S.

Saaiem, z. n. o. — Zeer naauw gebreid net, gebruikelijk voor de garnalenvisschery.

Saiek, z. n. v. — Soort van Levantijner vaartuig, met twee masten voorzien en geen bramzeil voerende.

Welaen dan, zeit den Turk, met Saiken en Tartanen

En Roofgaleien, trots beschaduwt met zijn manen.

Antonides, Bell. aen bant.

Salueeren, b. w. — Zie Begroeten. Met het geschut S—.

Saluut, z. n. o. — Begroeting, eerbewijs, welke vaartuigen of vloten elkander doen. Zie Begroeten. Het S— weigeren. Het S— beäntwoorden.

Saluutschot, z. n. o. — Schot, dat als groet of eerbewijs gelost wordt.

Samenvloeing, z. n. v. — Plek, waar twee rivieren in elkander vloeien.

Samoreus, z. n. v. — Groote aak, aldus genoemd omdat zy oorspronkelijk op de Sambre en Maas voeren, zijnde S— een samentrekking van Sambre et Meuse.—Het afkomen in grooten getale van dergelijke vaartuigen te Amsterdam deed aan de groote brug over den Amstel (den zoogen. Hoogesluis) waar zy onder door kwamen, den naam geven van Samoreuzenbrug, ’t welk in den Franschen tijd door misverstand vertaald werd met le pont des amoureux.

Samkyd, z. n. m. — Turksch kustvaartuig.

Sampan, z. n. m. — Klein Sineesch of Japansch kustvaartuig, zonder spijkers of bouten, en alleen met houten nagels vastgezet.

Sandaal, z. n. m. — Lichterschuit aan de noordkust van Afrika.

Sas, z. n. v. — Kom of bassin, in de lengte van een vaart uitgegraven, om er het water in te vergaderen, dat men naar vereischten door de sluis, boven welke het gebouwd is, laat afloopen. S— van Gent.

Satie, z. n. v. — Soort van Levantijnsch vaartuigjen.

Schaaf, z. n. m. — Werktuig dienende om de oppervlakte van het hout gelijk te maken. Met den S— over een plank gaan.—De S— bijt niet. Het huis, het blok van den S—, BoogS—, BoorS—, PlatS—, RondS—, VlakS— enz.

Schaal, z. n. v. — 1^o. Lijn, die in deelen wordt afgedeeld, waarmede strepen, ellen, roeden, graden, minuten, mijlen, enz. worden voorgesteld, en die op een plan of teekening gesteld, dient om de betrekking der afstanden en hoegrootheden, op de kaart ons aangewezen, met de wezenlijke afstanden en hoegrootheden aan te duiden, ’t Woord is van ’t Lat. of Ital. scala (ladder, trap) en geheel iets anders als scala, waar ’t “schotel of schedel” beteekent. S— van tien uur gaans, S— van tien mijlen. S— van een lijn op de roede, van een Ned. duim op de Ned. el. Die kaart is op een groote, op een middelbare, op een kleine S— vervaardigd.

2^o. Hier ’t zelfde als schedel of Wang.—Stuk hout, van meerdere of mindere lengte, een weinig hol aan de eene en bol aan de andere zijde, en dat men tegen een ander aanbrengt om dit laatste te versterken. BalkS— (op een balk.) Waarlooze S—en (die aan boord zijn om in geval van nood te dienen.) ZijS—en (die tot de samenstelling van een mast dienen.) Hoofd— (stuk hout, dat, op het achterste gedeelte eener onderra gewangd, strekt om het verwijderd te houden van den mast, waar het aan hangt).

3^o. De eerste en de laatste plank, die uit een ruwen balk gezaagd wordt.

Schaar, z. n. v. — Snijdend werktuig, dienende om iets af te knippen of van een te scheuren. De tongen van dien bank steken uit als een geöpende S—.

Schaarstokken, z. n. m. mv. — Boordplanken, die hooger dan de overige planken van het dek en op de balken gekeept zijn; zy begrenzen het middel perk.

Schacht, z. n. v. of Stander. — Spier, steng. S— (of koning) van het roer (zwaar stuk hout, dat zich uitstrekt van den boven- tot den onderkant van het roer en gelijk met den onderkant der kiel eindigt).

Schade, z. n. v. — Zie Zeeschade.

Schadeloos, Schaêloos, b. n. — Beteekent niet “zonder schade,” als men uit de gewone beteekenis van ’t woord loos zou opmaken, maar “met groote schade”. Die schepen zijn S— geschoten, zijn S— binnengeloopen, (zoo, dat zy geen schade meer kunnen doen).

Schaffen, b. w. — Opdisschen. Wat Schaft de kok van daag?

Schafmeester, z. n. m. — Die gesteld is, om voor de proviand te zorgen.

Schakel, z. n. m. of Schalm. — Ring van een ketting.

Schaken, b. w. — Vieren, botvieren. Zie Afschaken.

Schalen, b. w. — Met Schalen voorzien, sjorren.

Schalm, z. n. m. — Ring van een ketting. Ketting van 100 S—en.

Schalmen, b. w. — Men noemt: De luiken S— (de prezennings, waarmede men die by ruw weer overdekt, met latten vastmaken).

Schampdek, z. n. o. — Zie Schandek.

Schampen, o. w. — Affluiten. Zie Afschampen.

Schampscheut, z. n. o. — Schot, dat afschampt.

Spreekwijze: Het is maar een schampscheut. (Het heeft niet veel te beduiden).

Schandek, z. n. o. — Ook wel schampdek genoemd, doch waarschijnlijk Schansdek, als zijnde het Dek nevens de Schans of verschansing.

Schans, z. n. v. of Verschansing. — Het dek van het staande boord des voorstevens wordt ook wel S— genoemd.

Schanskleed, z. n. o. — Gekleurde strook laken, waarmede men de schepen by feestgelegenheden bekleedt. In de masten zijn aan de achterzijde twee yzeren staanders, waardoor een yzeren leider loopt, aan welken de S—en gespannen zijn.

Schanskleed, z. n. m. of Schanslooper (veroud.) — Roerkleed, dat hy aandoet, die by nacht of guur weer, de verschansing op en neder gaat.

Schanslooper, z. n. m. — zie Schanskleed.

Schansnet, z. n. o. — Net van lijnen, ’t welk men aan boord van oorlogschepen op yzeren leiders, die op staanders met dubbele armen rusten, langs het staande boord spant en waartusschen zich geteerd zeildoek bevindt. Daarin worden de kooien (hangmatten) gestuwd om zich tegen het geweervuur van een vyandelijk schip te verschansen.

Schaven, b. w. — Met een schaaf arbeiden, Effenen.

Schavielen, o. w. — 1^o. of Stukschavielen. Door gestadige wrijving of schaving slijten en bederven. Dat touw begint te S—. ’t Woord is waarschijnlijk afkomstig van Schaven.

2^o. Het S— van den wind (het langzamerhand veranderen van den wind).

Scheep, bw. — voor te scheep op of naar het schip. S—gaan, S—komen.

Scheep! Scheep! nu zijt getroost mijn lief! de tijt is kort,

zegt Gijsbreght tegen Badeloch.

Spreekwijze: Die voor hond S— komt, moet knoken eten (men wordt geëerd al naar dat men zich voordoet). ’t Zelfde beteekent:

Daar men voor S— komt moet men voor varen.

Ga niet S— zonder beschuit (neem by het aanvangen uwer onderneming de behoorlijke voorzorgen in acht).

Scheepjen, z. n. o. — Klein Schip. Een net gebouwd S—.

Spreekwijze: Op het wel afloopen van ’t S— (is een oud Hollandsche dronk, ingesteld op de voorspoedige bevalling eener aanstaande kraamvrouw).

Zijn S—s op het drooge hebben (wat waarschijnlijk de oorspronkelijke lezing is van het spreekwoord, in plaats van schaapjens, en met de oude uitspraak van laatstgemeld woord overeenkomt). Zie Droog.

Scheeprijk, z. n. v. — Rijk aan Schepen. Een S—e Haven (een haven, waar zich veel Schepen bevinden).

Waarby den welstant groeyt van de Scheeprijcke steden,

zegt Vondel in zijn Lofzangh op de Scheepvaart.

Scheepsbehoeften, z. n. v. mv. — Al wat tot de uitrusting van een schip behoort.

Scheepsbeschuit, z. n. v. — Soort van harde Beschuit, die lang bewaard kan worden, en daarom inzonderheid voor zeereizen wordt medegenomen.

Scheepsbestier, z. n. o. — 1^o. Bestier over een Schip.

2^o. Bekwaamheid om een Schip te bestieren.

Scheepsboord, z. n. o. — Boord van het schip.

Scheepsbouw, z. n. m. — Kunst om Schepen te bouwen of het bouwen zelf. De S— heeft aanmerkelijke vorderingen gemaakt. Die stad heeft haar meeste vertier van den S—.

Scheepsch, bw. — Is naauwelijks meer in gebruik dan in de volgende

Spreekwijzen: Geen S— verstaan (de taal der zeelieden niet verstaan: overdrachtelijk: geen kennis van de scheepvaart hebben).

Op zijn groot S— (op zijn rijke-luis).

Scheepsgebruik, z. n. o. — Gewoonte aan boord der schepen heerschende.

Scheepsgelegenheid, z. n. v. — Gelegenheid om met een schip te gaan. Hy is met S— vertrokken. Hy moet aldaar lang verwijlen, by gebrek aan S—.

Scheepsgevecht, z. n. o. — Gevecht tusschen schepen.

Scheepsgezellen, z. n. m. mv. — Manschappen. Hun rechten en verplichtingen zijn vervat in het Wetb. van Kooph. Boek II Tit. IV, art. 394–452.

Scheepsjongen, z. n. m. — Knaap, die aan boord het geringe werk verricht.

Scheepskist, z. n. v. — Kist, die men aan boord noodig heeft.

Scheepskok, z. n. m. — Kok van een schip.

Scheepskroon, z. n. v. — Kroon van scheepssnebben, die by de Romeinen vereerd werd aan den vlootvoogd na ’t behalen van een zeetriomf, en hoedanige in de allegorische voorstellingen op grafsteden van zeehelden, op platen enz. veelvuldig voorkomen.

De zee Alciden, die zich wenschen in den brant

Te smoren, of bekranst met scheepskroon en laurieren,

In ’t aanzien van de nijt, te helpen zegevieren,

Antonides Bellone a. B.

Scheepslengte, z. n. v. — Lengte van het schip als afstandsbepaling gebezigd. Wy liepen hem twee S—n afstand vooruit. De sloep was, toen zy zonk, naauwlijks eene S— van ons af. Men moet die twee werken een S— uit elkaêr zeilen.

Scheepsmakelaar, z. n. m. — Makelaar, die zich met het bezorgen van schepen, bevrachting enz. bezig houdt.

Scheepsofficieren, z. n. m. mv.—Benaming van hen, die, op een koopvaardyschip, onder den schipper met eenig bevel of toezicht belast zijn, als de Stuurlieden, Bootslieden enz. Lees hun rechten en verplichtingen in het Wetb. van Kooph. Boek II Tit. IV, art 394–452.

Scheepsraad, z. n. m. — Krijgsraad, die aan boord van een schip belegd wordt. Wy moeten S— beleggen.

Scheepsrecht, z. n. o. — Recht, aan boord van een schip gedaan.

Spreekwijze: Drie maal is S— (alle goede zaken bestaan in drieën): het gezegde is daarvan herkomstig, dat aan boord vele zaken in drieën gedaan worden. Zoo hoort men by het strakzetten van stag en want Een, twee, drie! Zet aan! Zoo wordt een Hoezee driewerf aangeheven. Zoo, wanneer een lijk, dat in zee begraven zal worden, op een plank aan de valreep gelegd is, wordt het met een: een, twee, drie, in Gods naam, over boord gezet. Een onbetamelijkheid gedurende het schaften wordt met drie slagen gestraft: by welke gelegenheid hy die met de kastijding belast is, de volgende formule opzegt:

“Dat ’s voor de bak” (meteen een slag op de bakskist gevende).

“Dat ’s voor je g—t.”

“Dat ’s voor je kwaad doen.”

“En dat ’s op dat je ’t niet weer zult doen.”

Verspreekt hy zich, dan moet hy de kastijding zelf ondergaan. Deze straf, waarby vooral zout op de bakskist moet gestrooid zijn, wordt genaamd: “een kapjen.”

Scheepstimmerman, z. n. m. — Handwerksman, die ’t zij schepen bouwt, ’t zij masten, raas, of andere scheepstoebehooren vervaardigt. De Oppertimmerman behoort aan boord tot de scheepsofficieren.

Scheepstoebehooren, z. n. o. — Masten, raas, enz. al wat tot de tuigaadje van een schip behoort.

Scheepstriomf, z. n. m. — Overwinning, door Schepen behaald.

Scheepstuig, z. n. o. — ’t Zelfde als Scheepstoebehooren.

Scheepsvaarwater, z. n. o. — Zie Vaarwater.

Scheepsvolk, z. n. o. — Zy die dienst doen aan boord van schepen. Zie Manschap, Zeevolk.

Scheepswerk, z. n. o. — Werk, dat aan boord verricht wordt. S— doen.

Scheepvaart, z. n. v. of Zeevaart. — De vaart met schepen. Handel en S— waren van ouds de bronnen onzer welvaart. Binnenlandsche S— (die op de binnenwateren wordt uitgeöefend).

Scheer, z. n. v. — of Schaar. Zoo worden die banken genaamd die in twee verreuitstekende punten even als een geöpende schaar, uitloopen; deze zijn daardoor gevaarlijker, dewijl men zich in een dier punten kan vergissen.

Gesloopt, verzant, gestrant, op riffen en op scheeren.

Vondel, het lof der Zeevaart.

Scheerbout, z. n. m. of Spiebout. — Bout, die tot scheer of spijl dient.

Scheergang, z. n. v. of Sent. — Zie ald.

Scheerhaak, z. n. m. — Benaming voor het hout, de lat, den afstand bevattende van het Scheren der Wevelingen (zie Wevelingen).

Scheerlijn, z. n. v. of Zwichtlijn. — Zie ald.

Scheerstokken, z. n. m. mv. — Zie Schaarstokken.

