ΑΝΔΡ. MIX. ΑΝΔΡΕΑΔΟΥ (continued 3)

115) Διά τούτο ακριβώς ο κ. Γεννάδιος είχε προτείνη τω 1879, όπως αι εις αντάλλαγμα των παλαιών δοθησόμεναι νέαι ομολογίαι φέρωσι σχεδιογράφημα μετά της εξής επιγραφής: «ο πίναξ ούτος εμφαίνει τας επαναστατημένας Ελληνικάς χώρας, ων οι αντιπρόσωποι συνωμολόγησαν τα δάνεια του 1824 και 1825. Το βαθύτερον χρώμα δεικνύει τα νυν όρια του Βασιλείου της Ελλάδος, όπερ ανέλαβε, την διαρρύθμισιν και πληρωμήν των δανείων εκείνων.» — Ο κ. Θ. Δηλιγιάννης όμως, πότε υπουργός των την πρότασιν ταύτην, φοβούμενος μήπως τοιούτος γεωγραφικός χάρτης οδήγηση εις υποθέσεις ασχέτους προς τα δάνεια. (Βλ. Λευκήν Βίβλον αρ. 13 και 16).

116) Les emprunts d'états en droit International, σελ. 135.

117) Πράγματι το νέον κράτος δεν ηδύνατο ν' απαρνηθή πράξεις κυβερνήσεων, εις ας ώφειλε την ύπαρξίν του.

118) Η αμφιβολία έγκειται εν τούτω, ότι φαίνεται αδύνατον κράτος μη ανεγνωρισμένον, επομένως θεωρητικώς μη υπάρχον, ν' αναλάβη νομίμους υποχρεώσεις, αίτινες ήθελον βραδύτερον βαρύνη και τους μεταγενεστέρους. Εις τους έχοντας τοιαύτην αντίληψιν της πολιτείας ιδού πώς απήντα ο κ. Sarrut (βλ. την εισήγησιν αυτού περί της υποθέσεως Balmaceda, και την σύμφωνον απόφασιν του γαλλικού Ακυρωτικού παρά Clunet, 1891, σελ. 868 - 904): «Un gouvernement n'est pas une abstraction théorique, une simple personnalité juridique .... Un gouvernement est surtout un pouvoir, une force agissante, mettant en mouvement tous les rouages de l'état, une autorité qui commande et se fait obéir .... Peut importe dès lors qu'elle soit reconnue ou non par les états étrangers .... En pareille matière c'est surtout le fait qu'il faut consulter».

119) Βλ. την σελ. 61 των Πρακτικών. Το ψήφισμα τούτο ανετυπώθη έν τινι δημοσίω εγγράφω, αλλ' ο αντιγράφων, θεωρήσας το λεκτικόν της εθνοσυνελεύσεως ως στερούμενον καλλιεπείας, μετέφρασεν εν πολλοίς το ψήφισμα εις την καθαρεύουσαν.

120) Δηλαδή πάγιον.

121) Βλ. διά πλείονας πληροφορίας τα κείμενα της εκθέσεως και του σχεδίου της επιτροπής παρά Μάμουκα, τόμ. ια' σελ, 584 - 602.

122) Η πρωτοβουλία τοιούτου συμβιβασμού προήλθεν από των δανειστών, οίτινες επεφόρτισαν τους Λοράνδον και Λουριώτην να διαβιβάσωσιν ενταύθα σχετικάς προτάσεις. Είναι πιθανόν ότι οι εν Λονδίνω έμποροι εφαντάζοντο τα εθνικά κτήματα ως έχοντα πολύ μεγαλειτέραν αξίαν της πραγματικής. Περιέργως δε πως και τα ανακτοβούλια συνεμερίζοντο την πλάνην ταύτην ο de Broglie, υπουργός ων των εξωτερικών, υπελόγιζε τα κτήματα ταύτα προς 40 φράγκα το στρέμμα κατά μέσον όρον. (Περί του λόγου του de Broglie βλ. κατ. μέρ. β', κεφ. α').

123) Βλ. το ψήφισμα 20ης Ιουλίου: «Έργον ουσιώδες των πληρεξουσίων θέλει είναι να ενασχοληθώσι και περί του καταλληλοτέρου τρόπου της διανομής της εθνικής γης, συμβιβαζομένου με το εθνικόν συμφέρον και την εξασφάλισιν όλων των εξωτερικών και εσωτερικών χρεών».

124) Βλ. περί του ζητήματος του συμβιβασμού διά παραχωρήσεως γαιών, πλην των εις άκρον συνοπτικών πρακτικών της εν Προνοία εθνοσυνελεύσεως (σελ. 23), την Diplomatic history of Greece του Parish σελ. 203 και εφεξής, και τας σελ. 65 - 70 του παραρτήματος. Περί του Parish και του έργου του βλ. κατωτέρω μέρ. β', κεφ. α', σημ. 1ην.

125) Αι ωφέλειαι, ας συμβιβασμός θα συνεπήγετο διά την Ελλάδα, κατεδείχθησαν επιτηδείως έν τινι τεύχει δημοσιευθέντι υπό του κ. Edward Haslewood, προέδρου του συλλόγου των Ελλήνων ομολογιούχων· βλ. A letter to his excellency A. Coumoundouros, minister of finance in Greece, 27ης Αυγούστου 1858.

126) Ο κ. Γιαννόπουλος, υπουργός ων των οικονομικών, έλεγεν εις το τέλος της προς τον βασιλέα περί της οικονομικής καταστάσεως της χώρας εκθέσεώς του (6 Ιουνίου 1866), ότι «καίτοι τα δάνεια της ανεξαρτησίας συνήφθησαν υπό όρους βαρυτάτους, η αξιοπρέπεια της Ελλάδος απαιτεί ν' αναγνωρισθώσι», βλ. Rapport de M. Jannopoulos, ministre des finances, à S. M. le roi George, traduit et commenté par Ph — P. Goussios, σ. 28).

127) Αι συκοφαντίαι αύται εβασίζοντο επί της ιδέας ότι η παράτασις και συνεπώς η ευτυχής έκβασις του αγώνος ωφείλετο κυρίως εις την σύναψιν των δανείων του 1824 και 1825. Είδομεν ότι η θεωρία αύτη είναι ήκιστα βάσιμος. Παρερχομένων όμως των ετών και λησμονουμένων των σκανδάλων του Λονδίνου και της Νέας Υόρκης, η θεωρία αύτη, συνεχώς επαναλαμβανομένη υπό των δανειστών της Ελλάδος, κατήντησε σχεδόν πανθομολογουμένη αλήθεια. Βλ. τον About σελ. 285) «Ces emprunts ont permis à la Grèce de conquérir son indépendance». — Ο Financier (18 Ιουνίου 1877) ομιλεί περί the bad faith of Greece to the foreign créditors whose money founded his national independence. — Ο Drucker (An appeal to the governments and monarchs of Europe, σελ. 3) γράφει: These loans have been of much greater benefit to the borrowing country than any other loan contracted in this century, according to the most authentick authors, the Greeks where sinking when the arrival of large sums restored their spirit of resistance and hope for success. — Απήχησις της θεωρίας ταύτης εύρηται και εν έργω σοβαρώ και νεωτάτω: Turkey in Europe by Odysseus (σ. 318 - 319).

Το περιεργότερον είναι ότι αυτός ο Times, όστις εστηλίτευσε τόσον δριμέως τα άθλα της εν Λονδίνω τετραρχίας και των αμερικανών ναυπηγών, ήρξατο, μετά πάροδον ολίγων ετών, να ελέγχη δριμύτατα την κακοπιστίαν των Ελλήνων (βλ. τον Times της 3ης Δεκεμβρίου 1863).

Τοσαύτη δε ήτο η ως εκ τούτου γενική καθ' ημών καταφορά, ώστε το Punch της 13ης Δεκεμβρίου 1863 ανέγραφε το εξής δίστιχον·

Spell in five letters « Bully, bilk and Sneak Repudiator, trickster » read it.... Greek

128) Την ημέραν της εκ Λονδίνου αναχωρήσεως του νεωστί εκλεγέντος βασιλέως Γεωργίου, ήτοι την 2/14 Οκτωβρίου 1863, συνήλθον εν τη Αγγλική πρωτευούση οι δανεισταί της Ελλάδος. Εν τη συνεδριάσει εκείνη, καθ' ην πολλαί ευχαί εξεφράσθησαν, ελέχθη υπό του προεδρεύοντος Haleswood και η εξής βαρυσήμαντος φράσις: Ελπίζομεν ότι η Ελλάς θα εννοήση ότι η πίστις είναι η ζωή των εθνών. Βλ. και τον Εθνοφύλακα της 25ης Οκτωβρίου 1863.

129) Πότε και πώς ακριβώς οι Ολλανδοί ούτοι εγένοντο κάτοχοι των Ελληνικών ομολογιών, καίτοι επιμόνως ανεζητήσαμεν, δεν ηδυνήθημεν να εξακριβώσωμεν. Ίσως τούτο συνέβη άμα τη εκδόσει των δανείων, οπότε το χρήμα ήτο άφθονον και ο τόκος μικρότατος εν ταις Κάτω Χώραις. Αι αγγλικαί δ' όμως εφημερίδες της εποχής και οι ημέτεροι Λουριώτης, Ορλάνδος και Σπανιολάκης δεν ποιούνται μνείαν περί Ολλανδών ομολογιούχων.

Είναι βέβαιον εξ άλλου ότι η μετοχέτευσις των ομολογιών εις Ολλανδίαν εγένετο προ του 1847, καθ' ότι, το έτος εκείνο, ο C. Leconte (étude économique dela Grèceσελ. 185), γράφει: «La presque totalité des obligations a passé entre les mains de spéculateurs Hollandais. Elles se négocient de 5 1/4 à 6 3/4% du capital nominal sur le marché d'Amsterdam».

Κατά τους υπολογισμούς του κ. Γενναδίου (Βλ. Λευκήν Βίβλον, σελ. 69) οι Ολλανδοί κάτοχοι, τριάκοντα περίπου τον αριθμόν, ήσαν, εκτός του Drucker του κατέχοντος υπέρ το ήμισυ των αρχαίων τίτλων, κύριοι ελαχίστου ποσού.

130) Των Ολλανδών ομολογιούχων προεξήρχε κερδοσκόπος τις, ονόματι Louis Drucker, όστις και την Ελλάδα επεσκέφθη και πολλά εις διαφόρους γλώσσας περί του ζητήματος έγραψε. Βλ. κυρίως Quelques documents relatifs aux emprunts helléniques contractés à l'étranger, publiés par L. D. Ie série; La Haye 1874. — 2e série; Leide 1877.

Ο Drucker, όστις κατά το 1874 εδεικνύετο αρκετά ήπιος, από του 1875 και εντεύθεν παρεξετράπη εντελώς. Την δε γλώσσαν, ην μετεχειρίσθη είς τινα Αγγλιστί γεγραμμένα φυλλάδια, επιτυχώς εχαρακτήρισεν ως εξής ο πρόεδρος του συνδέσμου των ξένων ομολογιούχων, εντιμότατος Ε. Pleydell Bouverie: «Υπάρχει αξιότιμος Ολλανδός, ονόματι Drucker, όστις από ετών ενδιαφέρεται τα μάλιστα εις το ζήτημα, και όστις εδημοσίευσε πολλά φυλλάδια, άτινα καταδεικνύουσιν ότι είναι κάτοχος της Αγγλικής, ή τουλάχιστον είδους τινός αγγλικής, διότι αναγνούς τα φυλλάδια του ευρίσκω ότι εξήντλησε το λεξιλόγιον το εν χρήσει εν τη εγγύς ιχθυαγορά (fish - market)»

131) Αρυόμεθα εκ μιας των εκθέσεων του κ. Γενναδίου τας πλείστας των πληροφοριών, ας δίδομεν παρακατιόντες περί των διαπραγματεύσεων του συμβιβασμού. Η έκθεσις αύτη, γραφείσα τη 17/29 Δεκεμβρίου 1875, αποτελεί μίαν των μάλλον αξιοθαυμάστων οικονομικών εκθέσεων, ας ανέγνωσά ποτε. Υπενθυμίζει εν πολλοίς και διά την γλαφυρότητα του ύφους και διά την σαφήνειαν των ιδεών και διά την δύναμιν των επιχειρημάτων, την έκθεσιν του Léon Say περί της πληρωμής της αποζημιώσεως των πέντε δισεκατομμυρίων. Η δημοσιογραφική δράσις του κ. Γενναδίου επί του ζητήματος είναι επίσης γνωστή· παρετάθη επί τέσσαρα περίπου έτη διεξαγομένη διά των κυριωτέρων οργάνων του αγγλικού τύπου εν είδει επιστολών.

132) Θέμα της συζητήσεως ήτο το κατά πόσον τα δάνεια ταύτα εχρησίμευσαν εις την Ελλάδα. Η Ελπίς ισχυρίζετο ότι τα δάνεια εις ουδέν εχρησίμευσαν, ο δε κ. Μέρλιν αντέκρουεν αυτήν διά του Εθνοφύλακος. Ολίγον αργότερον Έλλην εκ Λονδίνου, ο κ. Δ. Παππάς, προέτεινε διά του τύπου την συνομολόγησιν δανείου δύο εκατομμυρ. λιρών προς απόσβεσιν των χρεών της επαναστάσεως και εξεύρεσιν νέων πόρων. Προς ανασκευήν δε του κ. Παππά έγραψεν ο κ. Λεβέντης το προμνημονευθέν έργον του.

133) Ο αείμνηστος Τρικούπης, δι' ιδιωτικής επιστολής (21 Δεκ. 1866), προέτρεπε τον γενικόν πρόξενον της Ελλάδος να καταβάλη πάσαν προσπάθειαν, όπως επιτύχη δάνειον 2 1/2 εκατ. Λ. προς 8% και εκδεδομένον εις το άρτιον. Εκ του ποσού τούτου ο Τρικούπης ήτο πρόθυμος να διαθέση ολόκληρον εκατομμύριον υπέρ των δανείων της επαναστάσεως.

Ο κ. Σπάρταλης απήντησεν αμέσως (τη 2/14 Ιανουαρίου 1867), ότι σύναψις τοιούτου δανείου ήτο ακατόρθωτος, καθ' ότι εις την αγοράν του Λονδίνου, όπου ευρίσκοντο αξίαι κρατών ως η Αίγυπτος, η Χιλή, η Περουβία, η Βρασιλία, αποφέρουσαι πραγματικόν τόκον 10 και 12%, ήτο αδύνατον να εκδοθώσιν ελληνικαί ομολογίαι προς πλέον των 80% επί του ονοματικού κεφαλαίου.

