “Who are you that shall cause my lord’s canoe to return?” Ia Kaneapua e noho ana ma ka lae o Kaunolu, holo mai ana ka waa o Wahanui, kahea aku o Kaneapua mauka: “Nowai he waa?” “No Wahanui,” pela ’ku ke kaula o Kilohi. “O Wahanui ke ’lii, owai ke kaula?” “O Kilohi.” Ninau hou o Kaneapua: “He waa e holo ana i hea?” “He waa e holo ana i Kahiki, hehihehi i ka houpo o Kane a me Kanaloa.” I aku o Kaneapua: “Pehea la hoi owau kekahi?” Olelo mai o Kilohi: “He komokomo ka waa.” “I ka iako au.” “He komo no.” “I ke ama au.” “He komo.” Pela no ka ia nei olelo a pau luna o ka waa. I aku o Kaneapua: “E hoi he ino.” I mai o Kilohi: “O oe no ka mea e hoi ai ka waa o ko’u haku?”
Holo mai la lakou mai Kaunolu a ka lae o Kaena, loaa i ka makani, ka ino, kahuli na waa, opili ke ’lii o Wahanui, pulu na ukana, hoi aku la a pae ma Lele, i Lahaina. Moe a ao ae, holo hou lakou a Kaunolu, hana aku no o Kaneapua e like me na olelo mua, aohe ae o Kilohi, ke kaula. Holo no a make hou, hoi hou, o ka lua ia. Hooiaio iho o Wahanui i ka olelo a Kaneapua ke keiki, me kona manao ua oi kona ike i ko Kilohi, kana kaula.
Ia holo ana, kau o Kaneapua i luna o na waa a holo aku la. Elua hookele o luna, o Hookele i Hilo, o Hookele i Kau; mahope o na hookele o Kaneapua. O ka manawa ia, paa o luna i ka ohu me ka pohina, aohe ike o mua ia hope o na waa; pela ko lakou holo ana a hiki i ka aina o Kanehunamoku, he kino ilio ke ano o ka aina ma ka lakou ike aku. Olelo aku o Kilohi ia Wahanui: “He ilio. E hoi kaua i Hawaii, i honi aku i ka ihu o ke keiki me ka wahine, a papau kaua i ka ilio ai kanaka a Hina.”
Olelo Hoakaka. Ua maopopo, aohe ike o Kilohi ma keia olelo ana; mai make lakou, ina aole o Kaneapua e kau pu me lakou. I aku o Kaneapua: “Lalau oe e Kilohi, he aina ia, o Kanehunamoku, ike mai la ia oe i ka malihini, lele ae la ka hauli o ka moku iluna, hoaiai mai la; he kanaka ko uka ke uwalo mai la.” A kokoke lakou, i nana aku ka hana he aina, he kanaka, he puna ka ai, he ai make. Haalele lakou ia Kanehunamoku, holo hou lakou. I nana aku ka hana, he mau puu elua, o Paliuli, o Palikea, e oni ana iluna, a kiekie mamua o lakou nei, he mau kupua keia na Kane a me Kanaloa, e ake ana e make lakou nei. I aku o Kaneapua ia Wahanui a me Kilohi: “He make keia, ina e hiolo iho, pau kakou i ka make; na Kane laua o Kanaloa keia make.”
Olelo aku la o Kaneapua ia Paliuli a me Palikea: “E hoi i lalo, o make auanei au hilahila olua.” Ma keia olelo, hilahila na puu, hala keia make. I aku keia ia Wahanui: “E lana oukou maanei, e luu au ilalo, no ka mea, aia ilalo o ka Honunuikuaeaea, ke kupunawahine, o ke kua he make, o ke alo ke ola.” Luu keia a kahea iho: “E ka Honunuikuaeaea, huli ae ko alo iluna.” Huli ae ana kela iluna ke alo. “Nawai ke kupu o oe?” “Nau no.” “Owai kou inoa?” “O Kaneapua.” Lele mai la ke kupunawahine uwe, a ninau mai la: “Heaha ka huakai a kuu haku i hiki mai nei?” “I kaula hekau no ka waa e paa ai.” Haawi mai la ka honu i ka naau ona ia Kaneapua. Ea ae la o Kaneapua a ka waa, hikii iho la a paa.
Kuu mai ana o Kane laua o Kanaloa i ka ipu makani a Laamaomao, pa ka makani, ka ino, ke kai, popoi, haki ka nalu, lele puna i uka me ke akoakoa, hookahi anahulu o ka pa ana. A pau ka pa ana, pau ae la ka make, aohe kupu e koe, he ilio nae koe, na Kaneapua no. Pae aku la lakou a uka i ke one, olelo aku la o Kaneapua i ke ’lii ia Wahanui: “E hele oe a na kanaka ekolu e moe ana iluna ke alo, o Kane a me Kanaloa, o Mauli ke kolu, hehi iho oe i na umauma o lakou a hoi mai; mai nana aku oe i hope, hele aku la o Wahanui a hoi mai la. Olelo aku o Kaneapua: “Ea! E wahi oukou ia’u a onionio, a e olelo oukou owau ko oukou akua, o Kaneapua.” Lohe o Wahanui i nei olelo a Kaneapua, kukuli iho la ia a mohai aku la i kana waiwai i lawe mai ai na Kaneapua. Akahi a maopopo ia lakou o Kaneapua keia me lakou. Akoakoa mai la ke namu, ke nawa, ka huhu, ninau mai la: “Auhea ko oukou akua?” “Eia ke ku nei.” “U! He ’kua nui no ka ko oukou.” “Ae, he pau ko oukou i ka ai ia me kona maona ole.”
After this Kaneapua instructed his companions as follows: “When you get to the house don’t sit in the best places as that will mean your death, but sit in the bad places and you will be saved.” When they arrived at the house they followed out the instructions given them.
Olelo aku la o Kaneapua: “Ea, i komo oukou i ka hale, mai noho oukou ma kahi maikai, he make ia, ma kahi inoino he ola ia.” Hiki aku la lakou i ka hale. Pela ko lakou noho ana a hala he mau mahina, makaukau lakou e hoi, haawi mai o Kaneapua ia Wahanui, he mau pilikua elua. Eia ke ano o ka pilikua, o ke kua o kekahi me ke kua o kekahi hui, komo na iwi aoao a paa loa, elua poo, eha lima, me na wawae, eha no hoi maka, ina e hele kekahi e mimi, e hana lepo paha, alaila, hele kekahi me kona mimi ole, pela ma na hele ana a pau loa. No kekahi ka hele, hele aku kekahi. Lawe mai la o Wahanui i mau milimili nana. I mai o Kaneapua: “Mai hoike oe i kou wa e hoi ai, a hiki i Hawaii, o make oe.”
Hoi mai la o Wahanui ma a pae i Kauai, e paa pu ana na kanaka me ko laila alii o Kupakoili, me kana kilokilo o Luluupali. No ka uwa o uka, lele aku la lakou e nana, o Wahanui kahi i lele me ka pilikua ana; ike mai la na kanaka, uwa, lohe o Kupakoili, ninau aku i ke kilokilo ia Luluupali: “Pehea la e loaa ai ia’u ka pilikua?” I mai o Luluupali: “E pepehi i na kanaka me ke ’lii, a e puhi i na waa i ke ahi.” Ia wa ua hooko ia ko Kupakoili makemake. Ua make o Wahanui ma, a lawe ia ae la na pilikua. Hookahi kanaka i pakele, o ke kanaka ka liu; luu no ia a nalowale, a mahope moe i ka wahine o Kauai, noho iho la lawaia.
He mea mau i keia kanaka ke holo i ka lawaia, he kumaupoi kona o e holo ai, pela i na holo ana a pau loa, haohao ka wahine a ninau aku, i mai kela: “Heaha auanei ka hewa, o keia lawe ana, he mea hoihoi ka ai.” Holo hou keia i ka lawaia, e puhi iho ana ka makani lilo keia i ka moana a pae i Hawaii. Olelo aku la keia: “Ua make o Wahanui a me na kanaka i Kauai, a owau ka i pakele.” Kuuhaua o Hawaii e hoakoakoa, a e hoomakaukau, hoouna mai la i na waa e kii ia Kupakoili a me Kauai a puni, e holo i Hawaii e kii i ka waa i ka waiwai; aohe kane noho, aohe wahine, aohe keiki e holo a pau loa i Hawaii. O keia hana ana, he wea, i make a hiki lakou i Hawaii, pau i ka luku ia aohe mea koe.
[
Contents
]
Legend of Kaulu. Kaao no Kaulu.