Schef, z. n. m. (veroud.) — Lange stok, gelijk een ragebol gebezigd om te duiveljagen, of te traven.

Scheg, z. n. v. — Getimmerte, dat voor den voorsteven uitspringt, en tot steunpunt strekt voor de waterstags en de woeling van den boegspriet.

Scheggelood, z. n. o. — Strook Lood, die langs den voorkant der Scheggen van het bitstuk wordt gelegd, en zich van den bovenkant der dubbeling tot onder de kiel uitstrekt.

Schelp, z. n. v. — Zie Schulp.

Schenen, z. n. v. mv. — Yzeren plaat, waarmede de inlating van een roer of van een kaapstander bekleed wordt.

Spreekwijze: Iets voor de S— hebben (iets hebben, waar men op steunen kan). Iemand iets voor de S— smijten (hem een onaangenaam verwijt doen).

Schenkel, z. n. m. — Zie Schinkel.

Schepeling, z. n. m. — Al wie zich aan boord bevindt, met uitzondering van de passagiers.

Schepen, b. w. voor Inschepen. — Zelden meer in gebruik, dan in zijn afleidingen en samenstellingen. Zie Gescheept, Inschepen, Uitschepen enz.

Schepnet, z. n. o. — Net, waar visch mede geschept wordt.

Scheppen, b. w. — Eig.: Water putten met een Schepper of lepel.—Oneig. inademen, tot zich nemen. Lucht S—. Een zeil laten S— (het den wind half laten vatten).

Spreekwijze: Men Schept het hier uit geen sloot (’t is hier zoo ruim niet).

Schepper, z. n. m. — Hoosvat, lepel, waar men mede Schept.

Scheren, b. w.—De touwen zoodanig stellen, dat zy heen schieten door de bloks en langs de richtingen, welke zy moeten doorloopen. Die looper is goed Geschoren (hy komt waar hy wezen moet). De kabelaring S— (die om het spil leggen).

Scherp, b. n.—Snijdend, hoekig. Een S—e kant, S—e rotsen. ’t Is een S—e wind (een wind die iemand als in ’t gezicht snijdt). Een S—e zeiler (die de golven met snelheid klieft).

Scherp, b. w. — 1^o. Snijdend, S—e zeilen. Het waait S—.

2^o. Hevig. Er werd S— gevochten. Het ging er S— toe.

3^o. Bekrompen, als ’t ware S— afgemeten. Wy hadden S— half wind. Wy kwamen S— dien hoek om.

4^o. Dicht S— aan-den-wind zeilen.

Scherp, z. n. o. — Alle yzerwerk aan boord, ’t zij kogels, bouten, schroot enz. Met S— schieten (in tegenoverstelling van “met los kruid”) Zet er dubbel S— op (laadt dubbel).

Scherpen, o. w. — Tegen loopen. De wind begint te S— (uit een verkeerden hoek te waaien).

Schets, z. n. v. — Afteekening, plan. De S— van een schip.

Scheur, z. n. v. — Opening, spleet, loslating der deelen. Er is een S— in ’t hout. Er is een S— in die wolk.—(veroud.) Bui.

Scheurbuik, z. n. v. — Ziekte, waaraan de zeevarenden by verre tochten zijn blootgesteld, en die zich openbaart door het zwellen en bloeden van het tandvleesch.

Scheut, z. n. v. — ’t Zelfde als Schot of Schoot.

Spreekwijze: Een S— onder water krijgen. (Een zet of verwijt krijgen, dat die het treft, zeer goed voelt, ofschoon de omstanders ’t niet merken).

Scheut geven, b. w. — Bot geven, Vieren.

Schieman, z. n. m. — Onderofficier aan boord, die met het opzicht over de tuigaadje enz. van het voorschip belast is.

Volgends Winschoten zoû het woord eigenlijk Schimman moeten luiden en zoo veel beteekenen als Schim of schaduw van den Hoogbootsman. Volgends Bilderdijk zoû ’t Schuimman zijn, omdat hy, toen de schepen lager en kleiner waren, altijd in het schuim stond. Beide afleidingen komen my even gedrongen voor. Waarom behoeven wy zoo ver te zoeken wat, dunkt my, zich als van zelf voordoet. Schiën beteekent volgends Bilderdijk zelf (zie zijn Gesl. in v. Schip) “voortstreven,” waarvan Schieten een frequent is. Kan dus niet Schieman eenvoudig “voorganger” beteekenen, ’t zij om dat hy de bootslieden voorgaat, ’t zy om dat hy zijn werk op de voorplecht verricht? Even zoo beteekent S— een “voortschietende schuit.”

Schiemannen, b. w. — Opredderen, bepaaldelijk: het tuig.

Schiemansgaren, z. n. o. — Zie Garen.

Schiemansgasten, z. n. m. mv. — Matrozen van het voorschip.

Schiemansmaat, z. n. m. — Hulp, adjunkt van den Schieman.

Schieschuit, z. n. v. — Soort van trekschuit. Zie Schieman.

Schietbout, z. n. m. — Yzeren Bout, dienende om het kanon te laden.

Schieten, o. w. — 1^o. Geschut of vuurwapenen lossen. Met gloeiende kogels, met los kruit, met scherp, met kogels, met een blikken doos S—. In het volle hout, in den romp van een schip S—. Met opene geschutpoorten S—.

Spreekwijze: Met spek S—. (Dit werd oudtijds gedaan om schepen in brand te schieten: by goede voorzorgen deed het echter weinig uitwerking, maar gaf des te meer stank. Hiervan werd aan de uitdrukking langzamerhand de beteekenis gehecht van: “iets zeggen, dat heel wat klinkt (riekt) maar in den grond weinig te beduiden heeft.”

2^o. Zich met snelheid bewegen. De visch Schoot als een pijl door de baren. Een schip voorby S—.

3^o. Zich vrij bewegen. Laat dat touw wat S—. (Laat het wat minder gespannen staan).

4^o. Van zijn plaats gaan. De ballast Schiet. Zie Ballast.

Schieten, b. w. — 1^o. Uitwerpen, omwerpen, byvieren, losgaan. Een touw rondS— (een touw in de rondte op den grond oprollen). De netten S— (uitwerpen). Een steng S— (laten zakken). Ballast S— (verwerken).

2^o. Treffen. Een walvisch S— (hem met een harpoen treffen). Een schip reddeloos S—.

3^o. Waarnemen. De zon S—, een ster S—.

Gelijk mijn zanggodin, hier eindlijk meê gelant

Geen maghtiger gestarnt kan met haar graadboog schieten

Als ’t geen de heirbaan wijst aan alle zeen en vlieten.

Antonides, IJstroom.

Schietgat, z. n. o. — Opening, waardoor geschoten wordt; min gebruikelijk dan Geschutpoort.

Schietgeweer, z. n. o. of Vuurwapen. — Geweer, waarmede geschoten wordt.

Schietschuit, z. n. v. of beter nog Schieschuit. — Soort van markt- of trekschuit, wellicht dus genoemd, omdat zy door de vaart Schiet.

Schild, z. n. o. — Wapenbord, dat op den spiegel van jachten en andere schepen prijkt.

Schildbank, z. n. m. — Zware plank, tot steun dienende aan de enden van het braadspit.

Schildhoofd, z. n. o. — Hout, dat de gedaante van een Hoofd heeft, dienende eensdeels tot cieraad, anderdeels om touwen aan te beleggen.

Schildknoop, z. n. m. — Knoop, in een touw, die als een Schild dient om het doorschieten van het touw tegen te gaan.

Schildpad, z. n. v. of Schootbos. — Plat blok, langer dan de gewone, en voorzien met een yzeren hoekstrop, ten einde er een touw in te doen keeren. De strop kan met een scharnier geöpend en gesloten worden.

Schinkel, z. n. m. of Schenkel. Zie Draairing. — Kort en dik touw om een mastkop en waarvan de enden op het want hangen. S— van het sloeptakel. S— van een bras, brasS—. S—s voor de onderlijzeilsvallen. RiftalieS—. PoortS—. (Touw waarvan de beide enden door ’t scheepsboord heenloopen en vast gemaakt zijn aan de ringen van de geschutpoortluiken, welke daarmede kunnen worden opengehaald en opengehouden).

Schinkelhaken, z. n. v. mv. — Strop of leng, met een Haak aan ieder end voorzien en dienende om vaten mede op te hijschen.

Schip, z. n. o. — Algemeene benaming van alle groote vaartuigen, die in zee gaan. OorlogS—. LinieS— (die ten oorloge uitgerust zijn). AmiraalS— (dat de Amiraalvlag voert). VlaggeS— (dat een kommandant aan boord heeft.) S— van den eersten rang (dat 120 stukken voert.) S— van den tweeden rang (van 100 stukken.) S— van den derden rang (van 90 stukken.) S— van den vierden rang (van 80 stukken.) VrachtS—, BeurtS—, VeerS—, StoomS— enz. S— dat in lading ligt. S— dat voor anker, dat op de reede ligt. S— dat onder zeil is. Opgelegd S—. Gehavend, ontredderd S—. Gerazeerd S— (linieschip, waarvan het bovenste is afgezaagd.) Blank S—, (dat schoon gespoeld is.) Het S— Argo, Pallas. De zee maakte schoon S— (spoelde alles van het dek af.) Het gaat over S— en goed. (De schade raakt niet alleen de reeders, maar ook de eigenaars der ingeladen goederen.) Vrij S— vrij goed.

Spreekwijze: Dure Schepen blijven aan wal. (Juffers, die haar waar te veel op prijs houden, komen niet aan den man).

Hy reedt mede aan dat S— (hy is mede in de zaak betrokken).

Het is een diepgaand S— (hy heeft veel noodig om zijn uitgaven te dekken).

Groot S— groot Water (hoe meer uitgaven men doet, hoe meer men noodig heeft).

Het S— aan de zee overgeven (iemand aan zijn lot overlaten, de handen van hem aftrekken).

Het is een S— daar men de hand aan moet houden (het is iemand, dien men niet veronachtzamen moet).

Het is tusschen Kaai en S— gevallen (het is weggeraakt).

Het S— moet op de helling. Zie Helling.

Een S— op strand, een baken in zee. Zie Baken.

Daar komen zoo groote Schepen aan als er afvaren (er zal zich nog wel een gelegenheid opdoen—meestal tot vertroosting aangewend, als een huwelijk afraakt).

Oude Schepen blijven aan land (oude vrijsters vinden geen man).

Schoon S— maken (zijn maag van het overtollige ontlasten).

Klein S—, klein zeil (kleine huishouding, kleine zorgen).

Het kan beter van een S— dan van een schuit (rijken kunnen het beter missen dan behoeftigen).

Het S— dragende houden (zich in denzelfde staat houden).

Zie verder Scheep, Scheepsch, Scheepjen, Zeeschip, enz.

Schipbreuk, z. n. v. — Verlies van een Schip dat strandt of vergaat. Het woord wordt zelden anders gebezigd dan als onderwerp van het w. w. lijden of ondergaan. Zy hebben op een bank S— geleden. De bepalingen van hetgeen by S— in acht genomen moet worden zijn te vinden in het Wetb. van Kooph. Boek II, Tit. VII, Art. 545–568.

Spreekwijze: S— lijden. (Missen, of verliezen wat men beöogd of gewenscht had). Zoo: S— lijden in zijn verwachting.—Zijn uitzichten leden S— op den tegenzin des mans, van wien de vervulling daarvan afhing.

Schipbrug, z. n. v. — Brug, over een rivier, uit nevens elkander liggende platboomsschuiten met planken belegd samengesteld.

Schipper, z. n. v. — Gezachvoerder op een koopvaardy- of ander schip, dat niet ten oorloge is uitgerust. Ook aan hem, die een schuit voert, wordt de naam van S— toegekend. BeurtS—, VeerS—, TurfS—, S— op een trekschuit. Aan boord van een oorlogschip, is de S—, de hoogste dekofficier, belast met het bestier van alle scheepswerk, en het beheer der scheepsbehoeften. Zie Ouwe (de). De rechten en verplichtingen van den S— zijn aangewezen in het Wetb. van Kooph. Boek I, Tit. V., Afd. III, Art. 91–98, en Boek II, Tit. III, IV Art. 341–452 en in Art. 8, 9, 10, 12, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 37, 38, 54, 55, 59, 60, 61, 62, 69, 153, 205, 209, 210, 211, 212, 221 en 231 der Alg. Wet van 26 Aug. 1802.

Spreekwijze: Hy is S— te voet geraakt (hy is afgezet, van zijn bediening ontslagen).

Hy is S— en stuurman tevens. (Hy neemt de besluiten en voert ze uit. Zoo zegt Hooft van Prins Willem I “dat Godt hem wijsheid en wakkerheid verleende, om als Schipper en stuurman tevens, in d’ uiterste raet, zoowel heilsame order te geven, als gedurighlijck aen ’t roer te staen.”)

S—s pozen niet wanneer zy onder zeil zijn. (Knappe lieden laten een zaak niet varen die zy begonnen hebben.)

Schipperen, b. w. — Uitvoeren, verrichten: alleen gebruikelijk in de

Spreekwijzen: Iets S— (iets klaren, beredderen.)

Ik zal dat wel S— (wel zorgen, dat de zaak te recht kome).

Schippersboek, z. n. o. — Inventaris van aan boord zijnde scheepsbehoeften.

Schippershut, z. n. v. — Hut op de koebrug, tot logies voor den Schipper.

Schoen, z. n. m. — Zie Smeerhouten.

Schoener, z. n. m. — Zie Schooner.

Schoffels, z. n. m. mv. (veroud.) — Golven, baren, als over elkander Schoffelende of schuivende.

Schoft, z. n. v. — Werktijd. Hoeveel S— heeft dat werk geduurd?

Schok, z. n. o. — Een twintig- of zestig tal. Een S— bloks. Een S— klaphout.

Schokken, o. w. — Stooten, aanstooten. De ra Schokt tegen den mast.

Schol, z. n. m. — Zekere zeevisch.

Spreekwijze: Hy droomt van S— en hy eet platvisch (hy stelt zich vrij wat voor; maar het komt sober uit.)