134) Βλ. τας οδηγίας τας σταλείσας εις τον αείμνηστον Βράιλαν υφ' ημερομηνίαν της 14/26 Αυγούστου 1867.

135) Βλ. την έκθεσιν του κ. Βράιλα της 27 Ιουλίου.

136) Προετείνετο να πληρώνηται:

κατά το 1868 τόκος 6 %ήτοι54,000 Λ.

κατά το 1869 τόκος 6 1/2%»58,500 Λ.

κατά το 1870 τόκος 7 %»63,000 Λ.

κατά το 1871 τόκος 7 1/2%»67,500 Λ.

από του 1872 τόκος 8 %»72,000 Λ.

137) Ως εγγυήσεις της πληρωμής προσεφέροντο τα τελωνεία, αι αλυκαί κτλ.

138) Βλ. τας λεπτομερείας εν Εκθέσει Γενναδίου σελ. 4.

139) Η κυβέρνησις Κουμουνδούρου η υπογράψασα την σύμβασιν, έπεσε σχεδόν άμα τη υπογραφή αυτής. Η δε κυβέρνησις Μωραϊτίνη ησπάσθη μεν την υπογραφείσαν σύμβασιν, ήτις και εψηφίσθη εις α' ανάγνωσιν προ της λήξεως της συνόδου, και τούτο τοσούτω ευκολώτερον, καθ' όσον οι Άγγλοι προέβησαν εις νέας παραχωρήσεις, αλλά δυστυχώς έπεσε και αύτη πριν κυρωθή η σύμβασις, την αυτήν δε τύχην έλαβον και αι διάδοχοι αυτής.

140) Μεταχειριζόμεθα μετά λύπης, προκειμένου περί έλληνος πολιτευτού, ιδίως δ' ανδρός αποθανόντος, γλώσσαν ήτις δυνατόν να φανή ίσως απρεπής. Προς πάσαν υπεράσπισιν παραπέμπομεν τον αναγνώστην εις τας δύο εγκυκλίους του Κου Βαλασσοπούλου, υφ' ημερομηνίαν της 3 και 24 Οκτωβρίου 1868, και εις τα σχόλια των κ.κ. Γενναδίου και Σπάρταλη. Άλλως τε ουδείς δύναται, νομίζω, ν' αρνηθή ότι η πολιτεία του κ. Βαλασσοπούλου υπήρξε καταστρεπτική, όπως καταστρεπτική υπήρξεν η πολιτεία όλων εκείνων οίτινες, προ του 1867 ή μετά τούτο, παρεξέκλιναν της οδού της ειλικρίνειας και της κατ' επίφασιν μόνον επιζημίου ευθύτητος.

141) Οι Ολλανδοί διεμαρτυρήθησαν επισήμως κατά της συμβάσεως του Λονδίνου. Έγραψαν δε εις τον βασιλέα Γεώργιον αιτούντες ακρόασιν διά τους αντιπροσώπους, ους έμελλον να στείλωσιν εν Αθήναις. Πράγματι, ολίγον αργότερον, ο Drucker επεσκέφθη την Ελληνικήν πρωτεύουσαν.

142) Περί της αποστολής ταύτης βλ. μακρόν άρθρον εν τη Ημέρα της 14/26 Ιουνίου 1872, έτερον άρθρον εν τη Κλειοί της 1/13 Ιουλίου 1872, και τας σελ. 6 - 7 της Εκθέσεως Γενναδίου.

143) Το αρχικόν σχέδιον του κ. Οικονομίδου ήτο α') ν' ανταλλαγώσι τα παλαιά χρεώγραφα διά νέων ομολογιών 1,000,000 Λ. επί τόκω 5% και χρεωλυσίω 1/2%· β') να κατατίθηται το κατ' έτος ούτω πληρωτέον ποσόν των 55,000 Λ. εις την ιδρυθησομένην Κτηματικήν Τράπεζαν, ανταλλασσόμενον διά των μετοχών αυτής, και γ') να εγγυηθή η Ελληνική κυβέρνησις τόκον 5% διά τας ούτω ληφθησομένας μετοχάς.

144) Υπήρχον και λόγοι διπλωματικοί συνηγορούντες υπέρ συμβιβασμού, όστις αναμφιβόλως θα διέθετεν ευμενώς την εν Αγγλία κοινήν γνώμην.

145) Ο κ. Haleswood και οι λοιποί Άγγλοι έκαμνον τον εξής συλλογισμόν: Ζητούμεν, έλεγον, σήμερον ακριβώς ό,τι εζητούμεν τω 1867· τότε ηρκούμεθα εις έν εκατομμύριον, έκτοτε δε το χρέος, ως εκ του ανατοκισμού ηυξήθη κατά 500,000 Λ., ζητούμεν όθεν 1,500,000 Λ. Αλλ', ως απήντα ο κ. Γεννάδιος, ο συλλογισμός ούτος ήτο εσφαλμένος, διότι, γινομένης δεκτής της απαρχής του αγγλικού συλλογισμού, έπρεπε να υπολογίζωνται όχι οι τόκοι του αρχαίου κεφαλαίου των 7,446,175 Λ., αλλ' οι τόκοι του προτεινομένου κατά το 1867 νέου κεφαλαίου ενός εκατομμυρίου.

146)Ο κ. Γεννάδιος προέτεινε κατ' αρχάς προοδευτικόν σύστημα αποσβέσεως, του χρεωλυσίου οριζομένου το πρώτον εις 5,000 Λ. και ολίγον κατ' ολίγον ανερχομένου εις 20,000. Θα επληρώνοντο ούτω κατ' αρχάς μόνον 65,000 Λ., εν δε τω μεταξύ η Ελλάς, απολαύουσα και πάλιν εξωτερικής πίστεως, θα ηδύνατο να μετατρέψη τα εσωτερικά δάνεια και να εξοικονομήση άνευ κόπου 10 έως 15,000 Λ. κατ' έτος.

147) Η εκλογή ως αντιπροσώπου του κ. Μαλικοπούλου, ανδρός αγνοούντος την αγγλικήν και ήκιστα ειθισμένου εις μεγάλας χρηματιστικάς επιχειρήσεις, παραμένει ανεξήγητος.

148) Το κείμενον της συμβάσεως εξεδόθη αγγλιστί (βλ. An agreement with the Hellenic Government for the conversion of the Greek loans of 1824 and 1825. London 1878). Μετάφρασις ελληνική της συμβάσεως εύρηται εν τη Λευκή Βίβλω σελ. 4 - 7.

149) Η διαφορά μεταξύ των ερυθρών (1825) και κυανών (1824) ομολογιών ωφείλετο εις το ότι εχρεωστούντο επί των πρώτων περισσότεροι τόκοι ή επί των δευτέρων. Πράγματι διά τα δάνεια του 1824 είχον πληρωθή, ως ενθυμείται ο αναγνώστης (βλ. σημ. 55 προς το τέλος) πέντε εξάμηνα τοκομερίδια. Η αναλογία είχεν ορισθή κατόπιν μακρών υπολογισμών.

150) Υπό την επόψιν ταύτην η σύμβασις ήτο εκτάκτως επωφελής. Αι οδηγίαι του Μαλικοπούλου απέβλεπον εις τεσσαρακονταετή απόσβεσιν, η δε σύμβασις του 1867 εις πεντηκονταετή.

151) Η προθεσμία αύτη υπό των οδηγιών της Ελληνικής κυβερνήσεως είχεν ορισθή διετής, και υπό της συμβάσεως του 1867 τρίμηνος.

152) Αι δύο αύται πρόσοδοι ήσαν ιδίως αποτεταγμέναι μέχρι ποσού 4,250,000 φρ. ετησίως εις την υπηρεσίαν ετέρου δανείου. Υπελείπετο δ' όμως οπωσδήποτε περίσσευμα περίπου 90,000 λιρών. Η δε Ελληνική κυβέρνησις υπεχρεούτο να μη φέρη τυχόν μεταβολάς σκοπούσας την μείωσιν των προσόδων τούτων (βλ. άρθρ. 15 και 16).

153) Τω όντι ρητός όρος της συμβάσεως, το άρθρον 18, ώριζεν ότι: εάν η Επιτροπή του χρηματιστηρίου του Λονδίνου δεν επιτρέψη τυχόν, ίνα τα χρεώγραφα της Ελληνικής κυβερνήσεως αναγράφονται επισήμως εν τω χρηματιστηρίω, το συμβόλαιον τούτο θα είναι άκυρον.

154) Βλ. όλον σχεδόν τον αγγλικόν τύπον, ιδίως δε το Daily News της 11ης Οκτωβρίου, το Bullionist της 12ης, το Financier κτλ. To Punch απέσυρεν επισήμως το κατά των Ελλήνων υβριστικόν δίστιχόν του.

155) Κατά την συνέλευσιν ταύτην έλαβον τον λόγον ο πρόεδρος της συνελεύσεως Pleydell - Bouverie, ο κ. Γεννάδιος και, εν ονόματι των Ελλήνων εμπόρων του Άστεως, ο κ. Εμμ. Μαυρογορδάτος.

156) Η σύμβασις εψηφίσθη διά 82 ψήφων κατά 18, εκυρώθη δ' υπό του βασιλέως τη 8η Δεκεμβρίου 1878.

157) Κατά τον Economist της 12ης Οκτωβρίου 1878, τα αποτελέσματα των πέντε τελευταίων χρήσεων υπήρξαν τα εξής:

Έτη ΈσοδαΈξοδαΕλλείμματα

18731,277,000Λ. 1,283,000Λ.6,000Λ.

18741,336,000»1,490,000»154,000»

18751,259,000»1,395,000»136,000»

18761,387,000»1,395,000»8,000»

18771,402,000»1,467,000»65,000»

158) Βλ. την Νέαν Ημέραν της 2/14 Δεκεμβρίου.

159) Η βίβλος εκείνη τυγχάνει επίσης πρόχειρος μαρτυρία του καθ' όλην την περίοδον ταύτην υπό του κ. Γενναδίου επιδειχθέντος ακαμάτου ζήλου και σπανίας ικανότητος· βλ. ιδίως τα υπ' αριθμ. 12 και 13 έγγραφα.

160) Έκθεσις λογιστική περί του γενικού λογαριασμού των μετατραπέντων δανείων του 1824 και 1825.

161) Παρατηρούμεν ότι οι υπό του επισήμου τούτου δημοσιεύματος διδόμενοι αριθμοί είναι πάντη εσφαλμένοι. Ο συγγράψας την έκθεσιν ελησμόνησε πράγματι ότι εκ των αρχικών κεφαλαίων των 2,800,000 Λ., χρεώγραφα ονοματικής αξίας 565,385 Λ. (εξ ων 280,200 Λ. του α' δανείου) είχον αποσβεσθή άμα σχεδόν τη εκδόσει (βλ. αν. σελ. 29 [η οποία αρχίζει με τις λέξεις . . . Πολιτείαις προς στρατιωτικάς και ναυτικάς . . ]και εφεξής). Έμειναν λοιπόν εν τη κυκλοφορία 2,234,615 και επί του ποσού τούτου έπρεπε να γίνωσιν οι υπολογισμοί, λαμβανομένου δ' όμως επίσης υπ' όψιν ότι μέρος μικρόν των εξαγορασθέντων χρεωγράφων και πάλιν εν κυκλοφορία υπό της Ελληνικής κυβερνήσεως (βλ. σελ. ετέθη 31 σημ. α').

162) Σημειωτέον ότι εξεδόθησαν άλλαι 29,000 Λ. ομολογίαι προς κάλυψιν των εξόδων μετατροπής και προμηθείας,

163) Των μόνων εξωτερικών δανείων, άτινα συνήψε ποτε ο Όθων.

164) Λέγω ουσιαστικώς, διότι α') ο Όθων συνήψε μικρόν δάνειον μετά της Εθνικής Τραπέζης, και β') το εσωτερικόν χρέος συμπεριελάμβανεν εκτός της προς τας ναυτικάς νήσους αποζημιώσεως και μικρότερά τινα κονδύλια.

165) Προς την μελέτην του δανείου των εξήκοντα εκατομμυρίων εχρησιμοποιήσαμεν:

Διά μεν την συνομολόγησιν και την έκδοσιν αυτού α') Διάφορα αγγλικά διπλωματικά έγγραφα, ων οι τίτλοι αναφέρονται κατωτέρω· β') Τον λίαν ενδιαφέροντα λόγον: Sur le projet de loi relatif à la garantie de l'emprunt grec (8 Μαΐου 1833) του δουκός de Broglie, τότε υπουργού των εξωτερικών της Γαλλίας (ο λόγος ούτος ανετυπώθη εν τω β' τόμω των écrits et Discours του δουκός) γ') Περίεργον έργον του Η. Η. Parish: Α. Diplomatic history of the monarchy of Greece (London 1838). Ο συγγραφεύς του έργου τούτου, χρηματίσας επί τινα έτη γραμματεύς της ενταύθα αγγλικής πρεσβείας, εγνώριζεν αρκούντως τα κατά την ημετέραν πατρίδα, είχε δε συλλέξη μετά πολλής επιμελείας πλείστας πληροφορίας, αίτινες άνευ αυτού θα είχον πιθανώς απολεσθή διά παντός, ή τουλάχιστον θα ήσαν εις άκρον δυσεύρετοι. Δυστυχώς ο Parish, τυφλούμενος υπό σφοδροτάτου μίσους εναντίον του Πάλμερστων, ον κατηγορεί ως θέλοντα να εγκαταλίπη την Ελλάδα εις τους Ρώσους, εστερείτο προφανώς δύο απαραιτήτων τω ιστορικώ δώρων, της οξυδερκείας και της ευθυκρισίας.