Kukaohialaka was the father and Hinauluohia was the mother of three children, all boys. Kaeha was the first-born, Kamano was the second, and Kaulu was the youngest of the three. Kailua in Koolau [was] their birthplace. Kaeha the oldest brother loved and esteemed Kaulu; while Kamano hated and ill-treated Kaulu the youngest of their family. Kaulu was in his mother’s womb five years before he was born; at birth he already had a full set of teeth; his hair was long, and his buttocks covered with hair. O Kukaohialaka ka makuakane, o Hinauluohia ka makuahine, o Kaeha, ka mua, o Kamano ka muli iho, o Kaulu ka pokii loa o lakou; ekolu lakou. O Kailua i Koolau ka aina hanau; o Kaeha ke kaikuaana aloha ia Kaulu; o Kamano ka hana ino ia Kaulu, oia ke kaikuaana hana aloha ole. Elima makahiki o Kaulu i loko o ka opu, ulu ka niho, loloa ka lauoho, huluhulu ka puukole. O ke kumu o keia noho ana o Kaulu i loko o ka opu, o ka ohumu o Kamano, e pepehi ke hanau ae o Kaulu; no keia hana a Kamano pela, noho no o Kaulu i loko o ka opu.
The reason why Kaulu stayed in his mother’s womb so long was because Kamano had said that he would kill the next child. On hearing this Kaulu stayed in the womb. When Kaeha the oldest brother heard that the next child was to be killed, he asked Kamano: “Why should you kill the next child?” When Kaulu heard Kaeha say this he said to himself while still in the womb: “There, I see I will live. You will save me. Well and good, if you save me then I will take care of you.”
O ko laua kaikuaana o Kaeha, ia ia i lohe ai i ka make o Kaulu ke hanau ae, olelo aku ia ia Kamano: “Heaha ka mea e make ai ko kaua pokii?” A lohe o Kaulu i keia olelo a Kaeha, olelo iho ia i loko o ka opu: “Aia ua ola, o oe ka ko’u mea e ola ai; heaha la hoi, i ola au ia oe, alaila, malama aku au ia oe.” Hanau o Kaulu, he pauku kaula aohe kino maoli; nana ke kaikuaana huhu o Kamano, aohe kino, olelo iho ia, ina he kino kou make oe ia’u. O Kaeha hoi ko laua kaikuaana, lalau aku la ia i ke kino kaula o Kaulu, a lawe aku la a kau i luna o ka holopapa. Malaila o Kaulu i waiho ai a hala ekolu anahulu, me ka ike ole ia aku.
O Kaeha hoi, ko laua kaikuaana, ua lilo i ke akua, i kini akua i ka lehu o ke akua, i ka pukui akua, i ke kaikuaana o ke akua. Lawe ia aku la o Kaeha a ka Lewanuu a me ka Lewalani ka aina o Kane ame Kanaloa e noho ana.
Maluna o ka holopapa o Kaulu, a lilo i kino kanaka (ke ana o ka holopapa he wahi kau kapa); ala ae la o Kaulu a nana ia loko o ka hale, aole kona kaikuaana o Kaeha; oili ae la ia a ma waho o ka hale, nana ae la a ike, ua lilo i ke akua i luna o ka Lewanuu a me ka Lewalani. Ia manawa hele o Kaulu e imi i kona kaikuaana ia Kaeha, a hiki ia i kahi a ka nalu e poi ana, olelo aku la ia i ka nalu: “E keia nalu nui e ku nei a kiekie, he ikaika no?” Ae mai ka nalu: “Ae.” Ninau aku o Kaulu: “Heaha kou ikaika?” “He poi iho maluna, loaa iho, eloelo,” pela mai ka nalu. Popoi ka nalu, ewalu nalu i luna o Kaulu, aohe nae o Kaulu make. Ninau iho o Kaulu i na lima ona, o Hakaukahi ka lima akau, o Limapaihala ka lima hema; olelo ae na lima: “A ke aha a ke aha?” “A ke a luna, a ke a lalo.” E uhae aku ana o Kaulu i ka nalu liilii a hiki i keia la.
Hele hou o Kaulu a halawai me ia kupu, o ka ale iki, o ka ale nui. I aku o Kaulu: “O ka hookuakea moana wale no ka olua, aohe ikaika?” Olelo mai lauala: “Ha ikaika no, a he koa no.” Hakaka lakou a make ia Kaulu, nolaila, liilii ka ale o ka moana. Hele hou o Kaulu a loaa o Kuililoloa, he ilio ia e kiai ana i ka aina a me ke kai, hakaka laua a make o Kuililoloa, haehae ia e Kaulu, nolaila, liilii na ilio e noho nei i keia wa.
When Kaulu arrived in the land where his brother was living, he approached the house and hid himself within the leaf of a palm tree. At dusk that evening the spirits asked Kaeha: “Let us prepare some awa.” They then all got some awa and prepared the awa to be pounded. After pounding a sufficient quantity, Kaeha went out to cool himself. Upon seeing Kaeha Kaulu came out of his hiding place and met his brother. At seeing this small fellow Kaeha asked: “Who is this small boy?” “I am Kaulu, your youngest brother, whom you placed on the shelf. Because I love you I came to look for you.” Kaeha then said: “We are going to drink awa with the spirits.” Kaulu said: “Yes, tell the spirits to drink their awa first and you take yours after them. Before you drink yours offer a little to me as your god by repeating the following words: “Here is our awa.” I will then answer back: “Drink it and let me have the portion that is intoxicating.” At the close of the conference held by the two Kaulu returned to the palm leaf, while Kaeha returned to the house to join the spirits. Upon entering the house the spirits said to Kaeha: “Drink your awa first.” Kaeha replied: “No.” The spirits then drank theirs up. After the spirits had finished, Kaeha said to the spirits: “Now you be quiet until after I have taken my awa.” Kaeha then took up his cup of awa and offered up a prayer: Hiki o Kaulu i ka aina a kona kaikuaana e noho nei; hele aku la keia a kokoke i ka hale, pee iho la keia i loko o ka ao loulu. A ahiahi molehulehu, olelo aku la na akua a pau ia Kaeha: “E mama awa kakou.” Mama iho la lakou, a pau ka mama ana, hele aku la o Kaeha iwaho o ka hale e hooluolu iaia iho. Hele mai la o Kaulu e ike; ninau aku la o Kaeha: “Owai neia wahi keiki?” “O Kaulu, o kou pokii e kau ana i ka holopapa; no kuu aloha ia oe, nolaila au i huli mai nei.” I aku o Kaeha: “E inu awa ana makou me ke akua.” Olelo aku o Kaulu: “Ae, olelo aku oe, o lakou mua ke inu i ka awa, a mahope oe. A inu oe i ko awa, e kaumaha ae oe ia’u i akua nou, penei oe e olelo ai: “Eia ka awa o kaua.” Kahea aku au: “Inu hia, o ka ona ko onei ea.” A pau ko laua olelo ana, hoi aku la o Kaulu a ka ao loulu, hoi hoi o Kaeha a loko o ka hale me ke akua. Olelo mai ke akua ia Kaeha: “O kou awa ke inu mua.” Hoole aku o Kaeha. Inu iho la ke ’kua a pau ka awa, koe o Kaeha a mahope; olelo aku la o Kaeha i ke akua: “E noho malie oukou a pau kuu awa i ka inu.” Lalau aku la o Kaeha i ka apu awa a kaumaha ae la:
Here is our awa. [A loud voice was then heard to call out:] Drink it and may I have the portion that is intoxicating. Eia ka awa o kaua. Inu hia, o ka ona ko’u ea.
When the spirits heard this loud call they began pinching one another and said: “What a wonderfully loud-voiced god you have, Kaeha.” Because of this trick played by Kaeha and Kaulu, Kane and Kanaloa were puzzled, so they sent Kolea and his mate to fly up to Makalii and inquire of him as to the meaning of the loud-voiced god of Kaeha. Upon the arrival of Kolea and his mate in the presence of Makalii, Makalii asked them: “What do you two want?” “We have been sent by Kane and Kanaloa to ask you about the loud-voiced god that calls out at night.” Makalii replied: “That is Kaulu the youngest brother of Kaeha. He is all-powerful and strong and he is hiding in the palm leaf.” I ka lohe ana o ke akua i keia leo nui e hea ana, iniki aku iniki mai: “Ka! Kupanaha ke akua leo nui o kou e Kaeha.” Ma keia hana a Kaeha a me Kaulu, haohao o Kane laua o Kanaloa, hoouna ia Kolea ma e lele iluna i o Makalii la. A hiki o Kolea ma i o Makalii la, ninau mai o Makalii: “Heaha ka olua?” “I hoouna mai nei o Kane a me Kanaloa ia maua, e ninau aku ia oe no ke akua leo nui o Kaeha, ke hea mai i ka po.” I mai o Makalii: “O Kaulu na ke kaikaina o Kaeha; he mana, he ikaika, aia nae i loko o ka ao loulu kahi i pee ai.”