“Wat breeder dingen zijn dat?” vroeg Jan Oom, en hy zag drie S—len in een schotel liggen (ziet op de dwaze verwondering, die sommigen over de meest gewone zaken aan den dag leggen).

Schol, z. n. v. — ’t Zelfde als Schor, maar meer bepaaldelijk voor ijsklomp genomen.

Scholen, o. w. — Zich in groote menigte verzamelen: wordt van visschen gezegd. De haringen S— omtrent die kust.

Scholken, o.w. (veroud.) — Hol gaan. De baren beginnen te S— (onstuimig te worden).

Schommel, z. n. m. of Wipper. — Hangend touw, waar een matroos in zit of hangt als hy aan ’t werk is.

Schommelen, o. w. — Heen en weder slingeren. Het S— van een schip.

Schoof, z. n. v. — 1^o. Verzameling van al de deelen, waaruit een sloep is samengesteld, en welke men somtijds in een schip brengt, om ze, wanneer het noodig is, weder in elkander te zetten.

2^o. Duigen tot vaatwerk.

School, z. n. v. — Verzameling. Een S— visschen. De haringen zwemmen by S—en.

Schoon, b. n. — Fraai, rein, helder. Van de zee gezegd, beduidt het: zonder klippen. De zeestraat is vrij breed en volmaakt S—.

Spreekwijze: S— schip maken. Zie Schip.

Schooner, z. n. m. — Klein tweemastvaartuig. KoopvaardyS—, OorlogsS—; S—brik (brik van zes tot acht stukken).

Schoor, z. n. m. — Stijl, stut: meer bepaaldelijk stuk houts, dienende 1^o. tot ondersteuning of stut van een schip, dat in aanbouw is of hersteld wordt.

2^o. Tot vorming van kruisverbanden.

Schooren, b. w. — Stutten, onderschragen.

Schoot, z. n. m. — Touw, aan den benedenhoek van ieder zeil vastgemaakt en dienende om het te spannen. De S—en zijn van elkander onderscheiden door de namen der zeilen, waar zy aan vast zitten. Groote S— (van het grootzeil.) Bezaan-, marszeil-, bramzeil-, kluiverS—. Aangehaalde S— (die zoo strak mogelijk staat.) Tusschen twee S—en zeilen (voor de wind zeilen.) Op de S— halen, de S—en voorhalen (ze stijf halen.) Den S— geheel op zijn gat aanhalen (dien geheel toehalen.) Zie Ruimschoots.

Spreekwijze: Met vaste S— in zeilen (volharden in vooruitstreving). De S— in tijds los gooien (zich tijdig voor gevaar hoeden). Hy is S— gegaan (hy is weggeloopen).

Schootblok, z. n. o. — Het Blok van den Schoot.

Schoothoorn, z. n. m. — Onderste hoek van een zeil, waar de Schoot aan vast zit.

Schootknechten, z. n. m. mv. — Het hout, waar de Schoten aan verbonden worden.

Schor, z. n. v. — Droogte, zandbank, buitendijks gelegen strand.

Schorten, b. w. — Ophouden, in elkander sluiten. Dat schip is wel Geschort (het zit van achteren goed in een).

Schot, z. n. o. of Beschot. — Planken afsluiting in een schip, waardoor de bestaande ruimte wordt afgedeeld. Los S—, loos S— (dat weggenomen kan worden.) Vast S— (dat niet te bewegen is). Men begint de S—en van dat schip te zetten.

Spreekwijze: Ik zal daar wel een S—jen voor zetten (ik zal dat wel beletten).

Schot, z. n. o. — Voortgang. S— geven (bot geven, laten schieten).

Schot, z. n. o. — De daad van schieten, de ontploffing, de lading, en het gevolg van het schieten. Daar valt een S— (daar wordt geschoten). Het eerste S— trof den mast van het vyandelijk schip. Hy kreeg het geheele schot in zijn borst. Hy is aan dat S— bezweken. Zie voorts DagS—, AvondS—, NachtS—, SaluutS—, SeinS—, NoodS—.

Schot, z. n. m. — Voortgang. Wy raakten door dien S— vrij van het havenhoofd.

Spreekwijze: Er is geen S— in ’t werk (het gaat niet vooruit).

Schotbout, z. n. v. — Gekromd yzeren werktuig, dienende om planken te buigen en te voegen. Een plank door middel van S—n aanbrengen.

Schots, z. n. v. — Drijvende ijsklomp.

Schotsch, bw. — Scheef, verkeerd.

En hoe het S— of scheef moog gaan,

zegt Bild. ergends.

Schotspijker, z. n. m. — Soort van Spijker met een ronden kop, 00,54 el lang.

Spreekwijze: Er een handvol S—s onder smijten (beuzelingen in ’t gesprek mengen.)

Schout by nacht, z. n. m. — Hoofdofficier by de Marine, in rang volgende op den Vice-Amiraal. Schout komt van schouwen, toezien, in ’t oog houden, en zoo was de S— oudtijds de bevelhebber, wiens plicht het was, by nacht toe te zien;—gelijk de Vlootvoogd zulks by dag deed. De S—b—N— beveelt de voorhoede en geleidt de vloot in de opgegeven koers. Hy voert by nacht een lantaarnlicht onder de kruismars. Het oude scheepsrijmpjen zegt, van den S—b—N— sprekende:

Om by nacht goed vloot te houen.

Moet ge ’t licht vooruit beschouwen.

De naam van S—b—N— werd vroeger schertsender wijze ook wel aan vroedvrouwen gegeven.

Schout by nachtschip, z. n. o. — Schip, dat den Schout by Nacht aan boord heeft. Hy diende op het S—.

Schout by nachtsvlag, z. n. v. — Wordt aan de kruissteng gevoerd.

Schouw, z. n. v. — Bak, hengst, pont of praam. Eigenlijk open bak, die over ’t water geschouwd, d. i. “getrokken” wordt. Haagsche S— (benaming eener plaats aan den Rijn, waar vroeger een overhaal of S— was). Later gebezigd voor allerlei kleine open schuiten. ModderS—, MistS—, MolenS—.

Schraag, z. n. v. — Stut, steun.

Schraal, b. n. — Sober, weinig bevorderlijk, en van daar: ongunstig, bar, guur. De wind was maar S— (was niet zeer gunstig). ’t Is S— weer (’t is bar, guur weer).

Schraapyzer, z. n. o. — Zie Schraper.

Schragen, b. w. — Stutten, steunen.

Schralen, o. w. — Inkrimpen: wordt de wind gezegd te doen, als hy minder gunstig begint te waaien ter bevordering van den koers van het vaartuig. De wind begon merkelijk te S—.

Schrapen, b. w. of Schrappen. — Afkrabben: met een krabber of Schraper schoon maken.

Spreekwijze: Alles naar zich toe S— (alles tot zich halen, zonder op de middelen te letten).

Schraper, z. n. m. — Schrapper of schraapyzer, krabber. Klein driehoekig, dun en overal scherp yzer, waarmede het pik van de schepen wordt afgehaald.

Schrappen, b. w. — Zie Schrapen.

Schrapper, z. n. m. — Zie Schraper.

Schrikken, b. w. — Byvieren, een gespannen touw voorzichtig vieren. De kabelaring S— (haar ophouden, ten einde die los te krijgen wanneer een bocht daarvan om het spil onder de andere bocht is vastgemaakt). Vier een el of wat by! S—! steek een el of vier! S—! laat gaan en stop! (kommandoos).

Schrikrollen, z. n. v. mv. — Rollen, in de klampen van den kaapstander geplaatst.

Schrobben, b. w. — Van vuiligheid bevrijden. Een schip S— (de buitenkant ontlasten van het vuil, dat er is aangegroeid).

Schrobber, z. n. m. — Werktuig, waarmede geschrobd wordt.

Schrobnet, z. n. o. — Soort van vischnet, waarmede de zee als geschrobd wordt.

Schrobtijd, z. n. m. — De tijd van February tot September, wanneer de tarbot en schol gevangen wordt, waartoe men zich van Schrobnetten bediende. Zie Overloopen.

Schrobvisschery, z. n. v. of Korde-Visschery. — Visschery, die met Schrobnetten geschiedt, en uithoofde zy het voortteelen van den visch belemmert, by herhaalde plakkaten verboden is.

Schrobzaag, z. n. m. — Soort van handzaag met een recht handvatsel, by de scheepstimmerlieden en kuipers in gebruik om ronden te zagen.

Schroef, z. n. m. — Houten of metalen staafjen, spiraalswijze gesleufd en dienende om in een op gelijke wijze gesleufd gat of moer te worden ingelaten.

Schroefbouten, z. n. v. mv. — Bouten, aan het vooreind met een schroefdraad voorzien, waarop een moer geschroefd wordt.

Schrooien, b. w. — Slieren, ergends over heen halen. Weinig meer gebezigd dan in

Schrooitouw, z. n. o. — Touw, gebezigd om een vat of ander cylindrisch gevormd lichaam over een helling te doen rollen.

Schroot, z. n. o. — Allerlei brokken oud yzer, dat in blikken bussen in ’t kanon geladen wordt. Met S— laden.

Schrijver, z. n. m. — Beämbte aan boord, die met het houden der registers, enz. belast is.

Schuifblinde, z. n. o. — Byzonder soort van zeil, dat op den kluiffok gezet en binnen het vaartuig geborgen wordt.

Schuifknoop, z. n. m. — Zie Slipsteek.

Schuim, z. n. o. — Zie Zeeschuim. By de dichters ook wel voor de zee zelve genomen.

Schuimen, z. n. o. — Schuim opwerpen. De zee is hevig aan ’t S—.

Schuinsch, b. n. — ’t Zelfde als Dwarsch. Zie ald. S—e linie: (wanneer ieder schip van een eskader gelijk met de loefbil van het voorschip zeilt).

Schuit, z. n. v. — Algemeene benaming van alle kleine vaartuigen. Zie BunS—, VischS—, TrekS—, enz. Een open S—. Een lekke S. De Leydsche S— (de veerS—, die op Leyden vaart).

Spreekwijze: Het kan beter van een Schip dan van een S—. Zie Schip.

Ga uit mijn S— gy bederft de vracht (verlaat mijn gezelschap; want gy bederft mijn genoegen, of mijn voordeel).

Ontzeg geen vracht, eer de S— vol is (sla geen voordeelige kansen af, zoo lang gy niet van uw fortuin verzekerd zijt).

De S— lek varen. Zie Kooi.

Als de bruid is in de S— dan zijn de mooie praatjes uit (als de bruid getrouwd [in de huwelijksS—] is, dan houden de komplimenten op: of, overdrachtelijk: als men eens zijn zin heeft verkregen, steurt men zich aan geen beloften meer).

Van de boot komt men in de S—. Zie Boot.

Hy komt in mijn S— (hy wordt mijn meening, mijn stelsel toegedaan).

Geen S— zoo dicht, of er komt wel een lek in (het is moeilijk een geheim te bewaren).

Schuitevoerder, z. n. m. — Schipper, bestuurder van een Schuit.

Schuitjen, z. n. o. — Kleine Schuit.

Spreekwijze: Wy zijn in het S— en moeten meêvaren (wy hebben de zaak eens begonnen, en kunnen nu niet terug).

Hy vaart met my in eene S— (hy is met my van ’t zelfde gevoelen).

Hy houdt zich of hy gek was en laat zijn S— vol loopen (hy slaat als zonder erg den drank naar binnen).

Schuiven, o. w. — Als met moeite over iets heen gaan. Met het schip over den grond S—.

Schulpen, z. n. v. mv. of Schelpen. — Schaaldieren, die zich aan de buitenhuid der schepen vasthechten.

Spreekwijze: De S— wassen op zijn neus (hy heeft lang ter zee gevaren).

Schulpzaag, z. n. v. — Soort van Zaag, dienende om balken in ’t lang te zagen.

Schuren, b. w. — Wordt het stroomend water gezegd den oever te doen, als het daar met kracht langs gedreven wordt.

D’Eufrates zeker, schoon hy sneller voort komt breken

Uit Nisus bergspelonk en schuurt de vruchtbre streken

Van ’t rijke Armenië.

Antonides, IJstroom.

Schuring, z. n. v. — De daad, of de uitwerking van het Schuren.

De vogelwijk, de schrik der schelmen, recht in d’ oogen

Der stad gelegen, heeft op ’t water meê vermogen,

Dat hier in naauwer kreek geschoten en geparst,

Met grooter schuuring weêr in ruimen boezem barst.

Antonides, IJstroom.

Schut, z. n. o. — voor Geschut. Zoo zingt Huyghens:

Kijck, de takels en de touwen

En de vlaggen en het Schutt

Staan en pruylen in den rouwen.

Schutschepen, z. n. o. mv. — Schepen, die Geschut waren (veroud.). Wy vinden die gesteld tegen over “ongemonteerde” in de “ordonnantie der Staten van Holland en Westfriesland, dienende tot versekering van de schepen uyt dese landen de d^o 6 Maart 1602?”

Schutsluis, z. n. v. — Sluis, waardoor het water Geschut wordt.

Schutten, b. w. — Afweeren, stuiten: het water beletten verder te gaan.

Spreekwijze: Dat Schut ik (dat zal ik tegenhouden, zoo lang ik kan).

Dutten; sprak mooi Heintje, dutten!

Stilte maats, een poosje min.

Dutten! neen, dat moet ik schutten,

Bin ik anders die ik bin.

Huyghens.

Schijf, z. n. v. of Blokschijf. — Houten of yzeren ronde en cylindrische plaat, met een sleuf in haar omtrek, dienende om er een touw in te bergen, wanneer zy binnen een blok vast zit of los draait om een spil, die door haar middelpunt loopt. Pokhouten S—, metalen S—, gegoten yzeren S—.

Spreekwijze: Het loopt over veel Schijven (het is onverschillig wat het kost, dewijl zoo velen er aan betalen:—om dat een touw, dat door veel bloks, en dus over vele Schijven loopt, gemakkelijker te hanteeren is.

Zijn gat gaat op Schijven (hy leeft als een heertjen).

Het S—jen is in ’t blokjen (de zaak is in orde).