Ως προς δε την χρήσιν του δανείου ανεδράμομεν ιδίως α') εις τους υπό του Μεταξά υποβληθέντας Γενικούς λογαριασμούς της οικονομικής διαχειρίσεως του κράτους από Ιανουαρίου 1833 μέχρι Δεκεμβρίου 1843, έγγραφον, εις ό δίδει πρόσθετον κύρος το ότι επεθεωρήθη υπό του κ. Lemaire, αντιπροσώπου της τότε Γαλλικής κυβερνήσεως παρά τη ημετέρα Εθνική Τραπέζη· β') εις την étude économique de la Grèce του Leconte, πόνημα εκδοθέν τω 1847 μετά διετή διαμονήν εν Ελλάδι, όπερ είναι διά τε την πληθύν και την ακρίβειαν των πληροφοριών ανεκτίμητον βοήθημα διά τον ερευνώντα τα κατά την εποχήν εκείνην γ') εις τον Mendelssohn - Bartholdy, τον About και τον Finlay. (Ομιλούντες περί της Βαυαρικής διοικήσεως και του βαυαρικού στρατού σπανιώτατα εμνημονεύσαμεν τα υφ' Ελλήνων γραφέντα ή λεχθέντα, καθ' ότι αναγνώσταί τινες ηδύναντο να θεωρήσωσι ταύτα ως υπαγορευμένα υπό λησμονηθέντων νυν παθών).

Τέλος όσον αφορά εις τας μετά την γ’ Σεπτεμβρίου διαπραγματεύσεις και τον μετέπειτα κανονισμόν, πληροφορίαι εύρηνται κυρίως εις διαφόρους αγγλικάς, και μίαν γαλλικήν, διπλωματικάς βίβλους. Προσθετέον όμως ότι αι βίβλοι αύται, καθώς και αι ανωτέρω αναφερόμεναι, ήκιστα έχουσι την αρτιότητα των νυν επί οικονομικών ζητημάτων εκδιδομένων φέρουσι τω όντι χαρακτήρα τμηματικόν, ούσαι ολιγοσέλιδοι και ουδέποτε αποπειρώμεναι καν να διαγράψωσι σύνοψιν των διαπραγματεύσεων, εις ας αναφέρονται. Ως επί το πολύ αι αγγλικαί βίβλοι εξεδίδοντο εις παραμονάς κοινοβουλευτικής συζητήσεως, η δε Κιτρίνη Βίβλος (Livre Jaune) του 1866, περί ης μετέπειτα θα γίνη λόγος, δεν έχει τι το ενιαίον, αλλά περιέχει έγγραφα διαμειφθέντα μεταξύ της Γαλλίας και πολλών άλλων επικρατειών, εν αις και η Ελλάς. Τοσαύτη δ' όμως είναι η έλλειψις των παρ' ημίν επισήμων δημοσιευμάτων, τοσαύτη ήτο η εμπάθεια και η πενιχρότης των κατά καιρούς κοινοβουλευτικών συζητήσεων, ώστε αι ισχναί εκείναι αγγλικαί βίβλοι αποτελούσι τον μόνον μίτον, όστις προσφέρεται εις τον περιπλανώμενον ανά τας διεθνείς οικονομικάς διαπραγματεύσεις της εποχής εκείνης.

Ομιλήσαντες περί της εμπαθείας και της πενιχρότητος των παρ' ημίν κοινοβουλευτικών συζητήσεων οφείλομεν να προσθέσωμεν, ότι τοιούτον χαρακτήρα δεν φέρουσιν αι κατά τας αρχάς του 1860 εν τη Γερουσία γενόμεναι (βλ. τα πρακτικά της 22ας και 23ης Μαρτίου). Τας συζητήσεις ταύτας καθώς και την περί του δανείου των εξήκοντα εκατομμυρίων έκθεσιν του γερουσιαστού Χατζίσκου (8 Μαρτίου 1860) διακρίνει και γνώσις του θέματος και σχετική μετριοπάθεια.

166) Η κατάστασις αύτη παραταθείσα, δυνατόν ειπείν, καθ' όλην την επανάστασιν, εγένετο ιδίως αισθητή άμα τη ελεύσει του Καποδιστρίου, ούτινος η Κυβέρνησις δεν ηδυνήθη να ζήση ειμή διά των βοηθημάτων και των προκαταβολών της Ρωσίας και της Γαλλίας. (Η Αγγλία, λαμβάνουσα υπ' όψει τα υπ' Άγγλων πολιτών παραχωρηθέντα δάνεια, ενόμισεν ότι δεν ώφειλε να προβή, χάριν της Ελλάδος, εις νέας θυσίας).

Η Γαλλία, κατά τον Broglie (αυτ. σελ. 417) προέβη, διαρκούσης της Ελληνικής επαναστάσεως, εις έξοδα τριών ειδών·

α') Εις έξοδα προς αποκλειστικήν ωφέλειαν της Ελλάδος, ήτοι:

Τω 1828 βοηθήματα εις χρήμα3,588,583

Τω 1828 εξαγορά αιχμαλώτων243,569

_____________

φρ. 3,832,569.33

Τω 1829 βοηθήματα εις χρήμα1,554,814.20

Τω 1829 εξαγορά αιχμαλώτων69,942.66

______________

φρ. 1,624,756.86

Τω 1830 προκαταβολή 500,000 φρ. απέναντι

του δανείου500,000. —

Ήτοι εν συνόλω 5,957,700 φρ., εξ ων αι 500,000 αποδοτέαι.

β') Εις έξοδα αποκλειστικώς χάριν της Γαλλίας, ήτοι:

Την συντήρησιν μεγάλου στόλου εις τα Ελληνικά ύδατα, όπου ευρίσκοντο ήδη μεγάλοι στόλοι Αγγλικοί και Ρωσικοί. Τα έξοδα της συντηρήσεως του στόλου τούτου, αναγκαίου διά το Γαλλικόν γόητρον, ανήλθον εις 17 εκατομμύρια.

γ') Εις έξοδα χάριν και της Γαλλίας και της Ελλάδος:

Τα έξοδα της εκστρατείας του Μαιζώνος, ή εκστρατείας του Μορέως, ως λέγουσιν οι Γάλλοι, ήτοι εν συνόλω 13,335,448 φρ. Διά τούτων ηλευθερώθη η Πελοπόννησος από των Αιγυπτίων, αλλ' υπηρετήθησαν μεγάλως και τα πολιτικά συμφέροντα της Γαλλίας, ήτις επιμόνως είχε ζητήση να επιτραπή αύτη, όπως αναλάβη μόνη την εκστρατείαν ταύτην.

167) Οι λόγοι διά τους οποίους επεβάλλετο εις μεν τους Έλληνας συνομολόγησις δανείου, εις δε τας προστάτιδας Δυνάμεις η εγγύησις αυτού, ανεπτύχθησαν θαυμασίως υπό του Πάλμερστων εν επιστολή προς τον κόμητα Pozzo di Borgo (βλ. Papers Relating to the third instalment of the Greek loan. Λονδίνον 1836. Σημείωμα υπ' αριθ. 18). «Από της αρχής της Ελληνικής επαναστάσεως, έγραφεν ο Άγγλος πολιτευτής τη 14η Ιουνίου 1836, μία, των μεγαλειτέρων δυσχερειών, εις ας προσέκοψε το Ελληνικόν Έθνος, ήτο η έλλειψις χρηματικών πόρων.

» Μικρά χώρα, εν επαναστάσει ευρισκομένη και καταστρεφομένη υπό αγρίου πολέμου, δεν ήτο δυνατόν να έχη δημοσίας προσόδους, τοσούτω μάλλον καθ' όσον τα προ του πολέμου υπό ιδιωτών αποταμιευθέντα είχον ταχέως καταναλωθή. Τη αληθεία ο ενθουσιασμός και ο πατριωτισμός επέτρεψαν εις τους Έλληνας να διεξαγάγωσιν αμυντικόν πόλεμον έχοντας πόρους πολύ μικροτέρους ή οι αντίπαλοι αυτών. Ξένοι δε ιδιώται, συμπαθώς διακείμενοι προς τους Έλληνας, εβοήθησαν αυτούς διά χρημάτων. Ούτω δε κατωρθώθη να διαρκέση ο πόλεμος μέχρις ου επενέβησαν αι τρεις Δυνάμεις.

» Αλλά, περατωθείσης της επαναστάσεως, δεν εξέλιπον μετ' αυτής αι οικονομικαί δυσχέρειαι της Ελλάδος. Αι δαπάναι των πολεμικών επιχειρήσεων έπαυσαν, αλλ' ήρχισαν αι της ειρηνικής διοικήσεως, και ενώ, αφ' ενός, τα αναγκαία έξοδα ηυξάνοντο ως εκ του αριθμού των ιδιωτών, οίτινες καταστραφέντες υπό του πολέμου δεν ηδύναντο να ζήσωσιν, προσωρινώς τουλάχιστον, άνευ της επικουρίας της κυβερνήσεως, αφ' ετέρου αι θυσίαι αι γενόμεναι υπό των Ελλήνων κατά τον αγώνα και αι καταστροφαί αι διαπραχθείσαι υπό των Τουρκικών και Αιγυπτιακών στρατευμάτων είχον αποξηράνη τας πηγάς, εξ ων εις άλλα κράτη αναβλύζουσιν αι δημόσιαι πρόσοδοι. Εξωτερική λοιπόν χρηματική βοήθεια ήτο επίσης αναγκαία εις την Ελλάδα κατά τα πρώτα έτη της ειρήνης, όσον υπήρξε και κατά την διάρκειαν του πολέμου. Και πράγματι ήτο προφανές ότι άνευ αξιολόγων ενιαυσίων προσόδων ήτο αδύνατον να οργανωθώσιν οι διάφοροι κλάδοι της εσωτερικής διοικήσεως, ν' αποκατασταθή η ησυχία και η τάξις, να χορηγηθή ασφάλεια εις τα άτομα και την ιδιοκτησίαν και να δοθή εις την γεωργίαν και το εμπόριον ταχεία και πλήρης ανάπτυξις· αλλ' ήτο επίσης προφανές ότι μέχρις ου οι διάφοροι κλάδοι της εσωτερικής διοικήσεως διοργανωθώσιν, μέχρις ου αποκατασταθώσιν η ησυχία και η τάξις, μέχρις ου εξασφαλισθώσιν η ιδιοκτησία και τα άτομα, και μέχρις ου η γεωργία και το εμπόριον αναζήσωσιν, ουδέν σπουδαίον δημόσιον έσοδον ήτο δυνατόν να υπάρξη».

168) Πράγματι αι δυνάμεις υπελόγιζον τα έσοδα και τα έξοδα ως εξής (βλ. Broglie σελ. 403):

ΈσοδαΦοίνικες | ΈξοδαΦοίνικες

| Συντήρησις στρατού11,500

Δεκάτη3,900,000 | ανδρών, εξ ων 3,290 αξιωμ.5,360,000

Φόρος ενοικίων80,000 | Ναυτικόν εκ 44 πλοίων μετά

Τελωνεία2,000,000 | πληρωμάτ. εκ 1,479 ανδρών1,400,000

Τέλη δικαστικά100,000 | Υπουργείον Εσωτερικών1,340,000

Ναυτικά τέλη και διαβατήρια59,000 | Υπουργείον Δικαιοσύνης 225,000

Λιμενικά τέλη70,000 | Υπουργείον Δημ. εκπαιδεύσ 430,000

Αλυκαί200,000 | Υπουργείον Εξωτερικών και

Βοσκαί500,000 | εμπορικής ναυτιλίας27,000

Δεκάτη εθνικών γαιών100,000 |Οικονομική Διοίκησις,

Γαίαι κατειλημμέναι υπό | Ταμείον, Τράπεζα88,000

Τούρκων1,050,000 | Έκτακτα έξοδα200,000

_________ | _________

(Περίπου 7,500,000 φρ.)8,209,000 | (Περίπου 8,200,000 φρ.)9,070,000

Το ενιαύσιον λοιπόν έλλειμμα υπελογίζετο εις 861,000 φοίνικας, και προστιθεμένης της υπηρεσίας του δανείου, ήτοι 3,900,000 φοιν., εν συνόλω εις 4,300,000 φρ. Προς κάλυψιν ακριβώς του ελλείμματος τούτου επί δεκαετίαν, έλεγεν ο Broglie, θα χρησιμεύσωσι τα 48 εκατ. του δανείου. (Τα 12 άλλα θ' αφιερούντο εις την εξαγοράν των βορειανατολικών επαρχιών). Κατά δε τα δέκα ταύτα έτη, προσέθετεν ο γάλλος πολιτευτής, η τάξις θ' αποκατασταθή, η γεωργία και το εμπόριον θ' αναπτυχθώσι και η Ελληνική κυβέρνησις θα είναι εις θέσιν να επαρκή και εις τας ανάγκας του τόπου και εις την υπηρεσίαν του δανείου. Τούτο δε τοσούτω μάλλον, καθ' όσον το Ελληνικόν δημόσιον, κατέχον επί ολικής εκτάσεως 10,600,000 στρεμμάτων, 6 εκατ. περίπου στρεμμάτων καλλιεργησίμων, ων έκαστον πρέπει να υπολογισθή τουλάχιστον εις 40 φράγκα, κατείχε, κατά τον Broglie, περιουσίαν 500 τουλάχιστον εκατομμυρίων.

169) Je dis en résumé, έλεγεν ο Broglie (αυτόθι σελ. 416), qu'en supposant même que la France dut courir quelques risques, en entrant dans la garantie de l'emprunt, il serait de son honneur, de sa générosité, de son intérêt bien entendu, de courir ces risques.

170) Η ενδεχομένη αύτη ζημία δεν ήτο δυνατόν να υπερβή το έν εκατομμύριον κατ' έτος δι' έκαστον εγγυητήν.

171) Αι αντιζηλίαι αύται, λησμονηθείσαι πλέον, εξηγούνται άριστα εάν τις αναλογισθή πόσον διάφορος φευ! της σημερινής ήτο τότε η εξωτερική θέσις της ημετέρας πατρίδος. Κατά τα πρώτα έτη του Ελληνικού Βασιλείου, ούτε υπήρχον εν τω Αίμω άλλα ανεξάρτητα κράτη ούτε είχεν αναφανή κραταιά και ηνωμένη η Ιταλία. Η Ελλάς λοιπόν, περιβεβλημένη διά της αίγλης του Αγώνος, όχι μόνον εφέρετο ως η επίδοξος διάδοχος της Τουρκίας, αλλ' εθεωρείτο και ως η μόνη ναυτική δύναμις εν τη ανατολική μεσογείω. (Η Ελλάς, έλεγεν ο Broglie, πολύ ταχέως θα κρατή τας κλείδας του Ελλησπόντου).