Upon the return of Kolea and his mate in the presence of Kane and Kanaloa, they repeated what they had been told by Makalii. On hearing the report, the spirits went out and searched for Kaulu in the palm leaf, but could not find him. After this it became a general thing for the spirit to get intoxicated on awa. One night Kaulu brought in some large stones and placed them on the place where the spirits slept at night. In the middle of the night the spirits woke up and bumped their heads against them. The gods called to one another regarding these stones. A hiki o Kolea ma i o Kane laua o Kanaloa, hai aku la i na olelo a Makalii, alaila, hele aku la ke akua e huli ia Kaulu, i loko o ka ao loulu aole nae he loaa. He mea mau i ke akua ka ona pinepine i ka awa i na po a pau loa, i kekahi po lawe mai la o Kaulu i na pohaku nui a kau ae la maluna o kahi moe o ke ’kua, pela na akua a pau loa; i waena o ka po, ala ae la lakou, kuia ke poo i ka pohaku, kahea aku ke ’kua i ke ’kua no keia pohaku. No keia mau hana a Kaulu, imi hala ke akua ia Kaeha, i mea e make ai.
Olelo aku ke ’kua ia Kaeha: “E imi oe i momona nau, no ka mea ua pau ka makou momona ia oe i ka ai ia. Nolaila, hele aku la o Kaeha me ka maopopo ole o kahi e loaa ai o ka momona. Ike mai la o Kaulu ia Kaeha, hahai aku la; lalau ihola o Kaulu ia Kaeha, a lele aku la i Manowaikeoo. No Kane laua o Kanaloa ia aina, a ma laila na momona a pau loa a ke ’kua. Eha kiai, o Uweliki, o Uweleka, o Maalaka, o Maalaki. Ma kekahi aoao o Maalaka a me Maalaki, i ko laua ike ana mai ia Kaulu ma, e awa iho ana laua i lalo, nanao kahako kapali, haule o Kaulu ma i lalo loa. A ike o Kaulu i ko laua pilikia, kahea ae o Kaulu:
Say, Kaulu, turn down;
Say, Kaulu, double up.
[There are] four single ones
[And] four double ones.
E Kaulu-e, awa ia,
E Kaulu-e, kikoo-lia.
E Kaulu-e, pupuu-lia.
Eha kaukahi, eha kaulua.
Through the reaching powers of Kaulu they were able once more to land when Kaulu grabbed Maalaka and Maalaki, saying: “I am going to kill you two.” They answered: “If we die there will be no guards fit to watch the land.” This, Kaulu acknowledged. Kaulu and Kaeha then continued on their way until they found Uweleki and Uweleka on the other side of the land, who asked: “What do you two want?” Kaulu replied: “All the good things to eat.” The guards thinking that Kaulu could in no way take all the good things as he was a very small fellow, allowed Kaulu to have all he wanted. At this Kaulu took all he could find and eat up all the things he could lay his hands on: the food, the fish, the pork, the chickens, all the things that were growing and all that had been planted; Kaulu took everything that could be found and then flew up and hid the rays of the sun causing darkness. At this the guards begged of Kaulu to give them back some of the food as seed for propagation, so he gave them one taro top, one potato leaf, one hog, one chicken and so on to the end of the good things, so Kaulu and Kaeha returned to Kane and Kanaloa.
Kau ana laua nei i luna, a hopu ana ia Maalaka me Maalaki: “Make olua ia’u.” Olelo mai laua la: “Ina maua e make, aohe kiai o ka aina e pono ai.” Ae aku o Kaulu. Hele aku la o Kaulu ma a loaa o Uweleki a me Uweleka ma kekahi aoao, ninau mai la: “Heaha ka olua?” I aku o Kaulu: “He momona.” I loko o ko laua la manao, aole e pau ka momona ia Kaulu no ka uuku o ke kino ke nana aku, nolaila, haawi laua i ka momona ia Kaulu. E hao ae ana o Kaulu i ka momona, pau ka ai, ka ia, ka puaa ka moa, na mea ulu, na mea kanu; noke ia e Kaulu a pau loa, lele ae ana o Kaulu i luna, pouli ka la poeleele.
Nolaila, nonoi aku na kiai ia Kaulu i mea hoopulapula hou no ka aina; haawi mai o Kaulu, hookahi huli kalo, hookahi lau uala, hookahi puaa, hookahi moa, a pela aku no. A hiki o Kaulu ma i o Kane a me Kanaloa, haawi i ka moana, haohao laua i keia momona, i ka like loa me ka laua momona o Manowaikeoo. No keia haohao o Kane a me Kanaloa, hoouna laua ia Kolea ma e lele i luna e ninau ia Makalii; a hiki laua i luna, hai mai no o Makalii, o ka momona no ia o Manowaikeoo a Kaulu i lawe mai ai. A hiki laua i o Kane laua o Kanaloa, hai aku la i ko laua lohe ia Makalii; nolaila, huhu na akua a pau loa ia Kaulu a me Kaeha.
Nolaila, hoowalewale ke akua ia Kaeha, e hele i ka heenalu. A hiki lakou i kahi o ka nalu, kahea ke akua i na mano a pau loa, e hopu a paa o Kaeha haawi aku na ke ’lii. O Kukamaulunuiakea ke ’lii o na mano a pau loa, he mano nui, aole ike ia kona loa a me kona laula; ina hamama ka waha, pili o luna i ka lani, o ke a malalo i ka honua; ulu ke koa i luna a manamana, nana i ale o Kaeha a noho i loko o ka opu. Ua walewale o Kaulu i keia make ana o kona kaikuaana, a mahope noonoo o Kaulu, i kona ninau ana i ke ’kua, hoole mai ke ’kua, nolaila, manao iho la o Kaulu ua make.
Hele aku la o Kaulu i kahi o ke kai e poi ana, a hiki o Kaulu, wehe i kona mai a hou i ke kai, ua omo ia ke kai a pau i loko ona, nolaila, waiho wale na ia i ka maloo. Noke aku ana o Kaulu i ka huli i na ia a pau loa, oia na mano, ka niuhi, ka lalakea, ka hihimanu, aohe loaa; noke keia ma Kahiki-ku me Kahiki-moe i ka huli, aole loaa o Kaeha. Lele o Kaulu a luna i o Makalii la, ninau; ia ia i hiki ai i o Makalii la, e moe ana o Makalii i luna ke alo, iniki ana o Kaulu i ka puukole. Olelo iho: “Make e Makalii; heaha kau huaolelo?” “O ko kaikuaana aia i loko o ka mano. I aku o Kaulu: “E hai mai oe ia’u?”
Ia Kaulu e ninau ana ia Makalii, ku ana o Koeleele me ka pohaku nui (ua oi ae mamua o Maui kona nui), o Ikuwa ka inoa, he kaikaina no Makalii, he kanaka huhu a me ka ikaika loa. Hoolei iho la ia i ka pohaku i luna o Kaulu. Koo ae ana o Kaulu i ka manamana miki poi, paa ka pohaku i luna. Olelo aku o Kaulu: “Ea, paa ka hoi ka pohaku a ua kanaka ikaika?” Lohe o Koeleele, holo, oia kona mea i pakele ai ia Kaulu. Olelo aku o Kaulu: “E hai mai oe ia’u i ka mano nana i nahu, a me kona wahi i noho ai.” Nana o Makalii, aohe ike ia o lalo nei, nolaila, pupuhi ia i ke kukui a malino o lalo nei, ike ia ka mano nana i nahu; kuhikuhi mai o Makalii, aia i ke koa e ulu ana a manamana.
A hiki o Kaulu, ninau iho la i ke koa e waiho ana: “Ua ike anei oe i kuu kaikuaana?” Olelo mai ka mano alii, o Kukamaulunuiakea: “Ua pau ia’u, eia i loko o’u ia e waiho nei, ua lepo, ua kukae?” I aku o Kaulu: “He ikaika no?” Ae mai ka mano: “Ae, o ko’u ikaika, pili ke a luna i ka lani, o ke a lalo i ka honua.” E hamama mai ana o Kukamaulunuiakea, e koo ae ana o Kaulu, paa o luna i ka lani, paa ke a lalo i ka honua. Kahea aku o Kaulu ia loko o ka opu o ka mano, e hele mai o loko i waho, oili mai ana o Kaeha, ua helelei ka lauoha, ua ohule ke poo. Make o Kukamaulunuiakea ia Kaulu, lele kona hauli a kau i ka lani, oia kela ia e kau nei o ka huli ana o ke kau, i ke aumoe o ka po. Malaila e nana mau nei ko Hawaii nei mau kamaaina mai kawa kahiko a hiki i keia wa.