Sein, z. n. o. — Teeken, dat in zee of van de kusten gegeven wordt, om bevelen te geven of waarschuwingen te doen of te beäntwoorden. De S—en worden gedaan, ’t zij met enkele, ’t zij met boven elkander geplaatste vlaggen, ’t zij met lantarens, vuurpijlen, schoten, of zelfs met zeilen op een byzondere wijze gesteld. DagS—en (die met vlaggen, wimpels, enz. gedaan worden.) NachtS—en (die met lantarens, vuren, enz. gedaan worden.) MistS—en (die met het lossen van geschut, klokgelui enz. gedaan worden.) Een S— geven, dat men in nood is. Zie NoodS—, S—toren.

Seinboek, z. n. o. — Register, waarin alle dag- en nachtSeinen staan opgeteekend.

Seinen, o. en b. w. — Seinen doen, teekens geven. Een kust, een klip S— (door teekens te kennen geven, dat men die heeft ontdekt). Onze voorzeilers Seinden den vyand des morgens ten acht ure.

Seinschip, z. n. o. (veroud.) — Adviesjacht, snelzeilend vaartuig, dat teekens of lasten overbrengt.

Seinschot, z. n. o. — Schot, dat tot Sein dient.

Seintoren, z. n. m. — De torens zijn ook meermalen gebruikt, om daarvan Seinen te geven. Zoo lezen wy o. a. in de Resol. van HEd. Gr. Mog. in d^o 3 Aug. 1673: “Wanneer eenighe vyandlijcke scheepen voor de wal gesien werden, zal van den toren worden geseint, by nacht met een vuur, by dagh met een mande; ende by dagh soowel als by nacht, vier quartier uurs aan den anderen, een schot geschoten worden enz.”

Seinvlag, z. n. v. — Vlag, waarmede Sein gedaan wordt.

Seinwachter, z. n. m. — Wachter hoedanige er, van afstand tot afstand op de kusten geplaatst, van de hoogten uitzien wat in zee voorvalt en daarvan bericht geven.

Seizen, b. w. — Aangrijpen, vatten ’t Eng. to seize, ’t Fr. saisir. Meer bepaald ’t vast maken van touwen. De kabelaring S— (die door Seizings by de muizingen aan het ankertouw vastmaken).

Seizing, z. n. v. — Min of meer breede, platte, met een punt uitloopende streng, dienende om eenig voorwerp te Seizen of te vatten. RifS—s, (die dienen om de plooien van een gegrid zeil op de ra te bevestigen. KabelaringS—s (die overal van gelijke dikte zijn en dienen om een ankertouw samen te houden). S—s aanbrengen, aanleggen (er de kabels mede omwinden).

Sent, z. n. v. of Lijst. — Gording, tijdelijk dienende op het geraamte van een schip in aanbouw, om de spanten op hun plaats te houden. S—en van den aanbouw (algemeene benaming van al die S—en, wier bestemming het is, den omtrek der aanvullingsspanten aan te wijzen en de zeegt zoo van het barghout als van de beplanking, ’t zij der kiel, ’t zij van het bovenschip, te bepalen—en die weggenomen worden naar mate de beplanking vordert.) S—en aan boord, SpanS—en:—S—en op de mal, malS—en. KimS—, SnijS— (die, door de uitersten der vrangen loopt). VlakS—, vloerS— (tusschen de kims- en de kiel geplaatst). ScheerS—. S— der grootste wijdte (die zich op de grootste wijdte van het schip aansluit) 2e, 3e, 4e S— (die tusschen de scheer- en kimS— geplaatst zijn). S—en van het levend gedeelte, verschansingS—en, bovenS—en (die dat gedeelte van een schip omlijsten, ’t welk nimmer onder water komt). TopS— (de bovenste dier S—en). S— van de gilling, (zie Rahout). Bovenste S—, S— van het potdeksel. VertuiningS—en, S—en van den bak, van het half dek en de kampanje.—TusschenS—en. Vlakke S—, S— van enkele kromming. S—en scheren, omscheren, vastmaken, aanspijkeren.

Serving, z. n. v. — Bekleeding, van strengen gevlochten. ’t Woord is van ’t Eng. to serve, bewaren.

Sim, z. n. v. — Touw, snoer:—ook de top van de kurk, die boven den hoek van een hengelsnoer op het water drijft.

Spreekwijze: Iemand onder de S— hebben: (hem in zijn macht, in zijn bedwang houden).

Simplankjen, z. n. o. — Plankjen, dat tot klos dient en waar men garen om heen wint om netten te breien.

Sisser, v. n. m. — Zie Monnik.

Sjampan, z. n. v. — Klein Sineesch roeivaartuig met een zeil.

Sjappen, b. w. — Merken, teekenen, b. v. te vellen hout.

Sjorren, b. w. — Met trossen of lijnen vastbinden.

Spreekwijze: Ergends mee Gesjord zetten (ergends aan vast zijn, op een lastige wijze ergends toe verbonden zijn).

Sjorring, z. n. v. — Band, vastnajing: daad, of gevolg van het binden, samentrekking van twee kabels door middel van een dunner touw. Gewone S— van het geschut. S— van het geschut op dubbele talies.—S— der stukken met koptouwen en krabbers.—S— langs boord.—S— met de keerbroeking of looze broeking, S— der karronaden, S— der hangmatten.

Sjort. — (komm.) t. w., als er vastgemaakt is en men alles een tijd lang stijf moet houden.

Sjortouw, z. n. o. — Touw, tot Sjorren gebezigd.

Sjouw, z. n. m. — Ruk, Rol. Vlag in S-. Zie Vlag.

Spreekwijze: Aan de S— zijn (aan de rol zijn, zwieren).

Sjouwen, o. en b. w. — Rukken, trekken, zwaar werk doen. Wy moeten dat pak hier heen S—. Er viel wat aan te S—.

Sjouwer, sjouwerman, z. n. m. — Man, die voor weinig loon, allerlei werk doet. S—s. (Manschappen, die men in daggeld, by ’t optuigen, laden of ontladen aan boord neemt, en die niet tot de equipaadje behooren.)

Spreekwijze: ’t Is een S— (’t is een sukkel: ook: ’t is een liederlijke vent).

Skoridor, z. n. m. — Italiaansch vaartuigjen, dat maar een mast en een zeer groot zeil voert.

Slaags, bw. — 1^o. Aan ’t vechten. Zy raakten S— op de hoogte van Kamperduin (zy kwamen in ’t gevecht voor Kamperduin).

2^o. Klaar, zeilreê. Door de naauwte van het vaarwater kan men te dier plaatse by westelijke winden niet S— geraken.

Slaak, z. n. o. — 1^o. Stroom, kil. De slag op het S—.

2^o. Plaats, waar de zee by onstuimig weer stil en effen is.

Slaan, b. w. — 1^o. Slag leveren, verslaan. Den vyand op de vlucht S—. Die Amiraal heeft zich laten S—.

2^o. Roeren, aanraken. De zeilen S— tegen de mast. Het water Slaat tegen den voorsteven. De trom S— (de trom roeren, trommelen.) Allarm S— (door een herhaald geroffel ’t volk te wapen roepen.) Appèl S— (de manschappen doen opkomen.) De veldmarsch, de generale marsch, de stormmarsch S—. De reveille S—.

3^o. Omleggen, vastmaken. Een touw om een hout S—.

4^o. Vervaardigen. Touw S— (touw maken).

5^o. Geluid geven. De klok Slaat.

Spreekwijzen: Zijn tong Slaat dubbel, of Slaat yzer (men kan aan zijn praat wel hooren, dat hy beschonken is).

Hy heeft de klok hooren S—, (hy heeft er iets van vernomen).

Slabber, z. n. m. (veroud.) — Buisjen.

Slabbing, z. n. v. of Woeling. — Bewindsel der kabels in de kluizen.

Slag, z. n. m. — 1^o. Stoot, schok. De S— van het water (het slaan van het water tegen ’t schip of eenig ander voorwerp). Een S— aan bakboord doen (aan bakboord op roeien).

2^o. Strijd, gevecht. Zy zijn aan den S— geweest. Zie Zeeslag.

3^o. Touwbelegging. Ronde S— (wanneer men een touw om het een of ander heenslaat, zonder het verder vast te maken). Beting S—, S— om de beting (wanneer men een ankertouw om de beting slaat, ten einde het schip met het anker te verbinden). S— in het touw (wanneer twee ankertouwen in elkander verward raken).

Spreekwijze: Ergends een S— in slaan (er naar raden).

Ergends S— van hebben (iets met handigheid doen, ergends bekwaam toe zijn).

4^o. of Gang. Korte, lange S—en doen. Een S— voortzetten. Zie Gang.

Slagbed, z. n. o. — Bedding, gelegd of geslagen voor een schip, dat af zal loopen.

De scheepsboukonstenaer helpt dus het oorlogsvlot

Eerst aen ’t bewegen, viert weerzijts het slagbed bot.

Antonides. IJstroom.

Slagboog, z. n. m. of Slag, gang. — Een goeden S— doen (by ’t laveeren.)

Slagvaardig, b. n. — Gereed tot het gevecht.

Slagverband, z. n. m. — Plaats op de Koebrug, waar de gekwetsten worden verbonden.

Slagwater, z. n. o. — Zogwater, opborreling.

Slagwind, z. n. m. — Schrale, onbestendige wind.

Slagzij, z. n. v. — De zwakke zijde van een schip: de zijde, waar het zonder bepaalde aanleiding, naar overhelt. Dat schip heeft een S—, dat schip loopt scheef.

Slaken, b. w. — Losmaken, lossen. De zeilen S—. Het geschut S— (veroud.).

Slang, z. n. v. — 1^o. Soort van geschut.

2^o. Zeildoeksche of lederen buis tot waterleiding voor de pomp, den brandspuit, enz.

Slap, b. n. — Wordt een schip genoemd als het niet luistert naar den wind,—een touw, als het niet gespannen is,—en een wind, die zwak is. Dit schip is S— op zijn roer (is lafwindig.) Dat touw hangt S— (los.) De wind is S— (waait niet door).

Slapers, z. n. m. — Stukken hout, die met hun lengte min of meer langsscheeps en in de voor- en achtervoegen tegen de binnenoppervlakte der inhouten geplaatst worden. By het stampen, doen zy de dienst van bogen, door de indrukken der achterbogen tegen te gaan. Men kan aan elke zijde des stevens twee, drie of meer S— plaatsen, die aan de deelen, waarop zy liggen, worden vastgebout. Ook de stutten van de beting, en die van ’t braadspil worden S— genoemd. Oorspronklijk is Slaper de eigenaardige benaming van hetgeen alleen in tijd van nood dient en behulp kan verleenen. Zoo wordt een binnendijk een S— genoemd; om dat hy, zoo lang de buitendijken de zee af keeren, van geen dienst is en eerst dan van nut is, of als ’t ware wakker wordt, wanneer het water door de buitendijken heen gedrongen is.

Slapping, z. n. v. — Oud touwwerk, dienende tot bekleeding van kabels.

Slavenhaler, z. n. m. — Schip, dat ingericht en bestemd is om Slaven van de Westkust van Afrika af te Halen en naar de Slavenmarkten te vervoeren.

Slecht, b. n. — Glad, effen, waarvan Slechten, S— water (effen water).

Slechten, o. w. — Vlak, effen worden. De zee wordt gezegd te S—, wanneer zy valt en de windstreek volgt.

Slechten, b. w. — Effenen, gladmaken. Een plaat S—. Den ballast S— (dien gelijk pakken).

Slechtjen, z. n. o. — Tusschenpozing tusschen zee en wind. Wy zullen van het S— gebruik maken.

Slede, z. n. v. — Werktuig, waarmede of waarvan iets gesleept wordt. KaronnadeS—, S— waarop een schip afloopt. Zie Bedding.

Sleepboot, z. n. v. of stoomsleeper. — Stoomboot, tot het in- of uitboegseeren van vaartuigen dienende.

Sleepen, b. w. — Trekken, op ’t sleeptouw nemen. Die schepen konden niet verder komen. Zy moesten zich laten S—.

Sleeper, z. n. m. — Benaming, die aan de waterschepen en aan de schippers daarvan gegeven plach te worden, omdat zy doorgaands elkander voortsleepten.

Sleephelling. Helling, waar de schepen worden opgesleept tot herstelling.

Sleeptouw, z. n. o. — Touw, waarmede Gesleept wordt. Een vaartuig op het S— hebben (het aan een kabel voorttrekken).

Spreekwijze: Iemand op ’t S— hebben (met zich mede voeren).

De zaken op ’t S— houden (ze slepende houden, ze onafgedaan laten).

Sleeptros, z. n. m. — Sleeptouw, boegseertouw. Wy vierden een end met een boei af om den S— aan onzen prijs te geven.

Sleetsch, b. n. — Wat versleten of wrak is. Dat touw is half-S—.

Slemphout, z. n. o. — Opstapeling van hout, aan den voor- en achtersteven, dienende tot vulling der hoeken, door kiel en steven gevormd, en tot verband van beiden. VoorS—. AchterS—.

Sleng, z. n. v. — Koromandelsch vaartuig.

Sleuf, z. n. v. — Smalle gootswijze loopende inkeeping. S— van het roer, S— van de hieling van een steng.

Steutelstuk, z. n. o. — Wigvormig aanvullingsstuk, dat met kracht tusschen de vrangen der verschillende spanten zoo in ’t midden als aan de uiteinden wordt ingedreven, om ze op vereischten afstand te houden. S—ken op de vergaring der vrang. Kalven, S—ken van de kiel (veroud.). De S—ken vormen ook een deel van sommige kruisverbanden.

Sleutel van het tuig, z. n. m. — Naam, die zeer eigenaardig aan den boegspriet gegeven wordt.

Slib, z. n. v. — Kroos, modder.

Spreekwijze: S— vangen: (niets vangen, zijn oogmerk niet beschieten, een verkeerde uitkomst hebben).

En krijge we dun slip

En wroete leegh naar huys, dat moete we verdrage.

Huyghens, Hofwijck.

Slieren, o. w. — Doorslieren, wegglijden, doorglijden. Het touw Sliert door de seizings.

Sliersteek, z. n. m. — Zie Slipsteek.

Slimmering, z. n. v. — Bederf of vermindering van koopwaren.

Slingeren, o. w. — Zich beurtelings over bak- en stuurboord bewegen, ten gevolge der persing van de golven tegen het scheepsboord.