Ο θλιβόμενος επί τη των πραγμάτων μεταβολή πατριώτης θα εύρη ίσως ποιάν τινα παρηγορίαν σκεπτόμενος: α') ότι η αποδιδομένη τη Ελλάδι σημασία, ως το αντελήφθη τάχιστα ο Thouvenel (βλ. La Grèce du Roi Othon, σελ. 8 - 9), δεν ανταπεκρίνετο εις τα πράγματα και έμελλε μοιραίως να καταλήξη εις παντοίας απογοητεύσεις· β') ότι από του 1850 και εντεύθεν, δηλαδή αφ' ης ακριβώς εποχής ο Ελληνισμός απώλεσε το γόητρόν του, αι πνευματικαί και υλικαί πρόοδοι αυτού τόσον εν τη Ελευθέρα όσον και εν τη Αλυτρώτω ήρξαντο πράγματι αναφαινόμεναι. — Την αλήθειαν της δευτέρας ταύτης παρατηρήσεως ο αναγνώστης δύναται να ελέγξη, συμβουλευόμενος τα επίσημα έγγραφα και τας εφημερίδας της εποχής εκείνης, ή, εάν δεν έχη καιρόν να πράξη τούτο, αναγινώσκων τον Θάνον Βλέκαν του αειμνήστου Καλλιγά.

172) Ήδη προ του Λεοπόλδου την ιδέαν εξωτερικού δανείου εξήκοντα εκατομμυρίων, ηγγυημένου υπό των Δυνάμεων, συνέλαβεν ο Καποδίστριας, υποδείξας αυτήν εις το Πανελλήνιον, ως εμφαίνεται εκ διαφόρων εγγράφων, άτινα βραδύτερον υπεβλήθησαν εις την εν Άργει Δ' Εθνικήν Συνέλευσιν. Η συνέλευσις διά του τρίτου ψηφίσματός της ενέκρινε την ιδέαν του δανείου, όπερ προέκειτο κυρίως να χρησιμεύση α') εις την σύστασιν Εθνικής Τραπέζης· β') εις τον διακανονισμόν των Δανείων της Ανεξαρτησίας και των εσωτερικών απαιτήσεων γ') εις εμψύχωσιν της γεωργίας, εμπορίας, ναυτιλίας κτλ. (βλ. Μάμουκαν, ια', 151 - 155 και έκθεσιν Χατζίσκου εις την Γερουσίαν τη 8η Μαρτίου 1860, Πρακτ. Γερουσίας, σελ. 488).

173) Ως βλέπει ο αναγνώστης τα κατά την έκδοσιν του δανείου των 60 εξήκοντα εκατομμυρίων εκανονίσθησαν μεταξύ των Δυνάμεων και της Βαυαρίας και ουχί των Δυνάμεων και της Ελλάδος. Θα ίδωμεν δε μετ' ολίγον ότι το δάνειον διετέθη ως συνωμολογήθη, δηλαδή χωρίς καν να ερωτηθή ο Ελληνικός λαός.

174) Το συμβόλαιον υπεγράφη τη 1η Μαΐου 1833 υπό του τότε αντιπροσώπου της Ελλάδος εν Παρισίοις Σούτσου. Το κείμενον του εγγράφου τούτου εύρηται παρά τω Parish σελ. 209 - 216.

175) Τα κατά την έκδοσιν της τρίτης ταύτης σειράς εύρηνται εν δυσί δημοσιεύμασι της Αγγλικής κυβερνήσεως· α') Papers Relating to the third instalment of the Greek Loan 1835 - 6. Presented to the house of Commons. July 1836· β') Additional Papers relating to the third instalment of the Greek loan 1835 - 6. Presented to both houses of Parliament. August, 1836.

Διαρκουσών των διαπραγματεύσεων η Ρωσσία συγκατετίθετο να προκαταβάλη χάριν της Ελλάδος έν εκατομμύριον. Τούτο μαρτυρούσι τουλάχιστον τρεις επιστολαί του Rudhart προς τον Έλληνα πρεσβευτήν εν Πετρουπόλει Σούτσον. Αι τρεις επιστολαί αύται περισωθείσαι μετά πολλών άλλων εγγράφων του πρώην ηγεμόνος της Μολδαυίας ευρίσκονται εν τη Βιβλιοθήκη της Βουλής, υπέδειξε δε φιλοφρόνως αυτάς εις ημάς ο κ. Π. Α. Αργυρόπουλος. Προσθετέον ότι η μη έγκαιρος έκδοσις της γ' δόσεως προεκάλεσε τα Βαυαρικά Δάνεια, περί ων κατωτέρω.

176) Βλ. ιδίως την ανακοίνωσιν του κόμητος Pozzo di Borgo εις το εν Λονδίνω συνέδριον, 3 Ιουνίου 1836 (βλ. Papers relating κτλ. αριθμός 17).

177) Βλ. και κατωτέρω σημ. 190.

178) Η Γαλλία επλήρωσεν εξ ιδίων από του 1838 μέχρι του 1840 τους αναλογούντας αυτή τόκους και διά τούτο έθηκεν εις κυκλοφορίαν ποσόν ομολογιών κατά 2 1/2 εκατομμύρια και πλέον μικρότερον του εκδοθέντος υπό των δύο άλλων Δυνάμεων. (Βλ. Έκθεσιν της Γερουσίας, εν τοις πρακτικοίς σελ. 492, παράβ. αγόρευσιν Χρηστίδου, αυτόθι, σελ. 540).

179) Εξεφράσθη πολλάκις μομφή εναντίον των Δυνάμεων, αίτινες, ως ελέγετο εν ταις Ελληνικαίς βουλαίς, δεν εφρόντισαν να επιτύχωσι κατά την έκδοσιν του δανείου όρους συμφέροντας διά την Ελλάδα. Αι κατηγορίαι αύται δεν είναι κατ' αρχήν βάσιμοι. Η Ευρώπη ευρίσκετο τότε εις χρόνους ανωμάλους και η τιμή του χρήματος ήτο βαρεία. Μη λησμονώμεν δε ότι η Γαλλία κατά το 1831 είχεν εκδώση δάνειον 5% εις πραγματικήν τιμήν 84 φράγκων, και το 1832 νέον δάνειον 5% προς 98.50 (βλ. Leroy - Beaulieu τόμ. β' σελ. 598 - 99). Επέτυχε λοιπόν διά την Ελλάδα περίπου τους όρους, ους επετύγχανε δι' ίδιον λογαριασμόν. Η οικονομική θέσις της Ρωσίας ήτο ασυγκρίτως χειροτέρα ή η της Γαλλίας, η δε της Αγγλίας δεν ήτο κατά πολύ καλλιτέρα, ως εκ της διαταράξεως ην προεκάλει η μεταρρύθμισις του 1832. Ουχ ήττον θα ηδύναντο ίσως αι Δυνάμεις να επιτύχωσι καλλιτέρας συνθήκας ως προς την μεσιτείαν και μερικούς δευτερεύοντας όρους.

180) Εκ του ποσού τούτου πλέον του ημίσεος, ακριβώς 5,984,235 φράγκα, επληρώθη εις την Ρωσίαν, ήτις είχεν απαιτήσεις εναντίον της Τουρκίας διά την πολεμικήν αποζημίωσιν του 1829. Βλ. Additional Papers, Νo 1 enclosure 1, την έκθεσιν περί της χρήσεως των δύο πρώτων δόσεων του δανείου. Η έκθεσις αύτη συνετάχθη υπό του Θεοχάρους, τότε υπουργού των οικονομικών.

Ο Leconte και μετ' αυτόν ο About (βλ. σελ. 277) αξιούσι μάλιστα, αλλ' εσφαλμένως, ότι ολόκληρον το ποσόν των 12 εκατομ. δρ. έλαβεν η Ρωσία.

181) Τα ούτω πληρωθέντα παλαιά χρέη χρονολογούμενα ως επί το πολύ από του Κυβερνήτου, είναι τα εξής·

Απόδοσις εις την Ρωσίαν1,857,358,03

Απόδοσις εις την Γαλλίαν372,666,66

Απόδοσις εις Εϋνάρδον276,771,91

Χρεωλύσια παλαιού δανείου Λονδίνου381,201,12

____________

2,238,559,15

182) Η προς την σπατάλην τάσις της αντιβασιλείας εστηλιτεύθη το πρώτον υφ' ενός των αντιβασιλέων, του Μάουρερ, είτα δε υπό του μόνου ιστορικού, όστις επραγματεύθη εκτενώς πως τα κατά την αντιβασιλείαν, δηλαδή υπό του Μένδελσων Βαρθόλθη (βλ. το βιβλίον γ' του β' τόμου της Ιστορίας της Ελλάδος).

Ο Μένδελσων μεμφόμενος την αντιβασιλείαν, ήτις ήθελε να εισαγάγη διά της βίας θεσμούς μεγάλων ευρωπαϊκών κρατών εν τω περιωρισμένω κύκλω των Ελληνικών πραγμάτων, ανακράζει (βλ. σελ. 138): «Προς τι πομπώδη υπουργεία αντί απλών υπουργικών γραμματέων; προς τι ολόκληρον στράτευμα συμβούλων υπουργικών και συμβούλων της επικρατείας μη δυναμένων εις εαυτούς να παράσχωσι συμβουλήν και αξιούντων εν τούτοις να διοικήσωσιν εκ των γραφείων των τας επαρχίας; προς τι πάσα η πομπεία δαπανηρών στολών και τίτλων; προς τι η μασκαράτα εκείνη, ως την απεκάλει ο λαός, θεωρών αυτήν ούτως ειπείν την σάτυραν της ιδίας του πενίας;»

Ερχόμενος δ' έπειτα εις την προσωπικήν δράσιν του Άρμανσπεργ ο γερμανός ιστορικός προσθέτει (βλ. σελ. 661 - 662): « Δεν δύναταί τις ν' αρνηθή ότι ο κόμης Άρμανσπεργ, ούτινος δύναται ίσως να θεωρηθή ως δικαιολόγησις η περί τα οικονομικά μεγαλοπρεπής αυτού αμάθεια, εκαρπούτο λίαν αφειδώς το δημόσιον ελληνικόν ταμείον υπέρ των προσωπικών αυτού αναγκών και ορέξεων. Μόνα τα έξοδα παραστάσεως της αντιβασιλείας είχον ορισθή εις 91,000 φρ. κατ' έτος... Κατά δε την πολυτελή αληθώς διακόσμησιν του εν Ναυπλίω μεγάρου του Άρμανσπεργ δεν είχε λησμονηθή ούτε το βιενναίον κλειδοκύμβαλον, ούτε η βιενναία άμαξα, ούτε ο θαλαμοστόλος, όστις κατήλθεν εκ Μονάχου διά Μασσαλίας εις Ελλάδα, και επανήλθεν εις Μόναχον, δαπάνη του Ελληνικού κράτους, όπως ευπρεπίση τα δωμάτια του προέδρου της αντιβασιλείας. Το άλευρον μόνον, όπερ εδαπανήθη εις κατασκευήν κόλλας διά την τοιχόστρωσιν των δωματίων, υπελογίσθη εις χιλίας δραχμάς. Ούτω δε, φαίνεται, εσκόπει ο πρόεδρος να παράσχη εις τους Έλληνας έννοιάν τινα της ευρωπαϊκής λαμπρότητος κατ' αντίθεσιν προς την ελληνικήν πτωχείαν».

Ευφυέστατα επίσης σατυρίζει ο Μένδελσων πρόσωπά τινα της αυλής του Άρμανσπεργ, ως λ.χ. τον αρχιγεωμέτρην Γέβχαρτ, όστις «εν άλλη χώρα ήθελε σταλή εις φρενοκομείον, εν Βαυαρία ετέθη απλώς εις διαθεσιμότητα, εν Ελλάδι δε ήτο ευνοούμενος του αρχιγραμματέως και ελάμβανεν ετήσιον μισθον 4,320 δ.» (αυτόθι, σελ. 663).

183) Κατά τα πρωτόκολλα, ο Λουδοβίκος υπεχρεούτο μόνον να επιτρέψη την στρατολόγησιν εν Βαυαρία 3,500 εθελοντών, επειδή όμως ο σχηματισμός του εθελοντικού σώματος έβαινε βραδύτατα, οι αντιβασιλείς συνήψαν τη 1η Νοεμβρίου 1832 μετά του Βασιλέως της Βαυαρίας συνθήκην συμμαχίας, δυνάμει της οποίας ο Λουδοβίκος έθηκεν εις την διάθεσιν του υιού του σώμα βαυαρικόν 3,500 ανδρών το σώμα τούτο συνώδευσε τον Όθωνα εις Ελλάδα.

184) Ο ξένος επικουρικός στρατός, έγραφεν εις Βιέννην ο Πρόκες - Όστεν, ην λίαν δαπανηρός και ουδεμίαν παρείχεν υπηρεσίαν (παρά Μένδ. Βαρτόλδη, σελ. 638).

185) Κατά την έκθεσιν του Μεταξά, σελ. να', τα έξοδα του Βαυαρικού σώματος από 1ης Οκτωβρίου 1832 - 30ης Σεπτεμβρίου 1833, ανελύοντο ως εξής:

1ον) Διά οπλισμόν, συντήρησιν, μισθούς

και έξοδα μεταφοράς κατά την έλευσιν=2,746,067

2ον) Διά συντήρησιν κατά την ενιαυσίαν εν Ελλάδι

διαμονήν=1,784,283

3ον) Διά έξοδα μεταφοράς κατά την επιστροφήν=217,700

_________

4,748,050

Ώστε τα έξοδα ελεύσεως και επανόδου υπερέβησαν τα κατά την ενταύθα διαμονήν έξοδα. «Les Grecs, είπε Γάλλος τις, ont payé pour avoir les Bavarois et ils ont payé ensuite pour s'en débarasser».

Προσθετέον ότι κατά τον γερουσιαστήν Σπ. Μήλιον (συνεδρία της 23ης Μαρτίου 1860) τα πολεμεφόδια και αι αποσκευαί (αξίας 910,607 φρ.) συνέκειντο εξ όσων αχρήστων πραγμάτων περιείχον αι αποθήκαι και τα οπλοστάσια του Μονάχου.