Hoi mai la o Kaulu me Kaeha; mamua o Kaeha mahope o Kaulu, ia wa, kuu o Kaulu i ka wai i omo ia ai e ka mai ona, hoi hou ke kai a like me mamua. Ua olelo ia ma keia kaao, ua awaawa ke kai no keia hana ana a Kaulu pela, oia kona awaawa a hiki i keia la a kakou e ike nei. Nana mai la ke ’kua ia Kaulu a me Kaeha e hoi aku ana, olelo iho ke ’kua: “Aole ka i make o Kaeha.” Nolaila, hoopunipuni hou ke ’kua ia Kaeha, e hele e lele kowali. Hele aku la ke ’kua me Kaeha a hiki i ke kowali, i aku ke ’kua ia Kaeha: “O oe mua ke lele, e ka makou ia oe.” Ia lakou e olelo ana, ku ana o Kaulu, a olelo aku la me ka maalea: “Ea ina oukou e makemake e lele kowali, na’u oukou e ka.” Penei ka Kaulu olelo i ke ’kua: “Ka lele kowali o ko makou aina, he huli alo ka noho ana o luna o ke kowali, he alo he alo, pela no e hoonoho ai a hiki i ka paa ana o luna, alaila, ka ke kowali, lealea.” Ma keia hana a Kaulu, ua pau loa ia poe akua i ka make, no ka moku o ke kowali. Ike iho la ke ’kua i keia hana a Kaulu, hoopunipuni hou lakou ia Kaeha, e hele i ke paeaea, ka makoi. Ia hele ana o Kaeha me ke ’kua, make o Kaeha, hoopili ia i loko o ka opihi awa, oia kela opihi kau i ka paala. Huli o Kaulu a loaa o Kaeha i loko o ka opihi, oi hamo wale o Kaulu aohe hemo o ka opihi, e mimi aku ana o Kaulu, hemo o Kaeha, awaawa ia opihi a hiki i keia la, nolaila, kapaia ka opihi awa, oia kela opihi e pili ana i ka ala maloo, e olelo ia ana he kukae la.
Mahope o keia ola hou ana o Kaeha ia Kaulu, hoi mai la laua i Oahu nei e noho ai. A hiki laua ma Moanalua, i Papakolea, hoonoho o Kaulu ia Kaeha ilaila; hele mai la o Kaulu a loaa o Haumea i Kapalama. He ’kua o Haumea no Oahu nei, e noho ana ia i Niuhelewai, he wahine o Haumea. A hiki o Kaulu, e moe ana o Haumea, olelo iho o Kaulu me ke kahea. “E Haumea, e Haumea, ka i no he ala, kahu ke o a moa, hakaka me Kaulu.” Noho o Haumea hoi kela. Lele o Kaulu a hiki i luna i o Makalii la, ninau mai o Makalii: “Heaha kau e Kaulu?” “He koko ka’u i kii mai nei, e haawi mai oe ia’u i make o Haumea.” Haawi mai la o Makalii i na koko ana, ia Maoleha ma.
Hoi mai la o Kaulu a hiki, e moe ana o Haumea; hoopuni o Kaulu i ke koko a puni ka hale, kahea iho o Kaulu ia Haumea: “O ka moe no ka kau, ka i no o ke ala ae e kaua kaua.” Ala ae la o Haumea, hou aku la ma kela wahi keia wahi o ka hale, hoowalewale o Kaulu me ka holo ma o a ma o o ka hale o Haumea; pela o Haumea i hou hewa ai a loaa na koko o Maoleha ma, paa o Haumea i ka puliki ia, a make iho la. Kii aku la o Kaulu ia Kaeha, a hoi aku la i Kailua, ko laua aina hanau, kahi o na makua e noho ana.
Lonokaeho was the king of Koolau at this time and he was living at Kailua. He had a very prominent forehead and was called Piokeanuenue. Soon after the return of Kaulu to Kailua he went to the king’s house and asked the king’s attendants: “Who is that man with the sharp forehead?” “Lonokaeho,” replied one of the attendants. They then called for Lonokaeho, saying: “Here is a youngster who is calling you names.” “What did he say?” “Who is that man with the sharp forehead?” Lonokaeho then said: “Are you strong, coming to Lonokaeho’s place in this way?” Kaulu replied: “I have a little strength but not much.” Lonokaeho’s forehead then ascended to heaven and came down again, with the idea of striking Kaulu and killing him; but Kaulu said: O Lonokaeho ke ’lii o Koolau a me Kailua, nona ka lae oi o Piokeanuenue. A hiki o Kaulu imua o na kahu o Lonokaeho, ninau aku la ia i na kahu: “Owai hoi kela kanaka lae lapalapa?” “O Lonokaeho.” Kahea aku la na kahu ia Lonokaeho: “Kupanaha keia wahi keiki i amuamu mai nei ia oe.” “Pehea?” “Owai kela kanaka lae lapalapa?” I mai o Lonokaeho: “He ikaika no, o ka hele ana mai i ko Lonokaeho wahi?” I aku o Kaulu: “He wahi ikaika no, aole nae i mahuahua.” Pii ka lae o Lonokaeho a kiekie i luna i ka lani, iho iho e make o Kaulu, olelo ae o Kaulu penei:
Say, Kaulu, turn down. Say, Kaulu, stretch out. Say, Kaulu, double up. [There are] four single ones [And] four double ones. E Kaulu e, awaa ia. E Kaulu-e, kikoo-lia. E Kaulu e, pupuu lia. Eha kaukahi, Eha kaulua.
Kaulu’s hands then asked: “What is it?” Kaulu replied: “The upper jaw, hold it up; the lower jaw, hold it down.” Lonokaeho’s forehead was thus made fast to the ground; the ohia trees and the grass grew over him and Lonokaeho was killed on that famous hill of Olomana, which stands to this day. Ninau ae na lima o Kaulu: “E aha la?” “O ke a luna i luna, o ke a lalo i lalo.” Paa ka lae o Lonokaeho i ka honua, ulu ka ohia, ka mauu i luna, a make iho la o Lonokaeho, ma kela puu kaulana o Olomana, e ku nei a hiki i keia la.
Noho iho la o Kaulu me Kaeha, a mahope make iho la o Kaeha, noho iho la o Kaulu a hoao me kana wahine, o Kekele ka inoa. He wahine maikai o Kekele, aohe puu, aohe kee, he ala kona hanu a me ka ili, ua like me ka inamona, a he wahine noho malie loa ia. O kana puni ka hala, ka maile, ka ieie, na mea aala a pau loa. Ina e moe, lei pu no me ka lei hala, ina e maloo ka lei, lei no, a hiki i ka helelei ana. Nolaila, ulu ka hala o Kekele a hiki i keia la. Noho iho la laua me Kaulu a hiki i ko laua make ana, aohe loaa keiki.
[
Contents
]
Legend of Hoamakeikekula. Kaao no Hoamakeikekula.
He wahine maikai loa o Hoamakeikekula, a he nani loa kona mau helehelena ke nana aku; o kona ili, ua like ia me ka ili o ka Opuu-maia o ka hua hou ana iho; o kona maka, ua like me ka pua o ka weleweka, a o kona kino ua pololei a kina ole. O Hooleipalaoa ka makuakane, o Pili ka makuahine, o Oioiapaiho i Kohala ka aina hanau; he mau alii lakou no Kohala i ka wa kahiko. Hapai o Pili, a hanau he keiki kane, o Waikuaala kona inoa, a nui, hapai o Pili a hanau, oia ka mea kinaole o Hoamakeikekula. He kino ala o Hoamakeikekula, aohe kino maoli, kiola ia a ka puainako e Pili, ko laua makuahine, waiho.
Aia hoi o Makapailu he makuahine no Pili, he ano kilokilo hewahewa kona, ma ka hihio, ike aku la ia i ke kino wailua o Hoamakeikekula e ku mai ana. Ninau aku la ia: “Heaha kau e ka wahine ui maikai a’u i ike ole ai mamua aku nei?” Olelo mai o Hoamakeikekula: “Owau no kau moopuna kaikamahine i hoolei ia e kau kaikamahine e Pili; ka muli hoi au o Waikuaala. Nolaila, e kii ae oe ia’u, aia au i ka puainako, he kino ala ko’u, e wiki oe o pau au i ka ilio.” A lohe o Makapailu i keia olelo a kana moopuna, ku ae la ia a hele aku la me ka waimaka helelei.