En recht gelijk een schip op ’t water, door ’t vergissen

Des stuurmans, heen en weer geslingerd wordt.

Vondel, Faëton.

Slingeren, b. w. — Smijten, slaan. Het schip werd door de golven tegen de rots Geslingerd.

Slingerpardoen, z. n. v. — Zie Pardoen.

Slingerslag, z. n. m. — Wijze om een touw of looper om den mast of om een kruishout zoodanig vast te houden, dat men het door een Slinger los kan gooien.

Slippen, o. w. — Wegglijden, doorglijden. Zy lieten het touw S—. Zy lieten het uit het kluisgat wegglijden: ’t geen gebeurt, wanneer men, een goed heenkomen zoekende, geen tijd heeft om het anker te winden en liever het touw laat S— om los te komen.

Spreekwijze: Iets laten S— (iets opgeven, er van afkomen).

Slipper, z. n. m. — Gebezigd in de uitdrukking een S— maken (laten slippen).

Spreekwijze: Hy maakt een S— (hy maakt zich ongemerkt uit de voeten).

Slipsteek, z. n. m. — Sliersteek, Schuifknoop: Soort van open strik, gebezigd om een voorwerp onder water te vatten. Met een S— naar het anker visschen.

Sloep, z. n. v. — 1^o. Oorlogsvaartuig met schoenertuig. 2^o. Roeivaartuig, dat aan boord gehouden wordt, ter dienste van het schip op zee of op de reede. Groote S—, WeikS—. De S— in orde brengen. De S— strijken (haar te water laten). De S— aan boord halen. Een Groenlandsche S—. Sloep uit! (komm. om die uit te zetten). S— in! (om ze binnen te halen).

Sloeproeier, z. n. m. — Matroos, die by de bemanning eener Sloep behoort.

Sloeren, b. w. — Meten.

Spreekwijze: Het moet zoo wat heen S— (het moet zoo maar wat gaan).

Slof, z. n. v — Stuk onder tegen de klit van ’t roer aangebracht.

Slofstukken, z. n. o. mv. — Rechthoekige eikenhouten stukken plank, die somtijds onder de wielen der rolpaarden worden ingelaten, om te voorkomen dat by slijting het geheele dek vernieuwd moest worden.

Slooien, o. w. — Zijdelings van het schip afwijken.

Slooiknieën, z. n. v. mv. — Lange hoekige en gekromde stukken hout, dienende om het galjoen aan den voorsteven te verbinden, en aan de scheg het Slooien te beletten.

Sloot, z. n. v. — Watertjen, dat het eene land van het andere scheidt en dus afsluit.

Spreekwijze: Iemand van den wal in de S— helpen (hem geheel verkeerden raad geven).

Sloopen, b. w. — Uit elkander nemen, van stuk tot stuk losmaken. Een schip S— (het afbreken).

Slotgang, z. n. m. — Zie Scheerstok.

Slotgat, z. n. o. — Opening in de hieling van den steng, waar het Slothout doorgaat.

Slothout, z. n. o. — Vierkante yzeren bout, die door het lichaam van een steng gaat om deze op de langzalings staande te houden. Een steng wordt gezegd, het S— in te hebben voor: zijn hoogte te hebben, te staan. De naam van S— wordt schimpenderwijze aan de soldaten gegeven, om dat deze niet langs de pattings, maar door de zwierlings (ook “’t soldaten-gat” genoemd) in de mars klimmen.

Sluiken, o. w. — De belastingen ontduiken.

Sluiker, z. n. m. of Smokkelaar. — Die verboden waren invoert of op andere wijze de belastingen ontduikt.

Sluikery, z. n. v. of Smokkelhandel. — Handel in verboden goederen, of verboden handel.

Sluiper, z. n. m. — Soort van spijker.

Sluiphaven, z. n. v. — Door rotsen en geboomte bedekte Haven, waar zeeroovers of sluikers zich bergen. Wy verbrandden eenige rooversprauwen, die wy in een S— ontdekten.

Sluis, z. n. v. — Sluiting, ophouding van het water. Een steenen S—, de S— openen. De schepen liggen voor de S—.

Sluitbout, z. n. m. — Bout, dienende om iets af-, in- of vast te sluiten.

Sluiten, b. w. — 1^o. Met een slot verzekeren, ook eenvoudig: dicht maken. De geschutspoorten S—. Het luik S—. De haven S—.

2^o. Besluiten, beëindigen. De laatste plank, rib of balk, ergends invoegen.

Sluiten, o. w. — Zich met iets vereenigen. Die houten S— in elkaâr: de planken doen S—. Dat luik wil niet S— (de kanten vereenigen zich niet met de randen om de opening).

Spreekwijze: Dat Sluit als een tang op een varken (dat sluit niet).

Sluithout, z. n. v. — Knie, geplaatst in den hoek, gevormd door het achterslemphout en den achtersteven.

Sluitplank, z. n. v. — Plank, waarmede de laatste opening gedicht wordt.

Sluitstuk, z. n. o. — Sluiting, vullingstuk. Stuk, dat volkomen ergends in past.

Sluittuig, z. n. n. v. — Zie Sluitstuk.

Slurp, z. n. m. — Ineengedraaide punt. De strengen van het zwaar (anker) touw worden aan het einde er van losgedraaid en afgepluisd, zóó dat ze spits toeloopen, dit dient om de zware touwen op elkander te kunnen splissen. De S— van het daagschtouw, van het Tuittouw. Ook de loopers worden Geslurpt, om die gemakkelijker in de blokken te steken.

Slurpen, b. w. — Een Slurp leggen.

Slijtaadje, z. n. v. — Al wat door ’t gebruik Slijt. Men moet zoo veel afrekenen voor S— (voor ’t geen door ’t gebruik in waarde vermindert).

Smak, z. n. v. of Smakschip. — Vaartuig, dat zich in de Noordzee met de kustvaart en vischvangst bezig houdt. In een S— wordt alles ingeladen, wat te gering is voor groote scheepsbevrachting. Wanneer het een marszeil voert, haalt het dit aan op het dek: het heeft geen onderra. Bild. in V. leidt het woord van Som-aak, d. i. “vrachtaak” af. Winschoten van Smakken, als zijnde het een vaartuig, waarop het zeil van het eene boord naar ’t ander gesmakt wordt. Men kieze.

Smakken. b. w. — Smijten, werpen. Iets Buiten boord S—.

Men smack’ hem buiten boort

Die de gezelligheit der sterfelicken stoort.

Vondel.

Smack dan het tou af, Kees.

Huyghens.

S— wordt ook genomen in den zin van Schoiren. Zie ald.

Smakker, z. n. m. — ’t Zelfde als Sukkelaar.

Spreekwijze: Hy is een rechte S— (hy neemt alles aan, alles is hem goed).

Smakschip, z. n. o. Zie Smak.

Smakzeil, z. n. o. — Zeil van een Smak.

Smal, z. n. o. — Dun, rank. Dat schip is te S— van onderen.

Smaldeel, z. n. o. of Eskader. — Gedeelte eener vloot: of getal schepen, onder het bevel van een Vice Amiraal of minderen hoofdofficier.

Smaldeelen, b. w. — Verdeelen. De vloot moet Gesmaldeeld worden: (in Smaldeelen verdeeld).

Spreekwijze: Daar veel kinderen zijn, daar Smaldeelt het zoo (daar wordt de erfportie geringer).

Smaldoek, z. n. o. — Doek, dat Smaller is dan zeildoek, en tot bekleeding der naden van de luiken dient.

Spreekwijze: Meenje dat het S— is? (dat het uit een bekrompen beurs is gedaan?)

Smarten, b. w. — Met zeildoek bekleeden.

Smarting, z. n. v. — Geteerd zeildoek, waarmede men een kabel of het rondhout bekleedt om schavieling te voorkomen, S— op het zwaar touw in de kluis.

Smeeren, b. w. — Met Smeer bestrijken.

Smeergording, z. n. v. — Looze Gording, dienende om het onderlijk van een zeil te beslaan, en om de gewone gordings by sterken wind te steunen in het ophalen van het zeil naar het midden van de ra. Een zeil met de S—s geien (dichthalen).

Smeerhouten, z. n. o. of Schoen. — Stukken dennenhout, die hol aan de oppervlakte zijn en waar men een mast op legt, om dien te vervoeren.

Smeerlap, z. n. v. — Lap, waarmede gesmeerd wordt: overdr. gebezigd: matroos, of, in ’t algemeen al wie er Smeerig uitziet. De arme Duitsche voetreizigers wikkelen zich een lap met kaarssmeer om de voeten, tegen het doorgaan; dit werd dan ook zoo bevonden by eenige tot scheepssoldaat verronselde mofjens; van daar is het aan boord een scheepsnaam gebleven.

Smeerplank, z. n v. — Plank, waar de lijken worden gelegd om ze, daarvan af, in zee te doen glijden.

Smeerprop, z. n. m. — Zware gelijkvormige Prop van dennenhout, gewikkeld in werk, dat met kaarsvet besmeerd is, welke Prop dient om gaten te stoppen, die door een kogel of op andere wijze in het scheepsboord gemaakt zijn. Een schip met S—pen dicht maken. S—pen inslaan, insteken.

Smeerrak, z. n. o. — Zie Byvoet.

Smeersel, z. n. o. — Mengel van harpuis, zwavel en kaarsvet, dat men heet maakt en waar men de buitenhuid van een schip mede insmeert. S— voor zeeschepen. S— voor opgelegde schepen.

Smetsen, b. w. — Eten, schranssen. Van het leven aan boord sprekende, zegt Vondel, Lof der Zeevaart:

Men smetst er viermael daeghs.

Smokkelaar, z. n. m. — Zie Sluiker.

Smokkelen, o. w. — Zie Sluiken.

Smokkelhandel, z. n. m. — Zie Sluikhandel.

Smooren, o. w. — Diep in de golven duiken, waardoor de vaart wordt belet. Het schip is achter zijn ankers Gesmoord (in den grond gereden, gezonken).

Smijten, b. w. — Wenden. Wy moeten het over een anderen boeg S—.

Spreekwijze: Hy smijt het over een anderen boeg (hy verandert van maatregel, van verdediging, van gedrag enz.)

Smijter, z. n. m. (veroud.). — Zie Hals.

Snaauw, z. n. v. of Snaauwschip. — Groot tweemastschip. Het voert een kleinen mast, die achter en evenwijdig met den grooten mast onder diens mars staat. Deze kleine mast, die S— of Doodeman genoemd wordt, voert een gaffel en een zeil, dat S—zeil heet. Een S— voert 180 a 260 en meer ton.

Snaphaan, z. n. m. — 1^o. Knietjen onder de mars.

2^o. Schietgeweer.

Spreekwijze: Hy kan beter met de handspaak dan met den S— te recht. (hy is beter matroos dan soldaat.)

Sneb, snebbe, z. n. v. — Neb, snuit. Zie Neb.

Snebschuit, z. n. v. — Schuit met een Sneb, gelijk de warmoeziers- en boereschuiten.

Snede, z. n. v. of Bit. — Scherpte aan den boeg.

Snedig, b. w. — Scherp. Dat schip is S— in ’t zeilen (het zeilt scherp).

Snees, z. n. m. — 1^o. Verkorting van Sinees: werd aan boord genomen voor: “schacheraar.”

2^o. Visschers-woord, waardoor het getal van twintig wordt uitgedrukt. Hoeveel het S—schelvisch?

Sneeuw, z. n. v. — Tot week ijs gekristalliseerde regen.

Spreekwijze: Hy kijkt op als of hy S— ziet branden (hy kijkt vreemd op).

Sneezen, o. w. — Schacheren.

Snel, b. n. — By Rif gevoegd, brengt de beteekenis mede van “half.”—Een S—rif in een marszeil.

Snelzeiler, z. n. m. of Hardzeiler. — Goed bezeild schip, vaartuig, dat, met gelijken wind en zeilaadje, meerdere snelheid ontwikkelt dan gewone schepen onder dezelfde omstandigheden zouden doen.

Snert, z. n. v. — Groenerwtensoep: zeer gewone scheepskost.

Snit, z. n. m. — Soort van kerfbijl.

Snit der zeilen, z. n. v. — Kunst om aan de zeilen het vereischt fatsoen te geven, zoo dat zy gemakkelijk te ontplooien, te richten en uit te spreiden zijn.

Snoek, z. n. m. — Riviervisch.

Spreekwijze: S— vangen (in het water vallen).

Hy is bedreven als een S— op zolder (hy heeft er geen verstand van).

Snoeping, z. n. v. (veroud.) — Spleet of naad tusschen de planken.

Snoer, z. n. m. en o. — Rijgdraad, of het daaraan geregene.

Spreekwijze: Iemand aan zijn S— hebben (tot zijn party). Zie Lijn.

Snoeren, b. w. — Vasthechten, met een Snoer verbinden.

Snuit, z. n. v. — ’t Zelfde als Neb en Sneb.

Een oorlogstroep, gereet, met afgebroke snuiten

En lange riemen van verongelukte schuiten.

Antonides, IJstroom.

Snuiten, b. w. — Iemand te veel geld afnemen, oplichten. Zy hebben ons Gesnoten (zy hebben ons by den neus gehad).

Snijden, b. w. — In den zin van klieven. Zie ald.—De riemen S— wordt gezegd, wanneer de riemen by ’t uithalen en voor dat men een volgenden slag doet, op hun plat en evenwijdig met het water liggen.

Snijveld, z. n. o. — Plek, waar op het erf der droogers de visch gekorven wordt.

Snijwater, z. n. o. — 1^o. Looze boeg, die door het Water Snijdt.

2^o. Het water zelf, dat door den boeg Gesneden wordt.

Soen, z. n. m. — Sineesch oorlogs- of koopvaardyschip.

Soldaat, z. n. m. — Zie Zeesoldaat.

Soldatengat, z. n. o. — Opening in de marsen gelaten, om er den top en het want van een benedenmast door te laten. Het draagt zijn naam daarvan, dat de Soldaten aan boord, als zy naar boven moeten, om uit de masten te vuren, liever dien korteren weg nemen dan buiten om te klouteren.