186) Περί δε του ποιού των Βαυαρών εκείνων δύναται να κρίνη ο αναγνώστης εκ των επομένων αποσπασμάτων: «Il est de notoriété publique, λέγει ο Leconte σελ. 185, que les troupes recrutées en Bavière, se composaient de lalie de l'Allemagne et que leur conduite a été souvent fort reprehensible en Grèce, où leur présence n'a fait qu'irriter les populations, les aliéner au gouvernement et créer de très graves embarras». — Η δε πρωσσική πρεσβεία έγραφε τη 18η Οκτωβρίου 1835 εν εκθέσει, ην ανεύρεν εν τοις αρχείοις του Βερολίνου ο Μένδελσων (σελ. 637) ότι: «Ces troupes recrutées parmi les vagabons de toute l'Allemagne sont fort mauvaises et coutent beaucoup». — Παράβ. και Γ. Αγγελόπουλον, Λόγοι Πανεπιστημιακοί, σελ. 52.

187) Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού, τόμ. α' σελ. 293.

188) Ο διάδοχος του Άρμανσπεργ Rudhart ανενέωσε τω 1837 τα συμβόλαια των Βαυαρών. «N'y eut il contre lui que cette malencontreuse idée, λέγει ο Leconte (σελ. 25), c'était suffiant pour miner une influence mieux établie que la sienne».

189) Αυτόθι t. V II. σελ. 116 - 117. Κατά τον Finlay οι αντιβασιλείς αισχυνόμενοι διά τον προς τους συμπατριώτας αυτών φατριασμόν δεν ετόλμησαν καν στρατιωτικούς πίνακας (army - list) να δημοσιεύσωσι. — Προσθετέον ότι εκ των 30 ανωτέρων αξιωματικών, οι μεν 23 ήσαν Βαυαροί οι δε επτά Έλληνες και φιλέλληνες, εξ ων όμως ουδείς στρατηγός· εκ των 258 κατωτέρων αξιωματικών 139 ήσαν Βαυαροί.

190) Εάν παραβάλωμεν την διετή περίοδον 1845 - 1846 ουχί πλέον προς την ενδεκαετή 1833 - 1843, αλλά προς την πενταετή 1833 - 1837, η γενομένη εν τω στρατώ σπατάλη είναι έτι καταφανεστέρα. Κατά την πενταετή ταύτην περίοδον ο μέσος όρος των στρατιωτικών δαπανών ήτο 7,300,000 δρ. κατ' έτος (Βλ. και Μεταξά αυτόθι).

Από του 1838 και εντεύθεν αυστηραί περικοπαί είχον επιβληθή εις τον στρατ. προϋπολογισμόν το μεν υπό των πραγμάτων αυτών, το δε υπό των Δυνάμεων, αίτινες δεν επέτρεψαν την έκδοσιν της γ' σειράς του δανείου ειμή υπό τον όρον ότι αυστηροτάτη φειδώ θα εβασίλευεν εν τω προϋπολογισμώ (βλ. τας Εισηγήσεις του κ. Dubois, 21 Μαρτίου, και του Δουκός de Broglie, 16 Απριλίου 1838, εις το γαλλικόν κοινοβούλιον). Τα στρατιωτικά έξοδα περιωρίσθησαν κατ' ακολουθίαν εις 5,505,241 δρ. τω 1838 και 4,319,923 τω 1843.

191) Το δάνειον εχρησίμευσε μόνον εφ' όσον επέτρεψεν ημίν να εξαγοράσωμεν τας βορειοδυτικάς επαρχίας. Είδομεν όμως ότι μέρος της πληρωθείσης αποζημιώσεως περιήλθεν εις το ταμείον μιας των εγγυητριών Δυνάμεων.

192) Ούτως η Ελλάς έδωκεν εξ ιδίων διά την υπηρεσίαν του δανείου 6,300,000 δρ. Από δε του 1838, ήτοι αφ' ης εξέλιπον οι Βαυαροί, κατεβλήθη πάσα προσπάθεια όπως επιτευχθώσι σπουδαίαι οικονομίαι, ιδίως εις τον στρατόν κατά ταύτα δε ο μέσος όρος των εξόδων, όστις κατά την πενταετή περίοδον 1833 - 1837 ανήρχετο εις 14,997,407 δρ., κατήλθε κατά την επομένην πενταετίαν, παρ' όλην την αύξησιν του πληθυσμού και συνεπώς των δημοσίων αναγκών, εις 13,572,548. Ο δε προϋπολογισμός του 1843, κατόπιν γενναίων περικοπών εις όλα τα κονδύλια, συνωψίζετο μόνον εις 10,777,550 δρ. (Βλ. Έκθεσιν Μεταξά σ. ιβ').

193) Αι τρεις προκαταβολαί της Βαυαρίας ανήρχοντο εν συνόλω εις 4,658,186 δρ. Εκ τούτων, μέχρι της 31ης Δεκεμβρίου 1843, είχον επιστραφή 2,809,077. Βλ. κατωτέρω τα περί Βαυαρικών Δανείων.

194) Aι τρεις προστάτιδες Δυνάμεις έδοσαν ομού και εκ συμφώνου 2,757,028 δρ. Η δε Γαλλία, ήτις εξαιρέτως ηυνόει τότε την Ελλάδα, προκατέβαλεν ιδιαιτέρως άλλας 2,757,028 δρ.

195) Βλ. σελ. 278.

196) Αποθανόντος του Regny είχε μείνη μόνος επί της διευθύνσεως των οικονομικών ο Τισαμενός. Ούτος, αφ' ου προσεπάθησε να εξοικονομήση τα πράγματα διά της εκποιήσεως φθαρτών κτημάτων και εθνικών σταφιδαμπέλων, ηναγκάσθη, παρά την αρωγήν της Γαλλίας, να ομολογήση την ανεπάρκειάν του και ν' αποσυρθή. Τον δε Τισαμενόν, ον ηρνήθη ν' αντικαταστήση ο Χρηστίδης, διεδέχθησαν πρώτον ο Σηλίβεργος και είτα ο Ράλλης, οίτινες μετά τινας προσπαθείας όπως, διά του Σίνα, συνάψωσι δάνειον εν Βιέννη, ανεγνώρισαν αμφότεροι ότι η οικονομική κατάστασις είχε φθάση εις το απροχώρητον.

197) Βλ. το υπ' αριθ. 68 πρωτόκολλον.

198) Αυτόθι σελ. 238 — «On ne sait ce qu'il faut le plus admirer, λέγει αφ' ετέρου ο About (σ. 275), de la hardiesse des régents, de la bonhommie du peuple grec, ou de la témérité des puissances confiant 60 millions à trois particuliers qui avaient le droit de les gaspiller». Ο δε Leconte προσθέτει (σ. 189) «Attribuer au gouvernement grec, et à plus forte raison à la nation, qui jusqu'en 1843, est restée complètement étrangère à la discussion de ses propres intérêts, la dilapidation des subsides alloués par les puissances protectrices, serait d'une injustice si criante que nous n'admettons pas qu'un pareil sentiment pût trouver place dans aucun esprit éclairé» και κατωτέρω σελ. 340, «La position de la Grèce est identiquement celle d'un mineur forcé, à sa majorité, d'acquitter des obligations contractées en son nom par un conseil de famille;c'est donc à ce point de vue qu'il faut considérer ces obligations et en demander l'acquittement».

199) Βλ. την περί Ελλάδος συζήτησιν εν τη Βουλή των Κοινοτήτων, κατά την συνεδρίασιν της 1ης Αυγούστου. Parlementary Debates 1845, τόμ. VI. — Η συζήτησις αύτη ενεποίησε βαθυτάτην εντύπωσιν εν Ελλάδι, προεκάλεσε δε εν τη Ελληνική βουλή κατά Σεπτέμβριον του 1845 συνεδρίασιν, ης τα πρακτικά προς ανατροπήν των εν τη Αγγλική βουλή λεχθέντων εξεδόθησαν αμέσως και γαλλιστί, υπό τον τίτλον Une discussion à la Chambre Grecque. Το ύφος της γαλλικής μεταφράσεως, καίτοι μέτριον καθ' εαυτό, είναι εν τούτοις ασυγκρίτως ανώτερον του περιεχομένου.

200) Ο Πηλ (βλ. Parl. Deb. αυτόθι στήλη 1336) δεν ηρνείτο ότι η Αγγλία είχε το δικαίωμα να επέμβη, εφοβείτο δ' όμως ότι: we could not ressort to that extreme power which we possess under the treaty, without bringing on a crisis fatal perhaps, to the existence of that popular form of government in Greece, which we have been instrumental in creating and which we are anxious it should continue.

Ο Πηλ έψεξε επίσης τον Πάλμερστων διά την βιαιότηταν μεθ' ης εξεφράζετο περί ξένων πολιτευτών. Ο Πάλμερστων είχε ψάλλη τα εξ αμάξης κατά του Κωλέττη, τραφέντος, ως έλεγεν, εις την αυλήν του Αλή - Πασσά, και διαιωνίζοντος την πολιτικήν του τυράννου εκείνου.

201) Βλ. Correspondance respecting the failure of the Greek Government to provide for the payment of the interest and sinking fund of the Greek Loan. Λονδίνον 1846. (Το επίσημον τούτο δημοσίευμα περιέχει ελάχιστα έγγραφα).

Ο Aberdeen διά δριμείας ανακοινώσεως ηπείλησε την Ελληνικήν κυβέρνησιν ότι θα εφαρμόση το άρθρον 12 παρ. 6 της συνθήκης του 1832, και κατηγόρει αυτήν ως έχουσαν υπέρογκον προϋπολογισμόν των στρατιωτικών, ως μη περιστέλλουσαν την ληστείαν, και ως προκαλούσαν επαναστάσεις εν Τουρκία. Ο Aberdeen ενέδιδεν εις έν μόνον σημείον: συνήνει ν' ανασταλή η πληρωμή του χρεωλυσίου.

Εις την ανακοίνωσιν ταύτην ο Κωλέττης απήντησε (τη 20η Οκτωβρίου 1845) διά μακροτάτης διακοινώσεως, ήτις είναι αριστούργημα ανατολικής διπλωματίας, αλλ' ήτις, όπως όλα τα αριστουργήματα ανατολικής πολιτικής, έβλαψε μάλλον ή ωφέλησε την Ελλάδα. Πράγματι ο Aberdeen εξηγριώθη βλέπων ότι ο Κωλέττης ήθελε να εμπαίξη αυτόν (βλ. την προς τον Sir Ed. Lyons επιστολήν του της 10ης Δεκεμβρίου) και ο Κωλέττης, δι' εγγράφου της 16/28 Φεβρουαρίου 1846, ηναγκάσθη να υποκύψη εις τας Αγγλικάς αξιώσεις.

202) Εις την Αγγλίαν επληρώθησαν τότε εν συνόλω φρ. 793,552,21. Προς απότισιν δε της παρά του φιλέλληνος Ιππότου Κ. Εϋνάρδου - »γενομένης προκαταβολής εψηφίσθη ο ΞΔ' νόμος της 9ης Δεκεμβρίου 1847, δι' ου ανεγνωρίσθη το χρέος τούτο ως χρέος δημόσιον και εδόθη εις την Κυβέρνησιν η άδεια να διαπραγματευθή οριστικώς μετά του Εϋνάρδου τα περί του χρόνου της εξοφλήσεως της μνησθείσης ποσότητος. Το χρέος τούτο επληρώθη εις τρεις δόσεις (βλ. Ν. Κορφιωτάκη, έκθεσιν επί του προϋπολογισμού του 1848).

Δόσις α' Ιανουαρίου 1848 φρ. 170,000

Δόσις β' Ιανουαρίου 1849 φρ. 165,000

Δόσις γ' Ιανουαρίου 1850 φρ. 165,000

_______

500,000

203) Κατά τον Finlay, αυτόθ. σελ. 205, ολίγη προσοχή εδόθη εις την ανακοίνωσιν ταύτην, «διότι αι προστάτιδες Δυνάμεις δεν είχον εμπιστοσύνην ούτε εις την ειλικρίνειαν ούτε εις την τιμιότητα των δηλώσεων του Κωλέττη».

204) Βλ. την Έκθεσιν του Προϋπολογισμού του 1848 σελ. 8 - 9.

205) Τω 1852 η Ελλάς υπεσχέθη να πληρώση 400,000 φρ. κατ' έτος ως εκδήλωσιν της προς τας Δυνάμεις καλής αυτής θελήσεως. Η εκδήλωσις αύτη έμεινε πλατωνική, διότι το ποσόν ανεγράφη μεν εις τον προϋπολογισμόν, αλλά δεν επληρώθη ποτέ (βλ. Χρηστίδου, αγόρευσιν προ της γερουσίας, συνεδρ. 22 Μαρτίου 1860 και About σ. 277).

206) Η επέμβασις αύτη των Δυνάμεων εγέννησε δεδικαιολογημένην δυσαρέσκειαν παρά τω κοινώ, εχαρακτηρίσθη δε ως ασυμβίβαστος προς την αξιοπρέπειαν του κράτους υπό τινων πολιτευομένων, οίτινες προ βραχέος υπουργοί όντες δεν εθεώρουν αναξιοπρεπές ν' αναγράφωσιν εν τω προϋπολογισμώ προς υπηρεσίαν του δανείου ποσά, άτινα απόφασιν είχον να μη πληρώσωσιν.

207) Η έκθεσις αύτη εδημοσιεύθη Γαλλιστί και Αγγλιστί υπό της Αγγλικής Κυβερνήσεως υπό τον τίτλον: General report of the Commission appointed at Athens to examine into the financial position of Greece. Λονδίνον 1860.

208) Η επιτροπή εδείχθη επίσης αυστηροτάτη και διά τους κατά καιρούς υπό της Ελληνικής κυβερνήσεως δημοσιευομένους λογαριασμούς, οίτινες «n'offrent pas les garanties légales d'exactitude et d'authenticité».

209) Ήδη από της 17ης Φεβρουαρίου 1850, ο Εϋνάρδος, γράφων προς τον Γρηγόριον Σούτσον, εξέφραζε την γνώμην ότι το ποσόν των 900,000 φρ. ήτο το maximum, όπερ αι Δυνάμεις ηδύναντο ν' απαιτήσωσιν από της Ελλάδος. (Η επιστολή αύτη καθώς και άλλαι ενδιαφέρουσαι επιστολαί του Εϋνάρδου ευρίσκονται εν τω αρχείω του κ. Δ. Ι. Σούτσου).

210) Ο προϋπολογισμός των εξόδων του Βασιλείου, κατά τας επισήμους πληροφορίας τας ανακοινωθείσας εις την Διεθνή Επιτροπήν, ανήρχετο εις 15,735,000 φρ.