Hiki aku la o Makapailu i ka puainako, wehewehe ae la i ka ainako, ia wa ku mai la imua ona he onohi i loko o ka ohu, a kau pono mai la i mua ona; ia ia i nana mau aku ai, paia ae la kona mau maka, a nana iho la e waiho ana he kino ano ala, lalau iho la ia a wahi i ka pukohukohu. Hoi mai la ia a kona wahi, noho iho la me kana kane o Hawaimake ka inoa. Elua anahulu i hala o ka waiho ana o Hoamakeikekula me ka nana ole ia aku, a hala ia, aia hoi, wehe ae la o Makapailu i ka wahi o waho. Nana iho la ia i ke kino, aole he kina i loaa, ua nani loa, a ua maikai ke nana iho. Nolaila, hookapu loa kona mau kupuna ia ia, a paa mau i ka palama. Pela kona noho ana a hala na makahiki he iwakalua, me ka ike ole o na mea a pau loa, a me kona mau makua.
He mea mau ia ia ka hele me kona kahu i ke kui lehua, ma ka nahelehele ohia, me ka ike ole ia. Eha la i hala ia laua o ka hele ana i ke kui lei, hiki aku la laua nei, i kekahi kula e aku, ua haiamu i ka lehua; walea laua i ka ako lehua me ka nanea, ku ana o Elepaio, he elele na Kalamaula, ka moo alii o Keawewai. He wahi manu o Elepaio, he ano kanaka no nae i kekahi wa. Kahea ana:
The wi is at Waiaha, the wi is at Waiaha. The fish is good, the fish is good. I Waiaha ka wi, i Waiaha ka wi. Ono ka ia, ono ka ia.
Hoamakeikekula said to her companion: “Say, there is a bird calling.” The attendant answered: “Perhaps it is the squeak of a tree rubbing one against another, or it may be the wind. Let us listen.” The bird again sang out: I aku o Hoamakeikekula: “E, he manu hoi keia e hea nei.” I mai ke kahu: “He wi laau paha, he makani paha, e hoolohe kaua.” E kani hou ana ua wahi manu nei:
The wi is at Waiaha, the wi is at Waiaha. The fish is good, the fish is good. I Waiaha ka wi, i Waiaha ka wi. Ono ka ia, ono ka ia.
Hoamakeikekula upon hearing the call the second time said: “There you see, it is a bird.” So the two looked more closely. While they continued watching the bird, it changed its form and assumed that of a human being. There stood a young man of handsome appearance who said: “My greetings to you two.” But when he saw the beauty of Hoamakeikekula he chanted and interpreted the following mele: I aku o Hoamakeikekula: “Aia hoi paha la, he manu.” Huli aku la laua e nana pono, ia laua i hoomau aku ai i ka nana, loli ae la ke ano o ka manu a lilo i kanaka. Ku ana he keiki ui opiopio, i mai la: “Aloha olua,” a no ka ike ana mai i ka wahine maikai o Hoamakeikekula, kau mai la kela, i ke mele me ke kaona pu:
Haili, the plain of lehua [flowers]
Where the birds twine them into wreaths.
The oo with its sweet note
In the leafy dell of Hilo;
Like the voice of the Achatinella
That grows on the trees in the forests of Puna.
O Haili kula lehua,
I wili ia e ka manu,
O ka oo kani leo lea,
I ka nahele o Hilo,
O ka pololei kani kuamauna
Ke lawe la ke awa,
Kau laau o Puna.
Upon hearing this the attendant said to Hoamakeikekula: “Let us return home; the time for stringing wreaths is ended. Your grandparents will be worried if we remain much longer.” As they were about to return, Elepaio spoke to the fog: Ia wa, olelo aku ke kahu ia Hoamakeikekula: “E hoi kaua, ua pau ka wa kui lehua. E inoino mai auanei ka mano ou kupuna ia kaua i ka loihi loa.” Ia laua i eu mai ai e hoi, e olelo ae ana o Elepaio i ka ohu:
Ye fog that creeps in the upland, Ye fog that creeps seaward; Ye ugly seas, ye mad seas, Ye kapu-breaking seas. E ka ohu kolo mai i uka E ka ohu kolo mai i kai, E kai pupuka, E kai hehena, E kai piliaiku.
Ia manawa uhi ka ohu, paa ka nahele, kaawale ke kahu o Hoamakeikekula, kaawale kona haku kina ole. Ma keia kaawale ana, ua lilo o Hoamakeikekula maloko o ka ohu, a me ka noe, a hiki i Keawewai mauka o Kawaihae, he ua koko ke alanui.
E noho ana o Kalamaula ke ’lii me kona mau makua, o Kaholeiwai ka makuakane, o Kekoolauwahineolalo ka makuahine, o Kanaheleikawaokele ke kaikuahine. He mau alii lakou no ia aina o Kawaihae ia wa, a he kanaka maikai no hoi, o Kalamaula, he ui a he nani ke nana; aka, aole nae e loaa ae o Hoamakeikekula.
Upon their arrival at the house, the sun had set and darkness was approaching. They then entered the house where Kalamaula was living. When Kalamaula saw this beautiful woman coming in he greeted her; and Hoamakeikekula returned the greeting in a very low voice saying: “My greeting to you my lord.” Soon after this Elepaio related the way he found Hoamakeikekula. Then Kalamaula seized hold of Hoamakeikekula and drew her to him. Hoamakeikekula then said: “My lord don’t defile me, your maid servant, for it would be a wrong I would suffer from later in life. If you really desire that I become your wife, then allow me thirty days, possibly the response will arise within me during that time.” On hearing this reply Kalamaula was much impressed and agreed to the conditions. Hoamakeikekula remained there, but she would not touch the food placed before her, nor did she go out of the house. A hiki laua nei i ka hale, ua molehulehu ahiahi iho la, komo aku la i ka hale o Kalamaula e noho nei, nana mai la lakou i keia wahine ui, nani loa. Aloha mai o Kalamaula: “Aloha oe.” Aloha aku o Hoamakeikekula me ka leo oluolu: “Aloha oe e kuu haku.” Mahope o keia hai aku la o Elepaio i ke ano o ka loaa ana ia ia o Hoamakeikekula. Mahope o laila, lalau mai o Kalamaula ia Hoamakeikekula, a huki aku, pane aku o Hoamakeikekula. “Ekuu haku, mai hoohaumia pono ole oe i kau kauwa wahine o lilo ia i kina no kau kauwa nei, o hooili ia ia mea ino ma ka hope o ko’u mau la. Ina he manao kou peia, e kakali oe ia’u i ekolu anahulu, malama o hiki mai ka ae ana o ka hoao i loko o ia wa.” Ua maikai keia olelo ia Kalamaula. Noho iho la o Hoamakeikekula me ka ai ole i ka ai, me ka puka ole i waho.
At the end of three days, she saw in a dream a man approaching her with a war club in his right hand, who said: “Your grandmother promised me that you were to be mine and I have, therefore, waited many days for you until my spirit within me has fainted because that promise has not been fulfilled. Therefore, prepare yourself to go on a strange journey.” Hoamakeikekula replied: “I did not come here with the consent of my people, nor were my footsteps that led me here as a stranger bargained for, therefore, I shall take your words as a mantle and wear it over my shoulders at all times.” Ekolu la i hala ia ia, ike aku la ia ma ka moe uhane i keia kanaka e hele mai ana me ka newa, i ka lima akau, e paa ana olelo mai la: “Ua haawi mai ko kupunawahine ia oe na’u, a ua kakali au i loko o na la he nui lao, a ua maule wale iho kuu manao nou i ka hooko ole ia o ka haawi. Nolaila, e hoomakaukau oe no ka hele ana i ke ala au e hele malihini nei.” I aku o Hoamakeikekula: “Aole au i hele mai ma ke ala o ka ae ia, aole hoi i kuai i ko’u mau kapuai no ke ala malihini nei; nolaila, o kau olelo, oia ka’u e lei ai ma luna ae o kuu poohiwi nei.” Puoho ae la ia, he moe uhane kana; noonoo ae la ia i ke ano a me ka manao, aohe loaa. Aka, ua kau wale mai no ke ano o ka nahele ia ia.
