Dating Pagsamba't Pananampalataya ng̃ mg̃a Tagarito.
Reading edition
Kung paanong ang mg̃a tagarito ay may dating sariling ayos ng̃ pamamayan at pag-uugali ay may dati ring sariling religion ó ayos ng̃ pagsamba't pananampalataya.
Ang pagsamba't pananampalatayang ito ng̃ mg̃a Tagarito ay iba't iba, dahil dito sa Luzón ay may kaibahan at gayon din sa Bisaya at Mindanaw.
Ang religion dito sa Luzón ay ang pananampalataya sa Diyos na Maykapal at Lumikha ng̃ boong sangsinukob na pinang̃ang̃anlang Bathala[37] ng̃ mg̃a Tagarito.
Itong Diyos Bathala na kadakidakilaan at nasa kaitaas-itasaan ay hindi ipinagtatayo ng̃ simbahan ó inaalayan man ng̃ ano mang hayin[38].
Ang Diyos Bathala ring ito ay mayroong maraming Tagapang̃asiwa dito sa sandaigdigan na siyang nang̃ang̃asiwa sa kanikanyang kinaroroonan. Ang mg̃a ito'y ang mg̃a pinang̃ang̃anlang anito ng̃ mg̃a Tagalog, na ang iba'y nang̃ang̃ansiwa sa mg̃a magsasaka, ang iba'y sa mg̃a magdadagat, ang iba'y sa mg̃a mandidigma, ang iba'y sa mg̃a sakit at ibp. Bawa't isa nito'y may kanikanyang pang̃alan at siyang mg̃a pinakapintakasi; kaya't ang kanilang pasintabi't hayin ay naririnig at námamalas sa lahat ng̃ dako dahil sa ganang kanila'y may pintakasi saa't saan man, mapa sa kati't mapasa tubig at mapa sa lupa't, mapa sa lang̃it: anopa't ang sangsinukob sa ganang kanila ay puno ng̃ mg̃a pintakasing anito nila.
Ang karamihan nitong mg̃a anitong pinipintakasi nila ay ang kanilang mg̃a kanunuan[39] na lubha pa yaong nang̃abantog sa pamumuhay, dahil sa ayon sa kapanaligan ng̃ mg̃a dating Tagarito ay napapa sa kaluwalhatian ang mg̃a namamatay.
Bukod dito sa mg̃a anitong nabangit ay kumikilala sa mg̃a larawang sarisaring hugis na kanilang iniing̃atan sa kanikanilang bahay at gayon din sa mg̃a yung̃ib na pawang inaalayan ng̃ mg̃a pabang̃o, pagkain at mg̃a bung̃a ng̃ kahoy. Ang mg̃a hugis di umano ng̃ mg̃a ito ay nang̃akahalokipkip ang mg̃a kamay at nang̃apapatong ang mg̃a siko sa mg̃a tuhod (na marahil ay nang̃akapaninkayad), kung minsa'y nang̃adidiit ang mg̃a bisig sa mg̃a tagiliran at nang̃apapatong ang mg̃a kamay sa puson ó kun dili ay nang̃ahabalokipkip sa dibdib at ang kamay ay nang̃apapatong sa mg̃a dakong itaas ng̃ suso.
Nang̃agsisisamba rin sa araw at buwan[40] gaya ng̃ mg̃a taga Asiria at sa mg̃a hayop at ibon na gaya ng̃ mg̃a taga Egipto. Dito sa katagalugan di umano'y may sinasambang ibong[41] kulay bughaw ó asul na pinang̃ang̃anlang Bathala na dili iba't siyang pang̃alan ng̃ Dios: at sa uwak na pinang̃ang̃anlang May-lupa ó may-ari ng̃ lupa ang ibig sabihin.
Ang mababang̃is na hayop na gaya ng̃ buwaya at iba pa ay kanilang iginagalang at pinagbibigyang pasintabi; ng̃uni't di umano'y dahil sa takot at hindi sa anomang bagay, at sa ganito'y binábangit nila sa kanilang panunumpa na lamunin ako ng̃ buwaya kundi ko tuparin: kaya't ng̃ kumilala sa Pamahalaan ng̃ España ang mg̃a pang̃ulo dito sa Maynila at Tundó noong taong 1571 ay nang̃agsisumpa di umanong: sila'y ilubog ng̃ araw, at sila'y lamunin ng̃ mg̃a buwaya at sila'y kapootan ng̃ mg̃a babae kung magculang sa canilang pang̃aco. At upang mabigyan pa ng̃ lubhang katibayan ang sumpang itó ay ginaganap ang tinatawag nilang pasambahan, na di umano'y nagsahaharap ng̃ larawan ng̃ isang malaking hayop, saca sinasabing lamunin sila noon cung hindi sila tumupad ng̃ canilang pang̃aco, at pagcatapos ay nagsisindi ng̃ isang candila at saca muling nagsabi na cung paanong nauupós ang candilang yaon ay gayon din mauupós ang magculang. At sa ganito'y napagkikilala na ang canilang pagpapasintabi sa mg̃a hayop ay maipaparis sa pagpapasintabi ng̃ taga Egipto sa mg̃a pinasisintabian naman nilang mg̃a hayop din.