211) Αι νομικαί υποχρεώσεις της Ελλάδος είχον αυξηθή ως εκ της μη πληρωμής των τόκων του δανείου επί δεκαέξ έτη.

212) Βλ. Papers relating to the Arrangement concluded in Athens in June 1860 (Presented to the house of Commons, in pursuance of their address dated April 29, 1864). Λονδίνον, 1864. — Τη 22α Αυγούστου 1859, ο Λόρδος Ρώσσελ γράφει εις τον εν Αθήναις πρεσβευτήν της Αγγλίας Sir Th. Wyse, ότι τα συμπεράσματα της Διεθνούς Επιτροπής εγένοντο δεκτά υπό των Δυνάμεων, και ότι είναι ανάγκη να γίνωσι δεκτά και υπό της Ελλάδος. Τη 21η Οκτωβρίου ο Sir. Th Wyse εποιήσατο τω Κουντουριώτη ανακοίνωσιν υπό την αυτήν έννοιαν.

213) Βλ. την ανακοίνωσιν του Κουντουριώτη εν τοις Papers relating κλ.

214) Η Ελληνική κυβέρνησις είχε προτείνη να πληρώνη 300,000 φρ. ενιαυσίως.

215) Βλ. ως προς τας διαπραγματεύσεις του 1864, εν τω Livre Jaune του 1866, τας αφορώσας εις την Ελλάδα σελίδας 71 - 81. Παράβ. επίσης G. de Monicault «Le Traité de Paris et ses suites (1856 - 1871)», σελ. 255 - 257.

216) Είχον τότε αρχίση αι διαπραγματεύσεις μετά του συνδικάτου των ομολογιούχων, αντιπροσωπευομένου υπό του κ. Μέρλιν βλ. ανωτ. σελ. 63. [η οποία αρχίζει με τις λέξεις . . . κάλλιον, εξεταζομένων λεπτομερέστερον . . .]

217) Βλ. την ανακοίνωσιν των εν Αθήναις πρεσβευτών των τριών Δυνάμεων Livre Jaune, σελ. 73.

218) Βλ. την ανακοίνωσιν του κ. Βουδούρη εις τον κόμητα de Gobineau (15/27 Ιανουαρίου 1865), Livre Jaune σελ. 76.

219) Από του 1833 μέχρι του 1871, αι Δυνάμεις εξαργυρώνουσαι τας δις του έτους κατά την σύμβασιν κληρουμένας ομολογίας του δανείου, κατέβαλον μέχρι του 1871, οπότε εξηργυρώθησαν πάσαι αι ομολογίαι, το ποσόν φρ. 57,239,040, ήτοι η Αγγλία φρ. 19,838,805.33, η Ρωσία φρ. 19,999,573.33 και η Γαλλία φρ. 17,400,661.33. Πλην όμως του κεφαλαίου εξηκολούθουν αι Δυνάμεις καταβάλλουσαι και τους τόκους, δι' ων συν τω κεφαλαίω ανήλθε το υπό των Δυνάμεων καταβληθέν ποσόν, μέχρι του έτους 1871, εν όλω εις φρ. 100,392,833· βλ. Λιακόπουλον Εθνικά Δάνεια σελ. 32.

220) Βλ. την, υπό το πνεύμα τούτο, ρητήν δήλωσιν του Γλάδστωνος εις την Βουλήν των Κοινοτήτων εν τη συνεδριάσει της 22ας Μαρτίου 1869. Κατά τον Γλάδστωνα, η σύμβασις του 1860 ως εκ του καθαρώς προσωρινού αυτής χαρακτήρος, των Δυνάμεων επιφυλασσομένων το δικαίωμα ν' απαιτήσωσι μεγαλείτερα ποσά, δεν είναι καν δυνατόν να χαρακτηρισθή ως συμβιβασμός. Βλ. τα πρακτικά του κοινοβουλίου εν τω Times της 23ης Μαρτίου 1869, και την επιστολήν του Economicus εν τω Times της 10ης Νοεμβρίου 1875.

221) Κατά το 1864 η Ελλάς απέδωκε φρ. 399,508,99. Κατά το 1865, φρ. 801,432,75. Κατά το 1866, φρ. 1,552,328. Έκτοτε δε αποδίδει ετησίως φρ.: 900,000, πλην του έτους 1873, ότε η απόδοσις ήτο 1,500,000 φρ. βλ. Λιακόπουλον, αυτόθι, σελ. 33.

Η τελευταία περίστασις, καθ' ην αι Δυνάμεις έδειξαν διαθέσεις να εξασκήσωσι τα δικαιώματα, άτινα επεφύλαξαν αυταίς, υπήρξεν ότε τω 1892 επίεσαν μεγάλως την Ελλάδα όπως αυξηθή η ενιαυσία δόσις των 900,000, εδέησε δε, φαίνεται, να καταβληθώσιν υπό του Χ. Τρικούπη μεγάλαι προσπάθειαι, όπως αποσοβηθή το κακόν. Ταύτα κατά τας πληροφορίας ας φιλοφρόνως παρέσχεν ημίν ο κ. Πλατύκας, όστις ήτο κατά την εποχήν εκείνην τμηματάρχης του Δημοσίου Χρέους.

Το ότι δ' όμως κατά το 1897 αι Δυνάμεις ουδένα εποιήσαντο λόγον περί αυξήσεως της ενιαυσίας δόσεως, αποδεικνύει, νομίζω, ότι παρητήθησαν οριστικώς παντός τοιούτου σχεδίου.

222) Αι πραγματικαί ωφέλειαι, ας η Ελλάς επορίσθη εκ του παρόντος δανείου, υπήρξαν αι προκύψασαι εκ της εξαγοράς της Φθιώτιδος και της πληρωμής των παλαιών οφειλών. Προς ταύτα αφιερώθησαν, ως γνωρίζομεν, 14,769,733 παλ. δρ., εις ας προσθετέοι και οι από του 1843 - 1864 μη πληρωθέντες τόκοι.

223) Ιδού απόσπασμα του Βασιλικού Λόγου της 22ας Οκτωβρίου 1859 (Πρακτικά Βουλής, σελ. 4 - 5): «Γνωστόν είναι ότι η Κυβέρνησίς μου περί πολλού ποιουμένη την εκπλήρωσιν των προς τας εγγυητρίας Δυνάμεις υποχρεώσεων του Έθνους, προέτεινεν εις αυτάς να κανονισθώσι τα περί του δανείου οριστικώς κατά το μέτρον των πόρων του κράτους· αύται δε απήτησαν επί τον παρόντος 900,000 φρ. ως ετησίαν πληρωμήν. Η Κυβέρνησίς Μου θέλει ζητήση παρ' υμών την προς τούτο δέουσαν πίστωσιν, και θέλει επαναλάβη την διαπραγμάτευσιν περί οριστικής διευθετήσεως της υποθέσεως του δανείου, απαραιτήτως αναγκαίας προς τακτοποίησιν των οικονομικών και στερέωσιν της δημοσίας πίστεως».

224) Όρα έγγραφον Κουμουνδούρου 4ης Μαρτίου, Πρακτικά Γερουσίας σελ. 501.

225) Βλ. το συμπέρασμα της Εκθέσεως του γερουσιαστού Χατζίσκου, σελ. 494 Πρακτικών.

226) Δύναταί τις ειπείν μάλιστα ότι το ζήτημα περιεπλάκη έτι μάλλον. Πράγματι η σύμβασις του 1859 ανενεώθη, ως είδομεν, τω 1864 διά πέντε έτη, ότε δ' όμως εξέπνευσεν η προθεσμία αύτη, δεν εγένετο επίσημος ανανέωσις. Ώστε ευρισκόμεθα προ σιωπηράς και επ' άπειρον ανανεώσεως συμβάσεως, ης το κείμενον δεν εγνώσθη ποτέ.

227) Ο κ. Λιακόπουλος (σελ. 33) έγραφεν ότι σήμερον (τω 1893) εκ του ολικού ποσού των 100,392,833 φρ. υπολείπονται προς εξόφλησιν 73,202,720, ο δε κ. Δυοβουνιώτης υπελόγιζεν ότι τη 1η Ιανουαρίου 1900 υπελείποντο 66,002,720 φρ. (παρ. Δημόσιον Χρέος σελ. 6 σημ. α'.).

228) Βλ. Le budget κεφ. XI. Services spéciaux du trésor, σημ. σελ. 235 (έκδοσις 1891).

229) Ο κ. Stourm λέγει πράγματι ότι το προς την Γαλλίαν χρεωστούμενον oλικόν ποσόν 31,793,277 θα είναι εντελώς απεσβεσμένον τω έτει 2,022. Υπολογίζει άρα ότι τα εισερχόμενα εις το Γαλλικόν ταμείον 200,000 φρ. κατ' έτος αφιερούνται εις χρεωλυσίαν. Αλλ' εις το γαλλικόν ταμείον πληρώνονται υπό της Ελλάδος ενιαυσίως 300,000 φρ., εάν δε η Γαλλική κυβέρνησις προαιρήται να παρέχη το τρίτον του ποσού τούτου εις τον Βασιλέα της Ελλάδος, η δωρεά αύτη δεν είναι δυνατόν να γίνηται εις βάρος του Ελληνικού Δημοσίου. Προσθετέον άλλως τε ότι ο κ. Stourm πραγματεύεται το ζήτημα όλως παροδικώς και μόνον διότι άλλοτε υπήρχεν εν τω Γαλλικώ προϋπολογισμώ έν service spécial διά το προκείμενον χρέος, όπερ ο οικονομικός νόμος της 26ης Φεβρουαρίου 1887 (αρθρ. 4) απέσβεσεν, χάριν λογιστικής απλοποιήσεως.

230) Βλ. Livre Jaune 1898, (Arrangement financier avec la Grèce) σ. 16.

231) Βλ. Report on the present economical and financial position in Greece, σελ. 14 σημ. γ'. — Διά την παράλειψιν μάλιστα ταύτην σφοδρώς αλλ' αδίκως, κατηνέχθη κατά του κ. Law ο κ. Δημ. Γεωργιάδης, βλ. La Grèce Economique et Financière en 1893 (Réponse à M. Law), σελ. 58.

232) Προς μελέτην του ζητήματος βλ. ιδίως α') Bayerish - Griechische Anlehen του καθηγητού Sicherer, προ πάντων τα εν !! παραρτήματι επισυνημμένα διπλωματικά έγγραφα· β') Πρακτικά Βουλής της 11ης και 12ης Δεκεμβρίου 1880· κατά την συνεδρίασιν της 11ης ο Π. Καλλιγάς εξεφώνησε λαμπρόν λόγον, όστις ανετυπώθη εν Μελέταις και Λόγοις τόμ. β' σελ. 445 - 451· γ') Άρθρα τινά εφημερίδων, ως τα του Αιώνος της 1ης και 9ης Αυγούστου 1880 και του Εθνοφύλακος της 8ης Αυγούστου του αυτού έτους.

233) « S. M. désirant manifester l'intérêt constant qu'elle ne cesse de prendre au bien être de la Nation et de la Monarchie grecque», βλ. το προοίμιον της συμβάσεως της 30ης Ιουνίου 1835, εν Παραρτήματι του Sicherer σελ. 3.

Η συμπάθεια αύτη προς την Ελλάδα έσχεν άλλως τε διά τον Λουδοβίκον δυσάρεστα αποτελέσματα. Μη πληρωνομένου του δανείου, οι Βαυαροί απέδοσαν την ευθύνην τούτου εις τον βασιλέα αυτών, και άμα τη παραιτήσει του Λουδοβίκου επέρριψαν επ' αυτού πάσας τας χρηματικάς συνεπείας της ατυχούς μετά της Ελλάδος συμβάσεως, παραχωρήσαντες, μόνον τω παραιτηθέντι βασιλεί τας κατά της Ελλάδος απαιτήσεις. Εν ταις υπό του αρχειοφύλακος Τροστ κατά το 1891 δημοσιευθείσαις επιστολαίς του Λουδοβίκου προς τον Όθωνα πολύς γίγνεται λόγος περί των Βαυαρικών δανείων και της μη αποτίσεως αυτών.

234) Ο τόκος έμενε πάντοτε ο αυτός 4%.

235) Δεν είναι ίσως άστοχον να υπομνήσωμεν εν τη μελέτη ταύτη, εν ή ουδέποτε απεκρύβησαν τα εθνικά ημών παραπτώματα, ότι το κατά των βαυαρών μίσος ήτο τα μάλιστα δεδικαιολογημένον. Εν προηγουμένω κεφαλαίω υπεδείχθη ήδη πόσον αφρόνως σπάταλος υπήρξεν η διοίκησις της αντιβασιλείας, και πόσα σκάνδαλα προυξένησεν η μετάκλησις βαυαρών στρατιωτών, εν ώ το Ελληνικόν έθνος μόνον στρατιωτικών οργανωτών είχεν ανάγκην. Ό,τι συνέβη εν τω στρατώ, συνέβη και εις τους άλλους κλάδους. Γενικώς η βαυαρική καταγωγή μάλλον ή η ικανότης ελαμβάνοντο υπ' όψιν. Η γερμανική εγκαθιδρύετο, ούτως ειπείν, ως γλώσσα ημιεπίσημος. Εγένετο δ' εν γένει συστηματική προσπάθεια εκβαυαρισμού. Τα ολέθρια αποτελέσματα της αδικαιολογήτου και ολεθρίου ταύτης πολιτικής προέβλεπε και αυτός ο Λουδοβίκος γράφων κατά Δεκέμβριον του 1833, ότι « οι Έλληνες πρέπει να γίνωσιν Έλληνες και ουχί να εκγερμανισθώσι », και επαναλαμβάνων άμα τη ενηλικιώσει του υιού του ότι «οι Έλληνες δεν πρέπει να εκβαυαρισθώσιν, αλλά να κυβερνώνται εν εθνικώ πνεύματι».

236) Η υπολαμβανομένη έλλειψις της εκπληρώσεως των υποχρεώσεων εκείνων δεν ήτο το μόνον επιχείρημα το διδόμενον υπέρ της διακοπής της υπηρεσίας του δανείου. Προεβάλλετο επίσης ότι η περί συνάψεως του δανείου τούτου σύμβασις δεν ήτο έγκυρος, καθ' ό μη δημοσιευθείσα εις την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, και άλλοι πολλοί ισχυρισμοί ανάξιοι ανασκευής.

237) Υπό του βουλευτού Δημητριάδου.

238) Εν Μελέταις και Λόγοις σελ. 451.