Moe hou iho la ia, o ka lua ia o ka po, loaa hou ka moe, o ia mau olelo no nae. Ia wa puni ia i ke aloha i kela uhane; puoho ae la ia a uwe, puliki iho la i ke kino a paiauma. Ninau mai o Kalamaula: “Heaha keia au e uwe nei? Aole hoi oe pela mamua aku nei, mai kou la i hiki mai ai a hiki i keia la.” Aohe ekemu aku o Hoamakeikekula. A kokoke e wehe mai ka pawa o ke ao, ia wa kaiauna mai la ke kau a ke ao. Ia manawa, kulu pakakahi mai la ka ua me ka makani, kokolo mai ana ka ohu me ka pahola i luna o ka mamane, iho mai la ka onohi anuenue a kokoke i ke alo o ia nei, ia wa ua puni keia i ka ohu a me na mea a pau loa.
She then rose and went out of the house and wandered over the deserted hills and plains until she arrived in the uplands of Pahulumoa, a place entirely uninhabited. She lived here without tasting food and spent her days picking and stringing lehua blossoms. At night she would retire and dream of the same person. Thus they were united in love, which became steadfast in Hoamakeikekula. Lilo aku la keia i ke kula mehameha kanaka ole, a noho mauka o Pahulumoa, he aina mehameha kanaka ole; malaila ia i noho ai me ka ai ole i ka ai, o ka lehua kana mea walea o ka la e noho ai. A po iho, o kela uhane kana kane e moe ai, pela ko laua pili ana me ke aloha, a me ka paa o ke aloha ia Hoamakeikekula. No loko o laila keia inoa o Hoamakeikekula, no kona noho mehameha ana.
A liuliu kona mau la ma ia wahi, loaa i kekahi kanaka huli laau hale, o Puuhue kona inoa. O kona kumu i ike ai, he ahi a i ke awakea i luna o ke kumu olapa. A hiki ia, nana aku la i keia mea nani loa i luna o ke kumu olapa, ua pee i loko o ka pohai ieie, noho paa iho la ia malalo o ke kumu laau, a liuliu, kahea aku la: “E, iho mai i lalo nei, e milimili aku wau ia oe, a e ha’i aku no hoi au i ka’u olelo.”
Iho iho la o Hoamakeikekula i lalo a hiki, lele aku la o Puuhue a ma ka poli wawae, honi iho la, a olelo aku la: “Pomaikai au i ko’u ike ana i kou mau maka a me kou helehelena. Ke nonoi haahaa aku nei au ia oe, ina nolaila kou nani a me kou maikai, e loaa ia’u ka mahalo ia mai e kuu haku wahine. Eia o kuu Haku kane, nona ka uhane au e ike la ma ka moe uhane.” O Puuonale ka inoa o ke kino maoli, he ’lii no Kohala, nona kela uhane a Hoamakeikekula e aloha nei, ua like ko laua nani a me ko laua kina ole.
As soon as Puuhue ended, the heart of Hoamakeikekula was changed by his words, so that she left Pahulumoa and accompanied him. When they arrived at a place called Keolewa, they found Puuonale the king living there. When Hoamakeikekula looked on and saw the object of her dreams, she was unable to withhold her tears which flooded her eyes. A pau ka olelo a Puuhue, ua hoololi ia ka naau o Hoamakeikekula e ia olelo; nolaila, ua haalele ia ia Pahulumoa, a hoi pu mai la me Puuhue. A hiki laua ma Keolewa, e noho ana o Puuonale ke ’lii, a nana aku la keia, ua like me ke ano o ke kino uhane ana e ike ai ma ka moe, kulu iho la ka waimaka me ka haloiloi.
At seeing this Puuonale asked: “Why these tears from the eyes of my queen?” “I have seen some one like you in my dreams constantly during the past days in a form without bones for whom I am paying my debt of love with these tears; hence my sadness and tears.” Ninau mai o Puuonale: “E kuu haku, heaha ka mea i helelei iho ai kou waimaka i keia wa?” “He mea ano like me oe ka’u e uwe nei, ua launa me a’u i na la mamua aku nei, maloko o ke kino iwi ole. A no ia mea au i luuluu iho ai i ke kaumaha, a o kuu mea ia e hookaa nei i ka aie a ke aloha, he kulu waimaka.”
After pondering the matter over for a while, Puuonale asked: “Whom did he resemble?” “He looked just like you; your voice sounds just like his; he, however, carried a war club and wore a feather cape and a feather helmet.” Puuonale then took up his war club, the feather cape and helmet and placed them before Hoamakeikekula. She then took them up kissed them and wept over them. Noonoo iho la o Puuonale a liuliu, pane aku la ia: “Pehea ke ano a me ka helehelena i kau ike.” “O kou ano a pau loa, oia kona, o kau mau olelo, oia kana, eia nae, he laau newa ma kona lima, a o ka aahu, he ahuula, a he mahiole ma kona poo.” Lalau aku la o Puuonale i ka newa, ka ahuula, ka mahiole, a waiho mai la imua o Hoamakeikekula, lalau iho la ia a honi iho la me na waimaka e hiolo ana mai na maka aku.
I kona naha ana, kui ka hekili pamaloo, lapalapa ka uwila, pio na anuenue ewalu, lana na kiowai o Kahoolana, i luna o Kahua, lalani ka ua koko ma ka moana, aaki ka ohu i na puu, uhi ka pohina hookahi anahulu, o ia na hoailona.
In due course of time Hoamakeikekula conceived and gave birth to child to whom the name of Alelekinana was given. It did not have a human form but that of a wooden image; hence the saying: “In the upland is Hookukekii, in the lowland is Kahua.” The saying originated from this child image, and it is used to this day. This image gave the people of Kohala the idea of making idols, from which the worshiping of idols throughout Kohala in ancient time originated. The word Hoamakeikekula was also derived from the fact that Kohala is a rolling country and has plains, and because of this the people of Kohala have a fond attachment for the land of their birth. Therefore, Kohala is noted as the proud land with lonesome loving meadows. Such is the place of this legend obtained by me, which I have narrated. Noho iho la laua he kane a he wahine, a liuliu, hapai o Hoamakeikekula, a hana o Alelekinana, he kino kii, aohe keiki maoli, nolaila keia olelo: “I uka o Hookukekii, i kai o Kahua.” No keia keiki kii kela olelo, ua kaulana ia a hiki i keia la. O ia ke kumu o na kii a pau o Kohala, no loko o laila na kii hoomana a pau o Kohala i ka wa kahiko. A o kela inoa o Hoamakeikekula hoi, nolaila, nui na kula ma Kohala a puni i keia wa e waiho nei, no loko o kela inoa, nolaila, he kula aloha o Kohala a hiki i keia wa. Nolaila, kaulana o Kohala i ka aina haaheo, a me ke kula anoano aloha, pela kahi o keia kaao i loaa i loaa ia’u, a pela au e hoike nei.
[
Contents
]
Legend of Kapuaokaoheloai. Kaao no Kapuaokaoheloai.
O Ku ka makuakane, o Hina ka makuahine, o Hookaakaaikapakaakaua ke kaikunane, o Kapuaokaoheloai ke kaikuahine. O Waiakea, i Hilo ka aina, o ka mua ke kaikunane, o ka muli ke kaikuahine, he mau alii lakou no Hilo. Hookahi o laua hale i hanai ia ai, aole ike kekahi i kekahi, he kahu kane ko ke kaikunane, he kahu wahine ko ke kaikuahine; he kapu loa ko laua hanai ia ana, aole hele i waho o ka hale, i loko no e hana lepo ai. Ua olelo o Ku a me Hina i na kahu hanai, ina e kii ke kaikunane i ke kaikuahine, alaila, hele kana hanai me kona kahu i Kuaihelani e noho ai (i ka aina i Kahiki), a pela kekahi. A hala na makahiki he iwakalua ia laua o keia noho kaawale ana, me ka ike ole kekahi i kekahi, pii na kahu o laua e mahiai i uka o Kaumana, aia ia wahi i uka pono o Punahoa.
A hala na kahu i ke kakahiaka nui, ala ae la o Kapuaokaoheloai a hele i waho o ka hale, i nana ae kona hana, e a ana keia mea wena i ka hale o lakou, hele aku keia huli, loaa ka puka, wehe aku la. Nana aku la ia e moe ana keia mea ula, komo aku la ia a wehe ae la, he kanaka maikai loa, ia wa moe laua, a aui ka la, hoi aku la keia i kona wahi. A hoi mai la na kahu, aole ike i keia hana a ka laua mau hanai, pela mau no ka laua hana ana a hala ke anahulu okoa.