Ang ibang malalaking bató sa mg̃a pangpang̃in ay pinagbibigyán pasintabi na pinag-aalayan ng̃ hayin cahi't ano, isang putol na tikín halimbawa. At dito sa ilog Pasig di umano'y may isang malaking bato na ayon sa naging capaniwalaan ay buwayang naging bató (marahil sa Guadalupe) at pinagbigyán din pasintabi ng̃ mg̃a namamangka na inaalayan ng̃ cahit ano hangang sa sinira di umano ng̃ mg̃a pareng agustino ang batong yaon at tinirikan ng̃ isang cruz, saca pinagtayuan ng̃ isang munting simbahan na ipinatungcol cay San Nicolás.
Ang matatandang punong cahoy at lalong lalo na ang puno ng̃ baliti[42] ay pinagbibigyan ding pasintabi at sa ganang canila'y casalanan na pagisipang putulin, at ang dahil di umano'y siyang sinisilung̃an at tinatahanan ng̃ mg̃a anito[43].
Ang mg̃a anitong nabangit (palibhasa'y hindi casinsacdal ni Bathala) ay siyang mg̃a ipinagtatayo ng̃ mg̃a moog at bahay dalang̃inan na canilang pinang̃ang̃anlang ulang̃o. Ang mg̃a ulang̃o namang ito ay moog na cawayan ó torre na ani P. Chirino ay marikit ang pagcayari ayon sa caniyang nakita sa Taytay. Ang mg̃a ulang̃ong itó marahil ay hindi dalang̃inang bayan, sapagca't di umano'y sa canicaniyang bahay ginaganap ang pagdalang̃in, ó cung sacali man ay bihirang gamitin ng̃ bayan.
Ang pagdalang̃in ay idinaraos cailan ma't may cailang̃an silang hiling̃in sa anitong kinauuculang tawagan, na cung halimbawang sa pagcacasakit upang gumaling ó sa pagnanais na ang nasa hirap doon sa cabilang buhay ay mahang̃o at sa ibang bagay pa, ay ang mg̃a nuno nilang anito ang tinatawagan na di umano'y siyang mg̃a nacacaalám ng̃ calagayan ng̃ nang̃andoon sa cabilang búhay at mg̃a sumasagót sa dalang̃in ng̃ catalona, cung halimbawa namang sa pag-paroon sa digma ó sa pagsalakay at upang magwagí ay ang hubog ng̃ lang̃it ang dinadalang̃inan na canilang pinang̃ang̃anlang bataubaw; at gayon din sa iba't ibang dahilan. Bucod dito ay nagsisidalang̃in sa Diyos Inaginid at sa Diyos Amakawdak na dinidiyos din nila at marahil ay sa ibang bagay naman.
Ang nang̃ang̃asiwa sa pagdalang̃in ó lumalagay na pinacaparê ó pinacapastor ay ang catalona na siyang nanunungcol nito. Ang paraan naman ng̃ pang̃ang̃asiwa ó pagdalang̃in nitó ay mababasa sa Dating caugalian tungcol sa Paghihing̃aló» at gayon din sa «Dating caugalian tungcol sa Pag-aasawa» pati ng̃ canilang bihis at sangcap. Ang mg̃a katolonang, ito, ani Colin, ay mayayaman ano pa't nanánamit ng̃ maririkit at nag hihiyas ng̃ maiinam[44].
Ang mg̃a catalonang ito, bucod sa siyang-tatawagin sa ganganitong cailang̃an ay siya ring mg̃a sangunian sa bala na (na siyang mg̃a tinatawag natin marahil na manghuhula at gaya rin marahil ng̃ mg̃a astrologo[45]) sa Egipto na siya namang dating sangunian ng̃ mg̃a tagaroon.
Tungcol sa capanampalatayahán bagay sa mg̃a caluluwa ay nang̃ananampalatayang may cabilang búhay na kinaroroonan ng̃ mg̃a caluluwa ng̃ namamatay, at naniniwala ring may ibang calagayan ang mabubuti at may iba ang masasama. Ang sa mabubuti ay pinang̃ang̃anlang caluwalhatian at sa tula ay ulugan at ang sa masasama naman ay solad ó casamaan.
Doón sa kaluwalhatian, anila'y nacararating din ang nang̃amamatay sa tabac, ang nang̃ásasacmal ng̃ buwaya at ang nang̃amamatay sa lintic ó kidlat at di umano'y sa pamamagitan ng̃ bahag hari umaakya't na canilang pinang̃ang̃anlang balang̃aw.
Sa pang̃ing̃ilin naman, ay hindi nang̃ing̃inlin ang mg̃a tagarito, maliban cung ang mg̃a lalaki ay pasa digma, at cung ganito'y hindi gumagawa ang mg̃a babae sa boong panahóng yaon. At gayon din sa pitong araw ng̃ pagpapasimula ng̃ pamumung̃a ng̃ mg̃a halamana't bukiran, na hindi bumabayo ng̃ palay at hindi rin nagpapapasoc ng̃ taga ibang bayan, dahil sa di umano'y panahon ng̃ pagdalang̃in sa Diyos upang pagcalooban sila ng̃ mabuting áni.