239) Βλ. ανακοίνωσιν Κωλέττη 12ης Μαρτίου 1846, Sicherer, Παράρτημα σελ. 38.

240) Λέγω σχεδόν, διότι, ότε τω 1852 εθρυλήθη ότι επετεύχθη οριστικός διακανονισμός του δανείου των 60 εκατ., η Βαυαρία υπενεθύμισε διά διακοινώσεως του Βαρώνου Perglas (8 Φεβρ. 1852) τα δικαιώματά της.

241) Η παραχώρησις αύτη εγένετο όπως αποζημιωθή ο παραιτηθείς βασιλεύς και διά τα ποσά όσα χάριν διαφόρων μνημείων κοσμούντων την πόλιν του Μονάχου εδαπάνησεν.

242) Η προς τούτο επιθυμία του Όθωνος ήτο τόσον σφοδρά, ώστε, λαβών την υπόσχεσίν τινων των υπουργών, απεφάσισε να προεδρεύση του υπουργικού συμβουλίου, όπως καταπείση και τους άλλους. Οκτώ όλας ώρας εν θερινή εποχή διήρκεσε το συμβούλιον τούτο, και παρ' ολίγον εκ της ασιτίας να λιποθυμήσωσιν οι υπουργοί. Τέλος προ της ερρωμένης αντιστάσεως των υπουργών Ζαΐμη και Ράλλη ηναγκάσθη να υποχωρήση ο βασιλεύς (βλ. περί τούτου το άρθρον του Εθνοφύλακος της 8ης Αυγούστου 1880, άρθρον τοσούτω μάλλον αξιόπιστον, καθ' όσον είναι έργον αυτού του Ζαΐμη).

243) Βλ. Sicherer Παράρτ. σελ. 52 και 54.

244) Εν τη συνεδριάσει της 14ης Δεκεμβρίου 1880.

245) Πλείστας πληροφορίας θέλει εύρη ο αναγνώστης εν τοις πρακτικοίς της συνεδριάσεως της 28ης Οκτωβρίου 1868, καθ' ην επεκυρώθη η μετά των κληρονόμων του Όθωνος σύμβασις· βλ. Πρακτικά Βουλής. Τακτική Σύνοδος 1868, σ. 507 - 513.

246) Νυν υπουργείου των στρατιωτικών.

247) Λόγω στερήσεως κινητών και φθοράς ακινήτων, ως και καθυστερήσεως μέρους της ετησίας βασιλικής χορηγίας.

248) Εις τα ποσά ταύτα έπρεπεν, εννοείται, να προστεθώσι και οι καθυστερούμενοι τόκοι· βλ. λόγον Βαλασσοπούλου, αυτόθι σ. 511.

249) Εις την εθνοσυνέλευσιν προετάθησαν, όσον αφορά εις τα δαπάναις του Όθωνος ανεγερθέντα κτίρια, 4 λύσεις:

α') Η δήμευσις, ήτις και απερρίφθη.

β') Η ιδέα ότι τα κτίρια εκείνα ήσαν εθνική περιουσία.

γ') Η ιδέα ότι οι βασιλείς δεν είχον δικαίωμα ιδιωτικής περιουσίας.

δ') Η ιδέα της αποζημιώσεως.

Οι δικηγόροι των Αθηνών ερωτηθέντες εγνωμοδότησαν μεν' ότι ο Όθων δεν είχε δικαίωμα κυριότητος, δεν είπον όμως και την εις αυτούς ενίοτε αποδοθείσαν γνώμην, ότι δεν είχε δικαίωμα αποζημιώσεως.

250) Βλ. διεξοδικήν αφήγησιν των συμβάντων εν τη αγορεύσει του υπουργού των εξωτερικών Π. Δηλιγιάννη, σελ. 510 - 511 Πρακτικών.

251) Εν οις ανεγράφετο και η Αμαλία.

252) Βλ. το κείμενον της εν Αθήναις, τη 8η Ιουλίου 1868, γενομένης συμβάσεως, παρά Λιακοπούλω, αυτόθι, σελ. 102 - 104. Η σύμβασις επεκυρώθη διά του νόμου της 11ης Νοεμβρίου 1868, όστις εψηφίσθη δι' 92 ψήφων κατά 18.

253) Το χρέος ανήρχετο τω 1893 εις 2,536,476, τω 1898 εις 1,546,232, τω 1902 εις 952,977 και τω 1903 εις 789,405 φρ.

254) Κατά πληροφορίας, ας λίαν φιλοφρόνως μοι παρέσχεν ο διευθύνων το τμήμα του Δημοσίου Χρέους κ. Μηλιώτης, το χρέος θα είναι απεσβεσμένον εντελώς κατά το τέλος του 1908.

255) Βλ. σημ. 257.

256) Βλ. διά τα καθ' έκαστα τον Συγκριτικόν πίνακα του Εσωτερικού Χρέους από 1833 - 1844 εν τη εκθέσει του Μεταξά σελ. 216.

257) Εις ταύτας προσετίθετο, εννοείται, από του 1853 η προς τας ναυτικάς νήσους ενιαυσία αποζημίωσις ήτοι 200,000 δρ. Επίσης εις το εσωτερικόν χρέος προσετίθετο και το προς την Εθνικήν Τράπεζαν, αλλά τούτο ήτο πολύ μικρόν, παραβαλλόμενον δε προς εκείνο της επομένης περιόδου φαίνεται ελάχιστον (βλ. I. Α. Βαλαωρίτου, Ιστορία της Εθν. Τραπέζης της Ελλάδος σελ. 32).

Πράγματι, καίτοι είχεν επιτραπή εις την Κυβέρνησιν διά του νόμου της 14ης 8βρίου 1853 η συνομολόγησις δανείου μέχρι 5,000,000 δρ. επί τόκω το πολύ 6%, η Κυβέρνησις διά του Β. Δ. της 14ης Μαρτίου 1854 ώρισεν, ότι θα εδανείζετο επ' ανοικτώ λογαριασμώ παρά της Εθν. Τραπέζης έν μόνον εκατομμύριον. Ο λογαριασμός ούτος έκλεισε τη 31η Δεκεμβρίου 1858, αλλ' επανελήφθη έτερος όμοιος διά του Β. Δ. της 19ης Ιουλίου 1860, δι' ου εδανείσθη το δημόσιον 820,000 δρ. (Περί του νόμου της 14ης Οκτωβρίου 1853, καταργηθέντος μόνον τω 1889, θα ομιλήσωμεν και εν τω β' μέρει της παρούσης μελέτης).

Εις ταύτα περιωρίσθησαν τα προς την βαυαρικήν δυναστείαν δάνεια της Εθν. Τραπέζης. Προσθετέον ότι η Τράπεζα προκατέβαλε μετά τα Παρκερικά 300,000 δρ. προς αποζημίωσιν του Πατσιφίκου και των Ιόνων.

258) Παραπέμπομεν συνήθως εις τον προϋπολογισμόν του 1845, διότι ούτος, ο πρώτος τακτικός προϋπολογισμός της συνταγματικής μοναρχίας, ουχί μόνον περιέχει πολυτίμους εισηγητικάς έκθέσεις, αλλά και υπεβλήθη εις τον έλεγχον των τριών προστατίδων Δυνάμεων. Όθεν παρέχει εχέγγυα και πληροφορίας μη ανευρισκομένας εις πάντας τους άλλους προϋπολογισμούς.

259) Εκ τούτων τα μάλλον ευνοούμενα ήσαν η Χρυσούλα Μπότζαρη (225 δρ. μηνιαίως), τα ορφανά του Κολοκοτρώνη και του Καραϊσκάκη (120 και 106 δρ.), η οικογένεια Δηλιγιάννη (90 δρ.). Αι άλλαι συντάξεις ήσαν μηδαμιναί.

260) Περίπου 10. Τω 1845 ήσαν εννέα λαμβάνοντες 373 δρ. μηνιαίως. 261) Μεταξύ αυτών ήρχοντο εις πρώτην γραμμήν η οικογένεια Ζαΐμη λαμβάνουσα μηνιαίον χορήγημα 555 δρ. και διάφοροι νησιωτικαί οικογένειαι: Οικονόμου (552 δρ.), Σαχτούρη (360), Αναργύρου (332), Μπουδούρη (318), Μπόταση (318). Ο μέγας αριθμός των λαμβανόντων χορηγήματα νησιωτών, προστιθέμενος εις το ότι άλλοι συμπατριώται των, ως λ. χ. οι Κουντουριώται, ουδέν ελάμβανον, συνετέλεσεν ουκ ολίγον εις την ψήφισιν του νόμου του 1853, του κανονίζοντος τας απαιτήσεις των τριών ναυτικών νήσων, περί ου πραγματεύεται το επόμενον κεφάλαιον.

262) Η μεγαλειτέρα εκ των προικίσεων εκείνων ήτο η της θυγατρός του I. Γ. Κριεζή, 5005 δρ. Αι άλλαι ήσαν ασήμαντοι. Εκτός τούτων όμως εψηφίσθησαν ιδιαιτέρως και αξιόλογοί τινες προικίσεις, ως λ. χ. τούτο εγένετο δια την θυγατέρα του Καραϊσκάκη, ήτις ενυμφεύθη τον Νοταράν, και την θυγατέρα του Κουντουριώτου, ήτις ενυμφεύθη τον Κοντόσταυλον.

263) Εις 377,495 δρ. τω 1843. Βλ. καθ' έκαστα εν τω Συγκριτικώ πίνακι όλων των εξόδων από του 1883 μέχρι 1844, παρ' Εκθέσει Μεταξά σελ. 209.

264) Προσθετέον και τούτο, ότι η οικονομική κατάστασις της χώρας ήτο τοιαύτη, ώστε και οι βουλόμενοι ηδυνάτουν να εύρωσιν εργασίαν.

265) Βλ. και Leconte, σελ. 172.

266) Αι συντάξεις αύται εδίδοντο απέναντι των κτημάτων των διαλυθεισών μονών, άτινα είχον περιέλθη εις το κράτος.

267) Το ποσόν ήτο επίσης υπέρογκον λογιζομένου, αφ' ετέρου, ότι σεβαστόν μέρος του λοιπού προϋπολογισμού εχρησίμευεν εις μισθοδοσίαν υπαλλήλων, οίτινες ως μόνον τίτλον είχον τας υπηρεσίας, ενίοτε όλως υποθετικάς, ας οι πατέρες αυτών είχον προσενέγκη κατά την Επανάστασιν. Περιέργως δε πως, εφ' όσον τα έτη παρέρχονται, τόσον ο αριθμός των ατόμων των επαιρομένων επί τοις προγονικοίς κατορθώμασι, και αιτούντων διά ταύτα ανταμοιβήν παρά της πολιτείας, πληθύνεται. Ίσως δε σήμερον μόνοι δεν προβάλλουσι τοιαύτας απαιτήσεις εκείνοι, ων οι πρόγονοι πράγματι εθυσίασαν την ζωήν και την περιουσίαν αυτών υπέρ του Έθνους.

268) Βλ. Έκθεσιν Εισηγητικήν της 26 Απρ. 1846. Εν τω ψηφισθέντι προϋπολογισμώ του 1845 σελ. 81 - 85.

269) Εξεδόθησαν φαλαγγιτικά γραμμάτια αποδοτέα δι' εθνικών γαιών (βλ. έκθεσιν Μεταξά σελ. να')

τω 1838 =3,719,902δρ.

τω 1839 =697,520»

τω 1840 =199,320»

τω 1841 =150,960»

τω 1842 =110,544»

τω 1843 =615,393»

_______

Σύνολον5,493,639δρ.

270) Βλ. περί του ζητήματος των φαλαγγιτικών γραμματίων τον λόγον του γερουσιαστου Ρήγα Παλαμήδη εν τη συνεδρία της 8 Οκτ. 1856. Ο αείμνηστος ανήρ, ον δεν διέκρινεν υπερβολική φειδώ του δημοσίου πλούτου, ανέπτυξε προ της γερουσίας τα αδικήματα, ων έπεσον θύματα οι φαλαγγίται, χωρίς να αναφέρη τας καταχρήσεις, ας παρήγαγεν ο θεσμός της φάλαγγος, καταχρήσεις ας, καίπερ εγγονός φαλαγγίτου, θεωρώ καθήκον να μνημονεύσω. (Παραβ. και Θάνον Βλέκαν σ. 137).

271) Βλ. το εξαίρετον υπόμνημα περί του Ελληνικού στρατού, του κ. Guerin, προξένου της Γαλλίας εν Αθήναις και ακραιφνούς φιλέλληνος, παρά Leconte σελ. 155 - 166.

Προσθετέον ότι κατά καιρούς αφιερώθησαν ικανά ποσά προς συμψηφισμόν των φαλαγγιτικών γραμματίων.

272) Ως γνωστόν, υπήρχεν επί μακρόν ιδιαίτερον ταμείον συντάξεων τροφοδοτουμένων υπό των από των μισθών κρατουμένων ποσοστών. Εις το ταμείον τούτο ήρχετο αρωγός η πολιτεία δι' ενιαυσίου επιδόματος.

273) Σημειωτέον ότι οι νόμοι του 1852 και 1853 περί ναυτικών και στρατιωτικών συντάξεων ετροποποιήθησαν διά των νόμων 2 και 12 Φεβρ. 1859, διά των οποίων «ο χρόνος της υπηρεσίας, ο δικαίωμα συντάξεως παρέχων, ελαττούται κατά 15 έτη ως προς τας χήρας και τα ορφανά των αξιωματικών, των επί του αγώνος την πατρίδα υπηρετησάντων και αποθανόντων προ της εγκαθιδρύσεως του συντάγματος». Η Εισηγητική Επιτροπή της Βουλής έκρινε «το μέτρον τούτο επιεικές και δίκαιον, άτε προνοούν περί των οικογενειών ανδρών, οίτινες μόνους τους μόχθους του αγώνος υπέστησαν, ουδεμίαν δε άνεσιν των πολυειδών καμάτων υπέρ της του Έθνους ελευθερίας έφθασαν να λάβωσιν » (βλ. Συνεδρ. 16 Δεκ. 1858, σελ. 188, Πρακτικά συνόδου 1858 - 1859).

274) 20 εκατ. δρ. παλαιών.