When the attendants returned they did not discover the actions of their two charges. This conduct was kept up for ten full days. One evening Kapuaokaoheloai caught some chickens and brought them to her bed where they were concealed. That evening she and her attendant retired very early. Not very long after they had retired, Kapuaokaoheloai woke up and shook the chickens which caused the roosters to crow. She then said to her attendant: “It is daylight. It is now time for you two to go up and tend to our farm work.” The attendant replied: “How quickly daylight has come. It seems that I have just closed my eyes when I heard the cock crowing.” She woke up and went out of doors and looked up at the Milky Way which had not made its appearance: so she reentered the house and went to bed again. Kapuaokaoheloai after a while again reached for the chickens and shook them and the roosters again crowed. She woke her attendant and said: “It is daylight, the chickens are all crowing together.” Her attendant then rose and went over to the other part of the house where the male attendant was sleeping and woke him up. The two rose and started on their way to the farm lands. As soon as they left, Kapuaokaoheloai got up and went over to the other side of the house where her brother was and they slept together. When the two attendants were half way up to the farm lands, they sat down to await the approach of daylight. After waiting for some time and daylight not appearing they returned to the house and discovered their charges sleeping together. The male attendant then said to the female attendant: “I am going up to inform their parents in obedience to the instructions given us in the beginning.” The female attendant who was his wife replied: “Yes, you must go up.” When the male attendant arrived at the home of Ku and Hina, he told them of the conduct of their two charges. At this Ku gave orders to his men to go and kill the female attendant. When the men arrived they caught her to carry out the death order, but she spoke up: “Don’t kill me here, take me to the chief’s presence and there I will die. I want the chief to hear me first.” When they arrived in the presence of Ku and Hina, Ku asked the men: “Why did you save her? Why didn’t you kill her?” “She asked that after you have heard what she has to say then she will die.” Ku then asked: “What have you to say?” The attendant replied: “The chief said, that if my charge should make the first approach then I was to be banished with her to Kuaihelani. This was also your charge and command in reference to the other one of us and his charge. That is what I wish to say to the chief.” “Yes, you are right, you shall not die; you and your charge shall go to Kuaihelani.” I kekahi ahiahi, hopuhopu iho la o Kapuaokaoheloai he mau moa, hoihoi aku la a ma kona wahi, moe iho la laua me kona kahu, i ke ahiahi ana aku, aole i liuliu iho ka moe ana. Kii aku la o Kapuaokaoheloai a na moa, hoonioni; pukoko ka moa a kani ae la, i aku i ke kahu: “Ua ao, e pii ae olua i ka mahiai i na mala a kakou.” I aku ke kahu: “Hikiwawe hoi ha ke ao, o ka pili ana iho nei no ka o na maka la, o ke kani e mai nei no ia o ka moa.” Puka ae la keia a waho nana ae la i ka huli o ka ia, hoi aku la no moe. Lalau hou keia i ka moa, kani hou, hoala aku la no keia: “Ua ao, ke olowalu mai nei ka moa.” Ala ae la ke kahu wahine, kii aku la a ke kahu kane hoala, ala ae la, a pii aku la laua i ka mahiai. A hala laua, ala ae la o Kapuaokaoheloai a hoi aku la ma kahi o kona kaikunane, moe iho la laua. Pii na kahu o laua a waena, noho kakali o ke ao ae, aohe ao iki, hoi mai la laua a hiki i ka hale, loaa pono mai la na hanai e moe pu ana. I aku ke kane i ka wahine: “E pii ana au e hai i na makua, e like me na olelo i kinohi.” Ae aku ka wahine: “Ae, o pii.” A hiki aku la ia o Ku ma laua o Hina, hai aku la i na hanai a laua, ia wa kena mai la o Ku i na kanaka, e kii i ua wahi kahu wahine nei e pepehi ai. A hiki lakou lalau aku la i ke kahu e make. Olelo mai ke kahu: “Alia au e make, a ke alo o ke ’lii, alaila au make, aia a lohe ke ’lii i ka’u mau olelo.” A hiki keia i mua o Ku me Hina, olelo mai la o Ku i na kanaka: “Heaha iho la ka ka mea i hoola ia mai nei, aohe pepehi iho a make?” “Ka, olelo mai nei, aia a lohe oe i kana olelo, alaila ka make ia.” I mai la o Ku: “Heaha kau olelo?” Olelo aku ke kahu: “Ua olelo ke ’lii, ina na ka’u hanai ke kii, alaila, oia a me a’u e hoi i Kuaihelani. A pela no hoi kekahi o maua me kana hanai. Oia ka’u olelo i ke ’lii.” “Ae, ua pono, aole oe e make, e hoi oe me kau hanai i Kuaihelani.”
A hiki keia i mua o ka hanai, hoomakaukau iho la na waa, a holo aku la, oia nei, o ka hanai, o na hoewaa elua, aha lakou. Mai Hawaii mai lakou a Maui, mai Maui mai a Oahu, mai Oahu a Kauai, a pae lakou ma Waimea. E kau ana ilaila he waa imi wahine na ke ’lii o Kuaihelani, mai Kuaihelani mai, ike mai la i ka wahine maikai o Kapuaokaoheloai, olelo mai la: “E hele maua e nana i keia mau moku a pau loa, a i loaa ole ka wahine, alaila, o oe no ka wahine.” Nolaila, noho iho la lakou i Waimea a hala ke anahulu, hoi mai la na kanaka imi wahine, aole nae i loaa ka wahine. Holo lakou a hala eha anahulu i ka moana, olelo aku na kanaka o Kuaihelani: “Kokoke kakou e ike i ka aina, aia nae a honi i ke ala o ke kiele.”
He mau la i hala, honi lakou i ke ala o ke kiele, ike aku la lakou he aina maikai o Kuaihelani. Olelo aku na kanaka ia Kapuaokaoheloai: “I pae kakou, a kahi o ke ’lii, i kahea mai ia oe e pii aku i luna o ka nio, mai pii oe he make; pela ke kaikamahine, i kahea mai ia oe e pii i ka anuu, mai pii oe o make, aia a kii mai i ko lima e paa ai, alaila, oe pii aku.”
Pae aku la lakou a uka, hele aku la lakou a hiki i ke lii, aloha mai ke ’lii, aloha aku keia, kahea mai ke ’lii e pii ae maluna o ka nio, hoole aku keia, aole.
O ke kaikamahine a ua ’lii la, aia no i luna o ka anuu kapu loa me kana wahine mua a make, o Kapuaokaohelo ka inoa. Kauoha aku la kona makuakane i na manu e kii a iho mai e nana i keia wahine, ina e lawe i aikane nana, a i ole, i wahine no na ianei.
When the daughter arrived, she invited Kapuaokaoheloai to come up on the platform and sit by her; but Kapuaokaoheloai refused to accept the invitation. The king’s daughter then came down and took her hand and led her up to the platform. When they were about half way up the steps, Kapuaokaoheloai slipped and fell behind; this was due to the dislike of the platform as she had lost her virginity. Her friend again reached out for her hand and led her to the top of the platform where they sat being ministered to by the birds. A hiki mai la, aloha, olelo mai la e pii i ka anuu, hoole aku keia, kii mai la kela a ka lima huki i luna, pii aku la laua a waena o ka anuu, kaa keia mahope, hehee hou keia i hope, no ka hookae o ka anuu. O ke kumu hookae o ka anuu ia ia nei o ka noha ana o ka mai o ia nei. Kii mai la ke aikane paa ma ka lima, a hiki laua i luna noho iho la, he manu ke kanaka lawelawe.