Soldy, z. n. v. — Gaadje, huur.

Sommer, z. n. m. — Zware eiken balk.

Sop, z. n. o. — Nat. ’t Ruime S— (de zee).

Duikt niet de zon in ’t ruime Sop?

Zoekt niet de maan den plas?

zingt Tollens in eene zijner Balladen.

Sorlen, o. w. (veroud.) — Vlieden, zich wegmaken.

Sorteeren, b. w. — Uitzoeken, ziften. Een lading S— (wat beschadigd of bedorven is uitwerpen en het minst beschadigde gedeelte in goeden staat brengen.)

Spaak, z. n. v. — Stok, spaan. De S—en van een rad. Zie Hand-S—.

Spreekwijze: Een S— in ’t wiel steken (iets verhinderen).

Spaan, z. n. v. — Stok, met een blad of lepel voorzien. Zie RoeiS—.

Spaanders, z. n. m. mv. — Splinters, afgebroken stukjens hout.

Spreekwijze: Daar zullen S— vallen (daar zullen wonden geslagen worden).

Spaandershaak, z. n. m. — Haak, waarmede op de scheepstimmerwerven de Spaanders worden weggeschoffeld.

Spaansch spil. — Zie Spil.

Span, z. n. o. voor Gespan. — 1^o. Twee of meer paarden nevens elkander, die een schip of schuit voorttrekken.

2^o. Verdeeling van het staande want; twee hoofdtouwen maken een S— uit.

3^o. Maat, welke men tusschen den duim en middelvinger bevatten kan.

Spannen, b. w. — Stijf uitzetten, stellen.

Gezellen, zoo gy wenscht van druck te zijn bevrijt,

Gebruikt een maatigh net en spant het niet te wijt.

Cats.

Spant, z. n. o. — Naam der dikke en dubbele zijstukken, waaruit het geraamte van een schip bestaat. OprichtingsS—en (waarvan de bocht bepaald wordt naar de raamteekening van het schip.) AanvullingsS—en (die tusschen de oprichtingsS—en geplaatst worden.) VoorS—en, achterS—en (volgends hun betrekkelijke plaats dus genoemd.) GrootS— (dat met den hoofdbalk overeenkomt.) EvenwichtS—en, balanceerS— (waarvan de opening berekend is de deelen van het voor- en achterschip in zekere verhouding te brengen.) DraaiS— (welks armen niet loodrecht staan op het dwarsvlak van het schip.) RechtS—, achterraaiS—, loodrechtS—.

Spantbouten, z. n. m. mv. — Zie Koppelbouten.

Spantstut, z. n. o. — Oplanger.

Spantvullingen, z. n. o. mv. — ’t Zelfde als Aanvullings-spanten. Zie Spant.

Spanwant, z. n o. — Bestaat uit twee hoofdtouwen, in het want.

Spanzaag, z. n. v. — Soort van Zaag.

Spar, z. n. v. — Spier, rechte boomstam; hoedanige tot kleine masten, raas of stengen gebezigd worden.

Spartelen, o. w. — Handen en voeten bewegen in het water, als men niet kan zwemmen.

Spatpennetjens, z. n. o. — Pennetjens, waarmede men de houten stutten in het dek vastmaakt.

Spatting, z. n. v. — Wijdte, breedte. S— van een anker (afstand tusschen de beide bladen van een anker.) S— der touwen (min of meer open hoek, dien de hoofdtouwen met den mast vormen).

Speeljacht, z. n. o. — Jacht, dat tot vermaak gehouden wordt. S— staat in tegenstelling van oorlogsjacht.

Ginds spoedt een speeljaght over ’t meir.

Vondel, Palamedes.

Speelschuit, z. n. v. — Schuit, welke tot vermaak gehouden wordt.

Speelvaart, z. n. v. — Vaart, tocht, die met geen ander doel gedaan wordt dan om zich te vermaken.

Speelvaartuig, z. n. o. — Vaartuig, dat tot vermaak gehouden wordt.

Speen, z. n. v. of Monnik, (veroud.). — Benaming van de betingstijlen.

Spei, Speil, (veroud.). — Zie Spij, Spijl.

Spek, z. n. o. — Vettigheid, van varkens—en ook van walvischvleesch.

Spreekwijze: Met S— schieten. Zie Schieten.

Spekjan, z. n. o. — Scheldnaam, dien de zeelieden den Portugeezen en Spanjaarts plachten te geven.

Spekken, b. w. — Korte kabelgarens dicht by elkander door een stuk zeildoek steken, zoo dat het een ruige mat gelijk wordt. In ’t algemeen “voorzien.” De bonnetten S—, een mat S— (met werk besteken).

Speksnijder, z. n. m. — De man, die den walvisch aan stukken snijdt.

Spelen, o. w. — Iets tot zijn vermaak of genoegen verrichten. Van hier: iets uitrichten, dat geen opzettelijk nuttig doel heeft. De wind Speelt in de touwen (hy beweegt de touwen, doch zonder dat dit eenig rezultaat te weeg brengt.) De mast Speelt (hy beweegt zich).

Spelevaren, o. w. — Uit Spelen, (dat is, “voor vermaak”) uit rijden of uit Varen gaan. ’t Woord was oorspr. gescheiden, zoo als by Vondel, Lofz. op de Scheepsv.

’t Zy als hy spelen vaert met zijn beschildert jacht.

Speling, z. n. v. — Ruimte om zich te bewegen. De mast staat los, heeft S— in de vissing. Wy bemerkten, dat er overal S— in het schip kwam.

Speronare, z. n. v. — Malthezer vaartuig met een mast op het voorschip en een sprietzeil.

Spie, z. n. v. — Spei of Spy.—Yzeren werktuig, dat in de enden van yzeren bouten gestoken wordt.

Spiebout, z. n. v. — Zie Scheerbout.

Spiegat, z. n. o. — Zie Spygat.

Spiegel, z. n. m. of Achterspiegel. — Het achterwerk van een schip. De naam is daarvan afkomstig, dat dit gedeelte, met glasruiten bezet, en met lijstwerk opgecierd, op een afstand volkomen de gedaante eens grooten S—s vertoonde.

Spiegelbalken, z. n. m. — Balken tusschen de hekstukken. De onderste daarvan wordt wolfbalk, de bovenste krombalk genoemd.

Spiegelboog, z. n. m. — Bovenlijst van het hakkebord.

Spiegelschip, z. n. v. — Schip met een vierkanten achtersteven.

Spier, z, n. m. — Stok, steng; gijk. Zie LijzeilsS—en, BakS—en.

Spierbeugel, z. n. m. — Yzeren beugel, die den lijzeilspieren tot steun strekt. LijzeilsS—s op de onderraas. LijzeilsS—s der marseraas.

Spiering, z. n. v. — Kleine vischsoort.

Spreekwijze: Een S— uitwerpen om een kabbeljauw te vangen. (Zie Kabbeljauw).

De Spiering doet de kabbeljauw afslaan. (Zie Kabbeljauw).

Spil, z. n. o. — Zie Gangspil, Kaapstander, Aardewind.—Enkel S—, dubbel S—. Het S— klaarmaken (de kabelaring er om heen leggen en de windboomen er insteken.) Het S— aftuigen (het tegendeel verrichten). Voor het S— gebonden worden (t. w. een scheepsjongen om er zekere kastijding te ontvangen.) Aan het S— winden. Spaansch S—, rond stuk hout, dat de matrozen gebruiken by het stroppen van blokken en het inbinden van kousen.

Spilbed, z. n. o. of spilspoor. — Getimmerte, waar het Spil op rust.

Spilgat, spilkop enz. — Zie Gat, enz.

Spilspoor, z. n. o. — Zie Spilbed.

Spinnekop, z. n. m. — Opgestoken lijn, door onderscheiden gaten gestoken en loopende in een doodshoofd, dat met een strop op de mars zit.

Spit, z. n. o. — Zie Braadspit.

Spits, z. n. v. en o. — Top, punt. De S— van den mast. Het S— bieden, afbijten (de punt bieden, afbijten).

Splinter, z. n. m. — Spaander, afgebroken dunne houtnaald of spat. Onze boot werd tegen de rots aan S—s geslagen.

Splitbouten, z. n. m. mv. — Bouten, die aan ’t vooreind gespleten zijn. Na het indrijven van den bout worden de beide helften van het vooreind omgeslagen. Deze Bouten komen op groote schepen weinig voor.

Splitsen, b. w. — 1^o. Splijten, losmaken, scheiden. (Touw S—) een end touw splijten en, dewijl dit geschiedt met het doel van het weder te vlechten,

2^o. Aan een hechten. Dat touw is Gesplitst, die enden zijn Gesplitst.

Spreekwijze: Men moet S— en knoopen (Men moet zuinig zijn).

Splitsgang, z. n. m. — Gespleten gang of plank.

Spitshamer, z. n. m. — Hamer om te splitsen.

Splitshoorn, z. n. m. — Zie Marlpriem.

Splitsing, z. n. v. — Het losmaken van het einde van een driestrengstouw, om dat te slurpen. Korte S—. Lange S—: de laatstgenoemde wordt in het loopend touwwerk gebezigd.

Splitstong, z. n. v. — De gespleten enden van een wimpel.

Spoelen, b. w. — Schoon schip maken: het zeewater over de deks en beplankingen van een schip gooien om het schoon te houden, en te beletten, dat er door de warmte spleten in komen. De voeten S— (iemand buiten boord werpen: gelijk oudtijds by de Duinkerkers, en, uit weêrwraak, by de Zeeuwen ten opzichte van Spanjaarts en zeeroovers gebruikelijk was).

Spong, z n. v. — Sponning, groef, keep, opening, die in de dikte van het hout gemaakt wordt, om er een balk, plank of ander houtwerk in te brengen.

Spoor, z. n. o. of Spoorbalk. — Getimmerte, waarin het een of ander rust of vaststaat. Zie MastS—, SpilS—.

Spoorbalk, z. n. m. — Zie Spoor.

Spoorstok, z. n. m. — Dwarshout op den bodem der lichte vaartuigen, tot steunpunt dienende aan de voeten der roeiers.

Sporten, z. n. v. mv. — Houten klampen in een stormladder, met wier dubbele latten de zeilkooi, de walegang enz. zijn afgesloten.

Hy is een yzren sport in ’t hek van ’t Vaderland,

zegt Huyghens.

Spreektrompet, z. n. v. Zie Roeper.

Spreeworst, z. n. v. (veroud.). — Zie Zwichtingbouten.

Spreiden, b. w. — Zie Gillen.

Spreiding, z. n. v. — Meerdere of mindere lengte, waarover de hoofdtouwen langs het boord verdeeld zijn.

Spreidsel, z. n. o. — Dun gezaagd hout, zoomwerk.

Sprenkel, z. n. m. — Zie Spring.

Spriet, z. n. m. — Lange mastboom. Zie BoegS—, Met een loopenden S— varen, met een geschoten S— varen.

Spreekwijze:

Hy zeilt met een loopenden S—.

Een klein windeken deert hem niet.

(omdat, als men den S— uitzet, men voor geen gevaar beducht is);

Daar en tegen

Met een geschoten S— varen (zwichten).

Sprietbeugel, z. n. m. — Soort van leguaan, om een mast geslagen, en tot steun strekkende aan den Spriet, waarmede een zeil wordt uitgespannen.

Sprietzeil, z. n. o. — Zie Zeil.

Spring, z. n. m. of Sprenkel. — Lijn of kabel, gebezigd om een schip dwars te halen, ’t zij dat die op hetzelfde anker gestoken worde als een der kabels, ’t zij dat die op een kleinen afstand omgeslagen zij. Een S— opsteken.—Met een S— op het touw ten anker komen (het anker uitwerpen, nadat men daar te voren een S— op gestoken heeft). Met een S— op het touw onder zeil gaan. (Een S— steken met geen ander doel dan om by ’t onder-zeil-gaan te wenden).

Springen, o. w. — 1^o. Losraken. Het anker staat op S— (is op ’t punt van los te raken). De grondt houdt zoo vast, dat men moeite heeft zijn anker te doen S—.

2^o. Splijten, barsten. De mast is Gesprongen:—Het kanon is Gesprongen:—Het touw is Gesprongen.

3^o. Uit elkander vliegen. Hy deed met zijn eigen buskruit het schip in de lucht S—.

Springpaard, z. n. o. — 1^o. Strop van het Paard: lijn, waarvan de twee enden aan de ra vastzitten, en het dubbel tot kous verstrekt aan een strop, waar het Paard in hangt.

2^o. Het buitenste Paard, tot aan de nok van de ra, dienende voor den man, die, by reeven, de steekbout moet leggen.

Springstopper, z. n. m. — Zie Breekstopper.

Springton, z. n. v. — Ton, hoedanige (naar sommigen beweeren) op de kampanjes en hoofddekken der schepen, waar men een entering op vreesde, plachten geplaatst te worden, en welke men in de lucht kon doen springen.

Springtij, z. n. o. — De hoogste Tijen by nieuwe en volle maan. Wy hebben de S—en, wy zijn in de S—en.

Vloed en Springty moog wat rijzen

Boven zijn gewonen peil,

Boom en heide en veld vergrijzen

En het noord zijn kracht bewijzen

Aan het uitgespannen zeil.

Bilderdijk.

Springvloed, z. n. m. — Hooge vloed.

Gelijck een waterstroom geweld baert op een sluys

En elx gehoor verdooft door ’t vreesselijck gedruysch.

De deuren kanten sich geweldigh tegen ’t wringen

Des springhvloets, voor een wijl, tot dat sy openspringhen,

En geven ’t water ruymt’, den springhvloet vrijen toom.

Die wint dan velt en ruckt de wortels met den boom

En huys en hof omveer en zet de laege landen

In eene baere zee met groene en nieuwe stranden.

Vondel, Gysbr. v. Aemstel.

Sprong, z. n. m. — Zeegt, rondte: Dat schip heeft te veel S—.

Spruit, z. n. o. — Uitschietend touw. Zie BoelijnS—.

Spruitblok, z. n. o. — Blok, waar een Spruit doorloopt.

Spui of Spei, z. n. o. — Kolk, watervloeing, verlaat.