275) Ο Παπαρρηγόπουλος, διά βραχέων ιστορών τα της Επαναστάσεως, αφιεροί εξαιρέτους τινάς σελίδας εις τας τρεις νήσους και περιγράφει εκτενώς τας χρηματικάς υπηρεσίας, ας προσήνεγκον. Αφ' ετέρου δ' όμως ο Αν. Ορλάνδος, όστις έγραψε δίτομον έργον περί της δράσεως των νήσων κατά την επανάστασιν, παραμελεί σχεδόν εντελώς την οικονομικήν άποψιν του ζητήματος.

276) Κατά τους επισήμους υπολογισμούς (βλ. Εφημ. Κυβερ. 30 Ιουλίου 1856), αι θυσίαι των Κουντουριωτών συνεποσούντο εις 2,141,806 δρ. παλ., ποσόν όπερ, λαμβανομένης υπ' όψιν της τότε σπάνεως του νομίσματος, θα ισοδυναμεί σήμερον προς 10 εκατομ. και, το έτι αξιοθαυμαστότερον, αντεπροσώπευεν όλην την περιουσίαν των δωρητών. Μετά τους Κουντουριώτας διεκρίθησαν επί θυσίαις διά μεν την Ύδραν οι Βουδούρηδες και οι Τομπάζηδες (764,114 και 559,170 δρ.), διά δε τας Σπέτσας οι Ανάργυροι, Μπότασης και Μέξαι (609,606, 453,530 και 430,606 δρ.), διά δε τα Ψαρά οι Κοτζάδες και οι Αποστόλαι (495,570 και 448,133).

277) Αι μεγάλαι θυσίαι των Κουντουριωτών εξωγκώθησαν ενίοτε, εις βαθμόν ώστε ν' αποδοθή μόνον εις αυτάς η επιτυχία του αγώνος. Ιδού λ. χ. τι γράφει ο Μένδελσων - Βαρθόλδης (σελ. 279 τόμου α' μετάφρ. Αγγ. Βλάχου):

«Τριάκοντα ήδη έτη, έλεγεν ο Λ. Κουντουριώτης, συνάζω μετά κόπου θησαυρούς, και θα νομισθώ ευτυχής, δυνάμενος να προσφέρω αυτούς σήμερον εις απελευθέρωσιν της πατρίδος. Είμαι πεπεισμένος ότι πάντες οι Υδραίοι συμμερίζονται τα αισθήματά μου· αν όμως διστάζωσι να θυσιάσωσι χρήματα, μη ανησυχείτε· και μόνος εγώ είμαι εις θέσιν να επαρκέσω εις όλην την ναυτικήν επανάστασιν». — Η επανάστασις δε αληθώς απήτησε την ακριβή της επαγγελίας εκείνης εκπλήρωσιν, και διά της ευημερίας του οίκου του επλήρωσε και ο ανήρ την επιτυχίαν του υπέρ της ανεξαρτησίας αγώνος».

278) Τω 1823 αι τρεις νήσοι έλαβον (βλ. την αναφοράν αυτών της 20ης Δεκ. 1823, παρά Αν. Ορλάνδω. Ναυτικά όμ. α' σελ. 440):

26,000 γρ. από έρανον Πελοποννήσου

36,000γρ. από δασμούς Κορίνθου, Καλαβρύτων, Ναυπλίου και

Βοστίτζης

12,518 γρ. από δάνεια ατομικά προς την επιτροπήν των δασμών

46,338 γρ. από πωλήσεις εθνικών κτημάτων

__________

121,148 γρ.

Εξ άλλου κατά το υπόμνημα του υποναυάρχου Νικοδήμου (παρά Παπαρρηγ. σελ. 791) εκ των προσόδων αυτών των νήσων μέχρι του 1824 τα Ψαρά είχον λάβη 120,000 γρ., αι Σπέτσαι 160,000 και η Ύδρα 240,000, ήτοι εν συνόλω 520,000 γρ.

Προς τούτοις εκ του δανείου του 1824 αι νήσοι έλαβον 94,000 διστήλων (Ύδρα 47,000, Σπέτσαι 32,000, Ψαρά 15,000).

Τέλος μετά την άλωσιν της Κορίνθου εδόθησαν εις τας νήσους, εκτός 35,000 γρ. εις μετρητά, και λάφυρα σκεύη, τιμαλφή κ.τ.λ. αξίας κατά μεν τον Φιλήμονα 800,000 γρ.. κατά δε τον Ορλάνδον 213,000.

Αθροίζοντες πάντα ταύτα και δεχόμενοι ως προς τα Κορινθιακά λάφυρα τους υπολογισμούς του Φιλήμονος, φθάνομεν μόλις εις σύνολον 1,400,000 παλ. δραχμών.

Το ποσόν τούτο είναι βεβαίως μικρόν, δεν πρέπει δ' όμως να λησμονηθή ότι παρ' αυτώ υπήρχον και αι ναυτικαί λείαι, αίτινες βεβαίως συνετέλεσαν, υπέρ παν άλλο, εις την συντήρησιν του στόλου.

279) Επανειλημμέναι προσπάθειαι έγιναν κατά καιρούς όπως οι λογαριασμοί ούτοι εκκαθαρισθώσιν. Είχε μάλιστα συσταθή προς τούτο και επιτροπή, ης προήδρευσεν επί μακρόν ο Ρήγας Παλαμήδης. Υπήρχεν όμως παρά τω κοινώ δυσπιστία ως προς το βάσιμον των προβαλλομένων απαιτήσεων και, ως παρατηρεί λεπτότατα ο Παπαρρηγόπουλος (αυτ. σ. 781), «Η κοινή του Εθνους συνείδησις δεν επέβαλεν άχρι τούδε την των λογαριασμών εκείνων εκκαθάρισιν, όπως υπέλαβεν ιερόν αυτής καθήκον να πράξη εγκαίρως διά τας προς τας νήσους απαιτήσεις».

Η δυσπιστία αύτη και η ιδέα ότι οι προύχοντες της λοιπής Ελλάδος και ιδίως της Πελοποννήσου δεν παρέσχον την οφειλομένην χρηματικήν συνδρομήν χρονολογείται από της εποχής της Επαναστάσεως.

Ο Κολοκοτρώνης γράφων τη 19η Οκτωβρίου 1822 εκ Μύλων προς τον Μέξην και τους προκρίτους των Σπετσών έλεγεν «Οι άρχοντές μας δεν παραδειγματίζονται εις σας, να εξοδεύσουν από τα ιδικά των, αλλά σφετερίζονται τα της πατρίδος και προς διαφέντευσίν των στασιάζουν και προξενείται εκ τούτου εσχάτη δυστυχία και κινδυνεύομεν να χαθώμεν». Επίσης εγράφετο εκ Λιβόρνου προς τον Ρώμαν (βλ. Αρχείον Ρώμα σελ. 65) «οι Μωραΐται παρουσιάζονται ότι ηφανίσθησαν και δεν έχουν μετρητά και μικρόν μέρος (των ομολογιών) υπέγραψαν θεληματικώς ».

Ίσως υπάρχει ποια τις αλήθεια εν ταις κατηγορίαις ταύταις, πάντως όμως η αλήθεια αύτη δεν είναι απόλυτος. Υπήρξαν πολλοί των προυχόντων της Πελοποννήσου, οίτινες έπραξαν το καθήκον αυτών (βλ. και άνω σημ. 16), άλλοι δε μάλιστα έπραξαν καί τι πλειότερον, θυσιάσαντες ως οι νησιώται όλην αυτών την περιουσίαν. Μεταξύ τούτων έρχονται εις πρώτην γραμμήν και οι Δηλιγιανναίοι, ων αι μήπω εκκαθαρισθείσαι απαιτήσεις ανέρχονται κατ' ασφαλείς πληροφορίας εις 1,700,000 γρ.

Η συζήτησις όμως περί της σχετικής αξίας των θυσιών ταύτης ή εκείνης της επαρχίας του Κράτους λεπτεπίλεπτον άμα και ήκιστα πρακτικόν ζήτημα είναι, αναξέων δε τις παλαιάς πληγάς μάλλον επιβλαβής δύναται ν' αποβή. Διά τούτο ακριβώς, αναγκασθέντες να θίξωμεν το ζήτημα επράξαμεν τούτο διά βραχέων και εν σημειώσει.

280) Βλ. Μάμουκαν, τόμ. γ' σελ. 22 - 24.

281) Το έγγραφον τούτο ο Μάμουκας δεν κατώρθωσε ν' ανεύρη. 282) Βλ. Μάμουκαν, τόμ. δ' σελ. 119.

283) Βλ. το διάγγελμα του Κυβερνήτου και τας τρεις αναφοράς των νήσων παρά Μάμουκα, τόμ. ια' σελ. 697 - 714.

284) Ήτοι εις την Ύδραν 147,000, εις τας Σπέτσας 90,000 και εις τα Ψαρά 63,000 δρ. παλαιών.

285) Αι ταραχαί εξερράγησαν τω 1838, συνετέλεσε δε εις την γένεσιν αυτών, εκτός του τότε επισυμβάντος μεγάλου σεισμού και του στρατολογικού νόμου, και η Αγγλική πολιτική, ήτις αντεπολιτεύετο την εν Αθήναις κυβέρνησιν. Μετά τον σεισμόν είχε μάλιστα μεταβή εις Ύδραν, υπό την πρόφασιν της διανομής βοηθημάτων, και ο Άγγλος πρεσβευτής Λάιονς, επιβαίνων της πρώην ναυαρχίδος του Κοδριγκτώνος, Ασίας. (Βλ. Κυριακίδην, τόμ. α' σελ. 324 και 341).

286) Βλ. και άνω σημ. 261.

287) Περί του νόμου τούτου βλ. τα Πρακτικά της Βουλής (σελ. 169 - 180, συνεδρ. 15 Δεκ. 1852) και τα Πρακτικά της Γερουσίας (σελ. 156 - 162, συνεδρ. 14 Ιανουαρ. 1853), ιδίως δε την ενδιαφέρουσαν οπωσδήποτε αγόρευσιν του γερουσιαστού Μαγγίνα, όστις είχε χρηματίση μέλος δύο προηγουμένων επιτροπών επί του ζητήματος.

288) Τω Διατάγματι εκείνω εν τη Εφημερίδι της Κυβερνήσεως της 30 Ιουλίου επισυνάπτεται ο εξής

ΠΙΝΑΞ ανακεφαλαιωτικός των απαιτήσεων των τριών ναυτικών νήσων και του διδομένου απέναντι αυτών χορηγήματος κατά τον από 22 Ιανουαρίου 1853 Νόμον.

Είδος α π α ι τ ή σ ε ω ν Ποσόν Ετήσιον

(Κατά τους παρουσιασθέντας εις τον Κυβερνήτην λ/σμούς)απαιτήσεων χορήγημα

Απαιτήσεις Ύδρας

Δι' εκστρατείας, επισκευάς κτλ. των πλοίων2,967,94829,679δρ. 48

Διά την κατά. τον αγώνα χρήσιν των πλοίων2,773,96827,739» 68

Διά τας εκδοθείσας από το ταμείον αποδείξεις1,187,58611,875» 86

Διά τας κατά τον αγώνα καταθέσεις των πλοίων1,293,10812,931» 08

Διά τους κατά τον αγώνα εράνους και καταβολάς1,642,16616,421» 66

Διά τας γενομένας από την κοινότητα δαπάνας 282,224

Εκπίπτονται τα παρά του Κυβερνήτου δοθέντα 147,000135,2241,325 » 24

________________

10,000,000100,000

Απαιτήσεις Σπετσών

Δι' εκστρατείας, επισκευάς κτλ. των πλοίων2,867,51228,675δρ. 12

Διά την κατά τον αγώνα χρήσιν των πλοίων2,138,20221,382 » 02

Διά τας εκδοθείσας παρά του ταμείου αποδείξεις173,8001,738 »

Διά τας γενομένας από την κοινότητα δαπάνας 480,486

Εκπίπτονται τα δοθέντα υπό του Κυβερνήτου . .90,000390,4863,904 » 86

_______________

5,570,00055,700

Απαιτήσεις Ψαρών

Δι' εκστρατείας, επισκευάς κτλ. των πλοίων2,276,40822,764δρ. 08

Διά την κατά τον αγώνα χρήσιν των πλοίων1,341,52213,415 » 22

Διά τας εκδοθείσας από το ταμείον αποδείξεις578,6385,786 » 38

Διά τας γενομένας από την κοινότητα δαπάνας 296,432

Εκπίπτονται τα παρά του Κυβερνήτου δοθέντα . 63,000233,4322,334 » 32

_______________

4,430,000 44,300

289) Την έκθεσιν ταύτην, ην ουδαμού ανευρίσκομεν, παρέσχεν ημίν λίαν προθύμως ο διευθυντής του Εθνικού τυπογραφείου.

290) Την έλλειψιν προκαταρκτικής εργασίας μαρτυρεί και η εισηγητική έκθεσις, πάντη αναξία της σπουδαιότητος του θέματος.

291) Ο νόμος λέγει πράγματι ρητώς, ότι αι νέαι ονομαστικαί ή ανώνυμοι ομολογίαι εκδίδονται εις τους δικαιούχους επί τη βάσει των μέχρι τούδε χρηματικών ενταλμάτων, το δε εκτελεστικόν διάταγμα, προϊόν και τούτο σπουδής εάν όχι αμελείας, απαιτεί παρά των δικαιούχων την προσαγωγήν όλων αυτών των τίτλων.

292) Το σύνολον των εκδοθεισών ομολογιών ανήρχετο εις 2,800,000 Λ., εκ τούτων δε, ως είδομεν, εξηγοράσθησαν 565,385 Λ., εξ ων πάλιν ετέθησαν εν κυκλοφορία αι 14,000.

293) Περί του προς την Εθνικήν Τράπεζαν χρέους, βλ. άν. σελ. 114 σημ. γ'.

294) Πράγματι είναι δύσκολον να υπολογισθή ακριβώς το ποσόν, δι' ου θα ηδύναντο τω 1863 να διαρρυθμισθώσι τα ακανόνιστα χρέη.

295) Το ποσόν τούτο δεν επληρώθη.

296) Ο Προϋπολογισμός του 1862 απηρτίζετο εκ των εξής κεφαλαίων:

1) Χρέος Δημοσίου 2,848,889

2) Βασιλ. χορηγία 1,000,000

3) Αποζ. Βουλών 960,000

4) Γενική υπηρεσία 16,846,572

5) Έξοδα διοικήσεως 2,442,076

6) Διάφοροι πληρωμαί 690,000

__________

24,787,537