After they had lived here for some days the king’s daughter became anxious regarding her friend wishing to see if her body was as well formed as she was beautiful; so she invited her to go bathing to which her friend agreed. When they reached the bathing pool, which was also a very sacred place, those having lost their virginity, or who were defiled, were not allowed to bathe in it, the friend said: “This my bathing pool is a very sacred place. The bathers must remove all covering before entering it.” Kapuaokaoheloai agreed to observe the rule, removed all her clothes and jumped into the water. Her friend then looked on admiringly seeing that she was indeed faultless; but detected the marks of a bite on one of her calves. The king’s daughter then climbed up the bank first when Kapuaokaoheloai followed after; but when she tried to climb the bank she slipped back, a sign that she had lost her virginity. At this her friend reached out her hand and helped her out of the water. When the king’s daughter saw the sign that her friend had lost her virginity she got angry and refused to speak to her, eat with her, or reside with her; she was so angry that she immediately sent some birds to go to her father and inform him of her discovery and to punish her with death. A hala he mau la ia laua o ka noho ana, uluhua ke aikane i ka ike ole i ke kino o ianei, manao iho la keia, ma waho wale no ka maikai, aole ma ke kino, nolaila, olelo aku i ke aikane: “Kaua e auau,” ae mai ke aikane. A hiki laua i ke kiowai auau, he kiowai kapu loa, aole e auau ka poe i naha, a me ka poe haumia. Olelo mai ke aikane: “He kanawai ko kuu wai, he wehe ke kapa a pau a koe o ke kino, alaila, auau.” Ae aku keia; wehe ae la keia i ke kapa a pau, lele aku la i loko o ka wai, nana mai la ke aikane, aohe puu aohe kee, pela ke kua me ke alo, aia nae ma ka oloolo wawae he nahu. Pii mua ke aikane i luna o ka wai, kaa keia mahope, hoholo keia i lalo, huli mai ke aikane a huki i ka lima, o ke kumu o keia hoholo no ka ike o ka wai ua naha keia.
When the father heard the report from the birds he ordered all the priests who were versed in the telling of coming events and hidden things, to come and inspect the stranger to see whether she was of high rank or not. “If she is of very high rank she shall not die. If she is not of high rank then she must die.” The priests then gathered and inspected her and at the end they all agreed that her parents were not of high rank. They were of one mind with the king that she must indeed die, because she had climbed the sacred platform. There was, however, one amongst the priesthood who was not present at this time; so he was sent for by the king, to come and tell his knowledge concerning the stranger. When he arrived in the presence of the king, the king asked him: “Can you give a true interpretation concerning the rank of this woman? Whether she is of high rank or not?” The priest replied: “Yes.” The priest then continued: “She is of the highest rank and is a chiefess from the east; she is even more sacred than your daughter. The sacred platform is not for such as your daughter; it is the resting place of this one. She is far above your daughter in rank. She is none other, but is of your own blood; her mother, Hina, was the first-born and you came after. She originally belonged to Kuaihelani but moved to Hawaii where she now lives.” This saved Kapuaokaoheloai, and her friend once more joined her and lived with her as at first. Ia wa maopopo iho la i ke aikane, ua naha keia, nolaila, huhu ke aikane, aohe ekemu, aohe ai pu, aohe noho pu; no keia huhu, kena aku la i na manu, e hele e olelo aku i ka makuakane e make ke aikane, no ka naha ana o ka mai a no ka haumia o kona kino. A lohe ka makuakane i ka olelo a na manu, hoouna aku la ia i na kanaka a pau loa i ike i ka nana ouli, kilokilo, kuhikuhi puuone, e hele mai e nana i ke kaikamahine malihini, he ’lii paha aole paha. Ina ke ’lii aole e make, ina aohe alii, alaila make. Nana mai la na mea a pau loa, aohe alii mai na makua mai; nolaila, hookahi o lakou manao me ke ’lii o ka make wale no, no ka pii ana i ka anuu kapu loa. Aia hoi, he kanaka i koe, he kuhikuhi puuone no Kena aku la ke ’lii e hele mai e ha’i i kona ike. A hiki mai la ua kanaka la i kahi o ke ’lii, ninau aku la ke ’lii: “E hiki anei ia oe ke olelo pololei i ke ano o keia kaikamahine, i ke ’lii, i ke ’lii ole?” Ae mai kela. I aku ke kuhikuhi puuone: “He ’lii nui keia no ka hikina a ka la, he kapu, aohe kapu o kau kaikamahine, o ka anuu kapu, aole no kau, no keia kaikamahine ia anuu, maluna ko ianei alii malalo ko kau. Aole he kaikamahine e, mai loko aku no ou, o ka mua o Hina ko ianei makuahine, o ka hope oe, mai Kuaihelani aku nei ka hele ana a noho i Hawaii.” Ola ae la keia, ma keia mau olelo, launa mai la ke aikane iaia nei, a noho pu iho la e like me mamua.
It was customary for Kapuaokaoheloai to weep for her brother; so one day Kapuaokaohelo asked her: “Why are you weeping?” “I am weeping for my brother.” “Where is he?” “He is in Hawaii.” “Is he handsome?” “Yes, I am but as the skin of his feet.” “Oh dear, how can I see him?” Her friend replied: “If you wish to see him, you shall.” That night in their sleep she sought after and brought the spirit of her brother and made it sleep with her friend. This was kept up for several nights in succession until ten full nights had passed when her friend became so much in love that she made up her mind to go in search of her lover. So one day she said to her friend: “Where abouts is your home?” “It is where the sun rises. If you should go, the first land you come to is Kauai, then Oahu, then Molokai, then Maui and then Hawaii. It is, however, at the first point where the sun comes up, called Kumukahi. The harbor Punahoa and Waianuenue is the first object to be seen upon landing. The large house which you will see in the upland is our home; my brother is still there with his attendant.” Soon after these instructions were given, her friend left Kuaihelani and set sail in her canoes until she arrived at Hilo and landed at Punahoa, where she saw a house standing in the uplands. When she arrived at the house she saw an old man sitting just within the door and a sick boy lying down. At seeing this she was puzzled, so inquired: “Is there no one else beside you two in this house?” “No, only us two.” She then returned to the beach leaving the two persons in the house. He mea mau ia Kapuaokaoheloai, ka uwe i kona kaikunane, ninau aku o Kapuaokaohelo: “E uwe ana oe i ke aha?” “I ko’u kaikunane.” “Auhea?” “Aia no i Hawaii.” “He kanaka maikai no?” “Ae, he pale wawae ko’u ili nona.” “Auwe, pehea la wau e ike ai iaia.” I aku keia: “Ina makemake oe e ike, e ike no oe.” I ka po, ma ka moe uhane, kii keia i ka uhane o ke kaikunane a hoomoe pu me ke aikane, pela no i na po a pau, a hala ke anahulu okoa, aloha iho la ka wahine a manao e imi. Ninau aku i ke aikane: “Aia mahea ko oukou wahi?” “Aia ma ka hikina o ka la; ina oe e holo, o ka aina mua e loaa ia oe o Kauai, Oahu aku, o Molokai, o Maui, o Hawaii, aia nae ma kahi a ka la e hiki mai, oia o Kumukahi, o Punahoa ke awa, o Waianuenue ka maka o uka e nana ai. Ka hale nui e ku ana i uka, o ko maua hale ia, aia no kuu kaikunane ilaila me kona kahu.” A pau ka olelo ana, haalele ke aikane ia Kuaihelani a holo mai la me kona mau waa a hiki i Hilo a pae ma Punahoa, nana aku la ia i keia hale e ku ana i uka. Pii aku la ia a hiki, he elemakule ke noho ana, he keiki mai ke moe ana, haohao iho la ia, a ninau aku la: “O olua wale no i ko olua hale?” “Ae, o maua wale no.” Hoi aku la keia i kai, noho no laua nei.
The sick boy was Hookaakaaikapakaakaua; he had refused to eat, from the day his sister departed from him even to this day. He therefore had grown ugly and very thin; and his once handsome face had lost its beauty. O keia keiki mai, o Hookaakaaikapakaakaua, ua hookii i ka ai, mai ka hele ana o ke kaikuahine a hiki i keia la; nolaila ua inoino ke kino, a wiwi loa, a ua haalele mai ka maikai i ke kino.
It was the custom for this woman during the next three days to come up and look at the house and ask the old man the same questions. As this happened for three days in succession, the old man began to grow anxious and asked his charge: “Say, I wonder if this woman is not yours who is inquiring after you these three days. I think your sister has sent her to you to be your wife. I am afraid your sister will get killed if this woman does not get the husband she is after. We must therefore coax your beauty back with food.” The attendant then proceeded and thatched a small hut and removed his charge to it; he then began to doctor him up, bathed him and fed him. At the end of two days and nights his beauty was restored and he again became as handsome as before. He mea mau i ua wahine nei, ka pii i na la ekolu e nana i keia hale, e makaikai, e ninau i ke kanaka; no keia hana, haohao ke kahu, a olelo aku i ka hanai. “E, nou paha keia wahine e makai mau nei i neia mau la ekolu, ua hoouna mai ko kaikuahine i wahine nau, e make auanei ko kaikuahine, ke hoi nele aku keia aohe kane. Nolaila, e hana kaua ia oe.” Ako aku la ke kahu a paa ua wahi pupupu hale, lawe aku la i ka hanai, alaila, waiho; hana iho la keia, puholoholo; a po i ka auau kai, elua la i hala a me na po elua, hoi hou keia a like me ke kino mua.