Spuien, b. w. — 1^o. Doortocht geven, ’t zij aan ’t water, ’t zij aan de lucht. Het overtollige water S— (het weg laten loopen). Wy mochten wel eens S— (lucht maken).

2^o. Het uitdiepen van een haven, door middel van sluizen.

Spuidok, z. n. o. — Kom, die by hoog tij vol loopt en, by laag tij met kracht ledig loopende, het zand, dat voor een haven ligt, medevoert.

Spuigat, z. n. o. — Zie Spijgat.

Spij, Spei of Spie. — Yzeren werktuig, dat in de enden van een bout gestoken wordt.

Spijbout, z. n. m. — Bout, die in de lengte doorboord is om een pen te ontfangen.

Spijgat, Spiegat of Spuigat, z. n. o. — Van Spyen (spouwen) of wel van Spuien, (loozen). Looden of houten buis, boven de waaiers in het scheepsboord aangebracht en dienende om het water, waarmede de schepen worden schoongemaakt, of dat door een regenvlaag of door de golven op het dek komt, weder weg te laten loopen.

Spreekwijze: Het loopt de S—en uit (het gaat al te grof:—om dat het by een scheepsgevecht al zeer hevig moet toegaan als het bloed der gekwetsten langs het dek stroomt en de S—en uitloopt).

Spijgatklep, z. n. v. — Sterk stuk leder, dat op de Spijgaten van de eerste battery wordt gespijkerd.

Spijker, z. n. m. — Stuk gepunt yzer, doorgaands van boven met een kop voorzien, en dienende om voorwerpen op elkander te bevestigen. SchotS— (met een langen kop, die in het hout wegzinkt.) BoutS— (die in stede van met een kop, met een bout is voorzien.) IJsS— (die een speervormigen kop heeft.) Platkop, MamieringS— (die een platten kop en 2½ duim lengte heeft.) PompS— (die een vierkanten kop en 2 duim lengte heeft.) ZestigpondsS— (die 6 duim lengte heeft.) SchietS— (die een vierkanten kop en 4 duim lengte heeft.) SchotS— (die een ronden kop en 54 streep lengte heeft.) DuimS—, TimmerS—, KlampS—, KnaapS—; DiamantS— (die een pyramidaalvormigen kop heeft.) RoerS—, BoersS— (korte en dikke S—.) SchroefS— (die van onderen kan ingeschroefd worden.) DubbelingS—s, dubbelS—s (die voor de dubbeling gebruikt worden.) Een S— indrijven, inslaan. Een S— uithalen, klinken. Een S— omslaan (zoo dat die zich in ’t hout verliest.) Zie verder Timmerspijkers, Nagel, Duiker.

Spreekwijze: Den S— op zijn kop slaan (de zaak recht beoordeelen).

Hy (Justinianus), koning met of zonder kop

Hy sloeg den spijker op zijn kop.

Bilderdijk.

Weet ik een S—, hy weet een gat (hy heeft altijd een uitvlucht; ik kan hem niet pal zetten).

S—s op laag water zoeken (met nietige vitteryen voor den dag komen, onbeduidende gronden voorbrengen; ook: iets voorwenden om een kwade zaak te verheelen). Bilderdijk in zijn Gesl. op ’t woord Spei geeft van dit spreekwoord, een verklaring, welke ik twijfel dat aan eenig zeeman voldoen zal en die bovendien niet met de beteekenis van ’t spreekwoord rijmt. Hy wil namelijk een schip, dat aan den grond zit, weder vlot maken, door ’t water, dat zich in ’t scheepsruim bevindt, door de spijgaten weg te laten loopen—!—en beweert, dat men, op laag water zittende, zijn toevlucht dus neemt tot de spijen,—welk woord wederom in spijkers zoû zijn veranderd.—!—Ik waag het, een andere verklaring voor te stellen. Het is alleen als ’t water laag is, dat men de gezonken waren en kostbaarheden, die uit een gestrand schip te gronde zijn gegaan, op den bodem gaat zoeken. Maar wie daarvoor duikt en zijn leven waagt, brengt gaarne iets boven, dat waarde heeft, en laat de gezonken spijkers liggen. Die dus, op laag water, beweert, S—s te zoeken, is of een dwaas, of iemand, die zijn wezenlijk doel verbergen wil.

Spijkeren, b. w. — Met Spijkers beslaan.

Spijkerhuid, z. n. v. — Buitenhuid van het schip, die, zoo ver zy in ’t water komt, geheel met breedkoppige Spijkers beslagen is, om haar tegen den worm vrij te waren.

Spijkyzer, z. n. v. — Yzer, dienende om Spijkers om te klinken.

Spijl, z. n. m. — Pen, spie.

Spijlbouten, z. n. m. mv. — Bouten met een gat aan ’t vooreinde, waardoor een spijl gestoken wordt.

Staaf, z. n. m. — Baar, metalen strook.

Staal, o. w. of Staalgrond (veroud.) — Plaats, die met bagger of modder is opgehoogd.

Spreekwijze: Noch Grond noch S— (noch vleesch, noch visch).

Staan, o. w. — Zich bevinden, in een bepaalden toestand zijn. De golven S— hoog:—Aan het roer S—:—De zeilen S— goed:—Het glas laten S— (zonder het te ledigen).

Staand, deelw. — Wat vast staat. S— en loopend want:—Een S—e wind (die uit een vasten hoek blijft waaien.

Staander, z. n. m. — Koning, as, stijl. S— van een kraan, van een spil.

Staart, z n. m. — Achterste gedeelte. S— van een kraanbalk (het gedeelte, waarmede die in het schip is vastgemaakt).

Staartblok, z. n. o. — Balk, waaraan een eind oud touw is gesplitst om het ergends mede aan vast te maken.

Staartstoppers, z. n. m. mv. of Zwiepingstoppers. — Naam van twee zware Stoppers, die het dichtst achter aan de betings zijn aan bakboord- en stuurboordzijde.

Staat, z. n. m. — 1^o. Rol, lijst, inventaris. S— van bouw, uitrusting en wapening (geschrift, dat de byzonderheden bevat van al wat betrekking heeft tot den aanbouw, de tuigaadje, enz. van een uit te rusten schip). S— der mondbehoeften (geschrift, waarop de hoeveelheid en hoedanigheid van den ingescheepten leeftocht vermeld wordt). S— van kosten, van uitgaven, enz. en S— van dienst, (waarop iemands ouderdom, rang, diensttijd, enz. vermeld staan).

2^o. Houding, toestand. Het schip is in goeden S—:—Wy zijn door den toevoer van nieuwen voorraad, weder in S— eenige dagen zee te houden.

Stadig, b. n. — Langzamerhand, loopsgewijze S— aanstrijken, hand over hand bijvieren (een gespannen koord langzamerhand laten doorschieten).

Staf, z. n. m. — Benaming, die in ’t algemeen gegeven wordt aan officieren en onderofficieren zonder troepen:—somtijds ook de hoofdofficieren van een korps aanduidt. Generale S— (het lichaam der Hoofdofficieren). Chef van den S— (officier, belast met het uitdeelen van al de bevelen, het verslag geven der militaire operatiën, enz.) Zie Etat-major. Op een oorlogschip bestaat de S— uit den Amiraal, den Vlagkapitein (die het Amiraalschip kommandeert) en de Adjudanten.

Stafofficier, z. n. m. — Kolonel, Luitenantkolonel en alzoo: Kapitein-ter-zee, Kapitein Luitenant. De Subalternen, die by den Staf dienen, heeten: “Officier naby den Staf.”

Stag, z. n. v. — Staand touw, dienende om een mast te steunen en te beletten achterover te slaan. Groot S— (van den grooten mast.) FokkeS— (van den fokkemast.) Looze S— (die nevens een ander geplaatst is en weêrstand bieden moet, als deze breekt.) StangeS— (zwaar touw, waarmede, by slecht weer, de fok geschoord wordt.) Zie BakS—. Spaansche S— (daar de ra van het blind mede vast gehouden wordt.) Over S— smijten (schielijk wenden.) Over S— loopen (buiten nood de hoogte zoeken of loeven).

Spreekwijze: Iemand over S— werpen (iemand van zijn stuk brengen, iemand overreden).

Zy smeken even graegh

En smijten endlijck hem gezeghlijck over staegh.

Vondel. Verovering van Grol.

Stagkraag, z. n. m. — Kraag van een Stag.

Stagzeil, z. n. o. — Zie Zeil.

Stagzeilringen, z. n. m. mv. — Ringen, door de oogen van het Stagzeil gehaald.

Stampen, o. w. of Heien. — Een schip wordt gezegd te S— wanneer de boeg diep in zee steekt.

Stampen, b. w. — Indrukken, inpressen, stuwen. Waren in een ton S—. Het kruid in den mond van een stuk geschut S—.

Stamper, z. m. m. — Werktuig, waarmede een lading wordt aangestampt.

Stampstag, z. n. m. — Zie Stag.

Stampsteven, z. n. m. (veroud.) — Breede Steven.

Stampstooten, o. w. — ’t Zelfde als Stampen.

Stampsel, z. n. v. — Zware baar of golf, die tegen den boeg aanslaat.

Stand, z. n. m. — Vaste plaats. Vaste S— van een mast, goede S—, goede richting van een mast.

Standert of Standaart, z. n. m. — 1^o. Vlag eener galei. Koninklijke S— (die van de hoofd- of koninklijke galei, breede wimpel, gevoerd door een kapitein, die schepen onder zijn bevelen heeft).

2^o. ’t Zelfde als Staander, met de versterkende t.

Stang, z. n. v. — Zie Steng.

Stapel, z. n. m. — 1^o. Naam der vereeniging van stijlen, waar een schip in aanbouw op rust. Het schip staat op S—. Een schip op S— laten zetten.

Spreekwijze: Daar is wat op S— (daar is wat gaande, gewoonlijk: daar is een kleintjen te verwachten).

2^o. of Stapelplaats. Marktplaats, vereenigingspunt, waar goederen worden heengebracht. De S— van het koren is van deze naar gene plaatse verlegd.

Stapelbocht, z. n. v. — Bocht, welke men aan een scheepswerf geeft, om die aan de kiel van een schip in aanbouw mede te deelen.

Stapelen, b. w. — Stuwen, ophoogen, op Stapel zetten.

Stapelplaats, z. n. v. — Zie Stapel.

Stapelrecht, z. n. o. — Recht, aan deze of gene plaats toegekend, om er een bepaald getal goederen te mogen opstapelen.

Station, z. n. o. — Standplaats, post, kruispad, ligplaats: streek, aan een of meer oorlogschepen aangewezen, waar zy belast zijn, voor de veiligheid der koopvaardyschepen hunner natie te waken, of de onderdanen dier natie te beschermen. Op S— zijn. Het S— aflossen.

Steek, z. n. m. — 1^o. Vereeniging van twee saamgevlochten touwen.

2^o. End van een kabel, dat door den ring van een ankeroog gestoken wordt.

3^o. Staketsel van palen, waardoor de zalmen, steuren enz. gestuit en in de fuiken gedrongen worden.

Steekspeen, z. n. v. — Sprong van de beting.

Steel, z. n. m. — Handvatsel, van een bijl, hamer enz.

Spreekwijze: Hy wint op een eerlijke wijze met S—en de kost (hy is een handwerksman).

Steengrond, z. n. m. of Steenrif. — Rif, uit steenachtige zelfstandigheid bestaande.

Steenrif, z. n. o. — Zie Steengrond.

Steiger, z. n. m. — Houten getimmerte langs den oever, dat tot aanlegplaats dient aan de vaartuigen. Het schip ligt aan den S—. Men heeft aan den S— gelost.—Hooft noemt in zijn Ned. Hist. Calais den ZeeS— van Frankrijk.

Steigeren, o. w. — Een Steiger maken.

Spreekwijze: Ik heb zoo veel van S— als van metselen (ik heb zoo veel van ’t een te doen als van ’t ander).

Steigerschuit, z. n. v. — Schuit, die gewoon is van denzelfden Steiger af te varen.

Steil, b. n. — 1^o. Recht opstaande: Een S—e kust.

2^o. Strak, scherp. Een S—e wind.

Steken, b. w. — Een Steek doen, of geven. Een knoop S— (een knoop leggen.) In zee S— (t. w. het schip); voor: zich in zee begeven, uitloopen De zware touwen S— (Die uit de kluis steken).

Steker, z. n. m. — Vorkvormige vrang.

Stel, z. n. o. — 1^o. Volledige verzameling. Een S— zeilen: een S— vlaggen: een S— riemen.

2^o. Voor Stal. Op S— zijn (gereed zijn, klaar zijn).

Stelen, b. w. — Benemen. Het land Steelt den wind van dat schip.

Stelhout, z. n. o. — Stelling, dienende om een kanon in goede richting te houden.

Stellaadje, z. n. v. of Stelling. — Opgerichte planken, op palen rustende en dienende om de bedden te dragen by het bouwen of vertimmeren.

Stellen, b. w. — Richten. Een stuk geschut S—.

Stelling, z. n. v. — Zie Stellaadje. S— van windboomen (driehoek, gevormd van drie met de uiteinden in een punt saamgebrachte boomen, uit welk punt zy hun kracht uitoefenen).

Stelpnet, z. n. o. — Soort van bun, in den vorm van een kippehok, waarmede men den visch overdekt, die men onder in ’t water ziet. Met het S— visschen.

Stelsel, z. n. o. — Yzerwerk van het roer.

Stempelbout, z. n. m. — Zie Drevel, Drijfbout.

Stempelen, b. w. — Uitdrijven, uitjagen. Een bout S—.

Steng, z. n. v. of Stang. — Bovenmast. Blinde S—, BoegS— (mast van den boegspriet.) Groote BramS—, KruisS—, Groote MarsS— enz. (Stengen, waar het Bram-, Kruis- of Marszeil enz. aan vast zijn.) De vlag ter halver S— laten zakken (ten bewijs van rouw.) De S— schieten, (laten zakken.) De S— om hoog winden (ze op haar plaats brengen.) Met een geschoten S— varen (voor den storm vluchten).

Steun, z. n. m. of Steunder. — Stut, schoor.

Steunders, z. n. m. mv. — Verbindingsstukken in sommige kruisverbanden. Zie Trekkers.

Steunstuk, z. n. o. — Rechthoekig stuk hout naast elke poort tegen de inhouten geplaatst en zich van den balkweger tot den zetweger uitstrekkende, tegen de doorzetting dienende.

Steunwegers, z. n. m. mv. — Zware wegers, omstreeks de kim en waar de Steunders op rusten.

Steven, z. n. m. — De stijving of sterkte van ’t schip, waar de deelen zich tot een punt vereenigen. Zie VoorS—, Achter S—, BinnenS— of looze S—. Den S— ergends heen wenden (ergends heen varen.) Het schip schiet over S— (het gaat vooruit.) Wy liepen den vyand op S— (wy ontmoetten den vyand.) Met den S— in den wal (naar het land toe leggende).

Stevenen, o. w. — Den Steven wenden. Wy moeten naar huis S—.

Stevenkroon, z. n. v. — ’t Lat. corona rostralis. Zie Scheepskroon.

Stevig, b. n. en bw. — Sterk, kras. Een S—en voor-de-wind hebben. Dat schip gaat S— voor den wind.

Stikgrond, z. n. m. — Bodem van zware klei.

Stiklijn, z. n. v. (veroud.) — Beslagseizing, zesdraadslijn.

Stil, b. n. — Wordt de zee genoemd, wanneer zy noch wassende noch afnemende, of tusschen eb en vloed is. Wy gingen met S— water onder zeil, om van de eb gebruik te maken.

Stillen, o. w. — Bedaard worden. De wind begint te S—.

Stilstaand, b. n. — Dat zich niet van zelf beweegt. S— water (dat geen stroom heeft).

Stilte, z. n. v. — Kalmte, rust. Wy hadden vier dagen S— van wind (vier dagen, dat het niet woei). S— overal! (komm.)

Stinkpot, z. n. v. — Vuurpot, vuurdrager. De S—ten plachten in zeeslagen gebruikt te worden, om, by het enteren, den vyand uit de hut, kajuit of andere voordeelige stellingen, door den stank te doen verhuizen.

Stoel, z. n. m. — Rustplaats. De S— van den vlaggestut, of het hout, waar de vlaggespil in staat of rust.

Stofregen, z. n. m. of Motregen. — Fijne regen.

Stok, z. n. m. — Dun en lang hout. Zie AanzettersS—, HelmS—, KolderS—, LontS—, PompS—, VlaggeS— enz.

Stokken, b. w. — Van een Stok voorzien. Een Anker S—.

Stokvisch, z. n. m. — Gedroogde en gebeukte Kabeljauw.

Spreekwijze: Een drooge S— (een houten klaas, een stijve hark van een vent).

Iemand op S— zonder boter onthalen (hem slagen geven).

Stomp, z. n. v. — Kleine mast of brok van een mast.

Stooken, o. w. (veroud.) — Hard waaien.

Als door ’t langdurigh stoocken

’t Plechtancker naulycx vat.

Vondel. Lof der Zeevaart.

Stooker, z. n. m. — Harde wind. ’t Woei een fikschen S—.

Daer nochtans een eyke stam

Die hier aen den Hemel quam,

Licht ter aerden wort geruckt,

Licht ter neder wort gedruckt,

Licht daer henen wort gedrayt,

Alser maer een stooker waayt.

Cats.

Stoomboot, z. n. o. — Zee- of Rivier-Vaartuig, dat door Stoom wordt voortgedreven. De S— op Londen. De S— op Alkmaar.

Stoomjacht, z. n. o. — Jacht, dat door Stoom gedreven wordt.

Stoompaket, z. n. o. — Stoomvaartuig, dat met het overbrengen der maal belast is en op vaste beurten vaart.

Stoomschip, z. n. o. of Stoomvaartuig. — Vaartuig, dat door Stoom gedreven wordt.

Stoomsleeper, z. n. m. — Zie Sleepboot.

Stoomvaartuig, z. n. o. — Zie Stoomschip.

Stooten, o. w. — 1^o. Stampen, bonzen. Dit vaartuig Stoot geweldig (men ondervindt, daarin gezeten, een S—de beweging).

2^o. Raken, tegenkomen. Het schip heeft op de Haaks gestooten.

De bodem slorpte ’t nat

Door ’t stooten op een pael,

zegt Vosmeer in den Gysbreght.

Stootgaren, z. n. o. — Wanneer men de beslagbanden van de marszeils losmaakt, en deze alleen met kabelgarens op de ra samenbindt, zoo dat die maar los te snijden—of als ’t ware te Stooten—zijn, noemt men dit: de zeilen op S— zetten.

Stootkeggen, z. n. v. mv. — Keggen, op de werven in gebruik.

Stootklamp, z. n. m. — Klamp, die onder een schoor of stut gezet wordt.

Stootlap, z. n. m. — Lap of oordubbeling, op een zeil tot versterking aangebracht.

Stootmat, z. n. m. — Matwerk, ter afweering van ’t een of ander ingericht.

Stootschaal, z. n. v. of Brasklamp. — Zie Schaal.

Stoottalie, z. n. v. — Zie Talie.

Stop, z. n. m. — 1^o. Tap, deuvik, kurk.

2^o. Tonnetjen proviand op de vischschuiten.

Stoppegeld, z. n. o. — Geld voor proviand.

Stoppen, b. w. — 1^o. Doen ophouden. De vaart van een Schip S—. Stop! Stop dat! (komm.).

2^o. Tegenstand bieden, gaande houden. Wy wierpen het anker om het tij te S— (om te beletten, dat wy door het tij uit onzen koers gedreven werden). De vyand bevond zich te loefwaart van ons, hetgeen onzen Amiraal deed besluiten om elke eb tij te S—. De zeilen tegenbrassen om vaart te S—.

3^o. Stoppers opzetten, opvangen. S— om touw te steken wordt gezegd wanneer men de lengte vermeerderen wil van het touw, dat van de beting naar een gezonken anker loopt. Men Stopt alsdan dat touw voor de beting, waardoor het gemakkelijk valt, het ankertouw om de beting te slaan. Het komm. luidt: Stopt en legt beting!

4^o. Dicht maken. Een lek S—.

Spreekwijze: Dit lek is niet te S— (die schuld is te groot dan dat er aan te helpen valt).

Stopper, z. n. m. — Min of meer kort en stevig touwwerk, dat, met het eene end aan eenig steunpunt verbonden, om een kabel of ander tuig met herhaalde en stijf toegehaalde slagen gewonden wordt, ten einde het gespannen te houden. S— met een zwieping (S— die het touw vat, wanneer het schip ten anker ligt).

Stopstuk, z. n. o. — Stuk, dat in het boord van een schip wordt aangebracht om een gat te stoppen, ’t welk men tot het laatste toe open houdt om er de groote stukken door te laten gaan.

Storm, z. n. m. of Stormwind. — Hevige beweging van de lucht, doorgaands vergezeld van regen, hagel, onweer enz. Schepen, door den S— geslingerd. De Schepen zijn door S— beloopen, overvallen. Het woei een zwaren S— uit het N. W.

Stormgolf, z. n. m. — Een massa water van meer of minder uitgebreidheid, naarmate van den stroom, opgeheven boven de gewone vlakte des Oceaans door de verminderde dampkringsdrukking en wellicht door andere oorzaken, in haar geheel door den Storm voortgedreven en by het bereiken van baaien, riviermonden en andere engten, door de rijzing ten gevolge der samenpersing, vreeslijke overstroomingen veroorzakende.

Stormfok, z. n. m. — Voorstagzeil.

Stormhoek, z. n. m. of Stormkaap. — Landhoek of kaap, waar gewoonlijk zware stormen waaien.

Stormkaap, z. n. m. — Zie Stormhoek.

Stormkluiver, z. n. m. — Voorstengestagzeil.

Stormladder, z. n. m. — Touwladders, die achter over het hek hangen.

Stormstroom, z. n. m. — Cirkelvormige Stroom in den omtrek van een cirkelvormigen Storm.

Stormweer, z. n. m. — Harde wind, wiens richting gedurende eenige dagen, ja weken, dezelfde blijft.

Stormwind, z. n. m. — Zie Storm.

Stormzeil, z. n. o. — Zie Zeil.

Storten, o. w, — Nedergaan. De baren S— (als zy hoog geweest zijn en weder dalen).

Stortgoederen, z. n. o. mv. — Goederen of waren, die niet ingepakt worden, als b. v. granen, zout, enz. Met S— laden. De bepalingen omtrent S—, waarvan by invoer de hoeveelheid in vreemde maat of gewicht is uitgedrukt, zijn te vinden in art. 16 der Alg. Wet van 22 Aug. 1820.

Stortregen, z. n. m. — Zie Plasregen.

Stortvloed, z. n. m. — Ondiepe, maar hevige stroom, waarin zich gewoonlijk een schuit niet durft wagen.

Stortzee, z. n. v. — Hooge zee, die, boven het schip brekende en er op neêrstortende, alles wegspoelt.

Stouwen, b. w. of Stuwen. — Goederen in het ruim pakken, dicht op elkander drukken. Die kapitein verstaat zich op het S—.

Spreekwijze: Hy kan wat S— (hy kan wat in zijn maag stoppen).

Straat, z. n. v. of Zeestraat. — Zeeëngte tusschen twee landen. De S— van Gibraltar: de S— van Babelmandeb.

Strand, z. n. o. — De oever die zich langs de zee strekt. Een effen S—. Een zandig S—. De scheepjens steken van ’t S— af. Een schip van het S— halen. Hy zit met zijn vaartuig op ’t S—.

Stranddief, z. n. m. — Die op het Strand geredde goederen steelt.

Stranden, o. w. — Op het Strand geraken. Wy vonden een op de kust gestranden walvisch. Ook, eenvoudig, stooten, vastraken. Het fregat Strandde op een rots.

Stranding, z. n. v. — De daad van stranden. Zie Schipbreuk.

Strandjut of Strandjutter, z. n. m. — voor Stranddief.

Strandrecht, z. n. o. — Recht van den eigenaar der kust op gestrande wrakken of goederen.

Strandvonden, z. n. m. mv. — Aan Strand gespoelde goederen.

Strandvonder, z. n. m. — Ambtenaar, belast met het beheer der aangespoelde of geborgen goederen uit een gestrand schip.

Strandvondery, z. n. v. — Het beheer of bestier van den Strandvonder.

Streek, z. n. v. mv. — 1^o. Windstreek, kompasstreek. Eene der tweeendertig afdeelingen, waarin het zwerk wordt verondersteld te zijn afgedeeld, en het kompas werkelijk afgedeeld is. Dat schip zeilt op zes S—en (er zijn maar zes windstreken tusschen de richting van den wind en die van het schip.)

Spreekwijze: Dat (het kompas) houdt geen S— (dat gaat niet door, dat is niet juist).

Dat woort moet weer berijmt zijn

Of ’t streeck houdt of geen streeck of ’t dicht soud ongelijmt zijn.

Huyghens. Hofwijck.

Hy is van zijn S— (hy is ongesteld).

Hy heeft werk om weder op zijn S— te komen (om weder te herstellen).

RechtS—s (recht door zee).

2^o. Plaats, uitgestrektheid, omtrek. Wy hebben in die geheele S— geen schip ontmoet. Die S— wordt door zeeroovery onveilig gemaakt.

3^o. Luchtstreek. Wy komen weldra in een heeter S—.

Streektafels, z. n. v. mv. — Tafels, die het verschil van breedte en omtrek aanwijzen.

Strekken, o. w. — Zich richten. Die kust Strekt 4 mijlen zuidwaarts heen.

Strekking, z. n. v. — Richting, wending, ligging. De S— eener kust.

Streng, z. n. v. — Lang verbindsel van in elkander gewerkte draden, geschikt om met dergelijke verbindsels gestrengeld te worden en een dik touw of kabel te vormen. Drie S—s-touwwerk. Vier S—s-touwwerk.

Spreekwijze: De derde S— maakt den kabel (Zie Kabel).

Striem, z. n. m. — Zie Binnenrahout.

Strik, z. n. m. — Zie Strop.

Strook, z. n. m. — 1^o. Smalle band of baan. Een S— zeildoeks.

2^o. Smal vooruitstekend stuk lands.

Strooken, o. w. — 1^o. Zich voordoen. Dat schip Strookt wel.

2^o. Overeenkomen. Dit bevel Strookt niet met de gegevene instruktie. Die bepaling van lengte en breedte, waarop die klip is gezien, Strookt niet met die van den kapitein N.

Strooking, z. n. v. — Vorm, voorkomen. De S— van een schip.

Stroom, z. n. m. — 1^o. Hoeveelheid water, die zich met meer of mindere snelheid in een bepaalde richting beweegt. Geregelde S—en (die door de beweging des aardbols, of door de bewerking van regelmatige winden, of door de zon ontstaan.) Veranderlijke S—en (die aan wisselingen onderhevig zijn.) Tegen den S—en op- of ingaan. Het bed, de bedding van een S— (de ruimte, door welke hy gewoonlijk vloeit.) Door den S— medegevoerd worden, afdrijven. Die S— loopt N. knoopen (heeft de snelheid van N.) Op S— liggen.

Die tegen stroom zijn schuitje roeit

Dient nimmermeer te zijn vermoeid.

Cats.

2^o. Vloed, rivier, die in zee uitloopt. De RijnS—; e GangesS— (de Rijn, de Ganges). De uitleggers zijn gelegd op alle onze S—en.

3^o. S—en voor: “de zee.” De zilte S—en.

Spreekwijze: Den S— volgen (denken of handelen gelijk de menigte doet).

’t Is doodS— (er is geen handel, geen bedrijvigheid: om dat een doode S— gelijk staat met een stilstaand water). Zoo zegt Hooft:

De winden zonder toom

Aan ’t rennen schut ik kort en maak een dooden stroom.

Stroomen, o. w. — Met kracht vloeien.

Strop, z. n. m. — Touw, waarvan de enden aan elkander zijn gesplitst en ’t welk men om een blok of kous bindt. S— met een kous, (om een haakblok in te hangen.) Enkele S— (die ergends omheen wordt geslagen, om het op te hijschen, strak te zetten enz.) Yzeren S—, (yzeren band, die om het blok is geslagen.) Zoo RoeiS—, RoerS—, WantS—.